Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 60. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وحَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءٍ ومجاهدٍ وعبدِ اللهِ بنِ كَثيرٍ: {أُمَّةً وَسَطًا}. قالوا: عدلًا. قال مجاهدٌ: عدولًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ, Mücâhid ve Abdullah b. Kesîr'den nakletti; onlar: {أُمَّةً وَسَطًا} “Vasat bir ümmet” [ayeti hakkında]: “Âdil [bir ümmet]” dediler. Mücâhid: “Âdiller” dedi.

وحدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}. قال: هم وسطٌ بين النَّبِيِّ ﷺ وبين الأُممِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Onlar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile ümmetler arasında vasattır (aracıdır).”

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا}.

Yüce Allah'ın: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “İnsanlara şahitler olasınız, Resul de size şahit olsun diye” kavlinin tefsirine dair açıklama:

والشهداءُ جمعُ شهيدٍ.

"Şühedâ" (الشهداء), "şehîd"in (şahit) çoğuludur.

فمعنى ذلك: وكذلك جعَلناكُم أُمةً [عدلًا لتكونوا] شهداءَ لأنْبيائى ورُسلى

Bunun anlamı şudur: Peygamberlerime ve elçilerime şahitler olasınız diye sizi [âdil] bir ümmet kıldık;

على أُمِمها بالبلاغِ، أنَّها قد بلَّغت ما أُمِرت ببلاغِه من رسالاتى إلى أُمَمِها، ويكونَ رَسولى محمدٌ ﷺ شهيدًا عليكم بإيمانِكم به، وبما جاءكم به من عندى.

ümmetlerine risaletlerimden tebliğ etmekle emrolundukları şeyleri tebliğ ettiklerine dair [şahit olasınız] ve Elçim Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona ve katımdan size getirdiklerine iman ettiğinize dair sizin üzerinize şahit olsun.

[وقيل: معْنى "عَلَيْكُمْ" في قولِه: {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا}: لكم. كأن تأويلَه عندهم: ويكونَ الرسولُ شهيدًا لكم.

[Şöyle de denildi: O'nun: {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “ve Resul de size şahit olsun” kavlindeki "aleyküm" (عَلَيْكُمْ) ifadesinin anlamı lehinize demektir. Sanki onlara göre bunun tefsiri: "ve Resul sizin lehinize şahit olsun" şeklindedir.

وقال قائلُ هذه المقالةِ: هذا نظيرُ قولِه: {وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ} [المائدة: ٣] إنما هو: وما ذبح للنصُبِ] .

Bu sözü söyleyen kimse demiştir ki: Bu, O'nun: {وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ} “Dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” [el-Mâide: 3] kavlinin benzeridir; zira o ancak dikili taşlar için boğazlananlar demektir] .

حَدَّثَنِي أبو السّائبِ، قال: حَدَّثَنَا حفصٌ، عن الأعمشِ، عن أبى صالحٍ، عن أبى سعيدٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يُدْعَى بنُوحٍ ﵇ يومَ القيامَةِ، فيُقالُ له: هل بَلَّغْتَ ما أرْسِلتَ به؟ فيقولُ: نعم. فيقالُ لقَومِه: هل بَلَّغَكم؟ فيقولُون: ما جاءنَا من نَذيرٍ. فيُقالُ له: من يَعْلَمُ ذاك؟ فيقولُ: محمَّدٌ وأُمَّتُه". فهو قولُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} .

Bana Ebû's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Hafs, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kıyamet günü Nûh (aleyhisselâm) çağrılır ve ona: 'Sana gönderileni tebliğ ettin mi?' denilir. O da: 'Evet' der. Bunun üzerine kavmine: 'Size tebliğ etti mi?' denilir. Onlar: 'Bize hiçbir uyarıcı gelmedi' derler. Ona: 'Bunu kim bilir?' denilir. O da: 'Muhammed ve ümmeti' der.” İşte O'nun: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “Ve işte böylece insanlara şahitler olasınız, Resul de size şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli budur .

وحَدَّثَنَا مجاهدُ بنُ موسي، قال: حَدَّثَنَا جعفرُ بنُ عوْنٍ، قال: أخبَرنا الأعمشُ، عن أبى صالحٍ، عن أبي سعيدٍ، عن النَّبِيِّ ﷺ بنحوِه، إلَّا أنه زاد فيه: ["فتُدْعَوْن فتَشْهَدون] أنه قد بلَّغ".

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Ebû Sâlih'ten, o Ebû Saîd'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunun bir benzerini nakletti; şu kadar var ki o [rivayetinde]: «[Bunun üzerine siz çağrılırsınız ve şahitlik edersiniz]» «ki o gerçekten tebliğ etmiştir» [ifadesini] ziyade etti.

وحَدَّثَنَا محمدُ بن بشارٍ، قال: حَدَّثَنَا مؤمَّلٌ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبى صالحٍ، عن أبى سعيدٍ الخدرىِّ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} بأن الرسلَ قد بلَّغُوا، {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} بما عمِلْتم أو فعَلْتم .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “Ve işte böylece insanlara şahitler olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayeti hakkında] peygamberlerin tebliğ ettiklerine [şahit olasınız diye], {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “ve Resul de size şahit olsun” [ayeti hakkında ise] amellerinize veya yaptıklarınıza [şahit olsun diye tefsir etti] .

وحَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ فُضَيلٍ، عن أبى مالكٍ الأشْجعيِّ، عن المغيرةِ ابنِ عُتَيْبةَ بنِ النَّهّاسِ، أن مُكْتِبًا لهم حدَّثهم، عن جابرِ بنِ عبدِ اللهِ، أن النَّبِيَّ ﷺ قال: "إنِّى وأُمَّتى لعلى كَوْمٍ يومَ القيامةِ مُشْرفين على الخلائقِ، ما أحدٌ من الأُمم إلَّا ودَّ أنه منا أيَّتُها الأُمَّةُ، وما من نبيٍّ كذَّبه قومُه إلَّا نحن شُهَداؤُه يومَ القيامةِ أنه قد بلَّغ رسالاتِ ربِّه ونصَح لهم. قال: [والرسولُ عليكم شهيدٌ] ".

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Ebû Mâlik el-Eşcaî'den, o Mugîre b. Utaybe b. en-Nehhâs'tan, onlara bir muallimin Câbir b. Abdillâh'tan naklettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ben ve ümmetim kıyamet günü mahlukata tepeden bakan yüksek bir tepe üzerinde olacağız. Ümmetlerden hiçbiri yoktur ki: 'Keşke biz bu ümmetten olsaydık ey ümmet !' diye temenni etmesin. Kavmi tarafından yalanlanan hiçbir peygamber yoktur ki biz kıyamet günü onun Rabbinin risaletlerini tebliğ ettiğine ve onlara nasihatte bulunduğuna dair şahitleri olmayalım.” Dedi ki: [“Ve Resul de sizin üzerinize şahittir] .”

وحَدَّثَنِي عصامُ بنُ رَوّادِ بنِ الجرّاحِ العسقلانيُّ، قال: حدَّثنى أبي، قال:

Bana İsâm b. Revvâd b. el-Cerrâh el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki:

حَدَّثَنَا الأوزاعىُّ، عن يحيى بنِ أبي كثيرٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ أبي الفضلِ، عن أبى هريرةَ، قال: خرَجْتُ مع النَّبِيِّ ﷺ في جِنازةٍ، فلما صُلِّى على الميت قال الناسُ: نِعمَ الرجلُ. فقال النَّبِيُّ ﷺ: "وَجَبَتْ". ثم خرَجْتُ معه في جِنازَةٍ أُخري، فلمّا صلَّوْا على الميتِ قال الناسُ: بئسَ الرجلُ. فقال النَّبِيُّ ﷺ: "وَجَبَتْ". فقام إليه أُبيُّ بن كعب فقال: يا رسولَ الله، ما قولُك: وَجَبَتْ؛ قال: "قولُ اللهِ: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} ".

Bize el-Evzâî, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Abdullah b. Ebî'l-Fadl'dan , o da Ebû Hureyre'den nakletti; o şöyle dedi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte bir cenazeye çıktım. Cenaze namazı kılınınca insanlar: "Ne iyi adamdı" dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Vacip oldu” buyurdu. Sonra onunla başka bir cenazeye çıktım. Cenaze namazını kıldıklarında insanlar: "Ne kötü adamdı" dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Vacip oldu” buyurdu. Bunun üzerine Übey b. Ka'b kalkıp: "Ey Allah'ın Resulü! 'Vacip oldu' sözünüz ne demektir?" dedi. O da: “Allah'ın: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} 'İnsanlara şahitler olasınız diye' kavlidir” buyurdu.

وحَدَّثَنِي عليُّ بنُ سهلٍ الرمْليُّ، قال: حَدَّثَنَا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: حَدَّثَنِي أبو عمروٍ، عن يحيي، قال: حَدَّثَنِي عبدُ اللهِ بن أبى الفضلِ المدينيُّ، قال: حَدَّثَنِي أبو هريرةَ، قال: أُتى رسولُ اللهِ ﷺ بجِنازةٍ، فقال الناسُ: نِعمَ الرجلُ. ثم ذكَر نحوَ حديثِ عصامٍ، عن أبيه .

Bana Ali b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana Ebû Amr, Yahyâ'dan nakletti, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî'l-Fadl el-Medînî anlattı, dedi ki: Bana Ebû Hureyre anlattı, dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir cenaze getirildi; insanlar: "Ne iyi adamdı" dediler... Sonra İsâm'ın babasından naklettiği hadisin benzerini zikretti .

[حَدَّثَنَا العباسُ بنُ الوليدِ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي الأوزاعيُّ، قال: حَدَّثَنِي يحيى بنُ أبى كثيرٍ، قال: حَدَّثَنِي عبدُ اللهِ، قال: حَدَّثَنِي أبو هريرةَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِه] .

[Bize el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana el-Evzâî anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, dedi ki: Bana Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Ebû Hureyre, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini anlattı] .

وَحَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: حَدَّثَنَا زيدُ بنُ حُبَابٍ، قال: حَدَّثَنَا عكرمةُ بنُ عمارٍ، قال: حَدَّثَنِي إياسُ بنُ سلمةَ بنِ الأكوعِ، عن أبيه، قال: كنا مع النَّبِيِّ ﷺ فمُرَّ

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb anlattı, dedi ki: Bize İkrime b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bana İyâs b. Seleme b. el-Ekva‘, babasından nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberdik; yanından geçildi...

بجنازةٍ عليه فأُثْنِى عليها ثناءٌ حسنٌ، فقال: "وَجَبَتْ". ومُرَّ عليه بجِنازةٍ أُخْري، فأُثْنِى عليها دونَ ذلك، فقال: "وَجَبَتْ". قالوا: يا رسولَ اللهِ، ما "وجَبَتْ؟ " قال: "الملائِكةُ شُهداءُ اللهِ في السماءِ، وأنتم شُهداءُ اللهِ في الأرضِ، فما شَهِدْتم عليه [من شيءٍ] وَجَبَتْ". ثم قرَأ: " {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ} " الآية [التوبة: ١٠٥].

ona güzel bir övgüde bulunuldu. Bunun üzerine: “Vacip oldu” buyurdu. Yanından başka bir cenaze ile geçildi, ona bundan daha aşağı bir şekilde övgüde bulunuldu/yerildi, O yine: “Vacip oldu” buyurdu. "Ey Allah'ın Resulü! 'Vacip oldu' ne demektir?" dediler. Buyurdu ki: “Melekler Allah'ın gökteki şahitleridir, sizler de Allah'ın yerdeki şahitlerisiniz. Bir kimse hakkında neye şahitlik ederseniz [o şey] vacip olur.” Sonra şu ayeti okudu: {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ} “De ki: Çalışın! Allah, Resulü ve müminler amelinizi görecektir” [et-Tevbe: 105].

وحَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}: تكونوا شهداءَ لمحمدٍ ﷺ على الأُممِ؛ اليهودِ والنصارَى والمجوسِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye” [ayeti hakkında]: “Ümmetlere; Yahudilere, Hristiyanlara ve Mecûsîlere karşı Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) [lehine] şahitler olasınız ” [şeklinde tefsir etti].

وحَدَّثَنِي المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا أبو حذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

وحَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبى نجيحٍ، قال: يأْتى النَّبِيُّ ﷺ يومَ القيامةِ بإذنِه ليس معه أحدٌ، فتَشْهَدُ له أمةُ محمدٍ ﷺ أن قد بلَّغهم.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten nakletti; o şöyle dedi: Kıyamet günü [bir] peygamber tek başına, yanında hiç kimse olmadan gelir ; bunun üzerine Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmeti onun kendilerine tebliğ ettiğine dair onun lehine şahitlik eder.

وحَدَّثَنِي المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا أبو حذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شبلٌ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن أبيه، أنه سمِع عُبيد بنَ عُميرٍ [يقولُ. فذكَر] مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o babasından, onun da Ubeyd b. Umeyr'i [şöyle derken] işittiğini [nakletti. Râvî] benzerini zikretti.

وحَدَّثَنَا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسين، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: حَدَّثَنِي ابنُ أبى نَجيحٍ، عن أبيه، قال: يأتى النَّبِيُّ ﷺ يومَ القيامةِ. فذكَر مثلَه، ولم يذكُرْ عُبيدَ بنَ عُميرٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî Necîh, babasından anlattı; o şöyle dedi: Peygamber kıyamet günü gelir... [diyerek] benzerini zikretti, ancak Ubeyd b. Umeyr'i zikretmedi .

وحَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} أى: أنَّ رسلَهم قد بلّغتْ قومَها عن ربِّها، {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} على أنَّه قد بلَّغ رسالاتِ رِّبه إلى أُمتِه.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye”; yani elçilerinin Rablerinden aldıklarını kavimlerine tebliğ ettiklerine [şahit olasınız], {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “ve Resul de size şahit olsun”; yani Rabbinin risaletlerini ümmetine tebliğ ettiğine dair [şahit olsun].

وحَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادَةَ: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}: لتكونَ هذه الأمةُ شهداءَ على الناسِ أن الرسُلَ قد بلَّغتهم، ويكونَ الرسولُ على هذه الأمةِ شهيدًا أن قد بلَّغ ما أُرْسِل به .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye”; yani bu ümmet, elçilerin insanlara tebliğde bulunduklarına dair onların aleyhine şahit olsunlar, Resul de bu ümmete gönderildiği şeyi tebliğ ettiğine dair onların aleyhine şahit olsun diyedir .

حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن زيدِ ابنِ أسلمَ، أنّ قومَ نوحٍ يقولون يومَ القيامةِ: لَمْ يبلِّغْنا نوحٌ. فيُدْعَى نوحٌ فيُسألُ: هل بلَّغتَهم؟ فيقولُ: نعم، [قد بلَّغتُهم]. فيقالُ: من شُهودُك؟ فيقولُ: أحمدُ وأُمتُه. فتُدْعَوْن فتُسأَلون فتقولون: نعم قد بلَّغهم. فيقولُ قومُ نوحٍ: كيف تَشْهدون علينا ولم تُدْرِكونا؟ قالوا: قد جاءنا نبيُّ اللهِ فأخبَرنا أنه قد بلَّغكم، وأُنزلَ عليه أنه قد بلَّغكم، فصدَّقْناه. قال: فيُصدَّق نوحٌ [ويكذبون هم]. قال: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا}.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Zeyd b. Eslem'den nakletti; Nûh'un kavmi kıyamet günü: «Nûh bize tebliğ etmedi» derler. Bunun üzerine Nûh çağrılır ve kendisine: «Onlara tebliğ ettin mi?» diye sorulur. O da: «Evet, [onlara tebliğ ettim]» der. Bunun üzerine: «Şahitlerin kimlerdir?» denilir. O da: «Ahmed ve onun ümmetidir» der. Bunun üzerine siz çağrılırsınız ve size sorulur; siz de: «Evet, onlara tebliğ etti» dersiniz. Nûh'un kavmi: «Bize yetişmediğiniz halde aleyhimize nasıl şahitlik ediyorsunuz?» der. [Müminler] şöyle derler: «Bize Allah'ın Peygamberi geldi ve onun size tebliğ ettiğini bize haber verdi, ona da onun size tebliğ ettiği indirildi; biz de onu tasdik ettik.» Dedi ki: Böylece Nûh tasdik edilir [onlar ise yalanlanırlar]. Dedi ki: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “İnsanlara şahitler olasınız ve Resul de sizin üzerinize şahit olsun diye”.

حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرَنا عبد الرزّاق، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، أن الأممَ يقولون يومَ القيامةِ: واللهِ لقد كادت هذه الأمةُ أن يكونوا أنبياءَ كلَّهم. لِما يَرَوْن اللهَ أعطاهم .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Zeyd b. Eslem'den nakletti; ümmetler kıyamet günü şöyle derler: "Vallahi, Allah'ın onlara verdiklerini gördükleri için bu ümmet neredeyse bütünüyle peygamberler olacakmış ."

وحدَّثنى المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ المباركِ، عن رِشدِينَ بنِ سعدٍ، قال: أخبَرنى ابنُ أنعمٍ المَعافرِىُّ، عن حِبّانَ بنِ أبى جَبَلةَ، يُسْنِدُه إلى رسولِ اللهِ ﷺ قال: "إذا جمَع اللهُ عبادَه يومَ القيامَة كان أوَّلَ من يُدْعَى إسْرافيلُ، فيقولُ له ربُّه: ما فعَلْتَ في عَهْدى؟ هل بَلَّغْتَ عَهْدى؟ فيقولُ: نعم رَبِّ، قد بَلَّغْتُه جبْريلَ. فيُدْعَى جبْرِيلُ فيقالُ له: هل بَلَّغَك إسْرافيلُ عَهْدى؟ فيقولُ: نعم ربِّ، قد بَلَّغنى. فيُخَلَّى عن إسرافيلَ، ويقالُ لجبريلَ: هل بَلَّغْتَ عَهْدى؟ فيقولُ: نعم قد بَلَّغْتُ الرُّسُلَ. فتُدْعَى الرسلُ فيقالُ لهم: هل بَلَّغَكم جبريلُ عَهْدِى؟ فيقولون: نعم رَبَّنا. فيُخَلَّى عن جبريلَ، ثم يقالُ للرسلِ: ما فَعَلتم بعَهْدى؟ فيقولون: بلَّغْنا أُمَمَنا. فتُدْعى الأُممُ فيقالُ: هل بَلَّغَكم الرسلُ عَهْدى؟ فمنهم المُكَذِّبُ، ومنهم المُصدِّقُ، فتقولُ الرسلُ: إن لنا عليهم شُهودًا يَشْهَدون أنْ قد بَلَّغْنا مع شَهادتِك. فيقولُ: من يَشْهَدُ لكم؟ فيقولون: أُمَّةُ أحمدَ. فتُدْعَى أُمةُ أحمدَ. فيقولُ: أتَشْهَدُون أن رُسُلى هؤلاء قد بَلَّغوا عَهْدى إلى من أُرْسِلوا إليه؟ فيقولون: نعم رَبَّنا، شهِدْنا أنْ قد بَلَّغوا. فتقولُ تلك الأُممُ: ربَّنا، كيف يَشْهَدُ علينا من لَمْ يُدْرِكْنا؟ فيقولُ لهم الرَّبُّ: كيف تَشْهَدون على من لَمْ تُدْرِكوا؟

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Rişdîn b. Sa'd'dan nakletti, dedi ki: Bana İbn En'um el-Meâfirî, Hibbân b. Ebî Cebele'den haber verdi; o da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad ederek şöyle buyurduğunu nakletti: «Allah kıyamet günü kullarını topladığında ilk çağrılacak olan İsrâfîl'dir. Rabbi ona: "Ahdim hususunda ne yaptın? Ahdimi tebliğ ettin mi?" buyurur. O da: "Evet Rabbim, onu Cebrâîl'e tebliğ ettim" der. Bunun üzerine Cebrâîl çağrılır ve ona: "İsrâfîl sana ahdimi tebliğ etti mi?" denilir. O da: "Evet Rabbim, bana tebliğ etti" der. Böylece İsrâfîl serbest bırakılır ve Cebrâîl'e: "Ahdimi tebliğ ettin mi?" denilir. O da: "Evet, elçilere tebliğ ettim" der. Bunun üzerine elçiler çağrılır ve onlara: "Cebrâîl ahdimi size tebliğ etti mi?" denilir. Onlar: "Evet Rabbimiz" derler. Bunun üzerine Cebrâîl serbest bırakılır, sonra elçilere: "Ahdim hususunda ne yaptınız?" denilir. Onlar: "Ümmetlerimize tebliğ ettik" derler. Bunun üzerine ümmetler çağrılır ve [onlara]: "Elçiler size ahdimi tebliğ etti mi?" denilir. Onlardan kimi yalanlar, kimi tasdik eder. Bunun üzerine elçiler: "Senin şahitliğinle beraber, tebliğ ettiğimize onların aleyhine şahitlik edecek şahitlerimiz vardır" derler. [Allah]: "Size kim şahitlik edecek?" buyurur. Onlar: "Ahmed'in ümmeti" derler. Bunun üzerine Ahmed'in ümmeti çağrılır. [Allah]: "Şu elçilerimin, kendilerine gönderildikleri kimselere ahdimi tebliğ ettiklerine şahitlik ediyor musunuz?" buyurur. Onlar: "Evet Rabbimiz, tebliğ ettiklerine şahitlik ettik" derler. Bunun üzerine o ümmetler: "Rabbimiz! Bize yetişmeyen (bizi görmeyen) kimse aleyhimize nasıl şahitlik eder?" derler. Rab onlara: "Yetişmediğiniz (görmediğiniz) kimselerin aleyhine nasıl şahitlik ediyorsunuz?" buyurur.»

فيقولون: رَبَّنا بَعَثْتَ إلينا رسولًا، وأنزَلْت إلينا عهْدَك وكتابَك، وقصَصْتَ علينا أنهم قد بَلَّغُوا، فشهِدْنا بما عَهِدْتَ إلينا. فيقولُ الرَّبُّ: صَدَقُوا. فذلك قولُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}. والوسطُ العدلُ: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} ". قال ابنُ أنعمٍ: فبلَغنى أنه يشهَدُ يومئذٍ أمةُ محمدٍ إلَّا من كان في قلبِه حِنَةٌ على أخيه .

Onlar: "Rabbimiz! Bize bir elçi gönderdin, bize ahdini ve Kitabını indirdin ve onların tebliğ ettiklerini bize anlattın; biz de bize ahdettiğin şeye şahitlik ettik" derler. Rab: "Doğru söylediler" buyurur. İşte O'nun şu buyruğu budur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” —vasat, adildir—: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “İnsanlara şahitler olasınız ve Resul de size şahit olsun diye.” İbn En'um dedi ki: Bana ulaştığına göre, o gün kalbinde kardeşine karşı bir kin bulunan kimse hariç Muhammed'in ümmeti şahitlik edecektir .

حَدَّثَنَا المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا إسحاقُ، قال: حَدَّثَنَا أبو زهيرٍ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}: يَعنى بذلك الذين استَقاموا على الهدَي، فهم الذين يكونون شهداءَ على الناسِ يومَ القيامةِ، لتكذيبِهم رسلَ اللهِ، وكفرِهم بآياتِ اللهِ.

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye” ayeti hakkında nakletti; bununla doğru yol üzere dosdoğru olanları kastetmektedir. Kıyamet günü Allah'ın elçilerini yalanlamaları ve Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyle insanların aleyhine şahit olacak olanlar onlardır.

وحدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}. يقولُ: لتكونوا شهداءَ على الأُمَمِ الذين خلَوْا من قبلِكم بما جاءتهم به رسلُهم، وبما كذَّبوهم، فقالوا يومَ القيامةِ وعجِبوا: إن أمةً لَمْ يكونوا في زمانِنا، فآمَنوا بما جاءَت به رسلُنا، وكذَّبْنا نحن بما جاءُوا به! فعجِبوا كلَّ العجبِ .

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'in {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Elçilerinin onlara getirdiklerine ve onların da onları yalanlamalarına dair sizden önce gelip geçmiş ümmetlerin aleyhine şahitler olasınız diye buyurmaktadır. Onlar kıyamet günü şöyle deyip şaşırırlar: "Bir ümmet bizim zamanımızda bulunmadığı halde elçilerimizin getirdiklerine inandı, biz ise onların getirdiklerini yalanladık!" Böylece son derece şaşırırlar .

وقولُه: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} يعنى: بإيمانِهم به، وبما أُنزِل عليه.

Allah Teâlâ'nın: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye” buyruğu; O'na ve O'na indirilene iman etmeleri sebebiyle [şahit olmalarını] kastetmektedir.

حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمِّي، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ}: يعنى أنهم شهداءُ على القرونِ بما سمَّى اللهُ لهم.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'tan nakletti: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye”; yani onların, Allah'ın kendilerine bildirdiği şeylerle geçmiş nesillerin aleyhine şahitler olmalarıdır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: قلتُ لعطاءٍ: ما قولُه: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} قال: أمةُ محمدٍ شُهداءُ على من ترَك الحقَّ حين جاءَه، [والإيمانَ] والهدَى ممن كان قبلَنا. [وقالها] عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ. قال: وقال عطاءٌ: هم شهداءُ على من ترَك الحقَّ، من ترَكه من الناسِ أجمعين، جاء ذلك أمةَ محمدِ في كتابِهم، {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} على أنَّهم قد آمَنوا بالحقِّ حين جاءهم، وصدَّقوا به .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: "{لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye” buyruğu nedir?" dedim. O da şöyle dedi: "Muhammed'in ümmeti, bizden önce gelip de hak kendisine ulaştığında onu, [imanı] ve hidayeti terk edenlerin aleyhine şahitlerdir ." Abdullah b. Kesîr de [bunu söylemiştir] . Dedi ki: Atâ şöyle de dedi: "Onlar , hakkı terk eden, insanlardan kim onu terk etmişse hepsinin aleyhine şahittirler; bu, Muhammed'in ümmetine Kitaplarında gelmiştir. {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “ve Resul de size şahit olsun” ise, hak kendilerine ulaştığında onların ona iman edip onu tasdik ettiklerine dair [şahit olsun demektir] ."

حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} قال: رسولُ الله ﷺ شاهدٌ على أمَّتِه، وهم شهداءُ على الأُمَمِ، وهم أحدُ الأشهادِ الذين قال اللهُ: {وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ} [غافر: ٥١] [والأشهادُ أربعةٌ:] الملائكةُ الذين يُحصُون أعمالَنا، لنا وعلينا. وقرَأ قولَه: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} [ق: ٢١] وقال: هذا يومُ القيامةِ. قال: والنبيُّون شهداءُ على أُممِهم. قال: وأمةُ محمدٍ شهداءُ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “İnsanlara şahitler olasınız ve Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendi ümmetine şahittir, onlar da [diğer] ümmetlere şahittirler. Onlar, Allah'ın: {وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ} “Şahitlerin dikileceği gün” buyurduğu şahitlerden biridir. [Şahitler dörttür:] Lehimize ve aleyhimize amellerimizi sayıp kaydeden melekler.” Ve O'nun: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her nefis, yanında bir sevk edici ve bir şahitle gelir” buyruğunu okudu ve: “Bu, kıyamet günündedir.” dedi. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: “Peygamberler kendi ümmetlerine şahittirler.” [Yine] dedi ki: “Muhammed'in ümmeti de

على الأُممِ. قال: والأطوارُ الأجسادُ والجلودُ .

ümmetlere şahittirler. [Dördüncüsü ise] etvârdır; yani bedenler ve derilerdir ."

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye belirledik.”

يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا}: ولم نجعَلْ صرْفَك عن القبلةِ التى كنتَ على التوجُّهِ إليها يا محمدُ، فصرَفْناكَ عنها، إلَّا لنعلَمَ من يتَّبِعُك ممن ينقلِبُ على عَقِبيه.

Allah Teâlâ: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi ... belirlemedik” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Yönelmekte olduğun kıbleden seni çevirmemizi, sana tabi olanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan bilelim diye yaptık.

والقبلةُ التى كان ﷺ عليها، التى عناها اللهُ بقولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا}، هى القبلةُ التى [كان يتوجَّهُ] إليها قبلَ أن يَصْرِفَه إلى الكعبةِ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu ve Allah'ın: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} “senin üzerinde bulunduğun kıble” buyruğuyla kastettiği kıble, [Allah] onu Kâbe'ye çevirmeden önce yönelmekte olduğu kıbledir.

كما حدَّثني موسى بنُ هارونَ قال: حَدَّثَنَا عمرُو بنُ حمادٍ، عن أسباطَ، عن السُّدِّىَّ: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} يَعنى بيتَ المقدِس .

Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd, Esbât'tan, o da es-Süddî'den {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi ... belirlemedik” hakkında nakletti; yani Beytülmakdis'tir .

حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قلت لعطاءٍ: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا}؟ قال: القبلةُ بيتُ المقدسِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ'ya: "{وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi ... belirlemedik” [ayetindeki kıble hangisidir]?" dedim. "Kıble, Beytülmakdis'tir" dedi .

وإنما ترَك ذكرَ الصرفِ عنها اكتِفاءً بدَلالةِ ما قد ذُكِر من الكلامِ على معْناه،

[Cenâb-ı Hakk'ın] ondan (Beytülmakdis'ten) çevrildiğini zikretmeyişi, sırf sözün zikredilen kısmının kendi anlamına delalet etmesiyle yetinilmesinden ötürüdür;

كسائرِ ما قد ذكرْنا فيما مضَى من نظائرِه .

tıpkı daha önce geçen benzerlerinde zikrettiğimiz diğer hususlarda olduğu gibi .

وإنما قلنا ذلك معْناه؛ لأن محنةَ اللهِ أصحابَ رسولِه في القبلةِ إنما كانت -فيما تظاهَرَت به الأخبارُ- عند التحويلِ من بيتِ المقدسِ إلى الكعبةِ، حتى ارتدَّ -فيما ذُكر- رجالٌ ممن كان قد أسلَم واتَّبعَ رسولَ اللهِ ﷺ، وأظهَر كثيرٌ من المنافقين من أجلِ ذلك نفاقَهم، وقالوا: ما بالُ محمدٍ يحوِّلُنا مرَّةً إلى ههنا، ومرَّةً إلى ههنا. ومرَّةً إلى ههنا. وقال المسلمون [في أنفسِهم وفي من] مضَى من إخوانِهم المسلمين، وهم يصلُّون نحوَ بيتِ المقدسِ: بطَلَتْ أعمالُنا وأعمالُهم وضاعتْ. وقال المشرِكون: تحيّرَ محمدٌ في دينِه. فكان ذلك فتنةً للناسِ وتمحيصًا للمؤمنين، فلذلك قال جل ثناؤُه: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} بمعْنى : وما جعلْنا صرْفَك عن القبلةِ التى كنتَ عليها. وتحويلَك إلى غيرِها. كما قال جل ثناؤُه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} [الإسراء: ٦٠] بمعنى: وما جعلْنا خبرَك عن الرُّؤْيا التى أرَيناك. وذلك أنه لو لم يكنْ أخبرَ القومَ بما كان أُرِىَ ﷺ، لم يكنْ فيه على أحد فتنةٌ. وكذلك القبلةُ الأُولى التى كانت نحوَ بيتِ المقدسِ لو لم يكنْ صرفٌ عنها إلى الكعبةِ، لم يكنْ فيها على أحدٍ فِتْنةٌ ولا محنةٌ.

Manasının bu olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah'ın, Resulünün ashabını kıble konusunda imtihan etmesi -haberlerin birbirini desteklediğine göre- ancak Beytülmakdis'ten Kâbe'ye döndürülme esnasında gerçekleşmiştir. Hatta zikredildiğine göre, Müslüman olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmuş kimselerden bazı adamlar dinden dönmüş ve münafıkların çoğu bu sebeple nifaklarını açığa vurmuş ve: "Muhammed'e ne oluyor da bizi bir bu tarafa, bir şu tarafa, bir öbür tarafa çeviriyor?" demişlerdir. Müslümanlar da [kendi haklarında ve] Beytülmakdis'e doğru namaz kılarken ölüp gitmiş olan Müslüman kardeşleri hakkında: "Amellerimiz ve onların amelleri boşa gitti, zayi oldu" demişlerdir. Müşrikler ise: "Muhammed dininde şaşkına döndü" demişlerdir. İşte bu, insanlar için bir fitne ve müminler için bir arınma (sınavı) olmuştur. Bu yüzden Allah Teâlâ: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} buyurmuştur ki bu : "Seni üzerinde bulunduğun kıbleden çevirmemizi ve başkasına yöneltmemizi [ancak bunun için yaptık]" manasındadır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz rüyayı ancak insanlara bir imtihan kıldık” [İsrâ: 60] buyurmuştur ki: "Sana gösterdiğimiz rüyayı haber vermeni [ancak bir fitne kıldık]" manasındadır. Zira eğer o kavme, kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem gösterilen şeyi haber vermemiş olsaydı, bunda kimse için bir fitne olmazdı. Aynı şekilde Beytülmakdis'e doğru olan ilk kıbleden de Kâbe'ye çevrilme olmasaydı, onda da hiç kimse için bir fitne ve imtihan olmazdı.

ذِكرُ الأخبارِ التى رُوِيت في ذلك بمعْنى ما قلنا

Bu hususta söylediğimiz manada rivayet edilen haberlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، قال:

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, [o da] Saîd'den, [o da] Katâde'den [naklen] dedi ki:

كانت القبلةُ فيها بلاءٌ وتَمْحيصٌ، صلَّتِ الأنصارُ نحوَ بيتِ المقدسِ حولَيْن قبل قدومِ نبيِّ اللهِ ﷺ المدينةَ ، وصلَّى نبيُّ اللهِ بعد قُدومِه المدينةَ مهاجرًا نحوَ بيتِ المقدسِ ستةَ عَشرَ شهرًا، ثم وَجَّهه اللهُ بعدَ ذلك إلى الكعبةِ البيتِ الحرامِ، فقال في ذلك قائلُون من الناسِ: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا}؟ لقد اشتاقَ الرجلُ إلى مولدِه! قال اللهُ: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. فقال أناسٌ لمّا صُرِفت القبلةُ نحوَ البيتِ الحرامِ: كيف بأعمالِنا التى كنا نعمَلُ في قبلتِنا الأُولَى؟ فأنزلَ اللهُ جل ثناؤُه: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ}، وقد يَبْتلى اللهُ العبادَ بما شاء من أمرِه، الأمرَ بعدَ الأمرِ؛ ليعلمَ من يُطيعُه ممن يَعصِيه، وكلُّ ذلك مقبولٌ إذا كان في إيمانٍ باللهِ، وإخلاصٍ له، وتَسليمٍ لقضائِه .

Kıble konusunda bir imtihan ve arınma vardı. Ensâr, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelmeden önce iki yıl Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı . Allah'ın Peygamberi de Medine'ye hicret ederek geldikten sonra on altı ay Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı. Sonra Allah onu bundan sonra Kâbe'ye, Mescid-i Harâm'a yöneltti. Bunun üzerine insanlardan bazıları: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi? Adam doğduğu yeri özledi!" dediler. Allah Teâlâ: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir” buyurdu. Kıble Mescid-i Harâm'a çevrilince birtakım insanlar: "İlk kıblemize yönelerek yaptığımız amellerimiz ne olacak?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” ayetini indirdi. Allah, emrinden dilediği hususlarla, emir üstüne emirle kullarını imtihan eder ki O'na itaat edeni isyan edenden ayırt edip bilsin. Bütün bunlar, Allah'a iman, O'na ihlas ve kazasına teslimiyet içinde olduğu takdirde makbuldür .

حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: كان النبيُّ ﷺ يصلِّى قِبَلَ بيتِ المقدس، فنَسَختها الكعبةُ، فلمّا تَوجَّه قِبلَ المسجدِ الحرامِ، اختلفَ الناسُ فيها فكانوا أصنافًا؛ فقال المنافقون: ما بالُهم كانوا على قبلةٍ زمانًا، ثم ترَكوها وتوجَّهُوا غيرَها؟ وقال المسلمون: ليت شِعْرَنا عن إخوانِنا الذين ماتوا وهم يصلُّون قِبلَ بيتِ المقدسِ، هل تَقبَّل اللهُ منّا ومنهم أم لا؟ وقالت اليهودُ: إن محمدًا اشتاقَ إلى بلد أبيه ومولدِه، ولو ثبَت على قبلتِنا، لكنا نرجُو أن يكونَ هو صاحبَنا الذي ننتظِرُ. وقال المشرِكون من أهلِ مكةَ: تحيّرَ [محمدٌ على] دينِه،

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytülmakdis'e doğru namaz kılıyordu; sonra Kâbe [kıble kılınarak] onu neshetti (hükmünü kaldırdı). [Peygamber] Mescid-i Harâm'a doğru yönelince, insanlar bu hususta ihtilafa düşüp gruplara ayrıldılar. Münafıklar: "Bunlara ne oluyor da bir süre bir kıble üzerinde durmuşken, sonra onu terk edip başka bir tarafa yöneldiler?" dediler. Müslümanlar: "Keşke Beytülmakdis'e doğru namaz kılarken vefat eden kardeşlerimizin durumunu bilseydik; Allah bizden de onlardan da [namazlarımızı] kabul etti mi, etmedi mi?" dediler. Yahudiler: "Şüphesiz Muhammed babasının beldesine ve doğduğu yere özlem duydu. Şayet bizim kıblemiz üzerinde sebat etseydi, beklediğimiz önderimizin kendisi olmasını umardık!" dediler. Mekke ehlinden müşrikler ise: "[Muhammed] dininde şaşkınlığa düştü"

فتوجَّه بقبلتِه إليكم، وعلِم أنكم كنتم أهدَى منه، ويوشِكُ أن يدخُلَ في دينِكم. فأنزَل اللهُ في المنافقين: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} إلى قولِه: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} وأنزلَ في الآخَرين الآياتِ بعدَها .

kıblesiyle size yöneldi ve sizin ondan daha doğru yolda olduğunuzu anladı; neredeyse sizin dininize girecek." Bunun üzerine Allah münafıklar hakkında: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “İnsanlardan beyinsizler diyecekler ki: Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi?” ayetinden: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi; diğerleri hakkında da bundan sonraki ayetleri indirdi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: {إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ}؟ فقال عطاءٌ: يَبْتليهم ليعلمَ من يُسلِمُ لأمرِه. قال ابنُ جُريجٍ: بلَغنى أن ناسًا ممن أسلَم رجَعوا فقالوا: مرَّةً ههنا ومرَّةً ههنا !

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ'ya: "{إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye” [ayeti ne demektir]?" dedim. Atâ: "O'nun emrine teslim olanı bilmesi için onları imtihan etmektedir" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Bana ulaştığına göre, Müslüman olanlardan birtakım insanlar [dinden] dönüp: "Bir bu tarafa, bir şu tarafa!" dediler .

فإن قال لنا قائلٌ: أوَ ما كان اللهُ عالمًا بمن يتَّبعُ الرسولَ ممن ينقلِبُ على عَقِبيه، إلا بعدَ اتِّباعِ المتَّبعِ، وانقلابِ المنْقلِبِ على عَقِبيه، حتى قال: ما فعَلْنا الذي فعَلْنا من تحويلِ القبلةِ إلا لنعلَمَ المتَّبِعَ رسولَ اللهِ من المنقلِبِ على عَقِبيه؟

Biri bize: "Allah, tâbi olan tâbi olmadan ve ökçeleri üzerinde gerisin geri dönen dönmeden önce, Resul'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan bilmiyor muydu ki, kıblenin çevrilmesi konusunda yaptığımızı ancak Allah'ın Resulüne uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan bilelim diye yaptık demiştir?" derse,

قيل: إن اللهَ جل ثناؤُه هو العالمُ بالأشياءِ كلِّها قبلَ كونِها، وليس قولُه: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} [بخبرٍ عن] أنه لم يعلَمْ ذلك إلا بعدَ وجودِه.

Ona şöyle denilir: Allah Teâlâ her şeyi daha var olmadan önce bilendir. O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye belirledik” buyruğu, O'nun bunu ancak ortaya çıkmasından sonra bildiğine dair bir haber [değildir] .

فإن قال: فما معْنى ذلك؟

"O halde bunun manası nedir?" derse,

قيل له: أمّا معْناه عندَنا فإنه: وما جعَلْنا القبلةَ التى كنتَ عليها إلا ليعلمَ رسولى وحِزْبى وأوْليائِي مَن يتَّبِعُ الرسولَ ممن ينقلِبُ على عَقِبيه، فقال جل ثناؤُه: {إِلَّا لِنَعْلَمَ}. ومعناه: ليعلَمَ رسولى وأوليائِى. إذْ كان رسولُه وأولياؤُه من حزْبِه، وكان من شأنِ العربِ إضافةُ ما فعَلته أتباعُ الرئيسِ إلى الرئيسِ، وما فعَل بهم إليه، نحوَ قولِهم: فتَح عمرُ بنُ الخطابِ سوادَ العراقِ، وجبَى خراجَها. وإنما فعَل ذلك أصحابُه عن سببٍ كان منه في ذلك.

Ona şöyle denilir: Bize göre bunun anlamı şudur: "Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak elçim, topluluğum ve dostlarım; Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilsin diye belirledik." Nitekim şanı yüce olan [Allah]: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “ancak bilelim diye” buyurmuştur. Bunun anlamı: "Elçim ve dostlarım bilsin diye" demektir. Çünkü O'nun elçisi ve dostları O'nun fırkasındandır. Bir liderin tâbilerinin yaptığı işi lidere, onlara yapılanı da yine ona nispet etmek Arapların âdetindendir. Tıpkı onların: "Ömer b. el-Hattâb Irak Sevâdı'nı fethetti ve onun haracını topladı" sözleri gibi. Oysa bunu, Ömer'in bu husustaki bir sebebi/yönlendirmesi neticesinde bizzat arkadaşları yapmıştır.

وكالذي رُوِى في نظيرِه عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "يقولُ اللهُ: مَرِضْتُ فلم يَعُدْنى عَبْدى، واسْتقْرَضْتُه فلم يُقْرِضْنى، وشَتَمَنى ولم يَنْبَغِ له أن يَشْتُمَنى".

Nitekim bunun benzeri olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Allah şöyle buyurur: 'Hastalandım kulum beni ziyaret etmedi, ondan borç istedim bana borç vermedi, bana küfretti; oysa bana küfretmek ona yakışmazdı'."

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا خالدٌ، عن محمدِ بنِ جعفرٍ، عن العلاءِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يقولُ اللهُ: استقْرَضْتُ عَبْدى فلم يُقْرِضنى، وشَتَمَنى ولم يَنْبَغِ له أن يَشْتُمَنى، يقولُ: وادَهْراه. [وأنا] الدهْرُ، أنا الدهْرُ".

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Muhammed b. Ca'fer'den, o Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah şöyle buyurur : 'Kulumdan borç istedim bana borç vermedi, bana küfretti; oysa bana küfretmek ona yakışmazdı. O: Ey zaman! (Vah zamana!) diyor. [Oysa] Dehr (zamanı yaratan) Benim , Dehr Benim'."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن العلاءِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı.

فأضاف تعالى ذكرُه الاستقراضَ والعيادةَ إلى نفسِه، وإن كان ذلك بغيرِه، إذْ كان ذلك عن سَببِه.

Yüce Allah, başkasıyla ilgili olmasına rağmen , Kendi rızası sebebiyle olduğundan borç istemeyi ve hasta ziyaretini Kendisine nispet etmiştir.

وقد حُكِى عن العربِ سماعًا: أجوعُ في غيرِ بطنى، وأعْرَى في غيرِ ظهرِى. بمعنى جوعِ أهلِه وعيالِه، وعُرْىِ ظهورِهم. فكذلك قولُه: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} بمعنى:

Araplardan işitilerek rivayet edilmiştir ki: «[Ben] karnımdan başkasında acıkır ve sırtımdan başkasında çıplak kalırım.» [Bu ifade,] kişinin ailesinin ve çoluk çocuğunun aç kalması ve onların sırtlarının çıplak kalması anlamındadır. Nitekim O'nun; {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “...ancak bilelim diye...” buyruğu da şu anlamdadır:

يعلَمُ أوليائى وحِزْبى. وبنحوِ ما قلْنا في ذلك [قالت جماعةٌ من] أهلِ التأويلِ.

"Dostlarım ve fırkam bilsin" manasındadır. Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehlinden bir topluluk da [böyle söylemiştir] .

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدثنى معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ}. قال ابنُ عباسٍ: لنَميزَ أهلَ اليقينِ من أهلِ الشكِّ والرِّيبةِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye belirledik.” İbn Abbâs dedi ki: "Yakîn ehlini şüphe ve tereddüt ehlinden ayırt edelim diye ."

وقد قال بعضُهم: إنما قيلَ ذلك من أجلِ أن العربَ تضَعُ العِلْمَ مكانَ الرؤْيةِ، والرؤيةَ مكانَ العلمِ، كما قال جل ثناؤُه: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ} [الفيل: ١]، فزعَم أن معنى: {أَلَمْ تَرَ} ألم تعْلَمْ؟ وزعَم أن معنى قولِه: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} بمعنى: إلا لنَرى من يتّبعُ الرسولَ. وزعَم أن قولَ القائلِ: رأيْتُ وعلِمتُ وشهِدتُ. حروفٌ تتعاقَبُ، فيوضَعُ بعضُها موضعَ بعضٍ، كما قال جريرُ ابنُ عطيةَ :

Bazıları da şöyle demiştir: Bunun böyle söylenmesinin sebebi, Arapların ilmi görme (rü'yet) yerine, görmeyi de ilim yerine koymalarıdır; nitekim Allah Teâlâ: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ} “Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi?” [Fîl: 1] buyurmuştur. O, {أَلَمْ تَرَ} “görmedin mi” ifadesinin "bilmedin mi?" manasında olduğunu ileri sürmüş ve O'nun: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “ancak bilelim diye” buyruğunun da "ancak Resul'e uyanı görelim diye" manasında olduğunu iddia etmiştir. Yine o; bir kimsenin "gördüm", "bildim" ve "şahit oldum" demesinin birbiri ardınca gelebilen kelimeler olduğunu ve birinin diğerinin yerine kullanılabileceğini iddia etmiştir; nitekim Cerîr b. Atıyye şöyle demiştir :

كأنّك لم تَشْهَدْ لَقِيطًا وحاجِبًا … وعمرَو بنَ عمرٍو إذ دعا يا لدارِمِ

"Sanki sen Lakît'ı, Hâcib'i ve 'Ey Dârim oğulları!' diye feryat ettiğinde Amr b. Amr'ı görmedin (bilmedin)!"

بمعنى: كأنك لم تعلَمْ لقيطًا؛ لأن بينَ هُلْكِ لَقيطٍ وحاجبٍ وزمانِ جريرٍ ما لا يَخْفى بُعدُه من المُدَّةِ، وذلك أن الذين ذكَرهم هلَكوا في الجاهليةِ، وجريرٌ كان بعدَ

Yani: "Sanki sen Lakît'ı bilmedin" anlamındadır; zira Lakît ve Hâcib'in helâki ile Cerîr'in dönemi arasında, müddetinin uzaklığı gizli kalmayacak [uzun] bir süre vardır. Şöyle ki onun zikrettiği kimseler Câhiliye döneminde helâk olmuşlardır; Cerîr ise

بُرهةٍ مضَت من مجئِ الإسلامِ.

İslam'ın gelişinden uzun bir süre sonra yaşamıştır.

وهذا تأويلٌ بعيدٌ؛ من أجلِ أن الرؤْيةَ وإن استُعْملت في موضعِ العلمِ، من أجلِ أنه مستحِيلٌ أن يَرَى أحدٌ شيئًا، فلا توجِبُ له رؤيتُه إياه علْمًا بأنه قد رآه، إذا كان صحيحَ الفِطرةِ، فجاز من الوجهِ الذي أثبَتَه رؤيةً أن يُضافَ إليه إثباتُه إياه علْمًا، وصحَّ أن يدُلَّ بذكرِ الرؤيةِ على معنى العلمِ من أجلِ ذلك، فليس ذلك وإن جاز في الرؤيةِ -لما وصفْنا- بجائزٍ في العلمِ، فيدُلَّ بذكرِ الخبرِ عن العلمِ على الرؤْيةِ؛ لأن المرءَ قد يعلَمُ أشياءَ كثيرةً لم يرَها ولا يراها، ويستَحِيلُ أن يَرى شيئًا إلا علِمه، [على ما] قد قدَّمنا البيانَ، مع أنه غيرُ موجودٍ في شيءٍ من كلامِ العربِ أن يقالَ: علِمتُ كذا. بمعنى: رأيتُه. وإنما يجوزُ توجيهُ معانى ما في كتاب اللهِ الذي أنزَله على محمدٍ ﷺ من الكلامِ، إلى ما كان موجودًا مثلَه في كلامِ العربِ، دونَ ما لم يكنْ موجودًا في كلامِها، فموجودٌ في كلامِها: رأيتُ بمعنى: علِمتُ . وغيرُ موجودٍ في كلامِها: علِمتُ بمعنى: رأيتُ . فيجوزُ توجيهُ قولِه : {إِلَّا لِنَعْلَمَ} إلى معنى: إلَّا لنرَى.

Bu ise uzak bir tevildir; çünkü görme (rü'yet), fıtratı sağlam olduğu takdirde bir kimsenin bir şeyi görüp de onu görmesinin kendisinde onu gördüğüne dair bir bilgi doğurmaması imkânsız olduğu gerekçesiyle ilim yerinde kullanılmış olsa ve görme olarak sabit kıldığı yönden ona ilim olarak tespiti de eklenmesi caiz olup bundan dolayı görmenin zikriyle ilim manasına delalet etmek sahih olsa bile; görmede anlattığımız sebepten ötürü caiz olan bu durum , ilimde caiz değildir ki ilimden haber vermekle görmeye delalet edilmiş olsun. Çünkü insan, görmediği ve görmeyeceği pek çok şeyi bilebilir; oysa daha önce açıkladığımız [üzere] bir şeyi görüp de onu bilmemesi imkânsızdır. Bununla birlikte Arapların sözlerinin hiçbirinde "şunu bildim" denilip de "onu gördüm" manasının kastedildiği mevcut değildir. Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği Kitabındaki kelamın manalarını ancak Arap kelamında benzeri bulunan kullanımlara hamletmek caizdir, onların kelamında bulunmayanlara değil. Onların kelamında: "Gördüm" ifadesinin "bildim" manasında kullanımı vardır; fakat onların kelamında "bildim" ifadesinin "gördüm" manasında kullanımı yoktur. Bu yüzden O'nun: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “ancak bilelim diye” buyruğunun "ancak görelim diye" manasına hamledilmesi caiz değildir.

وقال آخرون: إنما قيل: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} من أجلِ أنّ المنافقين واليهودَ وأهلَ الكفرِ باللهِ أنكَروا أن يكونَ اللهُ تعالى ذكرُه يعلَمُ الشئَ قبلَ كونِه، وقالوا -إذْ قيل لهم: إن قومًا من أهلِ القبلةِ سيرْتدُّون على أعقابِهم إذا حُوِّلت قبلةُ محمدٍ إلى الكعبةِ-: ذلك غيرُ كائنٍ. أو قالوا: ذلك باطلٌ. فلمَّا فعَل اللهُ ذلك، وحوَّل القبلةَ، وكفَر من أجلِ

Diğer bazı kimseler ise şöyle demiştir: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “ancak bilelim diye” buyrulması, münafıkların, Yahudilerin ve Allah'ı inkâr edenlerin; zikri yüce olan Allah'ın bir şeyi meydana gelmeden önce bileceğini inkâr etmelerinden ve kendilerine: "Muhammed'in kıblesi Kâbe'ye çevrildiğinde kıble ehlinden bir topluluk ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecektir" denildiğinde: "Böyle bir şey olmayacaktır" yahut: "Bu batıldır" demiş olmalarından ötürüdür. Allah bunu yapıp kıbleyi çevirince ve bundan ötürü inkâr eden...

ذلك من كفَر، قال جل ثناؤه: ما فعَلتُ إلا ليُعلَمَ عندَكم -أيها المنكِرون علْمِى بما هو كائنٌ من الأشياءِ قبل كونِه- أنى عالمٌ بما هو كائِنٌ مما لم يكنْ بَعدُ.

inkâr eden inkâr edince Allah Teâlâ: "Ey eşyanın var olmadan önceki durumunu bildiğimi inkâr edenler! Henüz olmamış şeylerden meydana gelecek olanları kesinlikle bildiğimi sizce de bilinsin diye bunu yaptım" buyurmuştur.

فكأنّ معْنى قائِلِى هذا القولِ في تأويلِ قولِه: {إِلَّا لِنَعْلَمَ}: إلا ليتبيَّن لكم أنّا نعلمُ من يتَّبعُ الرسولَ ممّن ينقلبُ على عَقِبَيْه. وهذا وإنْ كانَ وجهًا لهُ مَخْرجٌ، فبعيدٌ من المفهومِ.

Sank bu görüşü söyleyenlerin O'nun: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “ancak bilelim diye” buyruğunun tevilindeki manası şöyledir: "Resul'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan bildiğimiz size apaçık belli olsun diye." Bu görüş, her ne kadar tutarlı bir yönü bulunsa da, [metinden] anlaşılan manadan uzaktır.

وقال آخرون: إنّما قيل: {لِنَعْلَمَ} -وهو بذلك عالمٌ قبلَ كونِه، وفي [حالِ كونِه] - على وجهِ الترفُّقِ بعبادِه واستمالتِهم إلى طاعتِه، كما قال جلَّ ثناؤه: {قُلِ اللهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [سبأ: ٢٤] وقد عَلِم أنه على هدًى وأنهم على ضلالٍ مبينٍ، ولكنَّه رفَق بهم في الخطابِ، فلم يقُلْ: إنا على هدًى وأنتم على ضلالٍ. فكذلك قولُه: {إِلَّا لِنَعْلَم} معناه عندَهم: إلا لتعلَموا أنتم إذْ كنتم جُهّالًا به قبلَ أن يكونَ. فأضاف العلمَ إلى نفسِه، رفقًا بخطابِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: {لِنَعْلَمَ} “bilelim diye” buyrulması -oysa O, bunu olmadan önce de [olduğu anda] da bilendir- kullarına yumuşak davranmak ve onları Kendi itaatine meylettirmek maksadıyla söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلِ اللهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “De ki: Allah. Muhakkak ki ya biz ya da siz elbette doğru yol üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” [Sebe: 24]. Oysa kendisinin doğru yol üzerinde olduğunu, onların ise apaçık bir sapıklık içinde olduğunu bilmektedir; fakat hitapta onlara yumuşak davranmış ve "Biz hidayet üzereyiz, siz ise sapıklıktasınız" dememiştir. İşte onlara göre O'nun: {إِلَّا لِنَعْلَم} “ancak bilelim diye” buyruğunun manası da şöyledir: "O gerçekleşmeden önce siz onu bilmeyen cahiller olduğunuz için siz bilesiniz diye." Dolayısıyla onlara hitapta yumuşak davranarak ilmi Kendisine nispet etmiştir.

وقد بينَّا القولَ الذي هو أولَى ذلك بالحقِّ.

Bunlar arasında gerçeğe en uygun olan görüşü daha önce açıklamıştık.

فأما قولُه: {مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ}. فإنه يعنى: الذي يتَّبعُ محمدًا ﷺ رسولَ اللهِ، فيما يأمرُه اللهُ به، فيتوَجَّهُ نحوَ الوجهِ الذي يتوجَّهُ نحوَه محمدٌ ﷺ.

O'nun: {مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ} “Peygamber'e uyan” buyruğuna gelince; bununla, Allah'ın kendisine emrettiği hususlarda Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yöneldiği yöne yönelen kimseyi kastetmektedir.

وأما قولُه: {مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} فإنه يعنى به : من الذي يرتدُّ عن دينِه، فيُنافقُ، أو يكفُرُ، أو يخالفُ محمدًا ﷺ في ذلك، ممن يُظهِرُ اتِّباعَه.

O'nun: {مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan” buyruğuna gelince; bununla , ona tabi olduğunu gösterenlerden dininden dönüp münafıklık eden veya inkâr eden yahut bu hususta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet eden kimseyi kastetmektedir.

كما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} قال: من إذا دخَلته شبهةٌ رجَع عن اللهِ، وانقَلب كافرًا على عَقِبيْه.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Biz, senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye belirledik” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Kendisine bir şüphe girdiğinde Allah'tan yüz çeviren ve kâfir olarak ökçeleri üzerinde gerisin geri dönen kimsedir."

وأصلُ المرتدِّ على عَقِبيه - [وهو] المنقلِبُ على عَقِبيه- الراجِعُ مستدبِرًا في الطريقِ الذي قد كان قطَعه، منصرِفًا عنه، فقيل ذلك لكلِّ راجعٍ عن أمرٍ كان فيه، من دينٍ أو خبرٍ ، ومن ذلك قولُه: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} [الكهف: ٦٤] بمعنى: رجَعا في الطريقِ الذي كانا سلَكاه.

"Ökçeleri üzerinde irtidat eden" -[ki o] ökçeleri üzerinde gerisin geri dönendir- ifadesinin aslı; katetmiş olduğu yoldan arkasını dönüp geri gelen ve oradan ayrılan kimsedir. Bu [ifade], din veya haber gibi içinde bulunduğu herhangi bir durumdan geri dönen herkes için kullanılmıştır. O'nun: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geri döndüler” [Kehf: 64] buyruğu da bu kabildendir; yani: Gitmiş oldukları yoldan geri döndüler, demektir.

وإنما قيل للمرتدِّ: مُرتدٌّ. [من ذلك] ؛ لرُجوعِه عن دينِه وملَّتِه التى كان عليها. وإنما قيل: رجَع على عَقِبيه. لرُجوعِه دُبُرًا علَى عَقِبيْه إلى الوجهِ الذي كان فيه بدءُ سيرِه قبلَ مرجِعِه عنه. فجُعل ذلك مثلًا لكلِّ تاركٍ أمرًا وآخذٍ آخرَ غيرَه، إذا انصَرف عما كان فيه إلى الذي كان له تاركًا فأخذَه، فقيل: ارتدَّ فلانٌ على عَقِبيْه (٥)، وانقلَب على عَقِبيْه.

Mürtede (dinden dönene) [bundan dolayı] "mürted" denilmiştir; çünkü o, üzerinde bulunduğu dininden ve milletinden geri dönmüştür. "Ökçeleri üzerinde geri döndü" denilmesinin sebebi ise, geri dönmeden önceki yürüyüşünün başlangıcı olan yöne doğru ökçeleri üzerinde arkasını dönüp gitmesindendir. İşte bu, bir şeyi bırakıp başka bir şeyi benimseyen; içinde bulunduğu durumdan ayrılıp daha önce terk etmiş olduğu duruma dönüp onu benimseyen herkes için bir darbımesel kılınmış ve "Falan kimse ökçeleri üzerinde geri döndü (٥), ökçeleri üzerinde gerisin geri gitti" denilmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah’ın doğru yola eriştirdiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” sözünün teviline dair açıklama:

اختلَف أهلُ التأويلِ في التى وصَفها اللهُ جل ثناؤه بأنها كانت كبيرةً إلا على الذين هدَى اللهُ.

Tefsir ehli, Allah Teâlâ'nın Allah'ın hidayet ettiği kimseler dışındakilere ağır geldiğini vasfettiği şey hususunda ihtilaf etmiştir.

فقال بعضُهم: عنَى جل ثناؤُه بالكبيرةِ التوليةَ من بيتِ المقدسِ شطرَ المسجدِ الحرامِ والتحويلةَ ، وإنما أُنِّثت الكبيرةُ لتأنيثِ التوليةِ.

Onlardan bazısı şöyle demiştir: Allah Teâlâ "kebîre" (ağır gelen şey) ile Beytü'l-Makdis'ten Mescid-i Haram tarafına yönelmeyi ve [kıblenin] çevrilmesini kastetmiştir. "Kebîre" kelimesinin müennes kılınması ise yönelme (tevliye) kelimesinin müennes olmasındandır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ [قال: حدَّثنى معاويةُ بنُ صالحٍ] ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: قال اللهُ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} يعنى: تحويلَها .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Salih anlattı, [dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih anlattı] , Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbas'tan: Allah Teâlâ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyurmuştur; yani onun çevrilmesini [kastetmektedir].

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ، قال: حدَّثنا الضّحّاكُ بنُ مَخْلَدٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ ميمونٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} قال: ما أُمِروا به [من التَّحوُّلِ] إلى الكعبةِ من بيتِ المقدسِ .

Bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize ed-Dahhâk b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğu hakkında şöyle anlattı: "Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye [dönmekle] emrolundukları şeydir ."

حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبَرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه. {لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ}. قال: كبيرةٌ حين حُوِّلتِ القبلةُ إلى المسجدِ الحرامِ، فكانت كبيرةً إلا على الذين هدَى اللهُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğu hakkında şöyle haber verdi: "Kıble, Mescid-i Haram'a çevrildiği vakit [bu durum] ağır geldi; Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına ağır gelmişti ."

وقال آخرون: بل الكبيرةُ هى القبلةُ بعينِها التى كان ﷺ يتوجَّهُ إليها من بيتِ المقدسِ قبلَ التحويلِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis ağır gelen şey, kıblenin çevrilmesinden önce [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytü'l-Makdis'e yöneldiği kıblenin bizzat kendisidir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حُدِّثت عن عمارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، [عن الربيعِ] عن أبى العاليةِ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً}. أى قبلةَ بيتِ المقدسِ: {إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} .

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer babasından, [er-Rebî'den] , o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً} “Gerçi bu elbette ağır gelir” yani Beytü'l-Makdis kıblesi, {إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına” .

وقال بعضُهم: بل الكبيرةُ هى الصلاةُ التى كانوا صلَّوْها إلى القبلةِ الأُولى.

Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis ağır gelen şey, ilk kıbleye doğru kılmış oldukları namazdır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنى يونسُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} قال: صلاتَكم حتى يَهِديَكم اللهُ القبلةَ .

Bana Yûnus b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Allah sizi kıbleye hidayet edinceye kadar namazınızdır."

وقد حدَّثنى يونسُ مرَّةً أُخرى فقال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ:

Yûnus bana başka bir sefer [şöyle] anlattı: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi:

{وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً}. قال: صلاتَكم ههنا -يعنى إلى بيتِ المقدسِ ستةَ عشرَ شهرًا- وانحرافَكم ههنا.

{وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً} “Gerçi bu elbette ağır gelir” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Şuraya -yani on altı ay boyunca Beytü'l-Makdis'e- doğru namazınız ve şuraya yönelmenizdir ."

وقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: أُنِّثت الكبيرةُ لتأنيثِ القبلةِ، وإيّاها عنَى جل ثناؤُه بقولِه: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً}.

Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: "Kebîre" kelimesi, "kıble" kelimesinin müennes olmasından dolayı müennes yapılmıştır ve Allah Teâlâ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً} “Gerçi bu elbette ağır gelir” buyruğuyla onu kastetmiştir.

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: بل أُنِّثث الكبيرةُ لتأنيثِ التوليةِ والتحويلةِ.

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bilakis "kebîre" kelimesi, "tevliye" (yönelme) ve "tahvîle" (çevrilme) kelimelerinin müennes olmasından dolayı müennes kılınmıştır.

فتأويلُ الكلامِ على معنَى ما تأوَّلَه قائلُو هذه المقالةِ: وما جعلَنا تحويلَتَنا إيّاكَ عن القبلةِ التى كنتَ عليها وتولِيتَنَاكَ عنها، إلا لنعلَمَ من يتبِعُ الرسولَ ممن ينقلِبُ على عَقِبيْه، وإن كانت تحويلَتُنا إياك عنها وتولِيتُنَاكَ لكبيرةً إلا على الذين هدَى اللهُ.

Bu görüşü savunanların yorumunun anlamına göre sözün tefsiri şöyledir: Seni üzerinde bulunduğun kıbleden çevirmemizi ve seni oradan başka yöne yöneltmemizi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye yaptık; gerçi seni oradan çevirmemiz ve başka yöne yöneltmemiz, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir.

وهذا التأويلُ أولَى التأويلاتِ عندى بالصوابِ؛ لأن القومَ إنما كبُر عليهم تحويلُ النبيِّ ﷺ وجهَه عن القبلةِ الأولَى إلى الأُخْرى، لا عينُ القبلةِ، ولا الصلاةُ؛ لأن القبلةَ الأولَى والصلاةَ قد كانت وهى غيرُ كبيرةٍ عليهم. إلا أن يُوجِّهَ موجِّهٌ تأنيثَ الكبيرةِ إلى القبلةِ، ويقولَ: اجتُزِئ بذكرِ القبلةِ من ذكرِ التوليةِ والتحويلةِ؛ لدَلالةِ الكلامِ على معنى ذلك. كما قد وصفنا ذلك في نظائرِه ، فيكونَ ذلك وجهًا صحيحًا، ومذهبًا مفهومًا.

Bana göre tefsirler arasında doğruya en yakın olanı bu tefsirdir. Çünkü o topluluğa ağır gelen şey, kıblenin bizzat kendisi ya da namaz değil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünü ilk kıbleden diğerine çevirmesidir. Zira ilk kıble ve namaz mevcut iken onlara ağır gelmiyordu. Ancak bir kimse "kebîre"nin müennesliğini kıbleye hamletse ve: "Sözün buna delalet etmesi sebebiyle, tevliye ve tahvîleyi zikretmek yerine kıblenin zikredilmesiyle yetinilmiştir" dese, benzerlerinde bunu vasfettiğimiz gibi, bu da sahih bir vecih ve anlaşılır bir mezhep olur.

ومعنَى قولِه: {لَكَبِيرَةً}: عظيمةً.

Allah Teâlâ'nın: {لَكَبِيرَةً} “elbette pek büyük [ve ağır]” buyruğunun anlamı; çok büyük demektir.

كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} قال: كبيرةٌ في صدورِ الناسِ، فيما يدخُلُ الشيطانُ به ابنَ آدمَ، قال: ما لهم صلَّوْا إلى ههنا ستةَ عشرَ شهرًا ثم انحرفُوا! فكبُر في صُدورِ من لا يعرِفُ ولا يعقِلُ والمنافقين، قالوا: أيُّ شيءٍ هذا الدينُ؟ وأما الذين آمنوا فثبَّت اللهُ ذلك في قلوبهم. وقرَأ قولَ اللهِ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ}. قال: صلاتُكم حتى يَهدِيَكم للقبلةِ.

Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Şeytanın âdemoğluna vesvese vermesi hususunda insanların göğüslerinde büyüyen [bir meseleydi]. 'Ne oldu bunlara ki on altı ay boyunca şuraya doğru namaz kıldılar da sonra başka tarafa yöneldiler!' dedi. Böylece [bu durum] gerçeği bilmeyen, aklı ermeyen kimselerin ve münafıkların göğüslerinde büyüdü ; 'Bu nasıl din böyle?' dediler. İman edenlere gelince, Allah bunu onların kalplerinde sabit kıldı." Sonra Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğunu okudu ve: "[Sizi] kıbleye hidayet edinceye kadarki namazınızdır" dedi.

وأما قولُه: {إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} فإنه يعنى به: وإن [كانت نَقْلَتُناكَ] عن القبلةِ التى كنتَ عليها لعظيمةً إلا على من وفَّقه اللهُ فهَداه لتصديقِك، والإيمانِ بذلك، واتباعِك فيه، وفيما أنزلَ اللهُ عليك.

O'nun: {إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “ancak Allah'ın hidayet ettiği kimseler müstesna” buyruğuna gelince; bununla şunu kastetmektedir: Gerçi seni üzerinde bulunduğun kıbleden [nakletmemiz] , seni tasdik etmesi, buna iman etmesi , bu hususta ve Allah'ın sana indirdiği şeylerde sana tabi olması için Allah'ın muvaffak kılıp hidayet ettiği kimseler dışındakilere elbette çok büyüktür.