كما حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ}. يقولُ: إلا على الخاشِعين، يعْنى المصدِّقين بما أنزَل اللهُ.
Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbas'tan nakletti: {وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللهُ} “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyruğu hakkında şöyle der: "Saygılı olanlar (hâşiîn) müstesna; yani Allah'ın indirdiğini tasdik edenler."
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} قيل: عَنَى بالإيمانِ في هذا الموضعِ الصلاةَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” buyruğunun tefsiri: Bu makamda "iman" ile namazın kastedildiği söylenmiştir.
ذكرُ الأخبارِ التى رُوِيت بذلك وذكرُ قولِ من قاله
Bu hususta rivayet edilen haberler ve bunu söyleyenlerin sözleri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا وكيعٌ وعُبيدُ اللهِ، وحدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، جميعًا عن إسرائيلَ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ، عن
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ ve Ubeydullah anlattı; bize Süfyân b. Vekî‘ de anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı; hepsi birden İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da
ابنِ عباسٍ، قال: لما وُجِّه رسولُ اللهِ ﷺ إلى الكعبةِ قالوا: كيف بمن مات من إخوانِنا قبلَ ذلك وهم يصلُّون نحوَ بيتِ المقدسِ؟ فأنزلَ اللهُ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} .
İbn Abbas'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yöneltildiğinde dediler ki: "Bundan önce Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?" Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” [ayetini] indirdi.
حدَّثنى إسماعيلُ بنُ موسى السُّدِّىُّ، قال: أخبرنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ في قولِ اللهِ ﷿: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} قال: صلاتكُم نحوَ بيتِ المقدسِ .
Bana İsmâîl b. Mûsâ es-Süddî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” buyruğu hakkında şöyle haber verdi: "Beytü'l-Makdis'e doğru olan namazınızdır ."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازِيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبيرِيُّ، قال: حدَّثنا شريكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ نحوَه.
Bize Ahmed b. İshak el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan benzerini anlattı.
حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ محمدِ بنِ نُفَيلٍ الحرّانيُّ، قال: حدَّثنا زهيرٌ، قال: حدَّثنا أبو إسحاقَ، عن البراءِ، قال: مات على القبلةِ قبلَ أن تُحوَّلَ إلى البيتِ رجالٌ وقُتلوا، فلم ندْرِ ما نقولُ فيهم، فأنزلَ اللهُ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Nüfeyl el-Harrânî anlattı, dedi ki: Bize Züheyr anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshak, Berâ'dan anlattı, dedi ki: [Kıble] Beyt'e çevrilmeden önce ilk kıble üzere ölen ve öldürülen adamlar oldu. Onlar hakkında ne diyeceğimizi bilemedik; bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ،
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı:
قال: قال أناسٌ من الناسِ لما صُرِفَت القبلةُ نحوَ البيتِ الحرامِ: كيف بأعمالِنا التى كنا نَعملُ في قبلَتِنا الأُولى ؟. فأنزل اللهُ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ}.
Dedi ki: Kıble Mescid-i Haram tarafına çevrildiğinde insanlardan bazıları: "İlk kıblemize doğru yaptığımız amellerimiz ne olacak ?" dediler. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” [ayetini] indirdi.
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: لما توجَّه رسولُ الله ﷺ قِبَلَ المسجدِ الحرامِ، قال المسلمون: ليت شِعْرَنا عن إخوانِنا الذين ماتوا وهم يصلُّون قِبَلَ بيتِ المقدسِ، هل تقبَّل اللهُ منَّا ومنهم أم لا؟ فأنزَل اللهُ فيهم: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} قال: صلاتَكم قِبَلَ بيتِ المقدسِ. يقولُ: إن تلك كانت طاعةً وهذه طاعةٌ.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Haram tarafına yöneldiğinde Müslümanlar: "Keşke Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken ölen kardeşlerimizin durumunu bilseydik; Allah bizden ve onlardan [bu amelleri] kabul etti mi, etmedi mi?" dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” [ayetini] indirdi. Şöyle dedi: "Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığınız namazınızdır." [Allah] şöyle buyurmaktadır: O da bir itaatti , bu da bir itaattir.
حُدِّثت عن عمارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيهِ، عن الربيعِ، قال: قال ناسٌ لما صُرِفت القبلةُ إلى البيتِ الحرامِ: كيف بأعمالِنا التى كنا نعملُ في قبلَتِنا الأولَى؟ فأنزلَ اللهُ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} الآية.
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, er-Rebî'den rivayet etti, dedi ki: Kıble Beytü'l-Haram'a çevrildiğinde birtakım insanlar: "İlk kıblemize doğru yaptığımız amellerimiz ne olacak?" dediler. Bunun üzerine Allah: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” ayetini indirdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريحٍ: أخبرَنى داودُ بنُ أبى عاصمٍ، قال: لما صُرِف [رسولُ اللهِ ﷺ] إلى الكعبةِ، قال المسلمون: هلَك أصحابُنا الذين كانوا يصلُّون إلى بيتِ المقدسِ. فنزَلت: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Dâvûd b. Ebî Âsım haber verdi, dedi ki: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] Kâbe'ye yöneltildiğinde Müslümanlar: "Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılan arkadaşlarımız helak oldu!" dediler. Bunun üzerine: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” [ayeti] indi.
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبي، قال: حدَّثنى عمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} يقولُ: صلاتَكم التى صلَّيتم من قبلِ أن تكونَ القبلةُ. وكان المؤمنون قد أشفَقوا على من
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan naklen [Allah Teâlâ'nın]: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Kıble [tayin edilmeden] önce kılmış olduğunuz namazınızdır. Müminler, kendilerinden [önce vefat edip]...
صلَّى منهم أن لا تُقبلَ صلاتُهم .
kendilerinden namaz kılmış olanların namazlarının kabul edilmemesinden endişe etmişlerdi ."
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} قال : صلاتَكم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” buyruğu hakkında şöyle dedi : "Namazınızdır."
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ الضِّرارىُّ ، قال: أخبرنا مؤمَّلٌ، قال: حدَّثنا سفيانُ، حدَّثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ فى هذه الآيةِ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} قال: صلاتَكم نحوَ بيتِ المقدسِ.
Bize Muhammed b. İsmâîl ed-Dırârî anlattı, dedi ki: Bize Müemmel haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, [dedi ki:] Bize Yahyâ b. Saîd, Saîd b. el-Müseyyeb'den bu ayet: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” hakkında şöyle anlattı: "Beytü'l-Makdis'e doğru olan namazınızdır."
قال أبو جعفرٍ: قد دلَّلْنا فيما مضَى على أن معنَى (٢) الإيمانِ التصديقُ، وأن التصديقَ قد يكونُ بالقولِ وحدَه، وبالفعلِ وحدَه، وبهما جميعًا .
Ebû Ca'fer der ki: İmanın anlamının (٢) tasdik olduğunu ve tasdikin yalnız sözle, yalnız fiille yahut her ikisiyle birden olabileceğini daha önce delilleriyle açıklamıştık .
فمعنى قولِه: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} -على ما تظاهَرتْ به الرِّوايةُ من أنه الصلاةُ-: وما كان اللهُ ليُضيعَ تصديقَكم رسولَه ﵊ بصلاتِكم التى صلَّيتُموها نحوَ بيتِ المقدسِ عن أمرِه؛ لأن ذلك كان منكم تصديقًا لرسولى، واتِّباعًا لأمرِى، وطاعةً منكم لى. وإضاعتُه إياه جل ثناؤُه -لو أضاعَه- تركُ إثابةِ أصحابِه وعامليه عليه، فيذهَبُ ضياعًا، ويصيرُ باطلًا، كهيئةِ إضاعةِ الرجلِ مالَه، وذلك إهلاكُه إياه فيما لا يَعتاضُ منه عِوَضًا فى عاجلٍ ولا آجلٍ. فأخبرَ اللهُ جل ثناؤُه أنه لم يكنْ بالذى يُبطِلُ عمَلَ عاملٍ عمِل له عملًا وهو له طاعةٌ، فلا يُثيبُه عليه، وإن نُسِخ ذلك الفرضُ بعدَ عملِ العاملِ إياه على ما كلَّفه من عملِه.
O hâlde O'nun: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” sözünün anlamı -rivayetlerin bunun namaz olduğu hususunda birbirini teyit etmesine göre- şöyledir: Allah'ın emri doğrultusunda Beytü'l-Makdis'e doğru kılmış olduğunuz namazınızla O'nun Resûlü'nü (aleyhisselâm) tasdik etmenizi Allah zayi edecek değildir. Çünkü bu, sizden Resûlüme bir tasdik, emrime bir ittibâ ve bana bir itaatti. [Allah] -övgüsü yüce olsun- onu zayi edecek olsaydı, bunu zayi etmesi, sahiplerine ve onu işleyenlere mükâfat vermeyi terk etmesi demek olurdu; böylece o boşa gider ve tıpkı bir adamın malını zayi etmesi gibi batıl olurdu. Malı zayi etmek ise, kişinin onu dünyada da ahirette de bir karşılık elde edemeyeceği şekilde telef etmesidir. İşte Allah -övgüsü yüce olsun-, mükellef tuttuğu amel üzere amel edenin bu amelinden sonra o farz neshedilmiş olsa dahi, kendisi için itaat sayılan bir ameli işleyen kimsenin amelini boşa çıkarıp ona mükâfatını vermeyecek biri olmadığını haber vermiştir.
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف قال اللهُ: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} فأضاف الإيمانَ إلى الأحياءِ المخاطَبين، والقومُ المخاطَبون بذلك إنما كانوا أشفَقُوا على إخوانِهم الذين كانوا ماتوا وهم يصلُّون نحوَ بيتِ المقدسِ، وفى ذلك من أمرِهم أُنزلت هذه الآيةُ؟
Eğer biri bize şöyle diyecek olursa: Nasıl olur da Allah: {وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah, imanınızı zayi edecek değildir” buyurarak imanı kendisine hitap edilen dirilere nispet etmiştir? Oysa bununla kendilerine hitap edilen topluluk, ancak Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken ölmüş olan kardeşleri için endişelenmişlerdi ve bu ayet de onların bu durumu hakkında inmişti?
قيل: إن القومَ وإن كانوا قد أشفَقوا من ذلك، فإنهم أيضًا قد كانوا مشفِقين من حُبوطِ ثوابِ صلاتِهم التى صلَّوْها إلى بيتِ المقدسِ قبلَ التحْويلِ إلى الكعبةِ، وظنُّوا أن عملَهم ذلك قد بطَل وذهَب ضياعًا، فأنزلَ اللهُ هذه الآيةَ حينَئذٍ، فوجَّه الخطابَ بها إلى الأحياءِ ودخَل فيهم الموتَى منهم؛ لأن من شأنِ العربِ إذا اجتَمع فى الخبرِ المخاطَبُ والغائبُ، أن يُغَلِّبوا المخاطَبَ، فيُدْخلوا الغائبَ في الخطابِ، فيقولُوا لرجلٍ خاطَبوه على وجهِ الخبرِ عنه، وعن آخرَ غائبٍ غيرِ حاضرٍ: فعلْنا بكما وصنعْنا بكما. كهيئةِ خِطابِهم لهما وهما حاضِران، ولا يَسْتجِيزون أن يقولوا: فعلْنا بهما. وهم يُخاطِبون أحدَهما، فردُّوا المخاطَبَ إلى عدادِ الغائبِ .
[Ona şöyle] denilir: O topluluk her ne kadar bundan endişe etmiş idiyseler de onlar, Kâbe'ye çevrilmeden önce Beytü'l-Makdis'e doğru kılmış oldukları namazlarının sevabının boşa gitmesinden de endişe ediyor ve bu amellerinin batıl olup boşa gittiğini zannediyorlardı. İşte o vakit Allah bu ayeti indirdi; hitabı dirilere yöneltti ve onlardan ölmüş olanlar da bunların içine girdi. Çünkü Arapçada adet şöyledir: Bir haberde muhatap ile gaip bir araya geldiğinde muhatabı üstün tutup (tağlib yapıp) gaibi de hitabın içine dahil ederler; nitekim kendisi ve orada hazır bulunmayan bir başkası hakkında haber vermek üzere hitap ettikleri bir adama: "İkinize şöyle yaptık, ikinize böyle yaptık" derler; tıpkı her ikisi de hazır olduğunda onlara hitap ettikleri gibi. Yoksa birine hitap ederlerken: "İkisine şöyle yaptık" demeyi caiz görmezler; zira böyle yaparlarsa muhatabı gaipler zümresine sokmuş olurlar.
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثثاؤُه: {إِنَّ اللهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)} “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğunun tefsiri.
ومعنى قولِه جلّ ثناؤه: {إِنَّ اللهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} أن اللهَ بجميعِ عبادِه ذُو رأفةٍ. والرأفةُ على معانى الرحمةِ، وهى عامةٌ لجميعِ الخلقِ فى الدنيا ولبعضِهم فى الآخرةِ، وأمّا الرحيمُ، فإنه ذُو الرحمةِ للمؤمنين فى الدنيا والآخرةِ على ما قد بيَّنا فيما مضَى قبلُ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğunun anlamı; Allah'ın, bütün kullarına karşı şefkat sahibi olduğudur. Ra'fet (şefkat), rahmet manalarındandır; bu [şefkat], dünyada bütün yaratılmışlar için genel, ahirette ise onların bir kısmı içindir. er-Rahîm'e gelince; O, daha önce açıkladığımız üzere, dünyada ve ahirette müminlere karşı merhamet sahibidir.
وإنما أراد جل ثناؤُه بذلك أن اللهَ أرحمُ بعبادِه من أن يُضِيعَ لهم طاعةً أطاعُوه بها فلا يُثِيبَهم عليها، وأرأفُ بهم من أن يُؤاخذَهم بتركِ ما لم يَفرِضْ عليهم، أى: فلا تأسَوْا على موتاكم الذين ماتوا وهم يصلُّون إلى بيتِ المقدسِ، فإنى لهم -على طاعتِهم إياىَ بصلاتِهم التى صلَّوها كذلك - مثيبٌ؛ لأنى أرحمُ بهم من أن أُضيعَ لهم عملًا عمِلوه لى، ولا تحزَنُوا عليهم، فإنى غيرُ مؤاخِذِهم بتركِهم الصلاةَ إلى الكعبةِ؛ لأنى لم أكنْ فرضْتُ ذلك عليهما، وأنا أرأفُ بخلقى من أن أعاقِبَهم على تركِهم ما لم آمرْهم بعملِه.
Allah Teâlâ bununla şunu murat etmiştir: Allah, kullarının Kendisine yaptıkları bir itaati zayi edip de karşılığında onlara sevap vermeyecek olmaktan çok daha merhametlidir; onlara farz kılmadığı bir şeyi terk etmelerinden ötürü onları sorumlu tutmaktan çok daha şefkatlidir. Yani: Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken ölen ölüleriniz için üzülmeyin; zira Ben, bu şekilde kıldıkları namazlarıyla Bana itaat etmelerine karşılık onlara mükâfat vereceğim; çünkü Ben, Benim için yaptıkları bir ameli zayi etmekten onlara karşı çok daha merhametliyim. Onlar için kederlenmeyin; zira Ben, Kâbe'ye doğru namaz kılmayı terk ettiklerinden ötürü onları sorumlu tutacak değilim; çünkü bunu onlara farz kılmamıştım ve Ben, yapmalarını emretmediğim bir şeyi terk etmelerinden ötürü onları cezalandırmaktan yaratıklarıma karşı çok daha şefkatliyim.
وفى الرءوفِ لغاتٌ: إحداها، "رَؤُفٌ" على مثالِ (فعُل)، كما قال الوليدُ بنُ عقبةَ :
"er-Raûf" kelimesinde [farklı] lehçeler vardır: Bunlardan biri, Velîd b. Ukbe'nin dediği gibi , *fe'ul* (فَعُل) vezninde *rauf* (رَؤُف) şeklindedir:
وشَرُّ الطّالبين فلا تَكُنْهُ … بقاتِلِ عَمِّه الرَّؤُفُ الرَّحيمُ
İsteyenlerin en kötüsü olma sakın! … Amcasının katiline karşı [böyle] çok şefkatli, pek merhametli!
وهى قراءةُ عامَّةِ قرَأةِ أهلِ الكوفةِ. والأُخْرى: رَءوفٌ على مثالِ (فَعولٍ). وهى قراءةُ عامةِ قَرَأَةِ أهلِ المدينةِ. ورَئِفٌ، وهى لغةُ غَطَفَانَ، على مثالِ (فَعِل)، مثل "حَذِر". ورأْفٌ، على مثالِ (فعْل) بجزمِ الهمزِ، وهى لغةٌ لبنى أسَدٍ.
Bu, Kûfe ehli kurrâsının çoğunluğunun kıraatidir. Diğeri ise *feûl* (فَعُول) vezninde *raûf* (رَءُوف) şeklindedir. Bu da Medine ehli kurrâsının çoğunluğunun kıraatidir. [Üçüncüsü] Gatafân kabilesinin lehçesi olup *hazir* (حَذِر) kelimesi gibi *feil* (فَعِل) vezninde *reif* (رَئِف) şeklindedir. [Dördüncüsü] hemzenin cezmiyle *fa'l* (فَعْل) vezninde *ra'f* (رَأْف) şeklindedir ki bu da Benî Esed'in lehçesidir.
والقراءةُ على أحدِ الوجْهين الأوَّلين.
Kıraat ise [bu] ilk iki vecihten birine göredir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Allah Teâlâ'nın: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “[Ey Muhammed!] Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” buyruğunun tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: قد نرَى يا محمدُ نحن تقلُّبَ وجهِك فى السماءِ. ويعْنى بالتقلُّبِ التحوُّلَ والتصرُّفَ. ويعنى بقولِه: {فِي السَّمَاءِ} نحوَ السماءِ وقِبَلَها.
Bununla Allah Teâlâ şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. "Takallüb" ile dönüp dolaşmayı ve çevrilmeyi kastetmektedir. {فِي السَّمَاءِ} “göğe doğru” buyruğuyla da gök tarafına ve sema cihetine [yönelmeyi] kastetmektedir.
وإنما قيل ذلك له ﷺ -فيما بلغَنا- لأنه كان قبلَ تحويلِ قبلتِه من بيتِ المقدسِ إلى الكعبةِ يرفعُ بصرَه إلى السماءِ، تَنظُّرًا من اللهِ جلَّ ثناؤُه أمْرَه بالتحولِ نحوَ الكعبةِ.
Bize ulaştığına göre bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylenmesinin sebebi; kıblesi Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye çevrilmeden önce, Allah Teâlâ'dan Kâbe cihetine yönelme emrini bekleyerek gözünü göğe dikip durmasıydı.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ فى قولِه: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} قال: كان النبيُّ ﷺ يقلِّبُ وجهَه إلى السماءِ يحبُّ أن يَصرِفَه اللهُ إلى الكعبةِ حتى صرَفه اللهُ إليها .
Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den naklen Allah'ın: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın kendisini Kâbe'ye yöneltmesini isteyerek yüzünü göğe doğru çevirip duruyordu; nihayet Allah onu oraya yöneltti .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} فكان نبىُّ الله ﷺ يصلِّى نحوَ بيتِ المقدسِ، يهوَى ويشتَهِى القبلةَ نحوَ البيتِ الحرامِ، فوجَّهه اللهُ لقبلةٍ كان يهوَاها ويشتَهِيها .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen Allah'ın: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılıyor, kıblenin Beytü'l-Haram cihetine olmasını arzuluyor ve çok istiyordu. Bunun üzerine Allah onu arzuladığı ve pek istediği bir kıbleye yöneltti .
حدَّثثا المثنَّى، قال: حدَّثنى إسحاقُ، قال: حدَّثنى ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه،
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana İshâk anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî Ca'fer, babasından naklen anlattı:
عن الربيعِ فى قولِه: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} يقولُ: نظرَك فى السماءِ. وكان النبىُّ ﷺ يقلِّبُ وجهَه فى الصلاةِ وهو يصلِّى نحوَ بيتِ المقدسِ، وكان يهوَى قِبلةَ البيتِ الحرامِ، فولَّاه اللهُ قبلةً كان يهوَاها .
er-Rebî'den naklen Allah'ın: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] göğe doğru bakışını. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken namazda yüzünü [göğe] çevirip duruyor ve Beytü'l-Haram'ın kıble olmasını arzuluyordu. Bunun üzerine Allah onu arzuladığı bir kıbleye döndürdü .
حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: كان الناسُ يصلُّون قِبَلَ بيتِ المقدسِ، فلما قدِمَ النبىُّ ﷺ المدينةَ على رأسِ ثمانيةَ عشرَ شهرًا من مُهاجَرِه، وكان إذا صلَّى رفَع رأسَه إلى السماءِ ينظُرُ ما يُؤْمَرُ، وكان يصلِّى قِبَلَ بيتِ المقدسِ، فنسَخَتْها الكعبةُ. وكان النبىُّ ﷺ يحبُّ أن يُصلِّىَ قِبلَ الكعبةِ، فأنزَل اللهُ: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} الآية.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen şöyle dediğini anlattı: İnsanlar Beytü'l-Makdis cihetine doğru namaz kılıyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicretinden on sekiz ay sonra Medine'de bulunurken, namaz kıldığı vakit ne emredileceğine bakmak için başını göğe doğru kaldırıyordu; o sırada Beytü'l-Makdis cihetine namaz kılıyordu, daha sonra Kâbe bu hükmü neshetti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe cihetine doğru namaz kılmayı çok seviyordu; bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini indirdi.
ثم اختُلِف فى السببِ الذى من أجلِه كان النبىُّ ﷺ يهوَى قبلةَ الكعبةِ.
Daha sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe'nin kıble olmasını arzulamasının sebebi hakkında ihtilaf edildi.
فقال بعضُهم: كرِهَ قبلةَ بيتِ المقدسِ من أجلِ أن اليهودَ قالوا: يتَّبعُ قبلتَنا ويخالِفُنا فى دينِنا!
Bazıları şöyle dedi: Yahudilerin: "Kıblemize uyuyor ama dinimizde bize muhalefet ediyor!" demelerinden ötürü Beytü'l-Makdis'in kıble olmasından hoşlanmamıştı.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: قالت اليهودُ: يخالفُنَا محمدٌ ويتَّبعُ قبلَتَنا. فكان يدعوُ اللهَ [ويستفرِضُ القبلةَ]، فنزَلت: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} -وانقطَع قولُ يهودَ:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Yahudiler: "Muhammed bize muhalefet ediyor ama kıblemize uyuyor" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] Allah'a dua ediyor [ve kıblenin farz kılınmasını niyaz ediyordu]. Derken şu ayet indi: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “[Ey Muhammed!] Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni kesinlikle hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir.” -Ve Yahudilerin şu sözü kesiliverdi:
يخالِفُنا ويتَّبعُ قِبلَتَنا! - فى صلاةِ الظهرِ، فجعَل الرجالَ مكانَ النساءِ، والنساءَ مكانَ الرجالِ .
"Bize muhalefet ediyor ama kıblemize uyuyor!" sözü kesiliverdi- erkekleri kadınların yerine, kadınları da erkeklerin yerine geçirdi .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: سمعتُه -يعنى ابنَ زيدٍ- يقولُ: قال اللهُ لنبيِّه: {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ} [البقرة: ١١٥]. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "هؤلاء قَوْمُ يَهُودَ يَسْتَقبِلُون بَيْتًا من بُيُوتِ اللهِ -لبيتِ المقدسِ- لو أنا استقْبلْناه". فاستقْبَله النبيُّ ﷺ ستةَ عشرَ شهرًا، فبلَغه أن اليهودَ تقولُ: واللهِ ما دَرَى محمدٌ وأصحابُه أين قِبلتُهم حتى هدَيْناهم. فكرِه ذلك النبىُّ ﷺ، ورفَع وجهَه إلى السماءِ، فقال اللهُ: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} الآية .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Onu -yani İbn Zeyd'i- şöyle derken işittim: Allah Peygamberine: {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ} [el-Bakara: 115] buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şu Yahudi toplumu Allah'ın evlerinden bir eve -Beytü'l-Makdis'e- yöneliyorlar; keşke biz de ona yönelsek" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem on altı ay boyunca oraya yöneldi. Derken Yahudilerin: "Vallahi biz onlara yol gösterene kadar Muhammed ve ashabı kıblelerinin neresi olduğunu bilmiyorlardı" dedikleri haberi ona ulaştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve yüzünü göğe kaldırdı. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir...” ayetini indirdi.
وقال آخرون: بل كان يهوَى ذلك من أجلِ أنه كان قبلةَ أبيه إبراهيمَ ﵇.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis o, babası İbrahim aleyhisselâm'ın kıblesi olduğu için bunu arzuluyordu.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ لما هاجَر إلى المدينةِ، وكان أكثرَ أهلِها اليهودُ، أمَرَه اللهُ أن يستقبلَ بيتَ المقدسِ، ففرِحت اليهودُ، فاستقبَلها رسولُ الله ﷺ بضعةَ عشرَ شهرًا، فكان رسولُ اللهِ ﷺ يحبُّ قبلةَ إبراهيمَ، فكان يدْعو وينظُرُ إلى السماءِ، فأنزَل اللهُ: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} الآية .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde -ki halkının çoğunluğunu Yahudiler oluşturuyordu- Allah ona Beytü'l-Makdis'e yönelmesini emretti. Yahudiler [buna] sevindiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on küsur ay oraya yöneldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbrahim'in kıblesini arzuluyordu; dua ediyor ve semaya bakıyordu. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini indirdi.
وأما قولُه: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} فإنه يعنى: فلنَصرِفَنَّك عن بيتِ المقدسِ إلى قبلةٍ ترضاها. [ويَعنى بقولِه: {تَرْضَاهَا}] تهوَاها وتُحبُّها.
Allah'ın: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” buyruğuna gelince; bu: Seni Beytü'l-Makdis'ten hoşnut olacağın bir kıbleye muhakkak çevireceğiz, demektir. [{تَرْضَاهَا} “hoşnut olacağın” buyruğuyla da] arzulayacağın ve seveceğin [kıbleyi] kastetmektedir.
وأما قولُه: {فَوَلِّ وَجْهَكَ} فإنه يعنى به : اصرِفْ وجهَك وحوِّلْه.
{فَوَلِّ وَجْهَكَ} “Artık yüzünü çevir” buyruğuna gelince; bununla yüzünü [oraya] yönelt ve döndür, demektir .
وقولُه: {شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} يعنى بالشَّطرِ: النحوَ والقصدَ والتِّلقاءَ، كما قال الهُذَلىُّ :
{شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Haram tarafına” buyruğunda geçen "şatr" ile yön, taraf ve cihet kastedilmektedir; nitekim Hüzeylî şöyle demiştir :
إن العَسيرَ بها داءٌ مُخامِرُها … فشَطْرَها نَظَرُ العَينَينْ مَحْسُورُ
Huysuz deveye içine işlemiş bir hastalık musallat oldu … Onun tarafına bakan gözler yorgun ve bitkin düştü
يعنى بقولِه: شَطْرَها: نحوَها. وكما قال ابنُ أحمرَ :
"Şatrahe" sözüyle onun cihetine, tarafına [demeyi] kastetmektedir. İbn Ahmer'in de dediği gibi :
تَعْدُو بنا شَطْرَ جَمْعٍ وهْى عاقِدَةٌ … قد كارَبَ العَقْدُ من إيفادِها الحقَبا
Bizimle Cem‘ tarafına doğru, [kuyruğunu] düğümlemiş halde koşuyor; hızla koşmasından ötürü [kuyruğunun] düğümü neredeyse hakaba (arka kolana) değecekti.
وبنحوِ الذى قلْنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبى، عن سفيانَ، عن داودَ بنِ أبى هندٍ، عن أبى العاليةِ: {شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} قال : تلقاءَه .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da Ebu'l-Âliye'den naklen {شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Haram tarafına” hakkında: O cihete doğru , dediğini anlattı.
حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} نحوَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen {شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Haram tarafına” [ifadesini]: O yöne doğru, diye [açıkladığını] anlattı .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} نحوَه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” hakkında: O yöne doğru, dediğini anlattı .
حدّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen aynısını anlattı.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ:
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı:
{فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أى: تلقاءَ المسجدِ الحرامِ .
{فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” yani: Mescid-i Haram cihetine doğru .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ فى قولِه: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} قال: نحوَ المسجدِ الحرامِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den naklen Allah'ın: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Mescid-i Haram yönüne doğru .
حدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: حدثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أى: تلقاءَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den naklen {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” hakkında: Yani onun cihetine doğru, dediğini anlattı .
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: أخبرنى عمرُو بنُ دينارٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: {شَطْرَهُ} نحوَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Amr b. Dînâr, İbn Abbâs'tan naklen onun: {شَطْرَهُ} “o tarafa” hakkında: O yöne doğru, dediğini haber verdi.
حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا الحِمَّانىُّ، قال: حدَّثنا شَرِيكٌ، عن أبى إسحاقَ، عن البراءِ: {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} قال: قِبَلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o da el-Berâ'dan naklen {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “yüzlerinizi o tarafa çevirin” hakkında: O cihete doğru, dediğini anlattı .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {شَطْرَهُ} ناحيتَه، جانِبَه. قال: وجوانبُه شُطورُه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {شَطْرَهُ} “o tarafa” [ifadesi hakkında]: O cihetine, o yanına, demiştir. Dedi ki: Yanları ve cihetleri onun şatırlarıdır.
ثم اختلَفوا فى المكانِ الذى أمَر اللهُ نبيَّه ﷺ أن يولِّىَ وجهَه إليه من المسجدِ الحرامِ: فقال بعضُهم: القِبلةُ التى حُوِّل إليها النبىُّ ﷺ، وعناها اللهُ جلَّ ثناؤه بقولِه: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} حِيالَ مِيزابِ الكعبةِ.
Sonra Mescid-i Harâm'dan, Allâh'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünü yöneltmesini emrettiği mekân hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine döndürüldüğü ve Allâh Teâlâ'nın {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” buyruğuyla kastettiği kıble, Kâbe'nin oluğunun hizasıdır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى عبدُ الله بنُ أبى زيادٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ عمرَ، قال: أخبرَنا شعبةُ، عن يعلَى بنِ عطاءٍ، عن يحيى بنِ قمِطَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ عمرٍو: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} قال: حِيالَ ميزابِ الكعبةِ .
Bana Abdullah b. Ebî Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Yahyâ b. Kamîtâ'dan, o da Abdullah b. Amr'dan naklen {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” hakkında: Kâbe'nin oluğunun hizasıdır, dediğini haber verdi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: حدَّثنا هُشَيمٌ، عن يعلَى بنِ عطاءٍ، عن يحيى -يَعنى ابنَ قمِطَّةَ- قال: رأيتُ عبدَ اللهِ بنَ عمرٍو جالسًا فى المسجدِ الحرامِ بإزاءِ الميزابِ، وتلا هذه الآيةَ: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} قال: هذه القِبلةُ ، هذه القِبلةُ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Huşeym, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Yahyâ -yani İbn Kamîtâ'dan- naklen şöyle dediğini haber verdi: Abdullah b. Amr'ı Mescid-i Haram'da oluğun karşısında otururken gördüm; {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” ayetini okudu ve: İşte kıble budur , işte kıble budur! dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا هشيمٌ بإسنادِه، عن عبدِ اللهِ ابنِ عمرٍو، نحوَه، إلَّا أنه قال: استقبَل الميزابَ فقال: هذه القبلةُ التى قال اللهُ لنبيِّه: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym kendi isnadıyla Abdullah b. Amr'dan benzerini anlattı; ancak o şöyle dedi: Oluğu karşısına aldı ve: Allah'ın Peygamberine: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” buyurduğu kıble işte budur, dedi.
وقال آخَرون: بل ذلك البيتُ كلُّه.
Diğerleri ise: Bilakis o, Beyt'in (Kâbe'nin) tamamıdır, dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
[حدَّثنى عمران بنُ موسى القزّازُ، قال: حدّثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: البيتُ كلُّه قبلةٌ، وقبلةُ البيتِ البابُ .
[Bana İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen şöyle dediğini anlattı: Beyt'in tamamı kıbledir, Beyt'in kıblesi ise kapısıdır .
حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه] .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen aynısını haber verdi] .
حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُليَّةَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: البيتُ كلُّه قبلةٌ، وهذه قبلةُ البيتِ. يعنى التى فيها البابُ.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den naklen anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: "Beyt'in tamamı kıbledir; Beyt'in kıblesi ise işte burasıdır" dedi; yani kapısının bulunduğu tarafı kastetti.
والصوابُ من القولِ فى ذلك عندى ما قال اللهُ جلَّ ثناؤه: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} فالمولِّى وجهَه شطرَ المسجدِ الحرامِ هو المصيبُ القبلةَ، وإنما على من توجَّه إليه النيةُ بقلبِه أنه متوجِّهٌ إليه، كما أن على مَن ائتمَّ بإمامٍ فإنما عليه الائتمامُ به وإن لم يكنْ مُحاذيًا بدَنُه بدَنَه، وإن كان فى طرَفِ الصفِّ والإمامُ فى طرَفٍ آخرَ، عن يمينِه أو عن يسارِه، بعد أن يكونَ مَن خلفَه مؤتمًّا به مصلِّيًا إلى الوجهِ الذى يُصلِّى إليه الإمامُ. فكذلك حكمُ القبلةِ، وإن لم يُحاذِها كلُّ مصلٍّ ومتوجِّهٍ إليها ببدَنِه، غيرَ أنه متوجِّهٌ إليها. وإن كان عن يمينِها أو عن يسارِها مقابلَها، فهو مستقبلُها، بَعُدَ ما بينَه وبينها أو قرُب، مِن عن يمينِها أو عن يسارِها، بعد أن يكونَ
Bu hususta bana göre doğru olan görüş, -övgüsü yüce olan- Allah'ın şu buyruğudur: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”. Dolayısıyla yüzünü Mescid-i Harâm cihetine çeviren kimse kıbleyi isabet ettirmiştir. Ona yönelen kimseye düşen, sadece kalbiyle ona yöneldiğine niyet etmesidir. Nitekim bir imama uyan kimseye gereken de -arkasındaki kişinin imama uymuş olması ve imamın kıldığı cihete doğru namaz kılması şartıyla- bedeni imamın bedenine tam denk gelmese, safın bir ucunda bulunup imam da sağında yahut solunda diğer uçta yer alsa bile sadece ona uymaktır. Kıblenin hükmü de böyledir; her namaz kılan ve ona yönelen kimse bizzat bedeniyle onun hizasında olmasa bile, ona yönelmiş olması yeterlidir. İster sağında veya solunda karşısında bulunsun, aralarındaki mesafe sağından yahut solundan ister uzak ister yakın olsun, [namaz kılan kimsenin]
غيرَ مستدبِرِها، ولا منحرفٍ عنها ببدنِه ووجهِه.
bedeniyle ve yüzüyle ondan sapmamış olması şartıyla, onu karşısına almış sayılır.
كما حدّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازىُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزبيرىُّ، قال: حدَّثنا إسرائيل، عن أبى إسحاقَ، عن عَمِيرةَ بنِ زيادٍ الكندىِّ، عن علىٍّ: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} قال: شطْرَه فينا قِبلَه .
Nitekim bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Amîre b. Ziyâd el-Kindî'den, o da Ali'den naklen {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” hakkında: Bizim aramızda "şatrahû" (onun tarafı), onun yönü demektir, dediğini anlattı .
وقبلةُ البيتِ الحرامِ بابُه.
Beyt-i Harâm'ın kıblesi ise kapısıdır.
كما حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ والفضلُ بنُ الصَّبَّاحِ، قالا: حدَّثنا هُشيمٌ، قال: أخبرَنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ، قال: قال أسامةُ بنُ زيدٍ: رأيتُ رسولَ اللهِ ﷺ حين خرَج من البيتِ أقبلَ بوجهِه إلى البابِ، فقال: "هذه القبلةُ، هذه القبلةُ" .
Nitekim bana Ya'kūb b. İbrâhîm ve el-Fadl b. es-Sabbâh anlattılar, dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan haber verdi, dedi ki: Üsâme b. Zeyd şöyle dedi: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt'ten çıktığı zaman yüzünü kapıya doğru yöneltip: "Kıble işte budur, kıble işte budur!" buyururken gördüm .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ وسفيانُ، قالا: حدَّثنا جريرُ بنُ عبدِ الحميدِ، عن عبدِ الملكِ بنِ أبى سليمانَ، عن عطاءٍ، قال: حدَّثنى أسامةُ بنُ زيدٍ، قال: خرَج النبىُّ ﷺ من البيتِ، فصلَّى ركعَتَين مستقبِلًا بوجهِه الكعبةَ، فقال: "هذه القبلةُ". مرَّتين .
Bize İbn Humeyd ve Süfyân anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr b. Abdilhamîd, Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o Atâ'dan naklen anlattı, dedi ki: Bana Üsâme b. Zeyd anlattı, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt'ten çıktı ve yüzünü Kâbe'ye dönerek iki rekât namaz kıldı, ardından iki defa: "Kıble işte budur" buyurdu .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحيمِ بنُ سليمانَ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ، عن أسامةَ بنِ زيدٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ نحوَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Süleymân, Abdülmelik'ten, o Atâ'dan, o Üsâme b. Zeyd'den, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini anlattı.
حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى الأُموىُّ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنا ابنُ جُريجٍ،
Bize Saîd b. Yahyâ el-Ümevî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı,
قال: قلتُ لعطاءٍ: أسمِعتَ ابنَ عباسٍ يقولُ: إنما أُمِرْتم بالطوافِ، ولم تُؤْمروا بدُخولِه؟ قال: لم يكنْ ينهَى عن دُخولِه، ولكنى سمِعتُه يقولُ: أخبرَنى أسامةُ بنُ زيدٍ أن رسولَ اللهِ ﷺ لما دخَل البيتَ دعا فى نواحيه كلِّها، ولم يصلِّ حتى خرَج، فلما خرَج ركَع فى قُبُلِ القبلةِ ركعتين، وقال: "هذه القبلةُ" .
dedi ki: Atâ'ya: "İbn Abbâs'ın: 'Siz ancak [Kâbe'yi] tavaf etmekle emrolundunuz, içine girmekle emrolunmadınız' dediğini işittin mi?" diye sordum. O da şöyle dedi: İçine girmeyi yasaklamıyordu; fakat ben onun şöyle dediğini işittim: Üsâme b. Zeyd bana haber verdi ki, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt'e girdiği zaman her köşesinde dua etti, çıkana kadar namaz kılmadı. Çıkınca kıblenin ön tarafında iki rekât namaz kıldı ve: "Kıble işte budur" buyurdu .
فأخَبر ﷺ أن البيتَ هو القبلةُ، وأن قبلةَ البيتِ بابُه.
Böylece [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt'in kıble olduğunu, Beyt'in kıblesinin ise kapısı olduğunu haber vermiştir.
القولُ فى تأويلِ قولِه ﷿: {وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ}.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وأينما كنتم من الأرضِ أيها المؤمِنون، فحوِّلوا وجوهَكم فى صلاتِكم نحوَ المسجدِ الحرامِ وتلقاءَه. والهاءُ التى فى: {شَطْرَهُ} عائدةٌ إلى المسجدِ الحرامِ. فأوجَب جلَّ ثناؤُه بهذه الآيةِ على المؤمِنين فرضَ التوجُّهِ نحوَ المسجدِ الحرامِ فى صلاتِهم حيثما كانوا من أرضِ اللهِ، وأُدْخلت الفاءُ فى قولِه: {فَوَلُّوا} جوابًا للجزاءَ، وذلك أن قولَه: {وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ} جزاءٌ، ومعناه: حيثما تكونوا فولُّوا وجوهَكم شطْرَه.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Yeryüzünün neresinde olursanız olun, namazınızda yüzlerinizi Mescid-i Harâm'ın yönüne ve karşısına çevirin. {شَطْرَهُ} lafzındaki "hû" zamiri Mescid-i Harâm'a dönmektedir. Şanı yüce olan [Allah] bu ayetle, Allah'ın arzında nerede olurlarsa olsunlar, namazlarında Mescid-i Harâm'a yönelme farzını müminlere vacip kılmıştır. {فَوَلُّوا} kavlindeki "fe" harfi ise şartın cevabı olarak getirilmiştir; zira {وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ} ifadesi bir şarttır ve anlamı: "Her nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin" demektir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} يَعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} أحبارَ اليهودِ وعلماءَ النصارى.
Şanı yüce olan [Allah]'ın: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu kesinlikle bilirler” kavlinin teviline dair söz: Şanı yüce olan [Allah], {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilenler” kavliyle Yahudi hahamlarını ve Hristiyan âlimlerini kastetmektedir.
وقد قيل: إنما عنَى بذلك اليهودَ خاصةً.
Bununla özellikle Yahudilerin kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السدِّىِّ: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} قال: أُنزِل ذلك فى اليهودِ.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesinlikle...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: “Bu, Yahudiler hakkında indirilmiştir.”
وقولُه: {لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} يعنى به (١) هؤلاءِ الأحبارَ والعلماءَ من أهلِ الكتابِ، يعلَمون أن التوجُّهَ نحوَ المسجدِ الحرامِ (١) الحقُّ الذى فرَضه اللهُ ﷿ على إبراهيمَ وذرِّيتِه وسائرِ عبادِه بعدَه.
{لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ} “Bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu kesinlikle bilirler” kavliyle de Ehl-i Kitap'tan olan bu hahamlar ve âlimlerin, Mescid-i Harâm'a yönelmenin Allah Azze ve Celle'nin İbrâhîm'e, onun zürriyetine ve ondan sonraki diğer kullarına farz kıldığı hak olduğunu bildiklerini kastetmektedir.
ويَعنى بقولِه: {مِنْ رَبِّهِمْ} أنه الفرضُ الواجبُ على عبادِ اللهِ تعالى ذكرُه، وهو الحقُّ من عندِ ربِّهم، فرَضه عليهم.
{مِنْ رَبِّهِمْ} “Rablerinden” kavliyle de zikri yüce olan Allah'ın kulları üzerine farz kıldığı bir vecibe olduğunu, Rableri katından gelen ve üzerlerine farz kıldığı hakkın ta kendisi olduğunu kastetmektedir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تعْمَلُونَ }.
Şanı yüce olan [Allah]'ın: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” kavlinin teviline dair söz:
يَعنى بذلك جل ثناؤُه: وليس اللهُ بغافلٍ عما تعملون أيها المؤمِنون فى اتِّباعِكم أمرَه، وانتهائِكم إلى طاعتِه، فيما ألزَمكم من فرائضِه، وإيمانِكم به فى صلاِتكم نحوَ بيتِ المقدسِ، ثم صلاتِكم من بعدِ ذلك شطرَ المسجدِ الحرامِ، ولا هو ساهٍ عنه، ولكنه جلَّ ثناؤه مُحصِيه لكم، ومُدَّخِرُه لكم عندَه، حتى يُجازيَكم به أحسنَ جزاءٍ، ويُثيبَكم عليه أفضلَ ثوابٍ.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah, O'nun emrine uymanız, farz kıldığı hususlarda O'na itaate yönelmeniz, önce Beytü'l-Makdis'e sonra da Mescid-i Harâm tarafına namaz kılarken O'na iman etmeniz hususunda yaptıklarınızdan gafil ve habersiz değildir; aksine şanı yüce olan [Allah], size en güzel karşılığı vermek ve en üstün sevapla mükâfatlandırmak için bunları sizin adınıza kaydetmekte ve kendi katında saklamaktadır.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ}.
Şanı yüce olan [Allah]'ın: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} “Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen de onlar yine senin kıblene uymazlar; sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar da birbirlerinin kıblesine uymazlar” kavlinin teviline dair söz:
يَعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولئن جئتَ يا محمدُ اليهودَ والنصارَى بكلِّ برهانٍ وحُجةٍ، وهى الآيةُ، بأن الحقَّ هو ما جئتَهم به من فرضِ التحوُّلِ من قِبلةِ ييتِ المقدسِ
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Andolsun ki sen Yahudi ve Hristiyanlara, hak olanın kendilerine tebliğ ettiğin şey olduğunu, yani Beytü'l-Makdis kıblesinden
فى الصلاةِ إلى قبلةِ المسجدِ الحرامِ، ما صدَّقوا به ولا تبِعوا -مع قيامِ الحُجَّةِ عليهم بذلك- قبلتَك التى حولتُك إليها، وهى التوجُّهُ شَطرَ المسجدِ الحرامِ.
namazda Mescid-i Harâm kıblesine dönme farziyeti olduğuna dair hakkın ta kendisi olduğunu getirsen de, aleyhlerine hüccet ikame edilmiş olmasına rağmen bunu tasdik etmezler ve seni döndürdüğüm kıblene -ki o, Mescid-i Harâm tarafına yönelmektir- uymazlar.
وأُجِيبتْ {وَلَئِنْ} بالماضى من الفعلِ، وحكْمُها الجوابُ بالمستقبلِ، تشبيهًا لها بـ "لو"، فأجِيبت بما تُجابُ به "لو" لتقارُبِ معنَيَيْهما. وقد مضَى البيانُ عن نظيرِ ذلك فيما مضَى . وأُجِيبتْ {وَلَئِنْ} بجوابِ الأيْمانِ، ولا تفعَلُ العربُ ذلك إلا فى الجزاءِ خاصةً؛ لأن الجزاءَ مُشابهُ اليمينِ فى أن كلَّ واحدٍ منهما لا يَتِمُّ أولُه إلا بآخرِه، ولا يتمُّ وحدَه، ولا يصِحُّ إلَّا بما يؤكَّدُ به بعدَه. فلما بدَأ باليمينِ فأُدخِلت على الجزاءِ، صارت اللامُ الأُولى بمنزلةِ يمينٍ، والثانيةُ بمنزلةِ جوابٍ لها، كما قيل: لعمرُكَ لتقُومَنَّ. إذْ كثُرت اللامُ من "لعمرُك" حتى صارت كحرفٍ من حروفِه، فأُجِيبتْ بما تجابُ به الأيمانُ، إذْ كانت اللامُ تنوبُ فى الأيْمانِ عن الأيمانِ دونَ سائرِ الحروفِ غيرِها التى هى أجوبةُ الأيمانِ، فتدلُّ على الأيمانِ، وتعمَلُ عملَ الأجوبةِ، ولا تدُلُّ سائرُ أجوبةِ الأيمانِ على الأيمانِ، فشُبهت اللَّامُ التى [هى جوابٌ للأيمانِ] بالأيمانِ، لما وصفْنا، فأُجِيبتْ بأجوبتِها.
{وَلَئِنْ} ifadesinin cevabı, -hükmü muzari (gelecek zaman) ile cevap verilmek olduğu halde- "lev" (لَوْ) edatına benzetilerek mazi fiille getirilmiştir; zira aralarındaki anlam yakınlığı sebebiyle "lev" edatına verilen cevap gibi cevap verilmiştir. Bunun benzerinin açıklaması daha önce geçmişti . Ayrıca {وَلَئِنْ} yemin cevabı ile karşılanmıştır. Araplar bunu sadece şart cümlelerinde yaparlar; çünkü şart ile yemin, her ikisinin de ilkinin ancak sonuncusuyla tamamlanması, tek başına tam olmaması ve ancak kendisinden sonraki tekit edici unsurla sıhhat kazanması yönünden birbirine benzer. Yeminle başlanıp şarta dahil edildiğinde, birinci lâm yemin mesabesinde, ikincisi de onun cevabı mesabesinde olur; nitekim "le-amruke le-tekūmenne" denilmesi böyledir. Zira "le-amruke"deki lâm harfi çokça kullanıldığından onun bir harfi gibi olmuş ve yeminlere verilen cevap gibi karşılanmıştır; çünkü lâm harfi, yemin cevabı olan diğer harflerin aksine yeminlerde yeminin yerine geçer, yemine delalet eder ve cevap amelini yapar; diğer yemin cevapları ise yemine delalet etmez. Bu sebeple tarif ettiğimiz vechile [yeminin cevabı olan] lâm yemine benzetilmiş ve onun cevaplarıyla karşılanmıştır.
فكان معنى الكلامِ، إذ كان الأمرُ على ما وصفْنا: [واللهِ] لو أتيتَ الذين أُوتوا الكتابَ بكلِّ آيةٍ ما تبِعوا قبلتَك.
Durum vasfettiğimiz gibi olunca kelamın anlamı şöyle olmaktadır: [Allah'a yemin olsun ki] eğer kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de senin kıblene uymazlar.
وأما قولُه: {وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} يقولُ: وما لكَ من سبيلٍ يا محمدُ إلى
{وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin için hiçbir yol yoktur...