Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 64. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم قال جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ: وبشِّرْ، يا محمدُ، الصابرين على امتحانِي بما أمْتَحِنُهم به، والحافظين أنفسَهم عن التقدّمِ على نهْيي عما أنهاهم عنه، والآخذِين

Sonra şânı yüce olan [Allah], nebîsi Muhammed'e [şöyle] buyurdu: Ey Muhammed! Kendilerini sınadığım şeylerle Benim imtihanıma sabredenleri, onları nehyettiğim şeylerde yasağımın önüne geçmekten (çiğnemekten) nefislerini koruyanları ve sevk edenleri...

أنفُسَهم بأداءِ ما أكلِّفُهم مِن فرائضِي مع ابتلائِي إيَّاهم بما أبْتَلِيهم به، القَائلين إذا أصابتْهم مصيبةٌ: نحن للهِ ونحن إليه راجعون. فأمَره اللهُ ﷿ بأن يَخصَّ بالبشارَةِ على ما يَمْتَحِنُهم به من الشدائدِ، أهلَ الصبرِ الذين وصَف صِفتَهم.

kendilerini sınadığım şeylerle sınamama rağmen onları yükümlü kıldığım farzlarımı eda etmeye nefislerini sevk edenleri ve kendilerine bir musibet dokunduğunda: "Biz Allah'a aidiz ve biz O'na döneceğiz" diyenleri müjdele. Böylece Azîz ve Celîl olan Allah, onları imtihan ettiği çetinlikler karşısında niteliklerini vasfettiği sabır ehlini müjdeyle mümtaz kılmasını emretti.

وأصلُ "التبشيرِ": إخبارُ الرجلِ الرجلَ الخبرَ يَسُرُّه أو يَسوءُه لم يَسْبِقْه به إليه غيرُه.

"Tebşîr (müjdeleme)" kelimesinin aslı: Bir kimsenin, başka bir kimseye kendisinden önce başkasının ulaştırmadığı sevindirici veya üzücü bir haberi vermesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦)}.

Şânı yüce olan Allah’ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦)} “Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz' derler.”

يعني بذلك: وبشِّرْ، يا محمدُ، [من الصابرين] ، الصابرين الذين يعلَمون أن جميعَ ما بهم مِن نعمةٍ فمنِّي، فيُقرُّون بعبودتي ، ويوحِّدونَني بالرُّبوبيةِ، ويصدِّقون بالمعادِ والرجوعِ إليَّ، فيَستسْلِمون لقضائِي، ويَرجُون ثَوابِي، ويخافون عقابِي، ويقولون - عندَ امتحانِي إيَّاهم ببعضِ مِحَنِي، وابتلائِي إيَّاهم بما وعَدتُهم أن أبتلِيَهم به من الخوفِ والجوعِ ونقصٍ من الأموالِ والأنفسِ والثمراتِ وغيرِ ذلك من المصائبِ التي أنا مُمْتَحِنُهم بها -: إنّا مماليكُ رِّبنا ومَعْبودِنا أحياءً ونحنُ عبيدُه، وإنّا إليه بعدَ مَماتِنا صائرونَ. تسليمًا لقضائِي ورضًا بأحكامِي.

Bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! [Sabredenlerden] öyle sabredenleri müjdele ki onlar, kendilerindeki bütün nimetlerin benden olduğunu bilirler; böylece benim kulluğumu ikrar ederler, beni Rablikte birlerler, öldükten sonra dirilişi ve bana dönüşü tasdik ederler; hükmime teslim olurlar, sevabımı umarlar, cezalandırmamdan korkarlar ve kendilerini bazı mihnetlerimle imtihan ettiğimde ve korku, açlık, mallardan, canlardan, ürünlerden eksilme gibi onları sınayacağımı vadettiğim şeylerle ve kendilerini imtihan edeceğim diğer musibetlerle sınadığımda hükmime teslimiyet ve hükümleriye rıza göstererek: "Şüphesiz biz hayattayken Rabbimizin ve mabudumuzun mülküyüz ve biz O'nun kullarıyız, ölümümüzden sonra da şüphesiz O'na döneceğiz" derler.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)}.

Şânı yüce olan Allah’ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)} “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve işte doğru yolu bulanlar da onlardır.”

يعني بقولِه: {أُولَئِكَ}: هؤلاءِ الصابرين الذين وصَفهم ونعَتهم.

{أُولَئِكَ} kavliyle: Vasfettiği ve niteliklerini bildirdiği şu sabredenleri kastetmektedir.

{عَلَيْهِمْ} يعني: لهم {صَلَوَاتٌ} يعني: مغفرةٌ. وصلواتُ اللهِ على عبادِه:

{عَلَيْهِمْ} [kavliyle]: Onlaradır [demek ister]. {صَلَوَاتٌ} [kavliyle]: Mağfirettir [demek ister]. Allah’ın kullarına olan salavâtı ise:

غُفرانُه ، كالذي رُوِي عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "اللّهُم صَلِّ على آلِ أبي أوْفَى" .

O'nun mağfiretidir ; nitekim Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allahım! Ebû Evfâ ailesine salât eyle" dediği rivayet edilmiştir .

يعني: اغفرْ لهم.

Yani: Onları bağışla demektir.

وقد بينَّا الصلاةَ وما أصلُها في غيرِ هذا الموضعِ .

Salâtı ve onun aslının ne olduğunu bundan başka bir yerde açıklamıştık .

وقولُه: {وَرَحْمَةٌ}، يعني: ولهم مع المغفرةِ التي صفَح عن ذنوبهم وتغمَّدها، رحمةٌ من اللهِ لهم ورأفةٌ.

{وَرَحْمَةٌ} kavli ise; günahlarını affedip örttüğü mağfiret ile birlikte onlar için Allah’tan bir rahmet ve şefkat vardır demektir.

ثم أخبَر ﷿ مع الذي ذكَر أنه مُعطيهم على اصطِبارِهم على مِحَنِه تسليمًا منهم لقضائِه من المغفرةِ والرحمةِ - أنهم هم المهتدون المصيبون طريقَ الحقِّ، والقائلون ما يُرْضِي عنهم ربَّهم ، والفاعلون ما استوجَبُوا به من اللهِ الجزيلَ مِن الثوابِ.

Sonra Azîz ve Celîl olan Allah, hükmüne teslimiyetle imtihanlarına katlanmalarına karşılık onlara vereceğini zikrettiği mağfiret ve rahmetle birlikte; onların doğru yolu bulanlar, hak yola isabet edenler, Rablerini kendilerinden razı edecek şeyleri söyleyenler ve Allah katından bol mükâfatı hak edecek amelleri işleyenler olduklarını haber vermiştir.

وقد بيَّنا معنى الاهتداءِ فيما مضَى، وأنه بمعنى الرُّشْدِ للصوابِ .

Daha önce ihtidânın anlamını ve bunun doğruya ulaşmak manasında olduğunu açıklamıştık .

وبمعنى ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

Bu konuda söylediğimizin anlamında tevil ehlinden bir topluluk da söz söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال في لك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)}. قال: أخبرَ اللهُ أنّ المؤمنَ إذا سلَّم لأمرِ اللهِ، ورجَّع واسْتَرْجَعَ عندَ المصيبَةِ، كتَب اللهُ له ثلاثَ خصالٍ من الخيرِ: الصلاةَ مِن اللهِ، والرحمةَ، وتحقيقَ سبيلِ الهدَى. وقال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن اسْتَرْجَعَ عِنْدَ المُصِيبَةِ جَبَر اللهُ مُصِيبَتَهُ، وأحْسَنَ عُقْباهُ، وجعَل له خلَفًا صَالحًا يَرْضَاهُ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan Allah'ın: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)} “Onlar ki kendilerine bir musibet isabet ettiğinde: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve doğru yola erdirilenler de onların ta kendileridir.” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah Teâlâ bildirdi ki mümin kimse, Allah'ın emrine boyun eğip musibet anında rücû edip istircâda (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn) bulunduğunda, Allah onun için hayırdan üç haslet yazar: Allah'tan bir salât (övgü/mağfiret), rahmet ve hidayet yolunun gerçekleşmesi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «مَن اسْتَرْجَعَ عِنْدَ المُصِيبَةِ جَبَر اللهُ مُصِيبَتَهُ، وأحْسَنَ عُقْباهُ، وجعَل له خلَفًا صَالحًا يَرْضَاهُ» «Kim musibet anında istircâda bulunursa, Allah onun musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı salih bir halef (yerini dolduracak bir hayır) verir.»

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ}. يقولُ: الصلواتُ والرحمةُ على الذين صبرُوا واسْتَرْجعوا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den Allah'ın: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle der: Bağışlanmalar ve rahmet, sabreden ve istircâda bulunan kimselerin üzerinedir.

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ العُصْفُرِيِّ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: ما أُعطِيَ أحدٌ ما أُعطِيَتْ هذه الأُمةُ: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} ولو أُعطِيَها أحدٌ لأُعطِيَها يعقوبُ، ألمْ تسمَعْ إلى قولِه: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} [يوسف: ٨٤].

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân el-Usfurî’den, o da Saîd b. Cübeyr’den anlattı; dedi ki: Bu ümmete verilen şu şey hiçbir kimseye verilmemiştir: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦) أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} “Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz biz O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir”. Eğer bu bir kimseye verilseydi mutlaka Yâkub'a verilirdi; onun: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Ah Yûsuf'a vah!” [Yûsuf: 84] dediğini işitmedin mi?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}.

Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir.”

والصَّفَا: جمعُ صَفَاةٍ، وهي الصخْرةُ المَلْساءُ، ومنه قولُ الطِّرِمُّاحِ بنِ حكيمٍ :

Safâ (الصَّفَا): Safât (صَفَاة) kelimesinin çoğuludur; o da düz ve kaygan kaya demektir. TırImmâh b. Hakîm’in şu sözü bundandır :

أبَى لي ذُو القُوَى والطَّوْلِ ألَّا … يُؤِّبسَ حافِرٌ أبَدًا صَفَاتِي

Kuvvet ve lütuf sahibi [olan Allah], hiçbir tırnağın ebediyen kayamı ufalamasına izin vermedi.

وقد قيل: إن الصَّفَا واحدٌ، وأنه يُثنَّى صفَوَان، ويُجمعُ أصْفاءٌ وصُفِيًّا وصِفيًّا.

Safâ (الصَّفَا) kelimesinin tekil olduğu, tesniyesinin (ikilinin) safavân (صفَوان), çoğulunun ise asfâ’ (أصْفاءٌ), sufiyy (صُفِيًّا) ve sıfiyy (صِفيًّا) şeklinde geldiği de söylenmiştir.

واستشهَدوا على ذلك بقولِ الراجزِ :

Buna recez şairinin şu sözünü şahit getirdiler :

كأنَّ مَتْنَيْه مِن النَّفِيِّ

Sanki onun sırtı fırlayan çakıllardan

مَوَاقِعُ الطَّيْرِ على الصُّفِيِّ

Kuşların kayalar üzerindeki konaklama yerleri gibidir.

وقالوا: هو نظيرُ عَصَا وعُصِيٍّ ورَحَا ورُحِيٍّ وأرْحَاءَ .

Onlar dediler ki: Bu; asâ (عَصَا) ve usıyy (عُصِيٍّ), rahâ (رَحَا) ve ruhıyy (رُحِيٍّ) ile erhâ’ (أرْحَاءَ) kelimelerinin benzeridir .

وأمَّا المرْوَةُ فإنَّها الحصاةُ الصغيرةُ يُجمعُ قليلُها؛ مَرَوَاتٌ، وكثيرُها؛ المرْوُ مثلُ تمْرَةٍ وتمَراتٍ وَتمْرٍ. كما قال الأعشى ميمونُ بنُ قَيْسٍ :

Merve (المرْوَةُ) kelimesine gelince; o, küçük çakıl taşıdır. Azına meravât (مَرَوَاتٌ), çoğuna ise temre (تمْرَةٍ), temerât (تمَراتٍ) ve temr (وَتمْرٍ) gibi merv (المرْوُ) denir. Nitekim el-A‘şâ Meymûn b. Kays şöyle demiştir :

[وتُولِّى الأرْضَ] خُفًّا زائِلًا … فإذا ما صادَف المَرْوَ رَضَحْ

[Yere çevirir] zail olan bir ayağı … Çakıl taşına denk geldiğinde ise onu ezer .

يعني بالمرْوِ: الحصَى الصغارَ، ومِن ذلك قولُ أبي ذؤيبٍ الهُذَليِّ :

Merv (المرْوِ) ile küçük çakıl taşlarını kastetmektedir. Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin şu sözü de bundandır :

حتى كأنّي للحَوَادِثِ مَرْوَةٌ … بصَفا المُشَرَّقِ كلَّ يَوْمٍ تُقْرَعُ

Hatta sanki ben başa gelen musibetler karşısında, Müşerrak kayalığında her gün dövülen bir çakıl taşı gibiyim.

[ويُقالُ: المشقَّرُ]. وإنما عنَى اللهُ تعالى ذكرُه بقولهِ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ}. في هذا الموضعِ: الجَبَلَيْن المسمَّيَيْنِ بهذَيْنِ الاسْمَيْنِ اللذَيْنِ في حَرَمِه دونَ سائرِ الصَّفا والمرْوةِ ، ولذلك أدخَل فيهما الألفَ واللَّامَ؛ ليُعْلِمَ عبادَه أنه عنَى بذلك الجبلَينْ المعروفَيْن بهذَيْن الاسمَيْن، دون سائرِ الأصفاءِ والمرْوِ.

[el-Müşakkar da denilir]. Zikri yüce olan Allah, bu yerde: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ} “Şüphesiz Safâ ile Merve” buyruğuyla diğer safâ (sert kaya) ve merve (küçük çakıl) [türlerini] değil , yalnızca kendi Harem bölgesinde bulunan ve bu iki isimle anılan iki dağı kastetmiştir. Bundan dolayı, kullarına diğer sert kayaları ve çakılları değil, bu iki isimle bilinen iki dağı kastettiğini bildirmek için başlarına elif-lâm takısını (harf-i tarif) dahil etmiştir.

وأما قولُه: {مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}. فإنه يَعْني به: مِن معالم اللهِ التي جعَلَها جلَّ ثناؤُه لعبادِه مَعْلَمًا ومَشْعَرًا يعبدونَه عندَها إمَّا بالدُّعاءِ، وإمَّا بالذِّكرِ ، وإما بأداءِ ما فُرضَ عليهم من العملِ عندَها، ومنه قولُ الكُميْتِ بنِ زيدٍ:

Allah'ın: {مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Allah'ın nişanelerindendir” kavline gelince; bununla O'nun, övgüsü yüce olan [Allah]'ın kulları için gerek dua gerek zikirle ve gerekse buralarda yapılması kendilerine farz kılınan ibadeti yerine getirmekle yanında O'na ibadet edecekleri bir işaret ve ibadet mahalli kıldığı Allah’ın nişanelerinden olduğunu kastetmektedir. el-Kümeyt b. Zeyd’in şu sözü de bu kabildendir:

نُقَتِّلُهُمْ جِيلًا فجِيلًا نَرَاهُمُ … شَعائِرَ قُرْبانٍ بِهِمْ نَتَقَرَّبُ

Onları nesil nesil öldürürüz; biz onları … Kendileriyle [Allah'a] yakınlaştığımız kurban kurbanlıkları olarak görürüz.

وكان مجاهدٌ يقولُ في الشعائرِ ما حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، حدثنا عيسى، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}. قال: من الخيرِ الذي أَخبَركم عنه .

Mücâhid, nişaneler (şaâir) hakkında bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı, onun: Bize Ebû Âsım anlattı, bize Îsâ anlattı dediği; ve bana el-Müsennâ'nın anlattığı, onun: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, bize Şibl anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiği şu sözü söylerdi: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” kavli hakkında dedi ki: O'nun size haber verdiği hayırdandır .

فكأنّ مجاهدًا كان يرى أن الشعائرَ إنما هو جمعُ شَعِيرةٍ من إشْعارِ اللهِ عبادَه أمْرَ الصفَا والمروةِ، وما عليهم في الطوافِ بهما، بمعنى إعلامِهم ذلك، وذلك تأويلٌ من المَفْهومِ بعيدٌ.

Sanki Mücâhid, nişanelerin (şaâir), Allah'ın kullarına Safâ ve Merve meselesini ve bu ikisini tavaf etme konusundaki yükümlülüklerini bildirmesi (iş‘âr) anlamında şeîrenin çoğulu olduğu; yani onlara bunu bildirmesi anlamında olduğu görüşündeydi. Oysa bu, [lafızdan] anlaşılan manadan uzak bir tevildir.

وإنما أعلَمَ اللهُ تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}. عبادَه المؤمنين أن السَّعيَ بينهما مِن مَشاعرِ الحجِّ التي سنَّها لهم، وأمَر بها خليلَه إبراهيمَ ﷺ، إذْ سألَه أن يُرِيَه مناسكَ الحجِّ، وذلكَ وإنْ كان مَخرجُه مَخرَجَ الخبرِ، فإنه مرادٌ به الأمرُ؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه قد أمَر نبيَّه محمدًا ﷺ باتِّباعِ مِلةِ إبراهيمَ ﵇، فقال له: {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} [النحل: ١٢٣] وجعَل تعالى ذِكرُه إبراهيمَ إمامًا لمن بعدَه، فإذا كان صحيحًا أن الطوافَ والسعيَ بينَ الصفَا والمروةِ مِن شعائرِ اللهِ ومن مَناسِكِ الحجِّ، فمعلومٌ أنَّ إبراهيمَ ﷺ، قد عمِل به، وسنَّه لمَنْ بعدَه، وقد أُمِرَ نبيُّنا ﷺ وأُمَّتُه باتِّباعِه، فعليهمُ العملُ بذلكَ على ما بيَّنه رسولُ اللهِ ﷺ.

Doğrusu Yüce Allah zikri yüce olan kavliyle: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurarak mümin kullarına, bu ikisi arasında sa‘y yapmanın, haccın menasikini kendisine göstermesini dilediğinde halili İbrâhim aleyhisselâm'a emrettiği ve onun sünnet kıldığı haccın nişanelerinden olduğunu bildirmiştir. Bu ifade haber kipiyle gelmiş olsa da mânası emirdir; çünkü Yüce Allah zikri yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e İbrâhim aleyhisselâm'ın dinine uymasını emretmiş ve ona şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “Sonra sana: 'Hakk'a yönelen İbrâhim'in dinine uy' diye vahyettik” [en-Nahl: 123]. Zikri yüce olan Allah, İbrâhim'i kendisinden sonrakiler için bir önder kılmıştır. Safâ ile Merve arasında tavaf ve sa‘y etmenin Allah'ın nişanelerinden ve haccın menasikinden olduğu sabit olduğuna göre, İbrâhim aleyhisselâm'ın bunu uyguladığı ve kendisinden sonrakilere sünnet kıldığı malumdur. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmetine de ona uymak emredilmiştir; dolayısıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıkladığı şekilde bununla amel etmek onlara düşer.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ}.

Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ} “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa.”

يعني تعالى ذِكرُه: {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ} فمَن أتاه عائدًا إليه بعدَ بدءٍ، وكذلك كلُّ مَن أكثَرَ الاختلافَ إلى شيْءٍ فهو حاجٌّ إليه، ومنه قولُ الشاعرِ :

Zikri yüce olan Allah: {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ} “Kim Beyt'i haccederse” buyurarak; kim oraya vardıktan sonra tekrar tekrar yönelirse [demek istemektedir]. Aynı şekilde bir şeye gidip gelmeyi çoğaltan her kimse, ona haccetmiş (yönelmiş) olur. Şairin şu sözü de bundandır :

وأَشْهدَ مِن عَوْفٍ حُلُولًا كَثيرةً … يَحُجُّونَ بيتَ الزِّبْرِقانِ المُزَعْفَرَا

Ve Avf kabilesinden nice cemaatlere şahitlik ettim ki, … ez-Zibrikan’ın zaferan kokulu evini ziyaret eder dururlardı.

يعني بقولِه يَحجُّون: يُكثِرون التردُّدَ إليه لسُؤْدَدِه ورِياسَتِه، وإنَّما قيل للحاجِّ: حاجٌّ. لأنه يأتي البيتَ قبلَ التعريفِ، ثم يعودُ إليه للطوافِ يومَ النَّحْرِ

[Şairin] “haccederler” (yahuccûn) sözüyle kastettiği; onun şerefi ve reisliği sebebiyle yanına çokça gidip gelmeleridir. Hacıya “hâcc” (حاجّ) denilmesinin sebebi ise, Arafat vakfesinden önce Beyt'e gelmesi, sonra da Kurban bayramı günü tavaf için oraya tekrar dönmesidir.

بعدَ التعريفِ، ثم يَنْصَرِفُ عنه إلى مِنًى، ثم يعودُ إليه لِطوافِ الصَّدَرِ ، فلِتَكْرَارِه العَوْدَ إليه مرَّةً بعدَ أُخرى قيل له: حاجٌّ. وأما المعتمرُ فإنما قيلَ له: مُعْتَمِرٌ. لأنه إذا طاف به انْصَرَف عنه بعدَ زيارتِه إيّاه، وأما قولُه: {أَوِ اعْتَمَرَ} فإنه يعني: أو اعتمَرَ البيتَ، ويعني بالاعتمارِ الزيارَةَ، فكلُّ قاصدٍ لشيْءٍ فهو له مُعتمِرٌ، ومنه قولُ العَجَّاجِ :

Arafat vakfesinden sonra tavaf için Beyt'e tekrar dönmesi, sonra oradan Minâ'ya gitmesi, ardından veda tavafı için oraya tekrar dönmesi sebebiyledir. İşte oraya birbiri ardınca tekrar tekrar dönmesinden dolayı ona 'hâcc' denilmiştir. Umre yapana ise 'mu‘temir' (مُعْتَمِر) denilmiştir; çünkü o, Beyt'i tavaf ettiğinde ziyaretini tamamlayıp oradan ayrılır. Allah'ın: {أَوِ اعْتَمَرَ} “Veya umre yaparsa” kavline gelince; o, 'yahut Beyt'i umre (ziyaret) ederse' demektir. İ‘timâr (الاعتمار) ile ziyaret kastedilmektedir. Zira bir şeye yönelen herkes onun mu‘temiridir (ziyaretçisidir). el-Accâc'ın şu sözü bundandır:

لَقَدْ سَمَا ابنُ مَعْمَرٍ حينَ اعْتَمَرْ

İbn Ma‘mer yönelip gittiğinde şanını yüceltti,

مَغْزًى بَعيدًا مِن بَعيدٍ وضَبَرْ

Uzaklardan uzak bir savaşa ve atını koşturdu .

يعني بقولِه حينَ اعْتَمر: حين قصَدَه وأَمَّه.

Şairin 'i‘temere' (حينَ اعْتَمر) sözüyle kastettiği; ona yönelip hedeflediği zamandır.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}.

Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur.”

يعني تعالى ذِكرُه بقولِه: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}. يقولُ: فلا حَرَجَ عليه ولا مأْثَمَ في طوافِه بهما.

Zikri yüce olan [Allah], {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” sözüyle şöyle demektedir: O ikisini tavaf etmesinde ona hiçbir zorluk ve günah yoktur.

فإن قال قائلٌ: وما وجهُ هذا الكلامِ، وقد قلْتَ لنا: إنّ قولَه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} وإنْ كان ظاهرُه ظاهرَ الخبرِ، فإنَّه في معنى الأمْرِ بالطوافِ بهما؟ فكيف يكونُ أمْرًا بالطوافِ، ثم يقالُ: لا جُناحَ على مَن حَجَّ البيتَ أو اعْتَمر في الطوافِ بهما. وإنما يُوضعُ الجُناحُ عمن أتَى ما عليه بإتيانِه الجُناحَ والحَرَجَ،

Şayet biri: “Bunun izahı nasıldır? Zira sen bize, {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah’ın nişanelerindendir” buyruğunun lafzı haber şeklinde olsa da mana bakımından o ikisini tavaf etme emri anlamına geldiğini söylemiştin. [Durum böyleyken] o ikisini tavaf etmek nasıl bir emir olur da ardından Beyt’i hacceden veya umre yapan kimsenin o ikisini tavaf etmesinde bir günah olmadığı söylenebilir? Zira günahın kaldırılması, ancak yapılması durumunda kişiye günah ve vebal getirecek şeyler hakkında söz konusudur.” derse,

فالأمرُ بالطوافِ بهما، والترخيصُ في الطوافِ بهما غيرُ جائزٍ اجتماعُهما في حالٍ واحدةٍ؟! قيلَ: إنّ ذلك بخلافِ ما إليه ذهبتَ ، وإنما معنَى ذلك عندَ أقوامٍ أن النبيَّ ﷺ لما اعتمَرَ عُمرةَ القضيَّةِ تَحَوَّبَ أقوامٌ كانوا يَطُوفون بهما في الجاهليةِ قبلَ الإسلامِ لصَنَمَيْن كانا عليْهما؛ تعظيمًا منهم لهما فقالوا: وكيف نطوفُ بهما، وقد علِمْنَا أن تعظيمَ الأصنامِ وجميعِ ما كانَ مِن ذلك يُعبدُ مِن دونِ اللهِ باللهِ شِركٌ، [وطوافُنا] بهذيْن الحَجَريْن أحدُ ذلك؛ لأن الطوافَ بهما في الجاهِليةِ إنما كان للصنمينِ اللذينِ كانَا عليهمَا، وقد جاء اللهُ اليومَ بالإسلامِ ولا سبيلَ إلى تعظيمِ شيْءٍ مع اللهِ بمعنى العبادةِ له؟! فأنزَل اللهُ تعالى ذِكرُه في ذلك مِن أمرِهمْ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} يعني: إنّ الطوافَ بهما. فترَك ذِكرَ الطوافِ بهما اكتفاءً بذكرِهما منه، إذْ كان معلومًا عند المخاطَبِينَ به أن معناهُ: من معالمِ اللهِ التي جعَلها عَلَمًا لعبادِه يَعبُدونَه عندَهما بالطوافِ بينَهما ويَذْكُرونه عليْهما وعندَهما، بما هو له أهلٌ من الذِّكرِ، فمَن حجَّ البيتَ أو اعتمَرَ فلا [يَتَحَوَّبَنَّ مِن] الطوافِ بهما، مِن أجلِ ما كان أهلُ الجاهليةِ يَطوفُون بهما، مِن أجلِ الصنَمَيْن اللّذيْن كانَا عليهما، فإنّ أهلَ الشركِ كانوا يَطوفُون بهما كفرًا، وأنتم تَطوفُون بهما إيمانًا بي وتصديقًا لرسولِي، وطاعةً لأمْرِي، فلا جُناحَ عليكم في الطوافِ بهما.

O halde o ikisini tavaf etmeyi emretmek ile tavaf etmeye ruhsat vermek bir arada bulunması câiz olmayan iki durum değil midir?!' derse, şöyle cevap verilir: Durum senin düşündüğün gibi değildir . Bir topluluğa göre bunun anlamı şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'nin kaza umresini yaptığında, İslâm'dan önce Câhiliye devrinde o iki tepe üzerindeki iki puta saygı göstermek maksadıyla tavaf eden bazı kimseler bundan günah duyup çekindiler ve dediler ki: 'Putlara ve Allah'tan başka tapılan her şeye saygı göstermenin Allah'a şirk koşmak olduğunu bildiğimiz halde nasıl o ikisini tavaf ederiz? [Bizim bu iki taşı tavaf etmemiz] de bunlardan biridir; çünkü Câhiliye devrinde o ikisini tavaf etmek ancak üzerlerindeki iki put içindi. Bugün ise Allah İslâm'ı getirmiştir ve Allah ile beraber hiçbir şeye ibadet anlamında saygı göstermenin yolu yoktur?!' Bunun üzerine zikri yüce olan Allah onların bu durumu hakkında: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayetini indirdi; yani 'o ikisini tavaf etmek [O'nun nişanelerindendir]' demektir. Hitaba muhatap olanların bunun anlamının; Allah'ın kulları için aralarında tavaf ederek O'na ibadet edecekleri ve layık olduğu zikir ile üzerlerinde ve yanlarında O'nu anacakları bir nişane kıldığı Allah'ın işaretlerinden olduğunu bildikleri için tavafın zikrini bırakıp sadece o iki tepeyi anmakla yetinmiştir. 'Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, Câhiliye ehlinin üzerlerindeki iki put için o ikisini tavaf etmelerinden dolayı o ikisini tavaf etmekten [günah duyup çekinmesin] . Çünkü müşrikler o ikisini inkâr ederek tavaf ediyorlardı, siz ise bana iman ederek , Resûlümü tasdik ederek ve emrime itaat ederek tavaf ediyorsunuz. Dolayısıyla o ikisini tavaf etmenizde sizin üzerinize bir günah yoktur.'

والجنُاحُ: الإثمُ. كما حدثني موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن

Cunâh (جُناح) ise günahtır. Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, [...]'den rivayet etti:

السُّديِّ: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}. يقولُ: ليس عليه إثمٌ ولكنْ له أجرٌ.

es-Süddî'den nakletti; o: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Onun üzerinde bir günah yoktur, bilakis onun için mükâfat vardır' demektir.

وبمثلِ الذي قلْنا في ذلك تظاهرتِ الروايةُ عن السَّلفِ من الصحابةِ والتابعين.

Bu konuda söylediğimiz görüşün benzeri, sahabe ve tâbiînden olan selef rivayetlerinde de açıkça yer almıştır.

ذِكرُ الأخبارِ التي رُويتْ بذلك

Bu hususta rivayet edilen haberlerin zikri:

حدثني محمدُ بنُ عبدِ الملكِ بنِ أبي الشواربِ: قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا داودُ، عن الشَّعبيِّ، أن وَثَنًا كان في الجاهليةِ على الصَّفَا يُسمَّى إسَافًا، ووَثَنًا على المَرْوةِ يُسمَّى نائلةَ، فكان أهلُ الجاهليةِ إذا طافوا بالبيتِ مسَحُوا الوثَنَيْن؛ فلمَّا جاء الإسلامُ وكُسرت الأوثانُ، قال المسلمون: إن الصّفا والمروةَ إنما كان يُطافُ بهما من أجلِ الوثَنينْ، وليس الطوافُ بهما مِن الشعائرِ. قال: فأنزَل اللهُ أنهما من الشعائرِ: {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} .

Bana Muhammed b. Abdilmelik b. Ebi'ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, eş-Şa‘bî'den anlattı: Câhiliye devrinde Safâ üzerinde İsaf adı verilen bir put, Merve üzerinde de Nâile adı verilen bir put vardı. Câhiliye ehli Beyt'i tavaf ettiklerinde bu iki puta ellerini sürerlerdi. İslâm gelip putlar kırılınca Müslümanlar dediler ki: 'Safâ ile Merve ancak iki put sebebiyle tavaf edilirdi; o ikisini tavaf etmek [Allah'ın] nişanelerinden değildir.' Dedi ki: Bunun üzerine Allah o ikisinin nişanelerden olduğunu indirdi: {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” .

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، عن الشَّعبيِّ، نحوَه، وزادَ فيه، قال: فجعَله اللهُ تَطوُّعَ خيرٍ.

Bana Ya‘kûb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da eş-Şa‘bî'den benzerini anlattı ve rivayetinde şunu ziyade etti: Dedi ki: Allah bunu bir hayır tatavvusu (nafile ibadet) kıldı.

حدثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: كان صَنمٌ بالصَّفا يُدعى إسافًا، ووَثَنٌ بالمروةِ يُدعَى نائلةَ. ثم ذكَر نحوَ حديثِ ابنِ أبي الشواربِ، وزادَ فيه، قال: فذُكِّرَ الصَّفا من أجل الوثَنِ الذي كان عليه مذكَّرًا، وأُنِّث المروةُ من أجلِ الوثنِ الذي كان عليه مؤنَّثًا.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den anlattı; dedi ki: Safâ'da İsaf denilen bir put, Merve'de ise Nâile denilen bir put vardı. Sonra İbn Ebi'ş-Şevârib'in hadisinin benzerini zikretti ve rivayetinde şunu ziyade etti: Dedi ki: Üzerindeki put müzekker olduğu için Safâ müzekker kılındı; üzerindeki put müennes olduğu için de Merve müennes kılındı.

حدثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن أبي زائدَةَ، قال: أخبَرني عاصمٌ الأحولُ، قال:

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bana Âsım el-Ahvel haber verdi, dedi ki:

قلتُ لأنسِ بنِ مالكٍ: أَكُنتم تكرهون الطوافَ بينَ الصَّفَا والمروةِ حتى نزَلتْ هذه الآيةُ؟ فقال: نعم كنّا نَكرَهُ الطوافَ بينَهما؛ لأنهما مِن شعائرِ الجاهليةِ حتى نزَلتْ هذه الآيةُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} .

Enes b. Mâlik'e: 'Bu ayet ininceye kadar Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten hoşlanmıyor muydunuz?' dedim. O da şöyle dedi: 'Evet, o ikisinin arasında tavaf etmekten hoşlanmıyorduk; çünkü onlar Câhiliye şeâirindendi. Nihayet şu ayet indi: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” .'

حدثني عليُّ بنُ سهلٍ الرَّمْليُّ، قال: ثنا مُؤَمَّلُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، قال: سأَلتُ أنسًا عن الصفَا والمروةِ، فقال: كانتا من مشاعرِ أهلِ الجاهليةِ، فلما كان الإسلامُ أمْسَكوا عنهما، فنَزلتْ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} .

Bana Ali b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Müemmel b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan anlattı; dedi ki: Enes'e Safâ ile Merve'yi sordum, şöyle dedi: 'O ikisi Câhiliye ehlinin ibadet yerlerindendi. İslâm gelince o ikisinden uzak durdular; bunun üzerine: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayeti indi' .

حدثني عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ بنِ عبدِ الوارثِ [قال: حدثني أبي]، قال: حدثني الحسينُ المعلِّمُ، قال: ثنا شيبانُ أبو معاويةَ، عن جابرٍ الجُعْفيِّ، عن عمرِو بنِ حُبشيٍّ، قال: قلتُ لابنِ عمرَ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} قال: انْطلِقْ إلى ابنِ عباسٍ فاسْألْه، فإنه أعلمُ مَن بقيَ بما أُنزِل على محمدٍ ﷺ، فأتيتُه فسألتُه، فقال: إنه كان عندَهما أصْنَامٌ، فلمَّا حُرِّمْنَ أمسَكوا عن الطوافِ بينهما حتى أُنزلتْ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}.

Bana Abdülvâris b. Abdissamed b. Abdilvâris anlattı [dedi ki: Bana babam anlattı], dedi ki: Bana el-Hüseyn el-Muallim anlattı, dedi ki: Bize Şeybân Ebû Muâviye, Câbir el-Cu‘fî'den, o da Amr b. Hubeşî'den anlattı; dedi ki: İbn Ömer'e {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [ayetini] sordum. Şöyle dedi: “İbn Abbas'a git ve ona sor; zira o, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilenleri [insanlar arasında] geride kalanların en iyi bilenidir.” Bunun üzerine ona gidip sordum. Şöyle dedi: “O ikisinin yanında putlar vardı. [Putlar] yasaklanınca, şu ayet ininceye kadar aralarında tavaf etmekten geri durdular: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur””.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: حدثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}. وذلك أن ناسًا تَحرًّجُوا أن يَطَّوَّفُوا بينَ الصفَا والمروةِ، فأخبَر اللهُ أنهما مِن شعائرِه، والطوافُ بينَهما أحبُّ إليه ، فمضت السُّنةُ بالطوافِ بينَهما .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan Allah'ın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” kavli hakkında nakletti: Bu şundan dolayıdır ki; insanlar Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekindiler . Bunun üzerine Allah o ikisinin kendi nişanelerinden olduğunu ve o ikisi arasında tavaf etmenin Kendisine daha sevimli olduğunu bildirdi; böylece o ikisi arasında tavaf sünnet olarak devam etti .

حدثني موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}. قال: زعَم أبو مالكٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان في الجاهليةِ شياطينُ تعزِفُ الليلَ أجمعَ بينَ الصفا والمروةِ، وكانت بينَهما آلهةٌ، فلمّا جاء الإسلامُ وظهَر، قال المسلمون: يا رسولَ اللهِ لا تَطُوفَنَّ بينَ الصفَا والمروةِ، فإنه شِرْكٌ كنّا نَصْنَعُه في الجاهليةِ فأنزَل اللهُ: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur”. Dedi ki: Ebû Mâlik, İbn Abbas'tan naklen Câhiliye devrinde şeytanların bütün gece boyunca Safâ ile Merve arasında çalgı çaldıklarını ve aralarında putlar bulunduğunu iddia etti. İslâm gelip üstün olunca Müslümanlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Safâ ile Merve arasında sakın tavaf yapma ; zira bu, Câhiliye devrinde yaptığımız bir şirkti' dediler. Bunun üzerine Allah: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” ayetini indirdi.

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} قال: قالت الأنصارُ: إن السعيَ بينَ هذينِ الحَجَريْن مِن أمرِ الجاهليةِ، فأنزَل اللهُ تعالى ذِكرُه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}.

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki: Ensâr: “Bu iki taş arasında sa‘y etmek Câhiliye işlerindendir” dediler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” [ayetini] indirdi.

حدثني محمدُ بنُ عَمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

[حدثني المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه] .

[Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı] .

حدثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}. قال: كان أهلُ الجاهليةِ قد وضَعوا على كلِّ واحدٍ منهما صنمًا يُعَظِّمونَهما؛ فلمَّا أسلَم المسلمون كرِهوا الطوافَ بالصفَا والمروةِ لمكانِ الصنَمينْ، فقال اللهُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} وقرَأ: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} [الحج: ٣٢] وسَنَّ رسولُ اللهِ ﷺ الطوافَ بهما.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: Câhiliye ehli o ikisinden her birinin üzerine tazim ettikleri birer put dikmişlerdi. Müslümanlar İslâm'a girince bu iki putun yerinden ötürü Safâ ve Merve'yi tavaf etmekten hoşlanmadılar. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” buyurdu ve: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “Kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” [el-Hac: 32] ayetini okudu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de o ikisini tavaf etmeyi sünnet kıldı.

حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ، قال: قلت لأنسِ بنِ مالكٍ: الصفَا والمروةَ أكنتمْ تكرَهون أنْ تطوفُوا بهما مع الأصنام التي نُهيتُم عنها؟ قال: نعمْ حتى نزَلتْ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Âsım'dan anlattı; dedi ki: Enes b. Mâlik'e: 'Sizler [Câhiliyede] menedildiğiniz putlar sebebiyle Safâ ile Merve'yi tavaf etmekten hoşlanmıyor muydunuz?' dedim. O da: 'Evet, nihayet: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayeti indi' dedi .

حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ، قال: سَمِعتُ أنسَ بنَ مالكٍ يقولُ: إن الصفَا والمروةَ كانا من مشَاعرِ قريشٍ في الجاهليةِ، فلمَّا كان الإسلامُ تَرَكْنَاهُما.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Âsım'dan anlattı; dedi ki: Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işittim: 'Safâ ile Merve Câhiliye devrinde Kureyş'in ibadet yerlerindendi. İslâm gelince biz o ikisini bıraktık.'

وقال آخرون: بل أنزَل اللهُ تعالى ذكرُه هذه الآيةَ في سببِ قومٍ كانوا في الجاهليةِ لا يسعَوْنَ بينَهما، فلما جاءَ الإسلامُ تَحَوَّبوا السعْيَ بينَهما كما

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis şânı yüce Allah bu ayeti, Câhiliye devrinde o ikisi arasında sa'y etmeyen bir topluluk hakkında indirmiştir; İslâm gelince, aralarında sa'y etmeyi günah saymışlardı, nitekim...

كانوا يَتَحَوَّبُونه في الجاهليةِ.

Câhiliye devrinde günah saydıkları gibi günah saymışlardı .

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} الآيةَ، فكان حيٌّ مِن تِهامَةَ في الجاهليةِ لا يسعَوْن بينَهما، فأخبَرهمُ اللهُ أنّ الصفَا والمروةَ من شعائرِ اللهِ وكان من سُنةِ إبراهيمَ وإسماعيلَ الطوافُ بينَهما .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Câhiliye devrinde Tihâme kabilelerinden bir kabile o ikisi arasında sa'y etmezdi. Bunun üzerine Allah onlara Safâ ile Merve'nin Allah'ın nişanelerinden olduğunu ve o ikisi arasında tavafın İbrâhim ile İsmâil'in sünnetinden olduğunu bildirdi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: كان ناسٌ من أهلِ تِهامةَ لا يَطُوفُونَ بين الصفَا والمروةِ، فأنزلَ اللهُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; dedi ki: Tihâme halkından bir grup insan Safâ ile Merve arasında tavaf etmezlerdi. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayetini indirdi.

حدَّثْنى المُثَنَّى، قال: ثنا عبد اللهِ قال: حدَّثني الليثُ، قال: حدَّثني عُقيلٌ، عن ابنِ شهابٍ، قال: حدَّثني عروةُ بنُ الزبيرِ، قال: سألتُ عائشةَ فقلتُ لها: أرأيتِ قولَ اللهِ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} وقلتُ لعائشةَ: واللهِ ما على أحدٍ جُناحٌ أن لا يطُوف بالصفَا والمروةِ؟ فقالتْ عائشةُ: بئسَ ما قلتَ يا ابنَ أختِي، إن هذه الآيةَ لو كانت كما أوَّلتَها كانت: لا جُناحَ عليه أن لا يطَّوَّفَ بهما، ولكنها إنما أُنزِلتْ في الأنصارِ كانوا قبلَ أنْ يُسْلموا يُهِلُّونَ لمنَاةَ الطاغيةِ التي كانوا يَعْبُدونَ بالمُشَلَّلِ، وكان مَن أهَلَّ لها يَتَحرَّج أن يَطُوفَ بالصفَا والمروةِ، فلمّا أسلموا سألوا رسولَ اللهِ ﷺ عن ذلك، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، إنّا كنّا نتحرّجُ أن نطوفَ بالصَّفَا والمروةِ. فلما

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Ukayl, İbn Şihâb'dan anlattı, dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr anlattı, dedi ki: Âişe'ye [şunu] sordum ve ona dedim ki: "Allah'ın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavli hakkında ne dersin?" Ve Âişe'ye: "Vallahi bir kimsenin Safâ ile Merve'yi tavaf etmemesinde bir günah yoktur [değil mi]?" dedim. Âişe şöyle dedi: "Ne kötü söyledin ey kız kardeşimin oğlu! Şayet bu ayet senin tevil ettiğin gibi olsaydı, 'O ikisini tavaf etmemesinde kendisi için bir günah yoktur' şeklinde olurdu. Halbuki bu ayet ancak Ensâr hakkında indirildi. Onlar Müslüman olmadan önce el-Müşellel'de ibadet ettikleri azgın put Menât için ihrama girerlerdi. Menât için ihrama giren kimse Safâ ile Merve'yi tavaf etmekten çekinirdi. Müslüman olduklarında bu hususu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizler Safâ ile Merve'yi tavaf etmekten çekiniyorduk' dediler. [Resûlullah'a]

سألوا رسولَ اللهِ عن ذلك؛ أنزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}. قالت عائشةُ: ثم قدْ سنَّ رسولُ اللهِ ﷺ الطوافَ بينَهما، فليس لأحدٍ أن يترُكَ الطوافَ بينَهما .

Resûlullah'a bunu sorduklarında; zikri yüce olan Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” ayetini indirdi. Âişe dedi ki: 'Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o ikisi arasında tavafı sünnet kılmıştır; binaenaleyh hiç kimsenin o ikisi arasındaki tavafı terk etme hakkı yoktur' .

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، عن عُروةَ، عن عائشةَ، قالت: كان رجالٌ مِن الأنصارِ مِمَّن يُهِلُّ لمنَاةَ في الجاهليةِ، ومَناةُ صَنمٌ بينَ مكةَ والمدينةِ، قالوا: يا نبيَّ الله، إنّا كنا لا نطوفُ بينَ الصفَا والمروةِ تعظيمًا لمناةَ، فهلْ علينا مِن حَرَجٍ أن نطوفَ بهما؟ فأنزَل اللهُ تعالَى ذِكرُه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} [البقرة: ١٥٨] قال عروةُ: فقلت لعائشةَ: ما أبالِي أن لا أطوفَ بينَ الصفَا والمروةِ، قال اللهُ: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ} قالت: يا ابنَ أختِي، ألَا ترى أنه يقولُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}. قال الزهريُّ: فذكرتُ ذلك لأبي بكرِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ بنِ هشام، فقال: هذا العلمُ! قال أبو بكرٍ: ولقد سمِعتُ رِجالًا مِن أهلِ العلمِ يقولون: لمّا أنزَل اللهُ الطوافَ بالبيتِ، ولم يُنزِلِ الطوافَ بينَ الصفَا والمروةِ، قيل للنبيِّ ﷺ: إنّا كُنا نطوفُ في الجاهليةِ بينَ الصفَا والمروةِ، وإنّ اللهَ قد ذكَر الطوافَ بالبيتِ، ولم يَذْكُرِ الطوافَ بينَ الصفَا والمروةِ، فهل علينا مِن حرَجٍ أن لا نطوفَ بهما؟ فأنزَل اللهُ تعالى ذِكرُه: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} الآيةَ كلَّها. قال أبو بكرٍ: فأسمعُ هذه الآيةَ نزلتْ في الفريقينْ كلَيْهما؛ فيمن طافَ وفيمن لمْ يَطُفْ.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den [şöyle dediğini] haber verdi: Ensârdan bazı kimseler Câhiliye devrinde Menât için ihrama girerlerdi. Menât ise Mekke ile Medine arasında bir puttu. Dediler ki: "Ey Allah'ın Peygamberi! Biz Menât'a saygıdan ötürü Safâ ile Merve arasında tavaf etmezdik. Acaba bizim o ikisini tavaf etmemizde bir sakınca (günah) var mıdır?" Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [el-Bakara: 158] ayetini indirdi. Urve dedi ki: Bunun üzerine Âişe'ye: "Safâ ile Merve arasını tavaf etmememe aldırmam; zira Allah: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ} “Kendisi için bir günah yoktur” buyuruyor" dedim. [Âişe] şöyle dedi: "Ey kız kardeşimin oğlu! Görmüyor musun ki O: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyuruyor." ez-Zührî dedi ki: Ben bunu Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'a anlattım; o da: "İşte ilim budur!" dedi. Ebû Bekr dedi ki: İlim ehlinden bazı kimselerin şöyle dediklerini işittim: "Allah Beyt'i tavaf etmeyi indirip Safâ ile Merve arasını tavaf etmeyi indirmediğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Biz Câhiliye devrinde Safâ ile Merve arasında tavaf ederdik. Şüphesiz Allah Beyt'i tavaf etmeyi zikretti, ancak Safâ ile Merve arasını tavaf etmeyi zikretmedi. O ikisini tavaf etmememizde bizim için bir sakınca var mıdır?' denildi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah, bütün [bu] ayeti: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir...” indirdi." Ebû Bekr dedi ki: "Böylece bu ayetin her iki grup hakkında da indiğini işitiyorum; [yani hem Câhiliyede] tavaf edenler hem de tavaf etmeyenler hakkında."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، [قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ] ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ، قال: كان ناسٌ من أهلِ تِهامةَ لا يطوفون بينَ الصفَا والمروةِ، فأنزلَ اللهُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, [dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi] , dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; dedi ki: Tihâme halkından bir grup insan Safâ ile Merve arasında tavaf etmezlerdi. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayetini indirdi .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنَا، أن يُقال: إنّ اللهَ تعالى ذِكرُه قد جعَل الطوافَ بينَ الصفَا والمروةِ مِن شعائرِ اللهِ، كما جعَل الطوافَ بالبيتِ مِن شعائرِه، فأما قولُه: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} فجائزٌ أن يكونَ قيلَ لكلَا الفريقين اللّذيْنِ تَحَوَّب بعضُهم الطوافَ بهما مِن أجلِ الصّنميِنْ اللَّذيْنِ ذكَرهما الشعبيُّ ، وبعضُهْم من أَجْلِ ما كان مِن كراهتِهم الطوافَ بهما في الجاهليةِ على ما رُويَ عن عائشةَ. وأيُّ الأمريْنِ كان مِن ذلك فليس قولِ اللهِ تعالى ذِكرُه: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} دَلالةٌ [في الآيةِ] على أنه عَنى به وضْعَ الحرَجِ عمَّن طاف بهما، مِن أجلِ أن الطوافَ بهما كان غيرَ جائزٍ بحظْرِ اللهِ ذلك، ثم جَعَل الطوافَ بهما رُخْصةً؛ لإجماعِ الجميعِ على أنَّ اللهَ تعالى ذِكرُه لم يَحظُرْ ذلك في وقتٍ، ثم رخَّص فيه بقولِه: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}.

Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Zikri yüce olan Allah, Beyt'i tavaf etmeyi Kendi nişanelerinden kıldığı gibi Safâ ile Merve arasındaki tavafı da Allah'ın nişanelerinden kılmıştır. O'nun: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavline gelince; bu sözün her iki grup için de söylenmiş olması caizdir: Bir kısmı Şa'bî'nin zikrettiği iki put sebebiyle o ikisini tavaf etmeyi günah saymıştı , bir kısmı da Âişe'den rivayet edildiği üzere Câhiliye devrinde o ikisini tavaf etmekten hoşlanmamış olmaları sebebiyle [böyle yapmıştı] . Bu iki durumdan hangisi olursa olsun, zikri yüce olan Allah'ın: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavminde, [bu ayette] o ikisini tavaf eden kimseden günahın kaldırılmasını kastettiğine dair bir delil yoktur; yani Allah'ın bunu yasaklaması sebebiyle o ikisini tavaf etmenin caiz olmayıp da sonradan o ikisini tavaf etmeyi ruhsat kıldığı anlamında değildir. Zira zikri yüce olan Allah'ın bunu hiçbir vakitte yasaklamadığı, sonra da: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavliyle buna ruhsat vermediği konusunda herkesin icmâı vardır.

وإنما الاختلافُ في ذلك بينَ أهلِ العلمِ على أوْجُهٍ؛ فرأَى بعضُهم أن تاركَ الطوافِ بينَهما تاركٌ من مَناسكِ حَجِّهِ ما لا يُجزئُه منه غيرُ قضائِه بعَيْنِه، كما لا

Bu hususta ilim ehli arasındaki ihtilaf ancak birkaç vecih üzeredir: Onlardan bazıları, o ikisi arasındaki tavafı terk eden kimsenin, haccının menâsikinden bizzat kendisini kaza etmek dışında hiçbir şeyin kâfi gelmeyeceği bir ameli terk ettiğini savunmuştur; nitekim...

يُجْزِئُ تاركَ الطوافِ، الذي هو طوَافُ الإفاضةِ إلا قَضاؤُه بعَيْنِه، وقَالوا: هما طوافانِ أمَر اللهُ بهما؛ أحدُهما بالبيتِ، والآخرُ بينَ الصفَا والمروةِ، [حُكْمُهما واحدٌ] .

ifâza tavafı olan tavafı terk eden kimseye bunu bizzat kaza etmekten başkası kafi gelmediği gibi, bunu da bizzat kaza etmekten başkasının kafi gelmeyeceğini savunmuş ve şöyle demişlerdir: Bunlar Allah'ın emrettiği iki tavaftır; biri Beyt'i [tavaf], diğeri ise Safâ ile Merve arasını [tavaf], [ikisinin hükmü birdir] .

ورأَى بعضُهم أن تاركَ الطوافِ بهما يُجزئُه مِن تَرْكِه فِديةٌ، ورأَوْا أنَّ حُكمَ الطوافِ بهما حُكْمُ رَمْيِ بعضِ الجمَراتِ، والوقوفِ بالمشعَرِ، وطوافِ الصَّدَرِ، وما أشبهَ ذلك مما يُجزِئُ تارِكَه مِن تَرْكِه فديةٌ، ولا يَلْزَمُه العوْدُ لقضَائِه بعينِه.

Bazıları ise o ikisini tavaf etmeyi terk eden kimseye bu terkten dolayı fidye vermenin kafi geleceğini görmüş ve o ikisini tavaf etmenin hükmünün; bazı cemrelere taş atmak, Meş'ar'de vakfe yapmak, veda tavafı ve benzeri, terk eden kimseye terk ettiği şey için fidyenin kafi geldiği ve bizzat onu kaza etmek için geri dönmesi gerekmeyen şeylerin hükmü gibi olduğunu savunmuşlardır.

ورأى آخرون أنَّ الطوافَ بهما تطوُّعٌ؛ إنْ فعَله فاعلٌ كان مُحْسنًا، وإن ترَكه تاركٌ لم يلْزَمْه بترْكِه شيْءٌ. واللهُ تعالى أعلمُ.

Başkaları ise o ikisini tavaf etmenin nafile olduğunu; şayet bir kimse onu yaparsa güzel bir iş yapmış olacağını, terk eden kimseye de onu terk etmesinden dolayı bir şey gerekmeyeceğini savunmuşlardır. Doğrusunu en iyi zikri yüce olan Allah bilir.

ذِكرُ مَن قال: إنّ الطوافَ بينَ الصفا والمروةِ واجبٌ ولا يُجزِئُ منه فديةٌ، ومَن ترَكهُ فعليه [العَوْدُ له]

Safâ ile Merve arasında tavafın farz olduğunu, yerine fidye verilmesinin kafi gelmeyeceğini ve onu terk eden kimsenin [onu yapmak için geri dönmesi gerektiğini] söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالتْ: لعَمرِي ما حجَّ مَن لمْ يسْعَ بينَ الصَّفَا والمروةِ؛ لأنَّ اللهَ ﵎ يقولُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: 'Ömrüme yemin olsun ki, Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyen kimsenin haccı olmamıştır; zira izzet ve celâl sahibi Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurmaktadır' .

حدثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال مالكُ بنُ أنسٍ: مَن نَسِيَ السعيَ بينَ الصفَا والمروةِ، حتى يَسْتَبْعِدَ مِن مكّةَ فلْيَرْجِعْ فلْيَسْعَ، وإن كان قد أصابَ النساءَ فعليه العُمْرةُ والهَدْيُ.

Bana Yûnus b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Mâlik b. Enes şöyle dedi: "Her kim Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyi Mekke'den uzaklaşıncaya kadar unutursa geri dönsün ve sa'y etsin; şayet kadınlara yaklaşmışsa [cinsel ilişkide bulunmuşsa] ona bir umre ve hedy [kurbanı kesmek] gerekir."

وكان الشافعيُّ يقولُ: على مَن ترَك الطوافَ بينَ الصفا والمروةِ حتى يرجعَ إلى بلدِه، العوْدُ إلى مكةَ حتى يطوفَ بينَهما، لا يُجزئُه غيرُ ذلك، حدَّثنا بذلك عنه الربيعُ .

Şâfiî de şöyle derdi: Safâ ile Merve arasındaki tavafı memleketine dönünceye kadar terk eden kimsenin Mekke'ye geri dönüp o ikisi arasında tavaf etmesi gerekir, bundan başkası ona kafi gelmez. Bunu bize ondan er-Rebî' anlattı .

ذِكرُ مَن قال: يُجزئُ منه دمٌ وليس عليه عَوْدٌ لقضائِه

Yerine kurban kesmenin kafi geleceğini ve onu kaza etmek için geri dönmesinin gerekmediğini söyleyenlerin zikri:

قال الثوريُّ فيما حدَّثني به عليُّ بنُ سهل، عن زيدِ بنِ أبي الزرقاءِ عنه ، وأبو حنيفةَ، وأبو يوسفَ، ومحمدٌ: إن عاد تاركُ الطوافِ بينَهما لقضائِه فحسنٌ، وإن لم يعُدْ فعليه دَمٌ .

Ali b. Sehl'in bana Zeyd b. Ebî'z-Zerkâ'dan, onun da Sevrî'den naklettiğine göre Sevrî , Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed şöyle demişlerdir: O ikisi arasındaki tavafı terk eden kimse onu kaza etmek için geri dönerse bu güzeldir; şayet geri dönmezse üzerine kurban kesmek gerekir .

ذِكرُ مَن قال: الطوافُ بينَهما تطوُّعٌ ولا شيْءَ على مَن ترَكه، ومَن كان يقرأُ: (فلا جُناحَ عليه أن لا يطَّوَّف بهما)

O ikisi arasında tavafın nafile olduğunu, onu terk edene hiçbir şey gerekmediğini söyleyenlerin ve «فلا جُناحَ عليه أن لا يطَّوَّف بهما» şeklinde okuyanların zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا ابنُ جُريجٍ، قال: قال عطاءٌ: لو أن حاجًّا أفاض بعدَ رَمْي الجَمْرةِ؛ جَمرةِ العقبةِ فطاف بالبيتِ ولم يَسْعَ، فأصابَها، يعني امرأتَه، لم يكن عليه شيْءٌ؛ لا حجٌّ ولا عمرةٌ، من أجلِ قولِ اللهِ في مصحفِ ابنِ مسعودٍ: (فمَنْ حَجَّ البيتَ [أوِ اعتَمَرَ] فلا جُناحَ عليه أن لا يَطَّوَّف بهما). فعاودْتُه بعدَ ذلك، فقلتُ له: إنه قد ترَك سُنةَ النبيِّ ﷺ قال: ألا تَسْمَعُه يقولُ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} [البقرة: ١٨٤] فأبَى أن يَجْعَلَ عليه شيئًا.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Atâ şöyle dedi: "Eğer hacceden bir kimse Akabe cemresini taşladıktan sonra [Mekke'ye] inip Beyt'i tavaf etse fakat sa'y yapmasa ve [ardından] onunla münasebette bulunsa -yani hanımını kastediyor-, İbn Mes'ûd'un mushafındaki Allah'ın: «فمَنْ حَجَّ البيتَ [أوِ اعتَمَرَ] فلا جُناحَ عليه أن لا يَطَّوَّف بهما» sözünden dolayı onun üzerine ne [yeniden] hac ne de umre olarak hiçbir şey gerekmez." Bunun üzerine daha sonra ona tekrar müracaat edip kendisine dedim ki: "O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini terk etmiştir!" [Atâ] şöyle dedi: "Sen O'nun: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönüllü olarak bir hayır yaparsa bu, kendisi için daha hayırlıdır” [el-Bakara: 184] buyurduğunu işitmiyor musun?" Böylece ona herhangi bir ceza veya yükümlülük getirmekten kaçındı.

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه كان يقرأُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” şeklinde okurdu .

حدثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، قال: سمِعتُ أنسًا يقولُ: الطوافُ بهما تطوُّعٌ .

Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan anlattı; dedi ki: Enes'in şöyle dediğini işittim: 'O ikisini tavaf etmek nafiledir' .

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، قال: أخبرنا عاصمٌ الأحولُ، قال: قال أنسُ بنُ مالكٍ: هما تطوُّعٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Âsım el-Ahvel haber verdi; dedi ki: Enes b. Mâlik şöyle dedi: 'O ikisi nafiledir' .

حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} قال: فلم يُحرِّجْ من لم يَطفْ بهما .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [ayeti hakkında] dedi ki: 'O ikisini tavaf etmeyen kimseye bir günah yüklememiştir' .

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن قيسٍ، عن عطاءٍ، أن عبدَ اللهِ بنَ الزبيرِ قال: هما تطوُّعٌ.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Kays'tan, o Atâ'dan nakletti; Abdullah b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: "O ikisi [arasında sa'y etmek] nafiledir."

حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ، قال: قلتُ لأنسِ بنِ مالكٍ: السعيُ بينَ الصفَا والمروةِ تطوُّعٌ؟ فقال: تطوُّعٌ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Âsım'dan anlattı; dedi ki: Enes b. Mâlik'e: 'Safâ ile Merve arasında sa'y etmek nafile midir?' dedim. O da: 'Nafiledir' dedi .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن الطوافَ بهما فرضٌ واجبٌ، وأن على مَن ترَكه العَوْدَ لقضائِه، ناسيًا كان ترَكهَ أو عامدًا، لا يُجزِئُهُ غيرُ ذلك، لتظاهُرِ الأخبارِ عن النبيِّ ﷺ أنه حجَّ بالناسِ فكان مما علَّمهم من مناسكِ حجِّهم الطوافُ بهما.

Bu hususta bize göre doğru olan görüş; o ikisini tavaf etmenin farz ve vacip olduğu, onu terk eden kimsenin —ister unutarak terk etmiş olsun ister kasten— onu kaza etmek için geri dönmesinin gerektiği ve bundan başkasının ona kafi gelmeyeceğidir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlarla birlikte hac yaptığı ve onlara haccın menâsikinden öğrettiği şeylerden birinin de o ikisini tavaf etmek olduğu hususundaki haberler birbirini teyit etmektedir.

ذِكرُ الروايةِ عنه بذلك

Bu hususta ondan gelen rivayetin zikri:

حدثني يوسُفُ بنُ سلمانَ البصريُّ ، قال: ثنا حاتمُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا جعفرُ بنُ محمدٍ، عن أبيه، عن جابرٍ، قال: لما دنا رسولُ اللهِ ﷺ من الصفَا في حجَّتِه ، قال: " {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ}، ابدَءُوا بِمَا بَدأ اللهُ به ".

Bana Yûsuf b. Selmân el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Hâtim b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Muhammed, babasından, o da Câbir'den anlattı; Câbir dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccında Safâ'ya yaklaştığında: " {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir”, Allah'ın başladığı ile başlayın " buyurdu.