فبدأَ بالصفَا فرقِى عليه .
Bunun üzerine Safâ ile başladı ve onun üzerine çıktı .
حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا محمود بنُ ميمونٍ أبو الحسنِ، عن أبي بكرِ بنِ عياشٍ، عن ابنِ عطاءٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، أن النبيَّ ﷺ قال: " {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} ". فأتَى الصفَا فبَدأَ بها، فقام عليها، ثم أتى المروةَ فقام عليها وطاف سَبْعًا.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Hasen Mahmûd b. Meymûn, Ebû Bekr b. Ayyâş'tan, o İbn Atâ'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurdu. Ardından Safâ'ya gelip onunla başladı ve üzerine çıktı. Sonra Merve'ye gelip onun da üzerine çıktı ve yedi defa tavaf etti.
فإذ كان صحيحًا بإجماعِ الجميعِ مِن الأمَّةِ أن الطوافَ بهما [مما علَّم] النبيُّ أمَّتَه في مناسكِهم، وعَمِلَه في حجِّه وعُمرتِه، وكان بيانُه لأمَّتِه جُمَلَ ما نصَّ اللهُ في كتابِه، وفرَضه في تَنْزِيلِه، وأمَر به مما لا يُدْرَكُ عِلْمُه إلَّا بِبَيانِه ﵇، لازمًا العملُ به أمَّتَه، لما قد بَيَّنَّا في كتابِنا "كتابِ البيانِ عن أصولِ الأحكامِ" إذا اخْتَلَفَت الأُمةُ في وُجُوبِه، ثم كان مُخْتَلَفًا في الطوافِ بينَهما: هل هو واجِبٌ أم غيرُ واجبٍ - كان بيِّنًا وُجوبُ فَرْضِه على مَن حجَّ أو اعْتَمَر لما وصَفْنا.
Ümmetin tamamının icmâı ile Peygamber'in ümmetine menâsiklerinde [öğrettiği şeylerden biri] olduğu ve bunu haccında ve umresinde bizzat uyguladığı sabit olduğuna göre; onun, Allah'ın Kitabı'nda nass ile bildirdiği, indirdiği vahyinde farz kıldığı ve ancak onun aleyhisselâm açıklamasıyla bilinebilecek şekilde emrettiği genel hükümleri ümmetine açıklamasının, —ümmet onun vacip oluşunda ihtilaf ettiğinde, “Kitâbü'l-Beyân an Usûli'l-Ahkâm” adlı kitabımızda açıkladığımız üzere— ümmetinin amel etmesi gereken bağlayıcı bir husus olduğu sabit olunca; sonra da o ikisi arasında tavaf etmenin vacip mi yoksa vacip değil mi olduğu hususunda ihtilaf edildiğine göre, açıkladığımız gerekçelerden ötürü hac veya umre yapan kimseye bunun farz ve vacip olduğu açıktır.
وكذلك وجوبُ العوْدِ لقضاءِ الطوافِ بينَ الصفَا والمروةِ، لمَّا كان مُخْتَلَفًا فيها على مَن ترَكه، مع إجماعِ جَميعِهم، على أنَّ ذلك مما فعَله رسولُ اللهِ ﷺ، وعلَّمه أُمتَه في حجِّهم ، إذْ علَّمَهُم مَناسِكَ حجِّهم، كما طافَ بالبيتِ، وعلَّمه أمتَه في حجِّهم وعُمرتِهم، إذْ علَّمهم مناسكَ حجِّهم وعمرتِهم. ثم أجمع الجميعُ على أن الطوافَ بالبيتِ لا تُجزِئُ منه فِديةٌ ولا بَدَلٌ، ولا يُجْزِئُ تاركَه إلا العوْدُ لقضائِه، كان نظيرًا له الطوافُ بالصفَا والمروةِ، لا تُجزِئُ منه فديةٌ ولا جزاءٌ، ولا يُجِزئُ تاركَه إلا العوْدُ لقضائِه، إذْ كانا كلاهُما طَوافين؛ أحدُهما بالبيتِ، والآخرُ بالصفَا والمروةِ، ومَن فرَّق بينَ حُكْميهما عُكِس عليه القولُ فيه، ثم سُئلَ البرهانَ على التفرقةِ بينَهما.
Aynı şekilde Safâ ile Merve arasındaki tavafı kaza etmek için geri dönmenin vacip oluşu da böyledir; zira onu terk eden kimse hakkında ihtilaf edilmiş olmasına rağmen, hepsinin icmâı ile bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı ve onlara haclarının menâsikini öğrettiği zaman haclarında ümmetine öğrettiği bir husustur; nitekim Beyt'i tavaf etmiş ve onlara hac ve umrelerinin menâsikini öğrettiği zaman bunu hac ve umrelerinde ümmetine öğretmiştir. Sonra herkes, Beyt'i tavaf etmenin yerine fidyenin veya bedelin kafi gelmeyeceği, onu terk edene ancak bizzat kaza etmek için geri dönmenin kafi geleceği hususunda icmâ etmiş olduğuna göre, Safâ ile Merve'yi tavaf etmek de onun dengi olup, yerine fidye ve ceza kafi gelmez; terk edene ancak kaza etmek için geri dönmek kafi gelir. Çünkü ikisi de iki tavaftır; biri Beyt'te, diğeri Safâ ile Merve'dedir. Bu ikisinin hükümleri arasını ayıran kimseye bu söz tersine çevrilir, sonra da ikisi arasındaki ayrım için delil getirmesi istenir.
فإنِ اعْتَلَّ بقراءةِ مَن قرَأ: (فلا جُنَاحَ عليه أن لا يطَّوَّفَ بهما). قيل: ذلك قراءةُ خلافِ ما في مصاحفِ المسلمينَ، غيرُ جائزٍ لأحدٍ أن يزيدَ في مصاحفِهم
Şayet [biri], (فلا جُنَاحَ عليه أن لا يطَّوَّفَ بهما) «o ikisini tavaf etmemesinde bir günah yoktur» şeklinde okuyan kimsenin kıraatini delil getirecek olursa, [ona] şöyle denilir: Bu, Müslümanların mushaflarında yer alanın aksine bir kıraattir; hiç kimsenin onların mushaflarına
ما ليس فيها، وسواءٌ قرَأ ذلك كذلك قارئٌ، أو قرَأ قارئٌ: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} [الحج: ٢٩]، (فلا جُناحَ عليهم أن لا يطَّوَّفوا به) فإنْ جازتْ إحدَى الزيادتينِ اللَّتيْن ليستَا في المصاحِفِ كانت الأخْرَى نظيرتَها، وإلَّا كان مُجيزُ إحداهُما إذا منَع الأخرى مُتَحَكِّمًا، والتَّحَكُّمُ فلا يَعْجِزُ عنه أحدٌ، وقد رُوِيَ إنكارُ هذه القراءةِ وأن يكونَ التنزيلُ بها، عن عائشةَ.
onda olmayan bir şeyi eklemesi caiz değildir. Bir okuyucunun bunu böyle okuması ile başka bir okuyucunun: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} [الحج: ٢٩] “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” [el-Hac: 29] ayetini «فلا جُناحَ عليهم أن لا يطَّوَّفوا به» şeklinde okuması farksızdır. Şayet mushaflarda bulunmayan bu iki ziyadeden birinin [okunması] caiz olursa , diğeri de onun benzeri olur; aksi takdirde diğerini engelleyip birini caiz gören kimse keyfî hüküm vermiş olur; keyfî hüküm vermekten ise hiç kimse aciz değildir. Zaten bu kıraatin ve vahyin bu şekilde inmiş olmasının reddedildiği Âişe'den rivayet edilmiştir.
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني مالكُ بنُ أنسٍ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، قال: قلت لعائشةَ زوجِ النبيِّ ﷺ وأنا يومئذٍ حديثُ السِّنِّ: أرأيتِ قولَ اللهِ ﷿: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}. فما نرَى على أحدٍ شيئًا أن لا يطوَّفَ بهما؟ فقالت عائشةُ: كلَّا لو كانتْ كما تقولُ كانتْ: فلا جُناحَ عليه أن لا يطوَّفَ بهما. إنما أُنزلتْ هذه الآيةُ في الأنصارِ؛ كانوا يُهِلُّونَ لِمَناةَ وكانتْ مَناةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وكانوا يَتحرَّجون أن يَطُوفُوا بينَ الصفَا والمروَةِ؛ فلمَّا جاء الإسلامُ سألوا رسولَ اللهِ ﷺ عن ذلك، فأنزَل اللهُ: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik b. Enes, Hişâm b. Urve'den, o babasından haber verdi; babası dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe'ye o günlerde yaşım gençken şöyle dedim: 'Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” kavli hakkında ne dersin? Biz bir kimsenin o ikisini tavaf etmemesinde bir sakınca görmüyoruz.' Bunun üzerine Âişe şöyle dedi: 'Asla! Eğer senin dediğin gibi olsaydı: «O ikisini tavaf etmemesinde kendisi için bir günah yoktur» şeklinde olurdu. Bu ayet ancak Ensâr hakkında indirilmiştir; onlar Kudeyd hizasında bulunan Menât için ihrama girerlerdi ve Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekinirlerdi. İslâm gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sordular, bunun üzerine Allah: {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, artık o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” ayetini indirdi' .
وقد يَحتمِلُ قراءةُ مَن قرَأ: (فلا جناحَ عليه أن لا يطَّوَّف) [أن يكونَ معناها: فلا جناحَ عليه أن يطَّوَّف {بِهِمَا}] - أن تكونَ "لا" التي هي مع "أن" صِلَةً في الكلامِ،
«فلا جناحَ عليه أن لا يطَّوَّف» (ikisini tavaf etmemesinde kendisine bir günah yoktur) şeklinde okuyan kimsenin kıraatinin [anlamının: {بِهِمَا} “o ikisini” tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur şeklinde olması] -“en” (أن) ile birlikte bulunan “lâ” (لا) edatının kelâmda sıla (zâit/pekiştirme) olması yönüyle- muhtemeldir.
إذْ كان قد تقدَّمَها جَحْدٌ في الكلامِ قبلَها، وهو قولُه: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ}، فيكونُ نظيرَ قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} [الأعراف: ١٢]. بمعنى ما منعكَ أن تسجدَ، كما قال الشاعر :
zira kendisinden önce kelâmda bir olumsuzluk geçmiştir ki o da O'nun: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ} “Kendisi için bir günah yoktur” kavlidir. Bu durumda zikri yüce olan Allah'ın: {قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} [الأعراف: ١٢] “[Allah] buyurdu: 'Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?'” [el-A'râf: 12] kavlinin benzeri olur; yani «ما منعكَ أن تسجدَ» (secde etmene ne engel oldu) anlamındadır; nitekim şair de şöyle demiştir :
ما كان يَرْضَى رسولُ اللهِ فعلَهمُ … والطيِّبان أبو بَكْرٍ ولا عُمَرُ
Ne Resûlullah onların yaptığından razı olurdu … Ne de o iki tertemiz insan: Ebû Bekir ve Ömer
فلو كان رسمُ المصحفِ كذلك لم يكن فيه لمحتجٍّ به حجةٌ، مع احتمالِ الكلامِ ما وصفْنَا؛ لما بيَّنَّا من أنّ ذلك مما علَّم رسولُ اللهِ ﷺ أمَّتَه في مناسكِهم على ما ذَكَرْنا، ولدَلالةِ القياسِ على صحتِه، فكيف وهو خلافُ رُسومِ مصاحفِ المسلمين، ومما لوْ قرأ به اليومَ قارئٌ كان مُسْتَحِقًّا العقوبةَ؛ لزيادتِه في كتابِ اللهِ ﷿ ما ليس منه؟!
Mushafın hattı böyle olsaydı bile, zikrettiğimiz üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine hac menâsiklerinde bunu öğrettiğini açıkladığımızdan ve kıyasın sıhhatine delalet etmesinden ötürü, sözün zikrettiğimiz anlamı taşıma ihtimaliyle birlikte, bununla delil getiren kimse için bir delil bulunmazdı. Kaldı ki bu, Müslümanların mushaflarının hattına aykırıdır ve bugün bir okuyucu bunu böyle okursa, Aziz ve Celil olan Allah'ın Kitabı'na onda olmayan bir şeyi eklediği için cezayı hak eder!
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ}.
Senası yüce olan Allah'ın: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkında söz:
اختَلَف القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامَّةُ قَرَأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا}. على لفظِ المُضِيِّ؛ بالتاءِ وفَتْحِ العينِ. وقرأتْه عامةُ قرَأةِ الكوفيين: (ومَنْ يَطَّوَّعْ خيرًا) بالياءِ وجَزْمِ العينِ وتشْديدِ الطاءِ، بمعنى: ومَن يتطوَّعْ. وذُكِر أنها في قراءةِ عبدِ اللهِ (ومَن يَتطوّعْ). فقرأتْ ذلك قَرَأَةُ أهلِ الكوفةِ، على ما وصَفْنا، اعتبارًا بالذي ذكرْنا مِن قراءةِ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، سوَى عاصمٍ فإنه وافَق المدنيِّينَ، فشدّدُوا الطاءَ طلبًا لإدغامِ التاءِ في الطاءِ. وكلْتَا القراءتَينْ معروفةٌ
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir: Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu mazi lafzıyla; tâ (ت) harfi ve ayn (ع) harfinin fethasıyla {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” şeklinde okumuştur. Kûfelilerin kurrâsının geneli ise yâ (ي) harfi, ayn (ع) harfinin cezmi ve tâ (ط) harfinin şeddesiyle [yani] 've men yetatavva‘' anlamında (ومَنْ يَطَّوَّعْ خيرًا) şeklinde okumuştur. Abdullah'ın [İbn Mes‘ûd'un] kıraatinde ise bunun (ومَن يَتطوّعْ) şeklinde olduğu zikredilmiştir. Kûfe ehlinin kurrâsı bunu, zikrettiğimiz Abdullah b. Mes‘ûd'un kıraatini dikkate alarak vasfettiğimiz şekilde okumuştur; Âsım müstesnadır, zira o Medinelilere muvafakat etmiştir. Tâ (ت) harfinin tâ (ط) harfine idğam edilmesini temin etmek için tâ (ط) harfini şeddeli okumuşlardır. Her iki kıraat de bilinen,
صحيحةٌ متفِقٌ مَعْنيَاهما غيرُ مُخْتَلِفَينْ؛ لأن الماضِيَ من الفعلِ مع حروفِ الجزاءِ بمعنى المستقبلِ، فبأيِّ هاتَينْ القراءتَينْ قرَأ ذلك قارئٌ فمصيبٌ.
sahih ve manaları birbiriyle uyuşur olup farklı değildir; zira şart edatlarıyla birlikte gelen mazi fiil gelecek zaman anlamındadır. Binaenaleyh bir okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
ومعنى ذلك: فمَن تطوَّع بالحجِّ والعمرةِ بعدَ قضاءِ حَجَّتِه الواجبةِ عليه، فإن اللهَ شاكرٌ له على تطوُّعِه له بما تطوَّع به من ذلك ابتغاءَ وجهِه فمجازِيه به، عليمٌ بما قصَد وأرادَ بتطوُّعِه بما تطوَّع منه .
Bunun manası şudur: Kim üzerine farz olan haccı eda ettikten sonra nafile olarak hac ve umre yaparsa, şüphesiz Allah, O'nun rızasını gözeterek nafile olarak yaptığı bu şeyden ötürü onun bu nafilesine karşılık veren (şâkir) ve onu mükâfatlandırandır; nafile olarak yaptığı bu şeyle neyi kastettiğini ve dilediğini hakkıyla bilendir (alîm) .
وإنما قلنا: إنَّ الصوابَ في معنى قولِه: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} هو ما وصفْنَا دونَ قولِ مَن زعَم أنه معنيٌّ به: فمَن تطوَّعَ بالسعي والطوافِ بينَ الصفا والمروةِ. لأن الساعيَ بينَهما لا يكونُ متطوعًا بالسعي بينَهما إلَّا في حجِّ تَطوُّعٍ أو عُمرةِ تطوُّعٍ، لمَا وصفْنَا قبلُ. وإذ كان ذلك كذلك كان معلومًا أنه إنما عنَى بالتطوُّعِ بذلك، التطوّعَ بما يُعمَلُ ذلك فيه من حجٍّ أو عمرةٍ.
O'nun: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” kavlinin manasında doğru olanın, bununla: 'Kim Safâ ile Merve arasında sa'y ve tavafı nafile olarak yaparsa' kastedildiğini iddia eden kimsenin görüşü değil de nitelediğimiz mana olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü o ikisi arasında sa'y eden kimse, daha önce nitelediğimiz hususlardan ötürü ancak bir nafile hacda yahut nafile bir umrede o ikisi arasında sa'y etmekle nafile işlemiş olur. Durum böyle olunca, bununla nafile yapmayı kastetmesinin, ancak kendisinde bunun yapıldığı hac veya umre ile nafile yapmak anlamına geldiği anlaşılmış olur.
وأما الذين زعَمُوا أن الطوافَ بهما تطوُّعٌ لا واجبٌ، فإن الصوابَ أن يكونَ تأويلُ ذلك على قولِهم: فمَن تطوَّعَ بالطوافِ بهما فإن اللهَ شاكرٌ. لأنَّ للحاجِّ والمعتمرِ على قولِهم الطوافَ بهما إن شاءَ، وتَرْكَ الطوافِ، فيكونُ معنى الكلامِ على تأويلهم: فمَن تطوَّعَ بالطوافِ بالصفَا والمروةِ، فإنّ اللهَ شاكرٌ تطوعَه ذلك، عليمٌ بما أرادَ ونوَى الطائفُ بهما كذلك.
O ikisini tavaf etmenin vacip değil nafile olduğunu iddia edenlere gelince; onların görüşüne göre bunun tevilinin şöyle olması doğru olur: 'Kim o ikisini tavaf etmeyi nafile olarak yaparsa şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir.' Çünkü onların görüşüne göre hac ve umre yapan kimse dilerse o ikisini tavaf eder, dilerse tavafı terk eder. Dolayısıyla sözün manası onların teviline göre şöyle olur: 'Kim Safâ ile Merve'yi tavaf etmeyi nafile olarak yaparsa, şüphesiz Allah onun bu nafilesine karşılık veren, o ikisini tavaf edenin bununla neyi murat edip niyet ettiğini de hakkıyla bilendir.'
كما حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ}. قال: مَن تطوَّعَ خيرًا فهو خيرٌ له، تطوَّع رسولُ اللهِ ﷺ فكانتْ من السُّنَنِ.
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için bir hayırdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [bunu] nafile olarak yaptı da sünnetlerden biri oldu.”
وقال آخرون: معنى ذلك: ومَن تطوَّعَ خيرًا فاعتمرَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: 'Kim gönülden bir hayır yapıp umre yaparsa' demektir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ}: ومَن تطوَّعَ خيرًا فاعتمرَ فإن اللهَ شاكرٌ عليمٌ؛ قال: فالحجُّ فريضَةٌ، والعمرةُ تطوُّعٌ، ليستِ العمرةُ واجبةً على أحدٍ من الناسِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” kavli hakkında şöyle dedi: 'Kim gönülden bir hayır işleyip umre yaparsa şüphesiz Allah şükrün karşılığını veren ve bilendir.' Dedi ki: 'Hac farzdır, umre ise nafiledir; umre insanlardan hiçbirine vacip (farz) değildir.'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ}.
Celâluhu senâsının: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya...” kavlinin tevili hakkında [söz]:
وإنما يَعْني بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ}: علماءَ اليهودِ وأحبارَها وعلماءَ النصارى؛ لكِتْمانِهم الناسَ أمرَ محمدٍ ﷺ، وتركِهم اتِّباعَه، وهم يَجِدُونه عندَهم مكتوبًا في التوراةِ والإنجيلِ.
O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri gizleyenler” kavliyle kastettiği; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu insanlardan gizlemeleri ve yanlarındaki Tevrat ile İncil'de onun yazılı olduğunu gördükleri halde ona tâbi olmayı terk etmeleri sebebiyle sadece Yahudi âlimleri, hahamları ve Hristiyan bilginleridir.
و "البينات" التي أنزَلها اللهُ ﷿؛ ما بَيَّنَ مِن أمْرِ نُبوَّةِ محمدٍ ﷺ، ومَبعَثِه وصِفَتِه، في الكتابيْنِ اللَّذيْنِ أخبَر اللهُ تعالى ذكرُه أن أهلَهما يَجِدون صفتَه فيهما.
Allah azze ve celle'nin indirdiği "el-Beyyinât" ise; zikri yüce olan Allah'ın, mensuplarının onun niteliğini içlerinde bulacaklarını haber verdiği iki Kitap'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği, gönderilişi ve vasıflarına dair açıkladığı hususlardır.
ويعني جلَّ ثناؤه بـ {وَالْهُدَى}: ما أوْضَحَ لهم مِن أمرِه في الكُتُبِ التي أنزَلَها على أنبيائِهم، فقال عزَّ ذِكرُه: إن الذين يكتمونَ الناسَ الذي أنزلْنا في كُتُبِهم من البيانِ عن أمرِ محمدٍ ونبوَّتِه وصحةِ الملَّةِ التي أرْسَلْتُه بها وحَقِيقتِها فلا يُخْبِرُونَهم به [وهم يعلَمون تَبْيينِي] ذلك للناسِ، وإيضاحِي لهم في الكتابِ الذي
Övgüsü yüce olan [Allah], {وَالْهُدَى} “ve hidayeti” [ifadesiyle]; peygamberlerine indirdiği kitaplarda onun durumuna dair kendilerine açıkladığı hususları kastetmektedir. Zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Muhammed'in durumu, peygamberliği, kendisiyle gönderdiğim dinin doğruluğu ve hakikati hakkında kitaplarında indirdiğimiz açıklamayı insanlardan gizleyip kendilerine haber vermeyenler; [oysa onlar bunu insanlara açıkladığımı] ve [peygamberlerine] indirdiğim Kitap'ta kendilerine beyan ettiğimi [bildikleri halde]...
أنزَلْتُه إلى أنبيائِهم - {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} الآية.
indirdiğim Kitap'ta onlar için beyan ettiğimi bildikleri halde [gizleyenler] - {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder. (159) Ancak tevbe edenler müstesna” ayeti.
كما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قالَا جميعًا: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدثني محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عِكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، قال: سأَل معاذُ بنُ جبلٍ أخو بنِي سَلِمَةَ، وسعدُ بنُ معاذٍ أخو بني عبدِ الأشهلِ، وخارجةُ ابنُ زيدٍ أخو بني الحارثِ بنِ الخَزْرَجِ - نَفَرًا مِن أحبارِ يَهودَ، مَال أبو كُريبٍ: عما في التَّوْراةِ. وقال ابنُ حميدٍ: عن بعضِ ما في التَّوْراةِ. فكَتَموهم إيَّاهُ، وأبَوْا أن يُخْبِرُوهم عنه، فأنزَل اللهُ تعالى ذِكرُه فيهم: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} .
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı; ve bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı; her ikisi birden dediler ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Benî Selime'nin kardeşi Muâz b. Cebel, Benî Abdileşhel'in kardeşi Sa'd b. Muâz ve Benî Hâris b. el-Hazrec'in kardeşi Hârice b. Zeyd, Yahudi hahamlarından bir gruba -Ebû Kureyb: Tevrat'ta olan şeyleri; İbn Humeyd ise: Tevrat'taki bazı şeyleri dedi- sordular. Onlar da bunu kendilerinden gizlediler ve kendilerine haber vermekten kaçındılar. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah onlar hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” [ayetini] indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثني عيسى، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فما قولِ اللهِ: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى}. قال: هم أهلُ الكتابِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler” kavli hakkında anlattı; dedi ki: 'Onlar Ehl-i Kitap'tır' .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى}. قال: كتمُوا محمدًا ﷺ وهم يَجِدُونه مَكْتوبًا عندَهم، فكَتَموه حَسَدًا وبَغْيًا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarında [kitaplarında] yazılı buldukları hâlde gizlediler; haset ve taşkınlık sebebiyle onu gizlediler."
حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ}. أولئِكَ أهل الكتاب، كَتَمُوا الإسلامَ وهو دينُ اللهِ، وكَتَمُوا محمدًا ﷺ، وهم يَجِدُونه مَكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler” kavli hakkında anlattı: 'Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah'ın dini olan İslam'ı gizlediler ve Tevrat ile İncil'de yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gizlediler' .
حدثني موسى، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ}. زعَموا أن رجلًا مِن اليهودِ كان له صديقٌ من الأنصار يُقالُ له: ثَعلبةُ بنُ عَنَمةَ . قال له: هل تجِدون محمدًا عندَكم؟ قال: لا. قال: محمدٌ: البيناتُ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler” [ayeti hakkında] anlattı: Yahudilerden bir adamın Ensâr'dan Sa'lebe b. Aneme denilen bir dostu olduğunu iddia ettiler. Ona: 'Siz Muhammed'i yanınızda [yazılı] buluyor musunuz?' dedi. O da: 'Hayır' dedi. Dedi ki: 'Muhammed, apaçık delillerdir (el-Beyyinât)' .
[ويَعْنى بقولِه] : {مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ}. بعضَ الناسِ؛ لأن العلمَ بنبوَّةِ محمدٍ ﷺ وصفتِه، ومبعثِه لم يكنْ إلا عندَ أهلِ الكتابِ، دونَ غيرِهم، وإيَّاهم عَنَى بذلك ﷿. ويعني جلَّ ذِكرُه بالكتابِ التوراةَ والإنجيلَ، وهذه الآيةُ وإن كانت نزلتْ في خاصٍّ من الناسِ، فإنها مَعنيٌّ بها كلٌّ كاتمٍ علمًا فرَض اللهُ تعالَى عليه بيانَه للناسِ، وذلك نظيرُ الخبرِ الذي رُوِيَ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "مَن سُئِلَ عن عِلْمٍ يَعْلَمُه فَكَتَمَه، أُلْجِمَ يومَ القيامةِ بلجامٍ مِن نارٍ" .
[O'nun] : {مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ} “biz onu insanlara açıkladıktan sonra” kavliyle kastedilen; insanların bir kısmıdır. Çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği, vasfı ve gönderilişine dair bilgi, başkalarında değil sadece Ehl-i Kitap'ta bulunmaktaydı ve azze ve celle bununla onları kastetmiştir. Zikri celîl olan Kitap ile Tevrat ve İncil'i kastetmektedir. Bu ayet her ne kadar insanların özel bir grubu hakkında inmiş olsa da, Allah'ın insanlara açıklamasını farz kıldığı bir ilmi gizleyen herkes bu ayetin kapsamındadır. Nitekim bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu haberin benzeridir; o şöyle buyurmuştur: "Kime bildiği bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde ateşten bir gemle gemlenir" .
وكان أبو هريرةَ يقولُ بما حدثنا به نصرُ بنُ عليٍّ الجَهْضَمِيُّ، قال: ثنا حاتمُ بنُ وَرْدانَ، قال: ثنا، أيوبُ السَّخْتيانيُّ، [عن محمدٍ]، عن أبي هريرةَ، قال: لولا
Ebû Hureyre, bize Nasr b. Alî el-Cehdamî'nin anlattığı şu rivayetle [bunu] söylerdi; dedi ki: Bize Hâtim b. Verdân anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb es-Sahtiyânî, [Muhammed'den], o da Ebû Hureyre'den anlattı, dedi ki: 'Şayet
آيةٌ في كتابِ اللهِ ما حدَّثْتُكم. وتلا: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} .
Allah'ın Kitabı'nda bir ayet olmasaydı size hiçbir şey anlatmazdım.' Sonra: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” [ayetini] okudu.
حدثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أبو زُرعةَ وهْبُ اللهِ بنُ راشدٍ، عن يونسَ قال: قال ابنُ شهابٍ، قال ابنُ المسيَّبِ، قال أبو هريرةَ: لولا آيتان أنزَلهما اللهُ في كتابِه ما حَدَّثْتُ شيئًا: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى}، إلى آخرِ الآيةِ . والآيةُ الأخرى: {وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} [آل عمران: ١٨٧] إلى آخرِ الآيةِ.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zür'a Vehbullâh b. Râşid, Yûnus'tan anlattı; dedi ki: İbn Şihâb dedi ki: İbnu'l-Müseyyeb dedi ki: Ebû Hureyre şöyle dedi: 'Allah'ın Kitabı'nda indirdiği iki ayet olmasaydı hiçbir şey rivayet etmezdim: Ayetin sonuna kadar {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” ayeti ile ayetin sonuna kadar diğer ayet olan: {وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} [Âl-i İmrân: 187] “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız' diye kesin söz almıştı” [ayetidir].'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩)}.
Celâluhu senâsının: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩)} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder (159)” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}: هؤلاءِ الذين يَكْتُمون ما أنزَل اللهُ مِن أمرِ محمدٍ ﷺ وصفتِه وأمرِ دينِه، أنه الحقُّ، مِن بعدِ ما بيَّنَه اللهُ لهم في كتُبِهم، يَلْعَنُهم اللهُ بكِتْمانِهم ذلك وتَرْكِهم تَبْيِينَه للناسِ. واللعنةُ الفَعْلةُ. مِن: لَعَنه اللهُ، بمعنى: أقصاهُ اللهُ وأبعدَه وأسْحقَه. وأصلُ اللعنِ: الطَّرْدُ، كما قال الشَّماخُ بنُ ضِرارٍ، وذكَر ماءً ورَد عليه :
Zikri yüce olan, {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavliyle şunu kastetmektedir: Allah'ın kitaplarında kendilerine açıklamasından sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu, vasfı ve dininin hak olduğu hususunda Allah'ın indirdiği şeyleri gizleyen bu kimselere, bunu gizlemeleri ve insanlara açıklamayarak terk etmeleri sebebiyle Allah lanet eder. Lanet (el-La'ne), bir defalık fiil kalıbıdır (fe'le). 'Allah ona lanet etti' sözünden gelir ki, Allah onu uzaklaştırdı, kovdu ve helak etti manasındadır. Lanetin aslı ise kovmaktır. Şemmâh b. Dırâr'ın, uğradığı bir suyu anarak söylediği şu beyitteki gibi :
ذَعَرْتُ به القَطا ونَفَيْتُ عنه … مَقامَ الذِّئْبِ كالرَّجُلِ اللّعِينِ
Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve ondan kovdum … kovulmuş bir adam gibi olan kurdun yerini.
يعني به مَقامَ الذئبِ الطَّرِيدِ، و"اللعينُ" من نعتِ الذئبِ، وإنما أرادَ: مَقامَ
Bununla kovulmuş kurdun durduğu yeri kastetmektedir. "el-Laîn" (اللعين), kurdun sıfatıdır. [Şair] aslında [şunu] kastetmiştir: Durduğu yer...
الذئبِ اللعينِ كالرَّجلِ.
durduğu yer , [kovulmuş] adam gibidir.
فمعنى الآيةِ إذًا: أولئِك يُبْعِدُهُم اللهُ منه ومِن رحمتِه، ويَسْأَلُ ربَّهم اللاعنون أن يَلْعَنَهم؛ لأن لعنةَ بني آدمَ وسائرِ خَلقِ اللهِ ما لَعنوا أن يقولوا: "اللهمَّ الْعَنْه". وإن كانَ معنى اللعنِ هو ما وصَفْنا مِن الإقْصَاءِ والإبْعادِ [وأما مِن اللهِ فالإبعادُ من رحمتِه] .
Öyleyse ayetin manası şudur: İşte onları Allah Kendisinden ve rahmetinden uzaklaştırır; lanet ediciler de Rablerinden onlara lanet etmesini isterler. Çünkü Âdemoğullarının ve Allah'ın diğer mahlûkatının lanet etmesi, lanet ettikleri zaman: "Allah'ım, ona lanet et!" demeleridir. Her ne kadar lanetin manası nitelediğimiz üzere uzaklaştırmak ve kovmak olsa da [Allah'tan olan lanet ise Kendi rahmetinden uzaklaştırmaktır] .
وإنما قُلْنا: إنَّ لعنةَ اللاعنين هي ما وصفنا مِن مَسْألتِهم ربَّهم أن يَلْعَنَهم، وقولِهم: لعنهُ اللهُ. أو: عليه لعنةُ اللهِ. لأن محمدَ بنَ خالدِ بنِ خِداشٍ ويعقوبَ بنَ إبراهيمَ حدَّثاني، قالا: ثنا إسماعيلُ ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} [قال: اللاعنون] : البهائمُ، قال: إذا أَسْنَتَتِ السنةُ، قالتِ البهائمُ: هذا من أجْلِ عُصاةِ بني آدمَ، لعَن اللهُ عُصاةَ بني آدمَ .
Lanet edicilerin lanetinin, Rablerinden onlara lanet etmesini istemeleri ve 'Allah ona lanet etsin' veya 'Allah'ın laneti onun üzerine olsun' demeleri olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Muhammed b. Hâlid b. Hıdâş ve Ya'kûb b. İbrâhîm bana anlattılar, dediler ki: Bize İsmâil b. Uleyye, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavli hakkında anlattı; [dedi ki: Lanet ediciler] : Hayvanlardır. Dedi ki: Yıl kurak geçince hayvanlar der ki: 'Bu, Âdemoğullarının günahkârları yüzündendir; Allah Âdemoğullarının günahkârlarına lanet etsin!' .
واختَلفَ أهلُ التأويلِ فيمنْ عنَى اللهُ تعالى ذِكرُه باللّاعِنين؛ فقال بعضُهم: عنى بذلك دوابَّ الأرضِ وهوامَّها.
Tevil ehli, zikri yüce olan Allah'ın 'lanet ediciler' ile kimi kastettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla yerin hayvanlarını ve haşeratını kastetmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: تَلْعَنُهم
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: [Onlara] lanet eder...
دوابُّ الأرضِ وما شاء اللهُ من الخنافِسِ والعقاربِ، تقولُ: نُمْنَعُ القَطْرَ بذُنوبهم .
yerin hayvanları ve Allah'ın dilediği kınkanatlı böcekler ile akrepler lanet ederler ve derler ki: 'Onların günahları yüzünden yağmurdan mahrum bırakılıyoruz' .
حدثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}. قال: دوابُّ الأرضِ: العقاربُ والخنافسُ يقولون: مُنِعْنَا القَطْرَ بخطايا بني آدمَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: 'Yerin hayvanları; akrepler ve kınkanatlı böcekler derler ki: Âdemoğullarının günahları yüzünden yağmurdan mahrum bırakıldık' .
حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَمرٍو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} قال: تلعنهم الهوامُّ ودوابُّ الأرضِ، تقولُ: أُمْسِكَ القَطرُ عنا بخطايا بني آدمَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hâkkâm, Amr'dan, o da Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “hem de bütün lanet ediciler lanet eder” [kavli hakkında] anlattı; dedi ki: 'Haşerat ve yerin hayvanları onlara lanet eder ve derler ki: Âdemoğullarının günahları yüzünden yağmur bizden esirgendi' .
حدثنا مُشَرَّفُ بنُ أبانٍ الخطَّابُ ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}. قال: يَلْعَنُهم كلُّ شيْءٍ حتى الخنافسُ والعقاربُ، يقولون: مُنِعْنَا القَطْرَ بذنوبِ بني آدمَ .
Bize Müşerref b. Ebân el-Hattâb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o da Husayf'tan, o da İkrime'den O'nun: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavli hakkında anlattı; dedi ki: 'Kınkanatlı böceklere ve akreplere varıncaya kadar her şey onlara lanet eder ve derler ki: Âdemoğullarının günahları yüzünden yağmurdan mahrum bırakıldık' .
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: اللّاعنون: البهائمُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: 'Lanet ediciler: Hayvanlardır.'
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}: البهائمُ تَلْعَنُ عُصاةَ بني آدمَ حينَ أمسكَ اللهُ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “ve onlara lanet ediciler de lanet eder” [ayeti hakkında] anlattı: Hayvanlar, Allah...
عنهم بذنوبِ بني آدمَ القَطْرَ ، فتخرجُ البهائمُ فتَلْعَنُهم .
Âdemoğullarının günahları yüzünden yağmuru kendilerinden esirgediği vakit Âdemoğullarının günahkârlarına lanet ederler ; böylece hayvanlar çıkıp onlara lanet ederler' .
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني مسلمُ بنُ خالدٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}: البهائمُ؛ الإبلُ والبقرُ والغنمُ، تلعنُ عصاةَ بني آدمَ إذا أجدبتِ الأرضُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Müslim b. Hâlid, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavli hakkında haber verdi: 'Hayvanlar; yani develer, sığırlar ve koyunlar, yeryüzü kuraklaştığı zaman Âdemoğullarının günahkârlarına lanet ederler' .
فإن قال قائلٌ: وما وجهُ [قولِ هؤلاءِ] الذين وجَّهوا تأويلَ قولِه: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} إلى أنَّ اللّاعنين هُم الخنافسُ والعَقاربُ، وغيرُ ذلك مِن هوامِّ الأرضِ، وقد علمتَ [أن العربَ] إذا جَمعتْ ما كانَ من نوعِ البهائمِ وغيرِ بني آدمَ، فإنما تَجْمَعُه بغيرِ الياءِ والنونِ وغيرِ الواوِ والنونِ، وإنما تجمَعُه بالتاءِ، وما خالف ما ذكرنَا، فتقولُ: "اللاعِنَاتُ". ونحوُ ذلك؟
Eğer birisi: 'O'nun: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavlinin tevilini, lanet edicilerin kınkanatlı böcekler, akrepler ve yerin diğer haşeratı olduğu yönüne sevk eden [bu kimselerin sözünün] dayanağı nedir? Oysa bilirsin ki [Araplar] hayvanlar cinsinden ve Âdemoğulları dışındaki varlıkları çoğul yaptıklarında ancak 'yâ ve nûn'suz veya 'vâv ve nûn'suz çoğul yaparlar; onları sadece 'tâ' ile ve zikrettiğimize muhalif şekilde çoğul yaparak 'el-Lâinât' (اللاعنات) ve benzeri şekilde söylerler?' derse;
قيل: إن الأمرَ وإن كان كذلك، فإنَّ مِن شأنِ العربِ إذا وَصَفَتْ شيئًا من البهائمِ أو غيرِها مما حُكْمُ جَمعِه أن يكونَ "بالتاءِ"، أو بغيرِ صُورةِ جَمْعِ ذُكرانِ بني آدمَ بما هو مِن صفةِ الآدميِّينَ - أن يَجمَعُوه جَمْعَ ذُكورِهم، كما قال ﷿: {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا} [فصلت: ٢١]. فأخرَج خطابَها على مثالِ خطابِ ذكورِ بني آدمَ إذ كلَّمَتْهم، وكلَّمُوها، وكما قال: {يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ} [النمل: ١٨]. وكما قال: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [يوسف: ٤].
Şöyle denilir: Durum her ne kadar böyle olsa da Arapların âdeti şudur ki; hayvanlardan veya çoğulunun 'tâ' ile yahut Âdemoğullarının erkek çoğul kalıbı dışında yapılması gereken varlıklardan birini insanlara ait bir özellikle nitelediklerinde, onu erkek insanların çoğulu gibi çoğul yaparlar. Nitekim aziz ve celil olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا} [Fussilet: 21] “Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' dediler”. [Deriler] kendileriyle ve kendileri de [derilerle] konuştuğunda, onlara yapılan hitabı Âdemoğullarının erkeklerine yapılan hitap tarzında getirmiştir. Nitekim [Allah Teâlâ'nın] şöyle buyurduğu gibi: {يَاأَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ} [Neml: 18] “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin”. Ve yine şöyle buyurduğu gibi: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [Yûsuf: 4] “Güneş'i ve Ay'ı bana secde ederlerken gördüm”.
وقال آخرون: عنى اللهُ تعالى ذِكرُه بقولِه: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}: الملائكةَ والمؤمنين.
Başkaları ise şöyle demiştir: Zikri yüce olan Allah {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavliyle melekleri ve müminleri kastetmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، [قال: حدثنا سعيدٌ] ، عن قتادةَ: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}. قال: يقولُ: اللاعنون مِن ملائكةِ اللهِ ومن المؤمنين .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, [dedi ki: Bize Saîd anlattı] , Katâde'den: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “hem de bütün lanet ediciler lanet eder” [ayeti hakkında]; dedi ki: 'Şöyle der: Lanet ediciler, Allah'ın meleklerinden ve müminlerdendir' .
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} [قال: اللاعنون] الملائكةُ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavli hakkında haber verdi; [dedi ki: Lanet ediciler] meleklerdir .
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ ابنِ أنسٍ، قال: اللَّاعنون مِن ملائكةِ اللهِ والمؤمنين .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten anlattı; dedi ki: 'Lanet ediciler, Allah'ın meleklerinden ve müminlerdendir' .
وقال آخرون: يعني باللَّاعنِين: كلَّ ما عَدا بني آدمَ والجنَّ .
Başkaları ise şöyle demiştir: Lanet ediciler ile Âdemoğulları ve cinler dışındaki her şey kastedilmektedir .
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} قال: قال البراءُ بنُ عازبٍ: إنَّ الكافرَ إذا وُضِعَ في قبرِه أتتْهُ دابةٌ كأن عيْنَيْها قِدرانِ مِن نُحاسٍ معها عمودٌ من حديدٍ، فتَضْرِبُه ضَرْبةً بينَ كَتِفَيْه فيَصِيحُ، فلا يَسْمَعُ أحدٌ صوتَه إلا لَعنَهُ، ولا يبقَى شيْءٌ إلا سمِع صوتَه، إلا الثقلين الجنَّ
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “ve lanet ediciler de onlara lanet eder” [ayeti] hakkında anlattı; dedi ki: el-Berâ b. Âzib [şöyle] dedi: 'Kâfir kabrine konulduğu zaman ona gözleri sanki iki bakır tencere gibi olan, beraberinde demirden bir direk bulunan bir canlı gelir ve iki küreği arasına öyle bir darbe vurur ki [kâfir] çığlık atar. Onun sesini işiten herkes ona mutlaka lanet eder. Cin
والإنْسَ
olmak üzere iki topluluk (es-Sekalân) müstesna, onun sesini işitmedik hiçbir şey kalmaz' .
حدثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهيرٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ}. قال: الكافرُ إذا وُضِعَ في حفرَتِه ضُربَ ضَرْبةً بمِطْرَقٍ فيَصِيحُ صَيْحةً فيَسمَعُ صَوْتَه كلُّ شيْءٍ إلَّا الثَّقَلين؛ الجنَّ والإنسَ، فلا يَسْمَعُ صَيْحَتَه شيْءٌ إلَّا لعَنه .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan O'nun: {أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} “İşte onlara hem Allah lanet eder, hem de bütün lanet ediciler lanet eder” kavli hakkında anlattı; dedi ki: 'Kâfir çukuruna konulduğunda bir balyozla bir darbe vurulur da öyle bir çığlık atar ki, iki topluluk olan cin ve insan müstesna her şey onun sesini işitir. Onun çığlığını işiten her şey de mutlaka ona lanet eder' .
وأوْلَى هذه الأقوالِ بالصحةِ عندنا قولُ مَن قال: اللاعنون: الملائكةُ والمؤمنون؛ لأنّ اللهَ تعالى ذِكرُه قد وصَف الكفارَ بأن اللّعنةَ التي تَحِلُّ بهم إنما هي مِن اللهِ والملائكةِ والناسِ أجمعينَ، فقال جلَّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}. فكذلك اللعنةُ التي أخبَر اللهُ جلَّ ذِكرُه أنها نازلةٌ بالفريقِ الآخرِ: الذين يَكْتُمونَ ما أنزلَ اللهُ مِن البيِّناتِ والهُدى من بعدِ ما بيَّنه للناسِ، هي لعنةُ اللهِ الذين أخبرَ أن لعنتَهم حالَّةٌ بالذين كفروا وماتوا وهم كفارٌ، وهم اللاعنون؛ لأن الفريقَينْ جميعًا أهلُ كفرٍ.
Bize göre bu görüşler içerisinde doğruluğa en layık olanı; 'Lanet ediciler melekler ve müminlerdir' diyen kimsenin görüşüdür. Çünkü zikri yüce olan Allah, kâfirlere isabet eden lanetin sadece Allah'tan, meleklerden ve bütün insanlardan olduğunu vasfetmiş ve celâluhu senâsı şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir”. Aynı şekilde zikri celîl olan Allah'ın diğer fırkaya; yani Allah'ın indirdiği apaçık delilleri ve hidayeti insanlara açıkladıktan sonra gizleyenlere ineceğini bildirdiği lanet de, inkâr edip kâfir olarak ölenlerin üzerine ineceğini haber verdiği Allah'ın lanetidir ; onlar da lanet edicilerdir. Çünkü iki grup da inkâr (küfür) ehlidir.
وأما قولُ مَن قال: إنّ اللَّاعنِين هم الخنافِسُ والعقاربُ وما أشبَه ذلك من دَبيبِ الأرضِ وهَوامِّها. فإنه قولٌ لا تُدرَكُ حقيقَتُه إلا بخبرٍ عن اللهِ أن ذلك مِن فعلِها [وقيلِها]، تقومُ به الحجّةُ، ولا خبرَ بذلك عن نبيِّ اللهِ ﷺ، فيجوزَ أن
Lanet edicilerin; kınkanatlı böcekler, akrepler ve yerdeki haşerat ile sürüngenlerden bunlara benzer canlılar olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne gelince; bu, ancak Allah'tan, bunun onların fiili [ve sözü] olduğuna dair kendisiyle hüccet ikame edilecek bir haberle hakikati kavranabilecek bir sözdür. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'den de bu hususta hiçbir haber [nakledilmiş] değildir ki
يقالَ: إنَّ ذلك كذلك.
'Durum böyledir' denilmesi caiz olsun.
وإذ كان ذلك كذلك، فالصوابُ مِن القولِ فيما قالوه أن يُقالَ: إن الدليلَ مِن ظاهرِ كتابِ اللهِ موجودٌ بخلافِ هذا التأويلِ، وهو ما وصفْنَا، وإن كان جائزًا أن تكونَ البهائمُ وسائرُ خلقِ اللهِ تَلْعَنُ الذين يكتُمونَ ما أنزلَ اللهُ في كتابِه من صِفَةِ محمدٍ ﷺ ونَعْتِه ونُبُوتهِ، بعدَ علْمِهم به، وتَلْعَنُ معهم جميعَ الظَّلَمَةِ، [غيرَ أنه غيرُ] جائزٍ قطعُ الشهادةِ بأنَّ اللهَ عَنى باللَّاعنين البهائمَ والهوامَّ ودَبيبَ الأرضِ، إلا بخبرٍ للعذرِ قاطعٍ، ولا خبرَ بذلك، وكتابُ اللهِ الذي ذكرناه دالٌّ على خِلافِه.
Durum böyle olunca, onların söyledikleri hakkında doğru olan söz şöyle denilmesidir: Allah'ın Kitabı'nın zahirinden delil, bu tevilin hilafına mevcuttur ki o da nitelediğimiz şeydir. Her ne kadar hayvanların ve Allah'ın diğer mahlûkatının, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, niteliği ve peygamberliği hakkında Allah'ın Kitabı'nda indirdiği şeyleri bildikten sonra gizleyenlere ve onlarla birlikte bütün zalimlere lanet etmesi caiz olsa da; mazereti ortadan kaldıran kesin bir haber olmadıkça Allah'ın lanet ediciler ile hayvanları, haşeratı ve yerin böceklerini kastettiğine dair kesin şehadette bulunmak [asla] caiz değildir . Bu konuda bir haber yoktur ve zikrettiğimiz Allah'ın Kitabı da bunun hilafına delalet etmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)}.
Zikri celîl olan [Allah]'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)} “Ancak tevbe edenler, [hâllerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tevbesini kabul ederim. Zira Ben tevbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim.”
يعنِي بذلك جلَّ ثناؤه أنَّ اللهَ واللّاعنِينَ يَلْعَنونَ الكاتمِى الناسِ ما عَلِمُوا مِن أمْرِ نُبُوَّةِ محمدٍ ﷺ ونَعتِه وصِفَتِه في الكتابِ الذي أنْزَلَهُ اللهُ وبيَّنهُ للناسِ، إلَّا مَن أنابَ مِن كِتمانِه ذلك مِنهم، ورَاجعَ التوبةَ بالإيمانِ بمحمدٍ ﷺ، والإقرارِ به وبنُبُوَّتِه، وتَصْدِيقِه فيما جاء به مِن عندِ اللهِ، وبَيانِ ما أنزَل اللهُ في كُتُبِه التي أنزَلها إلى أنبيائِه من الأمرِ باتباعِه، وأصلَحَ حالَ نفسِه بالتقرُّبِ إلى اللهِ مِن صالحِ الأعمالِ بما يُرْضيهِ عنه، وبينَّ الذي علِم من وحْيِ اللهِ الذي أنزَله إلى أنبيائِه وعَهِد إليهم في كُتُبِه، فلم يكْتُمْه، وأظْهرَه فلم يُخْفِه، {فَأُولَئِكَ}: فهؤلاء الذين فعَلوا هذا الذي وصَفْتُ منهم، هم الذين أتوبُ عليهم، فأجْعَلُهم من أهلِ الإيابِ إلى طاعتِي، والإنابةِ إلى مَرْضاتِي.
Zikri celîl olan [Allah] bununla; Allah'ın indirdiği ve insanlara açıkladığı Kitap'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği, vasfı ve niteliğine dair bildiklerini insanlardan gizleyen kimselere Allah'ın ve lânet edicilerin lânet ettiğini kastetmektedir. Ancak onlardan bu gizlemelerinden vazgeçip dönen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ederek, onu ve peygamberliğini ikrar edip Allah katından getirdiği şeylerde kendisini tasdik ederek ve Allah'ın peygamberlerine indirdiği kitaplarında ona tâbi olunması yönündeki emrini açıklayarak tevbeye yönelen; Allah'ı kendisinden razı kılacak salih amellerle O'na yakınlaşmak suretiyle kendi durumunu düzelten; Allah'ın peygamberlerine indirdiği ve kitaplarında kendilerine ahdettiği vahiyden bildiklerini gizlemeyip beyan eden, saklamayıp açığa vuran kimseler müstesnadır. {فَأُولَئِكَ} “[İşte onlar]”: Yani onlardan bu nitelediğim şeyleri yapan işte o kimseler, tevbelerini kabul edeceğim, böylece kendilerini itaetime dönen ve rızama yönelen kimselerden kılacağım kişilerdir.
ثم قال جلَّ ثناؤه: {وَأَنَا التَّوَّابُ}. يقولُ: وأنا الذي أَرجِعُ بقلوبِ عبيدِي المُنْصَرِفةِ عنِّي إليَّ، والرادُّها بعدَ إدبارِها عن طاعتي، إلى طلبِ مَحبَّتي، والرحيمُ بالمُقْبِلينَ بعدَ إقبالِهم إليَّ، أَتَغَمَّدُهم منِّي بعفوٍ، وأصْفَحُ عنهم عظيمَ ما كانوا اجترَمُوا فيما بيني وبينَهم بفضلِ رحمتِي لهم.
Sonra senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {وَأَنَا التَّوَّابُ}. Şöyle demektedir: Benden yüz çevirmiş kullarımın kalplerini Bana döndüren, itaetime sırt çevirdikten sonra onları sevgimi aramaya sevk eden ve Bana yöneldikten sonra yönelenlere merhamet eden, katımdan bir af ile onları bürüyen ve aramızda işlemiş oldukları büyük günahları onlara olan rahmetimin fazlıyla bağışlayan ancak Benim.
فإنْ قال قائلٌ: وكيف يُتابُ على مَن قد تاب؟ وما وجهُ قوله: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ}؟ وهل يكونُ تائبٌ إلا وهو مَتوبٌ عليه، أو مَتوبٌ عليهِ إلَّا وهو تائبٌ؟ قيلَ: ذلك مما لا يكونُ أحدُهما إلَّا والآخرُ معه، فسواءٌ قيلَ: إلَّا الذين تِيبَ عليهم فتابُوا. أو قيلَ: إلَّا الذين تابوا فإنِّي أتوبُ عليهم.
Eğer birisi: "Zaten tevbe etmiş olan birinin tevbesi nasıl kabul edilir? O'nun {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} sözünün izahı nedir? Bir tevbe eden ancak tevbesi kabul edilen biri olmaz mı ya da tevbesi kabul edilen biri ancak tevbe eden biri değil midir?" diyecek olursa, şöyle denilir: Bu, biri olmadan diğeri bulunmayan hususlardandır. Dolayısıyla; "Kendilerine tevbe nasip edilip de tevbe edenler müstesna" denilmesi ile "Tevbe edenler müstesna, zira Ben onların tevbesini kabul ederim" denilmesi farksızdır.
وقد بينَّا وجْهَ ذلك فيما جاءَ من الكلام هذا المجئَ في نطيرِه فيما مضَى من كتابِنا هذا، فكرِهْنا إعادتَه في هذا الموضِعِ .
Bu şekilde gelen ifadelerin yönünü kitabımızın geçen kısımlarında benzeri vesilesiyle açıklamıştık; bu sebeple bu yerde onu tekrarlamayı uygun görmedik .
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا}. يقولُ: أصلَحوا فيما بينَهم وبينَ اللهِ، وبَيَّنُوا الذي جاءَهم من اللهِ فلم يكْتُموه، ولم يَجْحَدُوا به، {فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا}. Şöyle demektedir: Allah ile kendi aralarını düzelttiler ve Allah'tan kendilerine geleni açıkladılar, onu gizlemediler ve inkâr etmediler, {فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا}. قال: بيَّنُوا ما في كتابِ اللهِ للمؤمنين، ولِمَا
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا} “Ancak tevbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır” sözü hakkında şöyle dedi: Müminlere Allah'ın Kitabı'nda bulunanı açıkladılar ve...
سألوهُم عنه من أمرِ النبيِّ ﷺ، وهذا كلُّه في يهودَ.
kendilerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında sordukları şeyleri açıkladılar; bunların tamamı Yahudiler hakkındadır.
وقد زعَم بعضُهم أنَّ معنَى قولِه: {وَبَيَّنُوا}. إنما هو: وبيَّنوا التوبةَ بإخلاصِ العملِ.
Bazıları ise O'nun: {وَبَيَّنُوا} sözünün manasının sadece "ameli ihlasla yaparak tevbeyi açığa vurdular" demek olduğunu iddia etmiştir.
ودليلُ ظاهرِ الكتابِ والتنزيلِ بخلافِه؛ لأن القومَ إنما عُوتِبوا في هذه الآيةِ على كتمانِهم ما أنزَل اللهُ تعالى ذِكرُه وبيَّنه في كتابِه من أمرِ محمدٍ ﷺ ودينِه، ثم استثنَى منهم جلَّ ثناؤه الذين يبيِّنون أَمْرَ محمدٍ ﷺ ودينَه، ويتوبونَ مما كانوا عليهِ من الجُحودِ والكتمانِ، فأخرَجَهم من عِدادِ مَن يَلْعَنُه اللهُ ويَلْعَنُه اللّاعنون، ولم يكنِ العتابُ على ترْكِهم تبْيِينَ التوبةِ بإخلاصِ العملِ.
Kitabın ve indirilen vahyine zahirinin delili ise bunun hilafınadır. Çünkü o topluluk bu âyette sadece zikri yüce olan Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve dini hakkında Kitabı'nda indirdiği ve açıkladığı şeyleri gizledikleri için kınanmıştır. Sonra senâsı yüce olan [Allah], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu ve dinini açıklayan ve üzerinde bulundukları inkâr ve gizlemeden tevbe eden kimseleri onlardan istisna etmiş ve onları Allah'ın ve lanet edicilerin lanetlediği kimselerin sayısından çıkarmıştır. Kınama, ameli ihlasla yaparak tevbeyi açığa vurmayı terk etmeleri üzerine olmamıştır.
والذين استثنَى اللهُ مِن الذين يكتُمون ما أنْزَل اللهُ مِن البيناتِ والهدَى مِن بعدِ ما بيَّنه للناسِ في الكتابِ، عبدُ اللهِ بنُ سَلَامٍ وذَوُوه مِن أهلِ الكتابِ الذين أسْلَموا فحسُنَ إسْلامُهم واتَّبعوا رسولَ اللهِ ﷺ.
Allah'ın apaçık delilleri ve hidayeti Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenlerden istisna ettiği kimseler; Abdullah b. Selâm ve Ehl-i Kitap'tan Müslüman olup Müslümanlıkları güzel olan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olan yakınlarıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١)}.
Yüce [Allah]'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١)} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir.”
يعني جلَّ ثناؤه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا}: إنَّ الذين جَحدُوا نبوّةَ محمدٍ ﷺ وكذَّبوا به، مِن اليهودِ والنصارَى وسائرِ أهلِ المللِ، والمشركينَ مِن عَبَدَةِ الأوثانِ، {وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ}. يعني: وماتوا وهم على جُحُودِهم ذلك وتكذيبِهم
Sena ve övgüsü yüce olan [Allah], {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” sözüyle şunu kastetmektedir: Yahudilerden, Hristiyanlardan, diğer din mensuplarından ve putperest müşriklerden olup Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden ve onu yalanlayan kimselerdir. {وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “ve kâfir olarak ölenler” [ifadesi] ise bu inkârları ve yalanlamaları üzere ölenler [demektir].
محمدًا ﷺ، {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ}. يعني [بـ {أُولَئِكَ}] : الذين كفروا وماتوا وهم كفارٌ، {عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ}. يقولُ: أبْعَدَهم اللهُ وأسْحَقَهم مِن رحمتِه، {وَالْمَلَائِكَةِ}. يعني: ولعنَتْهم الملائكةُ والناسُ أجمعون.
ölenler; [{أُولَئِكَ} ile] inkâr edip kâfir olarak ölenleri kastetmektedir, {عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ}. Şöyle buyurmaktadır: Allah onları rahmetinden uzaklaştırmış ve kovmuştur; {وَالْمَلَائِكَةِ}. Yani melekler ve bütün insanlar da onlara lanet etmiştir.
ولعنةُ الملائكةِ والناسِ إيَّاهم قولُهم: عليهم لعنةُ اللهِ. وقد بينَّا معنَى اللعنةِ فيما مضَى قبلُ ، بما أغنَى عن إعادَتِه.
Meleklerin ve insanların onlara lanet etmesi, "Allah'ın laneti onların üzerine olsun" sözleridir. Lanetin manasını daha önce tekrara hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık.
فإن قال قائلٌ: وكيف تكونُ على الذي يموتُ كافرًا بمحمدٍ [لعنةُ جميع الناسِ، وقد عَلِمتَ أنَّ من يَكفُرُ بمحمدٍ] ﷺ مِن أصنافِ الأُمَمِ، [أكثرُ ممَّن يؤمنُ] به ويُصدِّقُه؟ قيل: إنّ معنَى ذلك على خلافِ ما ذهبتَ إليه.
Eğer birisi: "Muhammed'i inkâr ederek ölen bir kimsenin üzerine [bütün insanların laneti nasıl olur? Hâlbuki milletlerin çeşitli fırkalarından Muhammed] sallallâhu aleyhi ve sellem'i [inkâr edenlerin, ona iman eden] [ve onu tasdik edenlerden daha çok olduğunu] bilirsin?" diyecek olursa, şöyle denilir: Bunun manası senin düşündüğünün hilafınadır.
وقد اختلفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: عَنَى اللهُ بقولِه: {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}. أهلَ الإيمانِ به وبرسولِه خاصةً، دونَ سائرِ البشرِ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Allah, {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} sözüyle diğer insanların dışında özellikle O'na ve Resûlü'ne iman edenleri kastetmiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}. يعني بالناسِ أجمعينَ: المؤمنين .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}. "Bütün insanlar" ile müminleri kastetmektedir .
وحدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}. يعني بالناسِ أجمعينَ: المؤمنين.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den naklen anlattı: {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “ve bütün insanların”. [er-Rebî‘], “bütün insanlar” ifadesiyle müminleri kastetmektedir.
وقال آخرون: بل ذلك يومَ القيامةِ، يُوقَفُ على رءوسِ الأشهادِ الكافرُ، فيَلْعَنُه الناسُ كلُّهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, kıyamet günündedir; kâfir şahitlerin huzurunda durdurulur ve bütün insanlar ona lanet eder.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، أن الكافرَ يُوقَفُ يومَ القيامةِ فيَلْعَنُه اللهُ، ثم يلعنُه الملائكةُ، ثم يلعنُه الناسُ أجمعونَ .
Ammâr'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti: Kâfir kıyamet gününde durdurulur; Allah ona lanet eder, sonra melekler ona lanet eder, sonra da bütün insanlar ona lanet eder .
وقال آخرون: بل ذلك قولُ القائلِ كائنًا مَنْ كان: لعَن اللهُ الظالمَ. فيَلْحَقُ ذلك كلَّ كافرٍ؛ لأنه مِن الظَّلَمةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, kim olursa olsun söyleyen bir kimsenin; "Allah zalime lanet etsin" sözüdür. Bu da her kâfire ulaşır; çünkü o zalimlerdendir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}: فإنه لا يتلاعَنُ اثنانِ مؤمنانِ ولا كافرانِ، فيقولُ أحدُهما: لعنَ اللهُ الظالمَ. إلّا وجبتْ تلك اللعنةُ على الكافرِ؛ لأنه ظالمٌ، فكلُّ أحدٍ من الخَلْقِ يَلْعَنُه .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şu sözü hakkında anlattı: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}: Gerek iki mümin gerekse iki kâfir birbirine lanet okuyup da içlerinden biri "Allah zalime lanet etsin" dediğinde, kâfir zalim olduğu için bu lanet mutlaka ona terettüp eder; dolayısıyla yaratılmışlardan herkes ona lanet etmiş olur .
وأوْلَى هذه الأقوالِ بالصوابِ عندَنا قولُ مَن قال: عنَى اللهُ بذلك جميعَ الناسِ، بمعنى لَعْنِهم إيّاه بقولِهم: لعنَ اللهُ الظالمَ أو الظالمين. فإنَّ كلَّ أحدٍ مِن بني آدمَ لا يَمْتَنِعُ مِن قِيلِ ذلك كائنًا مَن كان، ومِن أيِّ أهلِ مِلةٍ كان، فيَدخُلُ بذلك في لعنتِه كلُّ كافرٍ كائنًا مَن كان، وذلك بمعنَى ما قاله أبو العاليةِ؛ لأنّ اللهَ جلَّ ثناؤه أخبرَ
Bize göre bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı; 'Allah bununla, insanların «Allah zalime yahut zalimlere lanet etsin» sözleriyle ona lanet etmeleri manasında bütün insanları kastetmiştir' diyen kimsenin sözüdür. Zira Âdemoğlundan hiç kimse -kim olursa olsun ve hangi din ehlinden bulunursa bulunsun- bunu söylemekten geri durmaz; böylece -kim olursa olsun- her kâfir bu lanetin kapsamına girmiş olur. Bu da Ebu’l-Âliye'nin söylediği manadadır; zira senâsı yüce olan Allah
عمَّن شَهِدهم يومَ القيامةِ أنَّهم يَلعَنُونهم، فقال جل ثناؤه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} [هود: ١٨].
kıyamet gününde onlara şahit olanların kendilerine lanet edeceğini haber vermiş ve senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} [Hûd: 18] “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? İşte onlar Rablerine arz edilecekler ve şahitler de: 'Rablerine karşı yalan söyleyenler bunlardır. Biliniz ki, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir' diyeceklerdir.”
وأمّا ما قاله قتادةُ مِن أنه عُنِي به بعضُ الناسِ، فقولٌ ظاهرُ التنزيلِ بخلافِه، ولا برهانَ على حقيقتِه من خبرٍ ولا نظرٍ، فإنْ كان ظَنَّ أنَّ المَعْنِيَّ به المؤمنون، مِن أجلِ أن الكفارَ لا يَلْعَنونَ أنفُسَهم ولا أولياءَهم، فإنَّ اللهَ جلَّ ثناؤه قد أخبرَ أنهم يَلْعَنونهم في الآخرةِ، ومعلومٌ منهم أنهم يَلْعَنون الظَّلَمةَ، وداخلٌ في الظَّلمةِ كلُّ كافرٍ بظُلمِه نفسَه، وجُحودِه نعمةَ ربِّه، ومخالفتِه أمرَه.
Katâde'nin bununla insanların bir kısmının kastedildiğine dair söylediği söze gelince; bu, indirilen vahyin zahirinin hilafına olan bir sözdür ve hakikatine dair ne bir haberden ne de akıl yürütmeden bir delil vardır. Şayet kâfirlerin kendilerine ve dostlarına lanet etmeyecekleri gerekçesiyle kastedilenlerin müminler olduğunu zannettiyse, senâsı yüce olan Allah ahirette onların birbirlerine lanet edeceklerini haber vermiştir. Onların zalimlere lanet ettikleri de bilinmektedir; nefsine zulmetmesi, Rabbinin nimetini inkâr etmesi ve O'nun emrine muhalefet etmesi sebebiyle her kâfir de zalimlerin kapsamına girmektedir.