القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥)} “O zulmedenler azabı gördükleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir görselerdi!” kavlinin teviline dair açıklama:
اخْتَلَفَتِ القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقَرَأتْه عامَّةُ قَرَأةِ أهلِ المدينةِ والشامِ: (وَلَوْ تَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) بالتاءِ، (إذْ يَرَون العذابَ) بالياءِ، (أنَّ القوَّةَ للهِ جميعًا وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ) بفتح "أنَّ" و"أنَّ" كلتيهما بمعنى: ولوْ تَرى يا محمدُ الذين كفروا وظلَموا أنْفُسَهم حينَ يَرَوْن عذابَ اللهِ ويُعايِنُونه، أنَّ القوةَ للهِ جميعًا، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ.
Kurrâ (kıraat imamları) bunu okuma hususunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Şam kurrâsının geneli bunu; tâ harfiyle (وَلَوْ تَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا), yâ harfiyle (إذْ يَرَون العذابَ) ve her iki "enne"nin fethasıyla (أنَّ القوَّةَ للهِ جميعًا وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ) okumuştur . Bu kıraate göre mana şöyledir: Ey Muhammed! Kâfir olup kendilerine zulmedenleri, Allah'ın azabını görüp onu müşahede ettiklerinde, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir görseydin!
ثم في نَصْبِ "أنّ" و"أنَّ" في هذه القراءةِ وجهانِ: أحدُهما، أن تُفْتَحَ بالمحذوفِ مِن الكلامِ الذي هو مطلوبٌ فيه. فيكونُ تأويلُ الكلامِ حينَئذٍ: ولو ترى يا محمدُ الذين ظَلَموا إذ يَرَوْن عذابَ اللهِ لَأَقَرُّوا. ومعنى (تَرَى). معنى: تُبصِرُ أن القوَّةَ للهِ جميعًا، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ. ويكونُ الجوابُ حينئذٍ - إذا فَتَحْتَ "أنَّ" على هذا الوجْهِ - متروكًا قد اكْتُفِيَ بدَلالةِ الكلامِ عليه، ويكونُ المعنى ما وَصَفْتُ. فهذا أحدُ وَجْهَي فَتْحِ "أنّ" على قراءةِ من قرَأ: (وَلَوْ تَرَى) بالتاءِ.
Bu kıraatte "enne" (أنّ) ve "enne"nin (أنَّ) nasbında (fethalı okunmasında) iki vecih vardır: Birincisi, sözde aranan mahzuf (gizli) bir unsur sebebiyle fethalı olmasıdır. O takdirde sözün tevili şöyle olur: "Ey Muhammed! Zulmedenleri Allah'ın azabını gördüklerinde bir görseydin, [bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu] kesinlikle ikrar ederlerdi." (تَرَى) [kelimesinin] manası ise; bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu "görürsün/müşahede edersin" anlamındadır. "Enne"yi bu vecih üzere fetha ile okuduğun zaman [lev'in] cevabı, sözün ona delalet etmesiyle yetinilerek terk edilmiş (hazfedilmiş) olur ve anlam da nitelediğim gibi gerçekleşir. Tâ harfiyle (وَلَوْ تَرَى) okuyanların kıraatine göre "enne"nin fethalı olmasının iki vechinden biri budur.
والوجهُ الآخرُ في الفتحِ، أن يكونَ معناه: ولو تَرَى يا محمدُ إذ يَرى الذين ظلَموا عذابَ اللهِ؛ لأنَّ القوَّةَ للهِ جميعًا، وأنَّ الله شديدُ العذابِ، لَعَلِمْتَ مبلغَ عذابِ اللهِ. ثم تُحْذَفُ اللامُ، فتُفتَحُ بذلك المعنى، لدلالةِ الكلامِ عليها.
Fethalı olmasının diğer vechi ise anlamının şöyle olmasıdır: Ey Muhammed! Zulmedenler Allah'ın azabını gördükleri vakit -çünkü bütün kuvvet Allah'a aittir ve şüphesiz Allah'ın azabı pek çetindir- [onları] bir görseydin, Allah'ın azabının derecesini elbette bilirdin. Sonra [başındaki sebep bildiren] lâm hazfedilir ve sözün ona delalet etmesi sebebiyle bu mana doğrultusunda fetha ile okunur.
وقَرَأ ذلك آخرون مِن سَلَفِ القَرَأةِ: ولو تَرَى الذين ظلَموا إذ يَرَون العذابَ إنَّ القوةَ للهِ جميعًا وإنَّ اللهَ شديدُ العذابِ). بمعنى: ولو تَرَى يا محمدُ الذينَ ظلَمُوا حينَ يعاينُونَ عذابَ اللهِ، لَعَلِمتَ الحالَ التي يَصيرون إليها. ثم أخْبَر جل ثناؤُه خبرًا مُبْتَدأً عن قدرتِه وسلطانِه بعدَ تمامِ الخبرِ الأوَّلِ، فقال: إنَّ القوةَ للهِ جميعًا في الدنيا
Önceki kurrâdan (kıraat âlimlerinden) başkaları ise bunu: { ولو تَرَى الذين ظلَموا إذ يَرَون العذابَ إنَّ القوةَ للهِ جميعًا وإنَّ اللهَ شديدُ العذابِ } “Zulmedenler azabı gördükleri zaman, şüphesiz bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir görselerdi!” şeklinde [inne'nin kesrasıyla] okumuştur. [Bu kıraate göre ayetin] manası şöyledir: Ey Muhammed! Zulmedenleri Allah'ın azabını bizzat gördükleri vakit bir görseydin, varacakları hâli kesinlikle bilirdin. Sonra senası yüce olan [Allah], ilk haberin tamamlanmasının ardından kudret ve hâkimiyetine dair yeni bir haber vererek şöyle buyurmuştur: Şüphesiz dünyada bütün kuvvet Allah'a aittir...
والآخرةِ، دونَ مَن سواه مِن الأندادِ والآلهة، وإنَّ اللهَ شديدُ العذابِ لمن أَشْرَك به، وادَّعَى معه شِرْكًا ، وجَعَل له نِدًّا.
...ahirette de kuvvet O'nun dışındaki denklerin ve ilahların değil, bütünüyle Allah'ındır; ve şüphesiz Allah, Kendisine ortak koşan, O'nunla birlikte bir ortaklık iddia eden ve O'na bir denk koşan kimse için azabı pek çetin olandır.
وقد يَحْتَمِلُ وجهًا آخرَ في قراءةِ من كَسَر "إنَّ" [وقَرَأ] بالتاء، وهو أن يكونَ معناه: ولو تَرَى يا محمدُ الذين ظلَموا إذ يَرَوْن العذابَ، يقولون: إنَّ القوَّةَ للهِ جميعًا، وإنَّ اللهَ شديدُ العذابِ. ثم يُحْذَفُ القولُ ويُكْتَفَى منه بالمقولِ.
"İnne"yi kesralı [ve tâ harfiyle okuyanın] kıraatinde başka bir vecih de muhtemeldir; o da anlamının şöyle olmasıdır: Ey Muhammed! Zulmedenleri azabı gördüklerinde: "Bütün kuvvet Allah'a aittir ve şüphesiz Allah'ın azabı pek çetindir" derlerken bir görseydin! Sonra kavl (söz fiili) hazfedilir ve ondan, söylenen sözle (makûl) yetinilir.
وقَرَأ ذلك آخرون: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} بالياء، {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} بفتحِ الألفِ من {أَنَّ} و {أَنَّ} ، بمعنى: ولو يَرَى الذين ظلَموا عذابَ الله الذي أُعِدَّ لهم في جهنمَ، لعَلِموا حينَ يَرَوْنَه فيُعايِنونَه، أنَّ القوةَ للهِ جميعًا، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ، إذ يَرَوْن العذابَ. فتكونُ {أَنَّ} الأُولَى منصوبةً لتَعَلُّقِها بجوابِ {وَلَوْ} المحذوفِ، ويكونُ الجوابُ متروكًا، وتكونُ الثانيةُ معطوفةً على الأُولى. وهذه قراءةُ عامَّةِ القَرَأةِ الكوفيين والبصريين وأهلِ مكَّةَ.
Başkaları ise bunu; {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} [kısmını] yâ ile, {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} [kısmını da] {أَنَّ} ve {أَنَّ} kelimelerinin eliflerinin fethasıyla okumuştur. Bu kıraate göre mana: "Zulmedenler cehennemde kendileri için hazırlanan Allah'ın azabını bir bilselerdi; azabı gördüklerinde ve onu müşahede ettiklerinde bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu elbette bilirlerdi" şeklindedir. Birinci {أَنَّ}, {وَلَوْ} edatının mahzuf cevabına taalluk ettiği için mansub olur, cevap ise terk edilmiş (gizlenmiş) olur; ikincisi de birincisine matuf olur. Bu, Kûfeli, Basralı kurrânın ve Mekke ehlinin çoğunluğunun kıraatidir.
وقد زعم بعضُ نَحْويِّى أهلِ البصرة أن تأويلَ قراءةِ مَن قَرَأَ: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} بالياءِ في {يَرَى} وفَتْحِ الألفينِ في {أَنَّ} وَ {أَنَّ}: ولو يَعْلَمون؛ لأنَّهم لَمْ يكونوا عَلِموا قَدْرِ ما يُعايِنون مِن العذابِ، وقد كان النبيُّ ﷺ عَلِم. فإذا قال: (ولو تَرَى). فإنما يُخاطِبُ النَّبِيَّ ﷺ. قال: ولو كُسِرَتْ "إنَّ" على الابتداءِ إذا قال: (ولو يَرَى). جاز؛ لأنَّ (لو يَرَى): لو يَعْلَمُ. وقد يكون "لو يعلمُ" في معنًى لا يَحتاجُ معها إلى
Basralı nahivcilerden bazıları; {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} “Zulmedenler azabı gördüklerinde bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir bilselerdi!” ayetini, {يَرَى} kelimesinde yâ ile ve {أَنَّ} ile {أَنَّ} kelimelerindeki iki elifin fethasıyla okuyan kimsenin kıraatinin tevilinin: "[Zulmedenler] bir bilselerdi!" şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Çünkü onlar, bizzat müşahede edecekleri azabın miktarını bilmiyorlardı; oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem biliyordu. Şayet [Cenâb-ı Hak]: (ولو تَرَى) [tâ ile] buyurursa, sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etmiş olur. [Bu nahivci] şöyle demiştir: (ولو يَرَى) [yâ ile] dendiğinde "inne"nin ibtida (cümle başı) kabul edilerek kesralı okunması da caiz olurdu; zira (لو يَرَى), "bir bilseydi" demektir. Bazen "lev ya'lemü" (bir bilseydi) [ifadesi], kendisiyle birlikte [başka] bir şeye ihtiyaç hissettirmeyen bir anlamda olur...
شيْءٍ، تقولُ للرجلِ: أمَا واللهِ لو تَعْلَمُ، ولو يَعلَمُ. كما قال الشاعرُ :
nitekim bir adama: "Allah'a yemin olsun ki bir bilsen / bir bilse!" dersin. Şairin şöyle dediği gibi :
إنْ يَكُنْ طِبُّك الدلالَ فلَوْ في … سَالِفِ الدَّهْرِ والسِّنِينَ الخَوَالي
"Eğer senin huyun nazlanmak idiyse, [bu] geçmiş zamanda ve eski yıllarda olsaydı ya!"
هذا ليس له جوابٌ إلَّا في المعنى. وقال الشاعرُ :
Bunun mana dışında [lafızda] bir cevabı yoktur. Başka bir şair de şöyle demiştir :
وبحَظٍّ مِمَّا نَعِيشُ ولا تَذْ … هَبْ بَكِ التُّرَّهاتُ في الأهْوالِ
"Ve yaşadığımız pay ile [yaşa]! Saçmalıklar seni korkulara sürüklemesin."
فأضْمَر: عِيشي.
Burada [şair]: "Yaşa (عِيشي)" [fiilini] gizlemiştir (takdir etmiştir).
قال: وقال بعضُهم: (ولو تَرَىَ). وفَتَح (أنّ) على (تَرَى)، وليس ذلك؛ لأن النَّبيَّ ﷺ يَعْلَمُ، ولكن أرادَ أن يَعْلَمَ ذلك الناسُ، كما قال: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} [السجدة: ٣] ليُخْبِرَ الناسَ عن جهلِهم، وكما قال: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [البقرة: ١٠٧].
[Nahivci] dedi ki: Bazıları (ولو تَرَى) [şeklinde tâ ile] okumuş ve "enne"yi (أنّ) (تَرَى) fiiline bağlayarak fethalamıştır. Bu, Peygamber ﷺ [bunu] bildiği için değil; fakat insanların bunu bilmesi murat edildiği içindir; nitekim [Allah], insanlara onların cehaletini haber vermek için: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} “Yoksa onu uydurdu mu diyorlar?” [Secde: 3] buyurduğu ve: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır?” [Bakara: 107] buyurduğu gibi.
قال أبو جعفرٍ: وأنْكَر قومٌ أن تكونَ "أنَّ" عاملًا فيها قولُه: {وَلَوْ يَرَى}.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bir grup [âlim], {وَلَوْ يَرَى} sözünün "enne"de (أنَّ) âmil olmasını (onu nasb etmesini) kabul etmemiştir.
وقالوا: إنَّ الذين ظلَموا قد علِموا حينَ يَرَوْن العذابَ أنَّ القوَّةَ للهِ جميعًا، فلا وجهَ لقولِ مَن تَأَوَّل ذلك: ولو يَرَى الذين ظلمُوا أنَّ القوةَ للهِ. وقالوا: إنما عَمِل في "أنَّ" جوابُ "لو" الذي هو بمعنى العِلْمِ، لتقدُّمِ العلمِ الأولِ.
Onlar şöyle demiştir: Zulmedenler azabı gördükleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu zaten bilmişlerdir; dolayısıyla bunu: "Zulmedenler bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir görselerdi" şeklinde tevil eden kimsenin sözünün bir tutar yanı yoktur. Onlar şöyle demiştir: "Enne"de âmil olan, birinci ilmin (bilmenin) öne geçmiş olması sebebiyle "bilmek" manasındaki "lev"in cevabıdır.
وقال بعضُ نَحْوِيِّى الكوفةِ: مَن نَصَب {أَنَّ القُوَّةَ لِلَّهِ}، {وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} ممَّن قرَأ: {وَلَوْ يَرَى} بالياءِ، فإنّما نَصَبها بإعمالِ الرؤيةِ فيها، وجَعَل الرؤيةَ واقعةً عليه. وأمَّا مَن نَصَبها مِمَّن قرأَ: (ولو تَرَى) بالتاء؛ فإنه نَصَبها على
Kûfe nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: {وَلَوْ يَرَى} ifadesini yâ ile okuyup da {أَنَّ القُوَّةَ لِلَّهِ} “bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu” ve {وَأَنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} “Allah'ın azabının pek çetin olduğunu” [ifadelerini] nasb ile (fethalı) okuyan kimse, bunları ancak rü'yet (görme) fiilini bunlarda âmil kılarak nasb etmiş ve rü'yeti bunların üzerine vaki kılmıştır. {وَلَوْ تَرَى} ifadesini tâ ile okuyup da bunları fethalı okuyan kimseye gelince; o da bunları şu...
تأويلِ: لأنَّ القوّةَ للهِ جميعًا؛ ولأنّ اللهَ شديدُ العذابِ. قال: ومَن كَسَرهما ممن قرأَ بالتاءِ، فإنه يَكْسِرُهما على الخبرِ.
...şu tevil üzere nasb etmiştir: "Çünkü bütün kuvvet Allah'a aittir ve çünkü Allah'ın azabı pek çetindir." [Nahivci] dedi ki: Tâ harfiyle okuyanlardan bu iki kelimeyi kesralı okuyan kimse ise, bunları [müstakil bir] haber (cümle başlangıcı) sayarak kesralı okur.
وقال آخرون منهم : فتْحُ "أنَّ" في قراءةِ مَن قَرَأ: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} بالياءِ، بإعمالِ "يَرَى"، وجوابُ الكلامِ حينئذٍ متروكٌ، كما تُرِك جوابُ {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ} [الرعد: ٣١]. لأنَّ معنَى الجَنَّةِ والنارِ مُكرَّرٌ معروفٌ. وقالوا: جائزٌ كسرُ "إنَّ" في قراءةِ من قرأَ بالياءِ، وإيقاعُ الرؤيةِ على "إذْ" في المعنى. وأجازوا نَصْبَ "أنَّ" على قراءةِ مَن قَرَأ ذلك بالتاءِ، بمعنى نيةِ فعلٍ آخرَ، وأن يكونَ تأويلُ الكلامِ: ولو تَرَى الذين ظلَموا إذ يَرَون العذابَ يَرَوْن أن القوةَ للهِ جميعا. وزَعَموا أنَّ كَسْرَ "إنَّ" الوجهُ، إذا قُرِئَتْ (ولو تَرَى) بالتاءِ على الاستئنافِ؛ لأنَّ قولَه: (ولو تَرى) قد وَقَع على (الذين ظَلموا).
Onlardan diğerleri ise şöyle demiştir : {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} ifadesini yâ ile okuyan kimsenin kıraatinde "enne"nin (أنَّ) fethalı okunması, "yerâ" (يَرَى) fiilinin amel ettirilmesi sebebiyledir. Bu durumda kelamın cevabı, tıpkı: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı bir Kur'an olsaydı...” [Ra'd: 31] ayetinin cevabının terk edildiği gibi terk edilmiştir. Çünkü cennet ve cehennemin manası tekrarlanmış ve bilinmektedir. Onlar: Yâ ile okuyan kimsenin kıraatinde "inne"yi (إنَّ) kesralı okumak ve manada görme (fiilini) "iz" (إذْ) edatına vaki kılmak caizdir, dediler. Tâ ile okuyan kimsenin kıraatinde ise, başka bir fiil niyet etme manasıyla ve kelamın tevilinin: "Zulmedenler azabı gördükleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir görselerdi (يَرَوْن) ..." olması üzere "enne"nin (أنَّ) fethalı okunmasını caiz gördüler. Onlar; (ولو تَرَى) ifadesi tâ ile okunduğunda, (ولو تَرى) sözü (الذين ظَلموا) üzerine vaki olduğundan, istinaf (yeni başlangıç) olarak "inne"nin kesralı okunmasının [en uygun] vecih olduğunu iddia ettiler.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القراءةِ عندَنا في ذلك: (ولو تَرَى الذين ظلَموا). بالتاءِ مِن (تَرَى)، (إذ يرون العذابَ أن القوَّةَ للهِ جميعًا وأن اللهَ شديدُ العذابِ). بمعنى: لرَأَيْت أنَّ القوَةَ للهِ جميعًا، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ. فيكونُ قولُه: لَرَأَيْتَ. الثانيةُ محذوفًا مُستَغْنًى بدلالةِ قولِه: (ولو تَرَى الذينَ ظلمُوا). عن ذكرِه، وإن كان جوابًا لـ "لو"، ويكونُ الكلامُ وإن كانَ مَخرَجُه مَخْرَجَ الخطابِ لرسولِ اللهِ ﷺ، مَعْنِيًّا به غيرُه؛ لأنَّ النَّبِيَّ ﷺ كان لاشكَّ عالمًا بأنَّ القوةَ للهِ جميعًا، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ، ويكونُ ذلك نظيرَ قولِه: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [البقرة: ١٠٧]. وقد بَيَّنْتُه في موضعِه.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bu konuda bize göre doğru olan kıraat; (تَرَى) kelimesinin tâ harfiyle okunduğu: (ولو تَرَى الذين ظلَموا إذ يرون العذابَ أن القوَّةَ للهِ جميعًا وأن اللهَ شديدُ العذابِ) şeklindeki okuyuştur. [Bu takdirde mana]: “Bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu [o vakit] bir görseydin!” demektir. Böylece ikinci "görseydin" (لَرَأَيْتَ) ifadesi, "lev" (لو) edatının cevabı olmakla birlikte, (ولو تَرَى الذينَ ظلمُوا) sözünün delaleti sebebiyle zikredilmesine gerek görülmeyerek hazfedilmiştir. Bu söz, her ne kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e yönelik bir hitap üslubunda gelmiş olsa da bununla kastedilen başkasıdır. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu şüphesiz biliyordu. Bu durum, Allah Teâlâ’nın şu buyruğunun bir benzeridir: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülk ve hâkimiyeti yalnızca Allah'ındır?” [el-Bakara 2/107]. Nitekim bunu kendi yerinde açıklamıştım.
وإنما اخْتَرْنا ذلك على قراءةِ الياءِ؛ لأنَّ القومَ إذا رَأَوُا العذابَ فقد أيْقَنوا أنَّ القوَّةَ للهِ جميعًا، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ، فلا وجهَ لأنَّ يُقالَ: لو يَرَوْن أن القوَّةَ للهِ جميعًا. حينئذٍ؛ لأنه إنما يقالُ: لو رَأَيْتَ. لمن لَمْ يَرَ. فأمَّا مَن قد رآه، فلا معنَى لأنَّ يُقالَ له: لو رأيتَ.
Bizim bu kıraati yâ ile olan kıraate tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü o topluluk azabı gördüklerinde bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu kesin olarak bilmişlerdir (yakinen inanmışlardır). Dolayısıyla bu durumda onlara: "Bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir görselerdi" denilmesinin bir tutar yanı yoktur. Çünkü: "Bir görseydin" [sözü] ancak görmemiş olan kimseye söylenir. Onu görmüş olan kimseye ise: "Bir görseydin" denilmesinin bir anlamı yoktur.
ومعنى قولِه: {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ}: إذ يُعايِنون العذابَ.
{إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} sözünün manası: "Azabı bizzat gördükleri (müşahede ettikleri) zaman" demektir.
كما حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} يقولُ: لو قد عايَنوا العذابَ .
Nitekim bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den onun şöyle dediğini rivayet etti: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} “Zulmedenler azabı gördükleri zaman bir görselerdi!” Yani: "Azabı bizzat görselerdi " demektir.
وإنما عَنَى جل ثناؤُه بقولِه: (ولو ترى الذين ظَلَموا): ولو تَرَى يا محمدُ الذين ظلَمُوا أنفسَهم، فاتَّخَذوا مِن دُوني أندادًا يُحِبونهم كحُبِّكم إيَّايَ، حينَ يُعايِنون عذابِي يومَ القيامةِ الذي أعْدَدْتُ لهم، لَعَلِمْتم أنَّ القوَّةَ كلَّها لي دونَ الأندادِ والآلهةِ، وأنَّ الأندادَ والآلهةَ لا تُغنِي عنهم هنالك شيئًا، ولا تَدْفَعُ عنهم عذابًا أحْلَلْتُ بهم، وأيْقَنتم أنِّي شديدٌ عذابي لمن كَفَر بي، وادَّعَى معي إلهًا غيري.
Celle senâuhu (ولو ترى الذين ظَلَموا) sözüyle şunu kastetmiştir: "Ey Muhammed! Kendilerine zulmedip benden başka edindikleri ortakları sizin beni sevdiğiniz gibi seven o kimseleri, kıyamet günü kendileri için hazırladığım azabımı bizzat gördükleri zaman bir görseydin; bütün kuvvetin ortaklara ve ilahlara değil, sadece bana ait olduğunu, ortakların ve ilahların o anda onlara hiçbir fayda sağlamayacağını ve onlara indirdiğim azabı savamayacağını bilirdiniz; beni inkâr eden ve benimle birlikte başka bir ilah iddia eden kimse için azabımın pek çetin olduğuna kesin kanaat getirirdiniz."
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ}.
Celle senâuhunun şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar ve azabı gördüler.”
يعني بقولِه جل ذكرُه: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}: [وأنَّ اللهَ شديدُ العقابِ] إذ تَبَرَّأ الذين اتُّبِعوا مِن الذين اتَّبَعوا.
Celle zikruhu {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar” sözüyle: "Arkalarından gidilenlerin kendilerine uyanlardan uzaklaştığı zaman [Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir görselerdi] " [manasını] kastetmektedir.
ثم اخْتَلَف أهل التأويلِ في الذين عَنَى اللهُ بقولِه: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}. فقال بعضُهم بما حَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ،
Sonra tevil ehli, Allah'ın: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar.” sözüyle kimleri kastettiği hususunda ihtilaf etti. Onlardan bazıları, Bişr b. Muâz'ın bize rivayet ettiği şu rivayet doğrultusunda [görüş] belirtti: Dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti,
قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا}: وهم الجبابرةُ والقادةُ والرءوسُ في الشِّركِ [والشَّرِّ] ، {مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}: وهم الأتباعُ الضعفاءُ، {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} .
Dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etti: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا}: Bunlar şirkte [ve şerde] zorbalar, önderler ve elebaşlarıdır; {مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}: Bunlar da zayıf tâbilerdir; {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “Ve azabı gördüler.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}. قال: تَبَرَّأَتِ القادةُ مِن الأتباعِ يومَ القيامةِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den şu ayet hakkında rivayet etti: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar.” Şöyle dedi: Kıyamet günü önderler tâbilerden uzaklaşmıştır (onları reddetmiştir) .
حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، قال : قال ابنُ جُريجٍ: قلتُ لعطاءٍ: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} قال: تَبَرَّأ رؤساؤُهم وقادتُهم وسادَتُهم من الذين اتَّبَعوهم .
Bana el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki : İbn Cüreyc şöyle dedi: Atâ'ya: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar” ayetini sordum. Dedi ki: Elebaşları, önderleri ve efendileri kendilerine uyan kimselerden uzaklaşmıştır .
وقال آخرون بما حدَّثني به موسى بن هارونَ، قال: ثنا عمرُو بن حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}: أمّا الذين اتُّبِعوا فهم الشياطينُ، تَبَرَّءُوا من الإنْسِ .
Diğerleri ise Mûsâ b. Hârûn'un bana rivayet ettiği şu görüşü söyledi: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar.” Kendilerine uyulanlar şeytanlardır, insanlardan uzaklaşmışlardır .
والصوابُ مِن القولِ عندي في ذلك أنَّ اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَرَ أنَّ المتَّبَعِين على
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Allah -celle senâuhu-, [kendilerine] ... üzere peşlerinden gidilen kimselerin
الشِّرْكِ باللهِ يَتَبَرَّءُون مِن أتباعِهم حينَ يُعايِنون عذابَ اللهِ، ولم يَخْصُصْ بذلك منهم بعضًا دونَ بعضٍ، بل عَمَّ جميعَهم، فداخِلٌ في ذلك كلُّ متبوعٍ على الكفرِ باللهِ والضلالِ، أنه يَتَبَرَّأُ مِن تُبّاعِه الذين كانوا يَتَّبِعونه على الضلالِ في الدنيا، إذ عاينوا عذابَ اللهِ في الآخرِة.
Allah'a ortak koşma hususunda peşlerinden gidilenlerin, Allah'ın azabını bizzat gördükleri zaman tâbilerinden uzaklaşacaklarını haber vermiş ve onlardan bir kısmını diğerlerinden ayırt etmeyip bilakis hepsini genel kılmıştır. Dolayısıyla dünyada sapıklık üzere kendisine uyulan kimselerin, ahirette Allah'ın azabını gördüklerinde dünyada sapıklıkta kendisine uyan tâbilerinden uzaklaşacağı hükmüne, Allah'ı inkâr ve sapıklık üzere ardından gidilen herkes dâhildir .
وأمّا دَلالةُ الآيةِ في مَن عَنَى بقولِه: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}. فإنها إنما تَدُلُّ على أنَّ الأندادَ الذين اتَّخَذَهم مِن دونِ اللهِ مَن وَصَف جل ذكرُه صفتَه بقولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللهِ أَنْدَادًا}. هم الذين يَتَبَرَّءون مِن أتْباعِهم.
Ayetin, O'nun {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar” kavliyle kimi kastettiğine dair delaletine gelince; bu ancak celle zikruhunun: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللهِ أَنْدَادًا} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir” kavliyle sıfatını nitelediği kimselerin Allah'tan başka edindikleri ortakların, kendi tâbilerinden uzaklaşacak kimseler olduğuna delalet etmektedir.
وإذ كانتِ الآيةُ على ذلك دَالَّةً، صحَّ التأويلُ الذي تَأَوَّلَه السُّدِّيُّ في قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللهِ أَنْدَادًا}. أنَّ "الأنْدادَ" في هذا الموضعِ إنما أُرِيد بها الأندادُ مِن الرجالِ الذين يُطيعونهم فيما أمَروهم به مِن أمرٍ، ويَعْصُون اللهَ في طاعتِهم إيَّاهم، كما يُطِيعُ اللهَ المؤمنون ويَعْصُون غيرَه - وفَسَد تأويلُ قولِ مَن قال: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} أنهم الشياطينُ تَبَرَّءوا مِن أوليائِهم مِن الإنسِ؛ لأنَّ هذه الآيةَ إنما هي في سياقِ الخبرِ عن مُتَّخذي الأندادِ.
Ayet buna delalet edince, es-Süddî'nin {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللهِ أَنْدَادًا} kavli hakkında yaptığı şu tevil sahih olmuştur: Bu makamda "ortaklar" (أنداد) ile, kendilerine emrettikleri şeylerde insanların kendilerine itaat ettiği ve onlara itaat hususunda -tıpkı müminlerin Allah'a itaat edip başkasına isyan ettiği gibi- Allah'a isyan ettikleri insanlardan ortaklar kastedilmiştir. {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} ayetinin, insanlardan olan dostlarından uzaklaşan şeytanlar olduğunu söyleyen kimsenin tevili ise geçersiz olmuştur; çünkü bu ayet ortaklar edinenlerin haberinin akışı içindedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦)}.
Celle senâuhunun şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦)} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir.”
يعني جل ثناؤُه بذلك، وأنَّ اللهَ شديدُ العذابِ إذ تَبَرَّأ الذين اتُّبِعوا مِن الذِين اتَّبَعوا، وإذ تَقَطَّعَتْ بهم الأسبابُ.
Celle senâuhu bununla [şunu] kastetmektedir: Uyulanlar uyanlardan uzaklaştığı ve aralarındaki bağlar kopuverdiği vakit, şüphesiz Allah'ın azabı pek şiddetlidir.
ثم اخْتَلَف أهل التأويلِ في معنى "الأسبابِ"؛ فقال بعضُهم بما حدَّثني به يحيى ابنُ طلحةَ اليَرْبُوعِيُّ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ عياضٍ، وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عُبيدٍ المُكْتِبِ، عن مجاهدٍ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: الوِصالُ الذي كان بينَهم في الدنيا .
Sonra tevil ehli "el-esbâb" (الْأَسْبَابُ) kelimesinin manasında ihtilaf etti; onlardan bazıları Yahyâ b. Talha el-Yerbû'î'nin bana rivayet ettiği şu görüşü söyledi: Bize Fudayl b. İyâd rivayet etti. Bize İbn Humeyd de rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Ubeyd el-Müktib'den, o da Mücâhid'den: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” ayeti hakkında rivayet etti; Mücâhid: "Dünyada aralarındaki bağdır (iletişimdir) " dedi.
حدَّثنا إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بنِ حَبيبِ بنِ الشَّهيدِ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن عُبيدٍ المكتِبِ، عن مجاهدٍ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: تَواصُلُهم في الدنيا .
Bize İshak b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Ubeyd el-Müktib'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” ayeti hakkında: "Dünyadaki birbirleriyle irtibatlarıdır " dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازِيُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قالا جميعًا: ثنا سفيانُ، عن عُبيدٍ المُكْتِبِ، عن مجاهدٍ بمثلِه.
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti. Bize Ahmed b. İshak el-Ehvâzî de rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; ikisi birlikte dediler ki: Bize Süfyân, Ubeyd el-Müktib'den, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini rivayet etti.
حدثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: المَوَدَّةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” ayeti hakkında: "Sevgi (bağıdır) " dedi.
حدثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني القاسمُ، قال: ثني الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: تَواصُلٌ كان بينهم بالمودَّةِ في الدنيا.
Bana el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bana el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: "[Bu bağlar,] dünyada aralarında sevgi sebebiyle kurulan irtibattır."
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، قال: أخبرني قيسُ ابنُ سعدٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: المودَّةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan rivayet etti, dedi ki: Bana Kays b. Sa'd, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” kavli hakkında rivayet etti; o: "Sevgi (bağıdır) " dedi.
حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ}: أسبابُ الندامةِ يومَ القيامةِ، وأسبابُ المُواصَلَةِ التي كانت بينَهم في الدنيا يَتَواصَلون بها، ويَتخالُّون بها، فصارتْ عليهم عَداوةً يومَ القيامةِ {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا}: [العنكبوت: ٢٥] ويَتَبَرَّأُ بعضُكم مِن بعضٍ . وقال اللهُ: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ} [الزخرف: ٦٧] فصارتْ كلُّ خُلَّةٍ عداوةً على أهلِها، إلا خُلَّةَ المتقين.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ}: "Kıyamet günündeki pişmanlık bağları ve dünyada birbirleriyle irtibat kurup dostluk kurdukları irtibat bağlarıdır; bunlar kıyamet gününde aleyhlerine düşmanlığa dönüşmüştür: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr eder ve birbirinize lanet okursunuz” [Ankebût: 25]; ve birbirinizden uzaklaşırsınız ." Allah şöyle buyurmuştur: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır” [Zuhruf: 67]. Böylece takva sahiplerinin dostluğu hariç, her dostluk ehline düşmanlık olmuştur.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: هو الوَصْلُ الذي كان بينَهم في الدنيا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” kavli hakkında rivayet etti; Katâde: "O, dünyada aralarındaki bağdır " dedi.
وحُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ}. يقولُ: أسبابُ النّدامةِ.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir”. [er-Rebî'] şöyle der: Pişmanlık bağları[dır].
وقال بعضُهم: بل معنى الأسبابِ: المنازلُ التي كانت لهم مِن أُهلِ الدنيا،
Bazıları ise şöyle dedi: Bilakis esbâbın manası; dünya ehlinden sahip oldukları konumlardır (mertebelerdir).
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمي، قال: حدَّثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} يقولُ: تقطَّعت بهم المنازلُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir.” Şöyle der: "Aralarındaki makamlar/konumlar kopup yok olmuştur ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، عن أبي جعفرٍ الرازِيِّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ}. قال: الأسبابُ: المنازلُ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir.” Dedi ki: "El-Esbâb: Konumlardır (makamlardır) ."
وقال آخرون: الأسبابُ: الأرْحامُ.
Diğerleri ise: "Esbâb: Akrabalık bağlarıdır (nesep ilişkileridir)" dediler.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: وقال ابنُ عباسٍ: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: الأرحامُ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: İbn Abbâs da: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” ayeti hakkında: "Akrabalık bağlarıdır " demiştir.
وقال آخرون: الأسبابُ: الأعمالُ التي كانوا يَعْمَلُونها في الدنيا.
Diğerleri ise: "Esbâb: Dünyada işledikleri amellerdir" dediler.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: أمّا {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} فالأعمالُ.
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “ve aralarındaki bütün bağlar kopup ayrılmıştır” [ifadesine gelince], [buradaki esbâb] amellerdir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ، وهبٍ: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} قال: أسبابُ أعمالِهم؛ فأهلُ التقوَى أُعْطُوا أسبابَ أعمالِهم وثيقةً فيَأْخُذون بها فيَنْجُون، والآخرون أُعْطُوا أسبابَ أعمالِهم الخبيثةِ فتَتَقَطَّعُ بهم فيَذْهَبونَ في النارِ . قال: والأسبابُ: الشيْءُ يُتَعَلَّقُ به. قال: والسببُ: الحبلُ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi: İbn Zeyd, O'nun: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “Ve aralarındaki bağlar kopuvermiştir” kavli hakkında şöyle dedi: "Amellerinin bağlarıdır; takva ehline sağlam amel bağları verilmiştir, onlar buna tutunurlar ve kurtulurlar. Diğerlerine ise kötü amellerinin bağları verilmiştir; bu bağlar onlarla birlikte kopar ve cehenneme giderler ." Dedi ki: "Esbâb: Kendisine tutunulan şeydir." Dedi ki: "Sebeb: İptır."
والأسبابُ: جمعُ سببٍ، وهو كل ما تَسَبَّبَ به الرجلُ إلى طَلِبَتِه وحاجَتِه، فيقالُ للحبلِ: سببٌ؛ لأنه يُتَسبَّبُ بالتَّعَلُّقِ به إلى الحاجةِ التي لا يُوصَلُ إليها إِلَّا بالتعلُّقِ به. ويقالُ للطريقِ: سببٌ؛ للتَّسَبُّبِ برُكوبِه إلى ما لا يُدرَكُ إلَّا بقَطْعِه.
Esbâb (الأسباب), sebeb (سبب) kelimesinin çoğuludur; o da kişinin talebine ve ihtiyacına ulaşmak için vesile kıldığı her şeydir. İpe "sebeb" denilir; çünkü ancak kendisine tutunulmak suretiyle ulaşılabilecek bir ihtiyaca onunla tutunularak ulaşılır. Yola da "sebeb" denilir; zira ancak katedilerek elde edilebilecek şeye ona koyulmak suretiyle ulaşılır.
وللمُصاهَرَةِ: سببٌ؛ لأنها سببٌ للحُرْمَةِ. وللوسِيلةِ: سببٌ؛ للوصولِ بها إلى الحاجةِ. وكذلك كلُّ ما كان به إدراكُ الطَّلِبَةِ، فهو سببٌ لإدراكِها.
Sıhriyet bağına da "sebeb" denir; çünkü o hürmete (saygınlığa/yasaklığa) vesiledir. Vesileye de "sebeb" denir; çünkü ihtiyaca onunla ulaşılır. Aynı şekilde talebin elde edilmesi kendisiyle olan her şey, o talebi elde etmenin bir sebebidir.
فإذ كان ذلك كذلك، فالصوابُ من القولِ في في تأويلِ قولِه: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} أن يقالَ: إنَّ اللهَ أخْبَرَ أنَّ الذين ظَلَموا أنفسَهم من أهلِ الكُفرِ الذين ماتوا وهم كفارٌ، يتبَرَّأُ عندَ مُعاينَتهِم عذابَ اللهِ المَتبوعُ مِن التابعِ، وتَتَقَطَّعُ بهم الأسبابُ، وقد أَخْبَر اللهُ جل ثناؤُه في كتابِه أن بعضَهم يَلْعَنُ بعضًا، وأخْبَر عن الشيطانِ أنه يقولَ لأوليائِه: {مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ} [إبراهيم: ٢٢]. وأخْبَر جل ثناؤُه أنَّ الأخِلَّاءَ يومئذٍ بعضُهم لبعضٍ عدوٌّ إلَّا المتقين، وأن الكافرين لا يَنْصُرُ يومئذٍ بعضُهم بعضًا، فقال تعالى ذِكرُه:
Durum böyle olduğuna göre, O'nun: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} “ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır” kavlinin tevilinde doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, kâfir olarak ölüp nefislerine zulmeden kimselerden, peşinden gidilen önderlerin (metbû), Allah'ın azabını gördüklerinde kendilerine uyanlardan (tâbi) uzaklaşacağını ve aralarındaki bütün bağların/sebeplerin kopacağını haber vermiştir. Nitekim Allah celle senâuhu Kitabı'nda bazısının bazısına lanet edeceğini haber vermiş; şeytanın da dostlarına şöyle diyeceğini bildirmiştir: {مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ} “Ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız! Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı inkâr etmiştim” [İbrâhîm: 22]. Yine celle senâuhu, o gün takva sahipleri müstesna, sıkı dostların birbirine düşman kesileceğini ve kâfirlerin o gün birbirlerine yardım edemeyeceklerini haber verip teâlâ zikruhû şöyle buyurmuştur:
{وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} [الصافات: ٢٤، ٢٥]. وأن الرجلَ منهم لا يَنْفَعُه نَسِيبُه ولا ذو رَحِمِه، وإن كان نَسيبُه للهِ وليًّا، فقال جل ثناؤُه في ذلك: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} [التوبة: ١١٤]. وأخبر جل ذِكرُه أن أعمالَهم تَصيرُ عليهم حسراتٍ.
{وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir. Size ne oldu ki birbirinize yardım etmiyorsunuz?” [Sâffât: 24, 25]. Ve onlardan bir kimseye, akrabası Allah'ın bir veli kulu olsa dahi soyunun ve akrabasının fayda vermeyeceğini [haber vermiş]; celle senâuhu bu hususta şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ} “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine belli olunca, ondan uzaklaştı” [Tevbe: 114]. Celle zikruhu amellerinin kendilerine pişmanlıklar olacağını da haber vermiştir.
وكلُّ هذه المعاني أسبابٌ يُتَسبَّبُ في الدنيا بها إلى مطالبَ، فقَطَع اللهُ منافعَها في الآخرةِ عن الكافرين به [في الدنيا] ؛ لأنها كانت بخلافِ طاعتِه ورضاه، فهي منقطعةٌ بأهلِها، فلَا خِلالُ بعضِهم بعضًا نَفَعهم عند وُرودهِم على ربِّهم، ولا عِبادتُهم أَنْدادَهم، ولا طاعتُهم شياطِينَهم، ولا دافَعَتْ عنهم أرحامٌ فنَصَرَتْهم مِن انتقامِ اللهِ منهم، ولا أغنَتْ عنهم أعمالُهم، بل صارتْ عليهم حسراتٍ، فكلُّ أسبابِ الكفارِ منقطعةٌ، فلَا معنى أبلغُ في تأويلِ قولِه: {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} مِن صفةِ اللهِ، وذلك ما بيَّنَّا مِن جميعِ أسبابِهم دونَ بعضِها، على ما قلنا في ذلك.
Bütün bu manalar, dünyada kendileriyle maksatlara ulaşılan sebeplerdir. Ancak Allah'a [dünyada] kâfir olanların bu konudaki faydalarını Allah ahirette kesip atmıştır; çünkü bunlar O'nun itaatine ve rızasına aykırı idi. Dolayısıyla bunlar sahipleriyle birlikte kopup gitmiştir. Artık ne bazılarının bazılarıyla dostlukları Rablerinin huzuruna vardıklarında onlara fayda vermiş, ne ortaklarına tapmaları, ne şeytanlarına itaat etmeleri, ne akrabalık bağları onları savunup Allah'ın onlardan intikam almasına karşı kendilerine yardım etmiş, ne de amelleri kendilerine bir fayda sağlamıştır; bilakis amelleri başlarına pişmanlıklar olmuştur. Kâfirlerin bütün sebepleri kopmuştur. Dolayısıyla {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ} kavlinin tevilinde, Allah'ın nitelendirmesinden daha beliğ bir mana yoktur; bu da bu konuda söylediğimiz üzere, sebeplerinin sadece bir kısmı değil, açıkladığımız gibi bütün sebepleridir.
ومن ادَّعَى أن المَعْنيَّ بذلك خاصٌّ مِن الأسبابِ، سُئِل البُرهانَ على دعواه مِن أصلٍ لا تَنازُعَ فيه، وعُورِضَ بقولِ مخالِفِه فيه، فلن يقولَ في شيْءٍ من ذلك قولًا إلَّا أُلزِم في الآخَرِ مِثلَه.
Bununla sebeplerden özel birinin kastedildiğini iddia eden kimseden, üzerinde ihtilaf bulunmayan kesin bir esastan iddiasına delil getirmesi istenir ve bu hususta muhalifinin sözü kendisine karşı delil olarak sunulur. O, bu konulardan herhangi birinde bir söz söyleyecek olsa, diğer hususta da benzeri kendisine bağlayıcı kılınır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا}.
Celle senâuhunun şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} “Uyanlar dediler ki: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir kez daha dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!'”
يعني جلَّ ثناؤُه لقولِه: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا}: وقال تُبَّاعُ الرجالِ الذين كانوا اتَّخَذوهم أندادًا من دونِ اللهِ، يُطيعونهم في معصيةِ اللهِ، ويَعْصُون ربَّهم في طاعتِهم، إذ يَرَوْن عذابَ اللهِ في الآخرةِ: {لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً}. يعني بالكَرَّةِ: الرَّجْعَةَ إلى الدنيا. مِن قولِ القائلِ: كررتُ على القومِ أَكُرُّ عليهم كَرًّا [ومَكَرًّا] . والكرَّةُ: المَرَّةُ الواحدةُ. وذلك إذا حَمَل عليهم راجعًا بعدَ الانصرافِ عنهم، كما قال الأخْطَلُ :
Celle senâuhu: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “Uyanlar dediler ki” kavliyle şunu kastetmektedir: Allah'a isyan hususunda kendilerine itaat ettikleri ve onlara itaat uğruna Rablerine isyan ettikleri halde Allah'tan başka edindikleri kişilerin peşinden giden tâbiler, ahirette Allah'ın azabını gördüklerinde şöyle dediler: {لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} “Keşke bizim için bir kerre (dönüş) olsaydı.” Kerre (الْكَرَّةُ) ile dünyaya dönüşü kastetmektedir. Bu, bir kimsenin: "Topluluğun üzerine tekrar tekrar hücum ettim (كررتُ على القومِ أَكُرُّ عليهم) [ve hücum edercesine hücum ettim (ومَكَرًّا)] " sözünden gelir. Kerre: Bir defadır. Bu da onlardan geri çekildikten sonra dönüp üzerlerine hücum ettiği zamandır; nitekim el-Ahtal şöyle demiştir:
ولقد عَطَفْنَ على فزَارَةَ عَطْفَةً … كَرَّ المَنيحِ وجُلْنَ ثَمَّ مَجَالَا
"Gerçekten onlar Fezâre kabilesine öyle bir yöneldiler ki... / Kumar okunun (el-Menîh) [torbaya] tekrar dönüşü gibi; ve orada çepeçevre dolaştılar."
وكما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} أي : رجعةً إلى الدنيا .
Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o da Katâde'den rivayet etti: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} “Uyanlar dediler ki: Keşke bizim için bir dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!” Yani : Dünyaya bir dönüş .
وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثني إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} قال: قالت الأتْباعُ: لو أن لنا كرةً إلى الدنيا فنَتَبَرَّأَ منهم كما تَبَرَّءُوا منا .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den rivayet etti: {وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} “Uyanlar dediler ki: Keşke bizim için bir dönüş olsaydı” ayeti hakkında şöyle dedi: Tâbiler dediler ki: Keşke dünyaya bir dönüşümüz olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık .
وقولُه: {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ} منصوبٌ؛ لأنه جوابٌ للتَّمَنى بالفاءِ؛ لأنَّ القومَ تَمَنَّوا رجعةً إلى الدنيا ليَتَبَرَّءُوا مِن الذين كانوا يُطيعونهم في معصيةِ اللهِ، كما تَبَرَّأ
O'nun: {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ} “biz de onlardan uzaklaşsaydık” sözü mensubdur (üstün ile harekelenmiştir); çünkü bu ifade, "fâ" harfi ile gelen temennînin cevabıdır. Zira o kavim, Allah'a isyan hususunda kendilerine itaat ettikleri kimselerden uzaklaşabilmek için dünyaya geri dönüşü temenni etmişlerdir; nitekim uzaklaşmıştı
منهم رؤساؤُهم الذين كانوا في الدنيا، المَتْبوعون فيها على الكفرِ باللهِ، إذ عاينُوا عظيمَ النازلِ بهم مِن عذابِ اللهِ، فقالوا: يا ليتَ لنا كَرَّةً إلى الدنيا، فنَتَبَرَّأَ منهم، و {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} [الأنعام: ٢٧].
dünyadayken Allah'ı inkâr etme hususunda peşlerinden gidilen önderleri de Allah'ın azabından başlarına gelen o büyük felaketi bizzat gördüklerinde onlardan uzaklaşmışlardı. Bunun üzerine şöyle dediler: Keşke bizim için dünyaya bir dönüş olsaydı da onlardan uzaklaşsaydık! Ve {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} [el-En‘âm: 27] “Keşke [dünyaya] geri döndürülseydik de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasaydık ve müminlerden olsaydık!” [dediler].
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ}.
Celle senâuhunun şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “Böylece Allah onlara yaptıklarını, üzerlerine pişmanlıklar (hasretler) olarak gösterir.”
ومعنى قولِه: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ}. يقولُ: كما أراهم العذابَ الذي ذَكَره في قولِه: {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} الذي كانوا يُكَذِّبون به في الدنيا، فكذلك يُريهم أيضًا أعمالَهم الخبيثَةَ التي اسْتَحَقُّوا بها العقوبةَ مِن اللهِ {حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} يعني: نَداماتٍ.
{كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ} “Böylece Allah onlara amellerini gösterir” kavlinin anlamı şudur: Dünyadayken yalanlayıp durdukları o azabı, {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “ve azabı gördüklerinde” kavlinde zikrettiği üzere onlara nasıl gösterdiyse; aynı şekilde Allah'ın cezasını hak etmelerine sebep olan o kötü amellerini de {حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “üzerlerine pişmanlıklar olarak” yani nedametler halinde onlara gösterecektir.
والحَسَراتُ جمعُ حَسْرَةٍ، وكذلك كلُّ اسمٍ كان واحِدُه على "فَعْلَةٍ" مفتوحُ الأوَّلِ ساكِنُ الثاني، فإنَّ جمعَه على "فَعَلاتٍ"، مثل: شَهْوَةٍ وتَمْرةٍ، تُجْمَعُ: شَهَواتٍ وتَمَراتٍ. مُثَقَّلَةُ الثَّواني مِن حروفِها. فأمَّا إذا كان نعتًا فإنَّك تَدَعُ ثانِيَه ساكنًا، مِثلَ: ضَخْمةٍ، تَجْمَعُها: ضَخْماتٍ، وعَبْلَةٍ تَجْمعُها عَبْلاتٍ.
Hasarât (الحَسَرات), hasre (حَسْرَة) kelimesinin çoğuludur. Tekili fa‘le (فَعْلَة) vezninde olup birinci harfi fethalı, ikinci harfi sakin olan her ismin çoğulu fa‘alât (فَعَلات) vezninde gelir; nitekim şehve (شَهْوَة) ve temre (تَمْرة) kelimelerinin ikinci harfleri harekeli olarak şehevât (شَهَوات) ve temerât (تَمَرات) şeklinde çoğul yapılması böyledir. Şayet sıfat olursa, ikinci harfini sakin bırakırsın; dahme (ضَخْمة) kelimesini dahmât (ضَخْمات), able (عَبْلَة) kelimesini ablât (عَبْلات) şeklinde çoğul yapman gibi.
وربما سُكِّن الثاني في الأسماءِ، كما قال الشاعرُ :
Bazen isimlerde de ikinci harf sakin kılınabilir; nitekim şair şöyle demiştir:
عَلَّ صُرُوفَ الدَّهْرِ أو دُولاتِها … يُدِلْنَنا اللَّمَّةَ مِن لَماَّتِها
Umulur ki zamanın hadiseleri veya devranları … başa gelen sıkıntılarından bir anlık ferahlığı bize nasip eder de,
فتَسْتَرِيحَ النَّفْسُ مِن زَفْرَاتِها
Böylece nefis, derin iniltilerinden (zefrât) rahata kavuşur.
فسَكَّن الثاني مِن "الزَّفْراتِ" وهي اسمٌ.
[Şair] bir isim olan "ez-Zefrât" kelimesinin ikinci harfini sâkin kılmıştır (cezimli okumuştur).
وقيل: إنَّ الحسرةَ أشَدُّ الندامةِ.
Hasretin (حسرة), nedametin (pişmanlığın) en şiddetlisi olduğu da söylenmiştir.
فإن قال لنا قائلٌ: فكيف يَرَوْن أعمالَهم حسراتٍ عليهم، وإنما يَتَنَدَّمُ المُتنَدِّمُ على تَرْكِ الخيراتِ وفَوْتِها إيَّاه، وقد عَلِمْتَ أنَّ الكفارَ لم يكنْ لهم مِن الأعمال ما يتَنَدَّمون على تركِهم الازديادَ منه، فيُريَهم اللهُ قليلَةً، بل كانت أعمالُهم كلُّها معاصيَ للهِ، ولا حسرةَ عليهم في ذلك، وإنما الحسرةُ عليهم فيما لم يَعْملوا مِن طاعةِ اللهِ؟
Eğer bize birisi: “Amellerini üzerlerine nasıl hasretler (pişmanlıklar) olarak görürler? Oysa pişman olan kimse ancak hayırları terk ettiğine ve bunları kaçırdığına pişman olur . Sen de bilirsin ki kâfirlerin, daha fazlasını yapmayı terk ettiklerine pişman olacakları [salih] amelleri yoktu ki Allah onlara bunu az olarak göstersin; bilakis amellerinin tamamı Allah'a isyandı ve bunda onlar için bir hasret yoktur, hasret ancak Allah'a itaatten yapmadıkları şeylerdedir?” derse,
قِيل له: إنَّ أهلَ التأويلِ في تأويلِ ذلك مُخْتَلِفون، فنَذْكُرُ في ذلك ما قالوا، ثم نُخْبِرُ بالذي هو أوْلَى بتأويلِه إن شاء اللهُ؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: كذلك يُريهم اللهُ أعمالَهم التي فَرَضها عليهم في الدنيا، فضَيَّعوها ولم يَعْملوا بها، حتى اسْتَوْجَب ما كان اللهُ أعَدَّ [له - لو كان عمِل بها في حياتِه] ، مِن المساكنِ والنِّعَمِ - غيرُه بطاعتِه ربَّه، فصار ما فاته مِن الثوابِ - الذي كان اللهُ أعدَّه [له عندَه، لو كان أطاعه في الدنيا، إذ عاينه] عندَ دخولِ النارِ، أو قبلَ ذلك - أسًى وندامةً وحسرةً عليه .
Ona şöyle denir: Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Biz onların bu hususta söylediklerini zikredelim, sonra da inşallah teviline en layık olanı bildirelim. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Böylece Allah onlara dünyada farz kıldığı, fakat onların zayi edip amel etmedikleri amellerini gösterir; öyle ki [kişi hayattayken bunlarla amel etmiş olsaydı] Allah'ın onun için hazırlamış olduğu konakları ve nimetleri, Rabbine olan itaati sebebiyle başkası hak etmiştir. Böylece [dünyada O'na itaat etmiş olsaydı katında] Allah'ın onun için hazırlamış olduğu [ve cehenneme girerken veya bundan önce bizzat gördüğü] o kaçırdığı sevap , kendisi için bir keder, bir nedamet ve bir hasret olmuştur .
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ:
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti:
{كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ}. زَعَم أنه تُرْفَعُ لهم الجنةُ، فيَنْظُرون إليها وإلى بيوتِهم فيها، لو أنَّهم أطاعوا اللهَ، فيقالُ لهم: تلك مساكنكم لو أطَعْتم اللهَ. ثم تُقَسَّمُ بينَ المؤمنين، فيَرِثُونهم، فذلك حينَ يَنْدَمون .
{كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “Böylece Allah onlara yaptıklarını, üzerlerine pişmanlıklar olarak gösterir.” [es-Süddî] iddia etti ki onlara cennet yükseltilip gösterilir; eğer Allah'a itaat etmiş olsalardı sahip olacakları oradaki evlerine ve cennete bakarlar. Onlara: “Eğer Allah'a itaat etseydiniz işte konaklarınız bunlardı!” denilir. Sonra bunlar müminler arasında paylaştırılır ve onlara miras kalır; işte o an pişman olurlar .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن سَلَمةَ بنِ كُهَيلٍ، قال: ثنا أبو الزَّعْراءِ، عن عبدِ اللهِ في قصةٍ ذَكَرها فقال: فليس نفسٌ إلَّا وهي تَنْظُرُ إلى بيتٍ في الجَنَّةِ وبيتٍ في النارِ، وهو يومُ الحسرةِ. قال: فيَرَى أهلُ النارِ [البيتَ الذي] في الجنَةِ، فيقالُ لهم: لو عَمِلْتم؟ فتَأْخُذُهم الحسرةُ. قال: ويرَى أهلُ الجَنَّةِ البيتَ الذي في النارِ، فيقالُ: لولا أن مَنَّ اللهُ عليكم .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den rivayet etti, o dedi ki: Bize Ebu'z-Za‘râ, Abdullah'tan naklettiği bir kıssada rivayet edip dedi ki: Cennette bir eve ve cehennemde bir eve bakmayan hiçbir nefis yoktur; işte o, hasret günüdür. Dedi ki: Cehennem ehli cennetteki [evi] görür ve onlara: “Amel etseydiniz ya!” denilir, bunun üzerine onları hasret kaplar. Dedi ki: Cennet ehli de cehennemdeki evi görür ve: “Allah size lütufta bulunmasaydı [hâliniz ne olurdu]!” denilir .
فإن قال قائلٌ: وكيف يكونُ مضافًا إليهم من العمل مالم يَعْمَلوه على هذا التأويلِ؟
Eğer birisi: “Bu tevile göre yapmadıkları bir amel onlara nasıl nispet edilebilir?” derse,
قِيل: كما يُعْرَضُ على الرجلِ العملُ، فيقالُ قبلَ أن يَعْمَلَه: هذا عملُك.
Şöyle denilir: Tıpkı bir adama bir iş sunulup henüz onu yapmadan önce: “Bu senin amelindir (işindir)” denilmesi gibidir.
يعني: هذا الذي يَجبُ عليك أن تَعْمَلَه. كما يقالُ للرجلِ يَحْضُرُ غداؤُه قبلَ أن يَتَغَدَّى به: هذا غَداؤك اليومَ. يَعْني به: هذا ما تتَغَدَّى به اليومَ. فكذلكَ قولُه: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} يعني: كذلك يُريهم اللهُ أعمالَهم
Yani: Bu, senin yapman gereken şeydir. Nitekim henüz öğle yemeğini yemeden önce yemeği hazır edilen kişiye: “Bugünkü öğle yemeğin budur” denilmesi gibidir. Bununla: “Bugün yiyeceğin şey budur” [demek] kastedilir. İşte O’nun: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “Böylece Allah, amellerini onlara hasretler (büyük pişmanlıklar) olarak gösterecektir” buyruğu da böyledir. Yani: Allah onlara amellerini işte böyle gösterecektir…
التي كان لازمًا لهم العملُ بها في الدنيا، حسراتٍ عليهم.
dünyadayken yapmaları kendilerine zorunlu olan amellerini üzerlerine hasretler olarak gösterecektir.
وقال آخرون: كذلك يُريهم اللهُ أعمالَهم السيئةَ حسراتٍ عليهم: لم عَمِلوها؟ وهَلَّا عَمِلوا بغيرِها مما يُرْضِي اللهَ تعالى؟
Başkaları da şöyle demiştir: Böylece Allah onlara kötü amellerini üzerlerine hasretler olarak gösterir: Niçin bunları yaptılar ve niçin bunlardan başka Allah Teâlâ'yı razı edecek ameller işlemediler?
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ}: فصارتْ أعمالُهم الخبيثةُ حسرةً عليهم يومَ القيامةِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den rivayet etti: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “Böylece Allah onlara yaptıklarını, üzerlerine pişmanlıklar olarak gösterir”: Kötü amelleri kıyamet günü kendilerine bir hasret olmuştur .
حدَّثني يونسُ قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} قال: أو ليسَ أعمالُهم الخبيثةُ التي أدْخَلَهم اللهُ بها النارَ حسراتٍ عليهم؟ قال: وجَعَل أعمالَ أهلِ الجَنَّةِ لهم. وقَرَأ قولَ اللهِ: {بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} [الحاقة: ٢٤].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “amellerini üzerlerine pişmanlıklar olarak” kavli hakkında şöyle demiştir: Allah'ın kendilerini ateşe soktuğu kötü amelleri üzerlerine hasretler değil midir? Dedi ki: Cennet ehlinin amellerini de kendilerine [kılmış]tır. Ve Allah'ın şu kavlini okudu: {بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} [el-Hâkka: 24] “Geçmiş günlerde yaptıklarınıza karşılık.”
قال أبو جعفرٍ: وأوْلَى التأويليْن بالآيةِ تأويلُ مَن قال: معنى قولِه: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ}: كذلك يُرِي اللهُ الكافرين أعمالَهم الخبيثةَ حسراتٍ عليهم، لم عَمِلوا بها؟ وهَلَّا عَمِلوا بغيرِها؟ فَندِموا على ما فَرَط منهم مِن أعمالِهم الرَّديئةِ إذ رَأَوْا جزاءَها مِن اللهِ وعقابَها؛ لأنَّ اللهَ أخْبر أنه يُرِيهم أعمالَهم نَدمًا عليهم. فالذي هو أوْلَى بتأويلِ الآيةِ ما دلَّ عليه الظاهرُ دونَ ما احْتَمَلَه الباطنُ الذي لا دَلالةَ على أنه المَعْنِيُّ بها. والذي قاله السُّدِّيُّ في ذلك، وإن كان مَذهبًا تَحْتَمِلُه الآيةُ، فإنه مَنْزَعٌ بعيدٌ، ولا أثرَ بأنَّ ذلك كما ذكَر تقومُ له حجةٌ
Ebû Ca‘fer der ki: Bu ayetin tevilinde iki görüşten en evla olanı, [Allah Teâlâ'nın] {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ} “Böylece Allah onlara amellerini, üzerlerine pişmanlıklar olarak gösterir” kavlinin anlamı hakkında şöyle diyenin görüşüdür: Allah kâfirlere kötü amellerini, 'Onları niçin işlediler? Keşke başka türlü amel etselerdi!' [diyerek] üzerlerine pişmanlıklar olarak gösterir; böylece Allah katından onun karşılığını ve cezasını gördüklerinde yapmış oldukları kötü amellerden dolayı pişmanlık duyarlar. Zira Allah, onlara amellerini üzerlerine bir pişmanlık olarak göstereceğini haber vermiştir. Dolayısıyla ayetin teviline en uygun olan, kastedilenin o olduğuna dair hiçbir delil bulunmayan bâtınî ihtimal değil, zahirin delalet ettiği manadır. es-Süddî'nin bu husustaki sözü ise her ne kadar ayetin muhtemel olduğu bir yaklaşım olsa da uzak bir yorumdur; bunun onun zikrettiği gibi olduğuna dair huccet teşkil edecek bir rivayet de yoktur,
فيُسَلَّمَ له ، ولا دلالةَ في ظاهرِ الآيةِ أنه المرادُ بها، فإذ كان الأمرُ كذلك لم يُحَلْ ظاهرُ تنزيلٍ إلى باطنِ تأويلٍ.
ve kendisine teslim olunacak bir rivayet bulunmamaktadır; ayrıca ayetin zahirinde bunun kastedildiğine dair bir delil de yoktur. Durum böyle olunca , nassın açık zahiri bırakılıp bâtınî bir tevile gidilmez.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)}.
Celle senâuhunun şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)} “Ve onlar ateşten çıkacak değillerdir.”
يعني جل ذِكرُه بذلك: وما هؤلاءِ الذين وَصَف صفتَهم مِن الكفارِ - وإن نَدِموا بعدَ مُعايَنتِهم ما عايَنوا من عذابِ اللهِ، فاشْتَدَّتْ نَدامَتُهم على ما سَلَف منهم مِن أعمالِهم الخبيثةِ، وتَمَنَّوْا إلى الدنيَا كَرَّةً لِيُنيبوا فيها، ويَتَبَرَّءُوا مِن مُضِلِّيهم وسادَتِهم الذين كانوا يُطيعونهم في معصيةِ اللهِ فيها - بخارجين من النارِ التي أَصْلاهُموها اللهُ بكفرِهم به في الدنيا، ولا نَدَمُهم فيها بمُنْجِيهم مِن عقاب اللهِ حينئذٍ، ولكنهم فيها مُخلَّدون.
Celle zikruhû bununla şunu kastetmektedir: Niteliklerini anlattığı bu kâfirler -her ne kadar Allah'ın azabından bizzat gördükleri şeyleri gördükten sonra pişman olsalar, geçmişte işledikleri kötü amellerinden ötürü nedametleri şiddetlense ve dünyaya dönüp tevbe etmeyi, dünyadayken Allah'a isyan hususunda kendilerine itaat ettikleri saptırıcı önderlerinden ve efendilerinden uzaklaşmayı temenni etseler de- dünyada Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle Allah'ın kendilerini yasladığı o ateşten çıkacak değillerdir; o andaki pişmanlıkları da onları Allah'ın azabından kurtaracak değildir, bilakis onlar orada ebedî kalacaklardır.
وفي هذه الآيةِ الدَّلالةُ على تكذيبِ اللهِ الزاعمين أنَّ عذابَ اللهِ أهلَ النارِ مِن أهلِ الكفرِ به مُنْقَضٍ، وأنه إلى نهايةٍ، ثم هو بعدَ ذلك فانٍ؛ لأنّ اللهَ تعالى ذكرُه أخْبَرَ عن هؤلاء الذين وَصَف صفتَهم في هذه الآيةِ، ثم خَتَم الخبرَ عنهم بأنَّهم غيرُ خارجين من النارِ، بغيرِ استثناءٍ منه وقتًا دونَ وقتٍ، فذلك إلى غيرِ حدٍّ ولا نهايةٍ.
Bu ayette, Allah'ın inkârcı cehennem ehline vereceği azabın sona ereceğini, bir nihayete varacağını ve bundan sonra yok olacağını iddia edenleri Allah'ın yalanladığına delil vardır; zira Allah Teâlâ zikruhû, bu ayette niteliklerini anlattığı kimseleri haber vermiş, ardından da belirli bir vakti istisna etmeksizin onların ateşten çıkmayacaklarını bildirerek haklarındaki haberi noktalamıştır. Dolayısıyla bu durum, sınırsız ve nihayetsizdir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨)}.
Celle senâuhunun şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨)} “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helal ve temiz olanlarından yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır.”