Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 69. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} يعني: اطْعَموا من حلالِ الرزقِ الذي أحلَلْناه لكُم، فطابَ لكم بتحليلي إيَّاه لكم مما كنتم تُحَرِّمونه أنتم ولم أكنْ حرَّمْتُه عليكم، من المطاعم والمشاربِ، {وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} يقولُ: وأَثنُوا على اللهِ جلّ ثناؤه بما هو [أهلٌ منكم] ، على النِّعمِ التي رزَقكم، وطيَّبها لكُمْ، {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} يقولُ: إن كنتم منقادِين لأمرِه سامعِين له مطيعِين، فكلوا مما أباحَ لكم أكلَه وحلَّله وطيَّبه لكم، ودَعوا في تحريمِه خطواتِ الشيطانِ.

{كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” yani: Yiyecek ve içeceklerden, Ben size haram kılmadığım halde sizin kendi kendinize haram kıldığınız şeylerden size helal kıldığımız ve Benim size helal kılmamla sizin için temiz ve helal olan rızıktan yiyin demektir. {وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} “Ve Allah'a şükredin” buyuruyor ki: Size rızık olarak verdiği ve sizin için temiz kıldığı nimetler üzerine Celle Senâuhu olan Allah'ı [layık olduğu şekilde] övün . {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız” buyuruyor ki: Eğer O'nun emrine boyun eğen, O'nu dinleyen ve O'na itaat eden kimselerseniz, O'nun size yemesini mubah kıldığı, helal ettiği ve sizin için temiz kıldığı şeylerden yiyin ve şeytanın adımlarını izleyerek bunları haram kılmayı bırakın.

وقد ذكَرنا بعضَ ما كانوا في جاهليتِهم يحرِّمونه من المطاعمِ، وهو الذي ندَبهم إلى أكلِه، ونهاهُم عن اعتقادِ تحريمِه، إذْ كان تحريمُهم إيَّاه كان في الجاهليةِ طاعةً منهم للشيطانِ، واتباعًا لأهلِ الكفرِ منهم باللهِ من الآباءِ والأسلافِ. ثم بيَّن لهم جلّ ثناؤه ما حرَّم عليهم، وفصَّله لهم مفسَّرًا.

Cahiliye dönemlerinde haram saydıkları yiyeceklerin bir kısmını daha önce zikretmiştik; işte Allah onları bunları yemeye teşvik etmiş ve haram olduğuna inanmaktan onları menetmiştir. Zira onların Cahiliye döneminde bunları haram saymaları şeytana bir itaat ve Allah'ı inkâr eden babalarına ve geçmişlerine bir tabi oluş idi. Sonra Celle Senâuhu onlara neyi haram kıldığını açıklamış ve kendilerine tafsilatlı bir şekilde beyan etmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}.

Celle Senâuhu'nun: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı.” kavlinin tevili hakkında söz:

يعني جلّ ثناؤه بذلك: لا تحرِّموا على أنفُسِكم ما لم أحرِّمْه عليكم أيها المؤمنون باللهِ وبرسولِه من البحائرِ والسوائبِ ونحوِ ذلك، بل كُلُوا ذلك، فإني لم أحرِّمْ عليكم غيرَ المَيْتةِ والدمِ ولحمِ الخنزيرِ وما أُهِلَّ به لغيرِي.

Celle Senâuhu bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah'a ve Resûlü'ne inanan müminler! Bahîre, sâibe ve benzeri şeylerden size haram kılmadığım şeyleri kendi kendinize haram kılmayın, bilakis onları yiyin. Çünkü Ben size leş, kan, domuz eti ve Benden başkası adına kesilen kurbanlar dışında bir şeyi haram kılmadım.

ومعنى قولِه: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ}: ما حرَّم عليكم إلّا الميْتةَ.

{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ} kavlinin anlamı: 'Size leşten başkasını haram kılmadı' demektir.

و {إِنَّمَا} حرفٌ واحدٌ، ولذلك نُصِبت "الميتةُ والدمُ"، وغيرُ جائزٍ في "الميتةِ" إذا جعَلتَ "إنما" حرفًا واحدًا إلا النصبُ، ولو كانت "إنما"

{إِنَّمَا} [kelimesi] tek bir edattır; bundan dolayı "el-meytete ve'd-deme" mensup kılınmıştır. "İnnemâ"yı tek bir edat kabul ettiğin takdirde "el-meyte" [kelimesinde] nasb dışında [bir vecih] caiz değildir. Şayet "innemâ"

حرفين، [فكانت "ما"] منفصلةً من "إنّ" لكانت "الميتةُ" مرفوعةً وما بعدَها، وكان تأويلُ الكلامِ حينئذٍ: إن الذي حرَّم اللهُ عليكم من المطاعمِ الميتةُ والدمُ ولحمُ الخنزيرِ لا غيرُ ذلك.

iki kelime [olup 'mâ'] 'inne'den ayrı olsaydı, 'el-meytetü' ve sonrasındaki kelimeler merfu olurdu ve kelamın tevili o takdirde: 'Allah'ın size yiyeceklerden haram kıldığı şey leş, kan ve domuz etidir, başkası değildir' şeklinde olurdu.

وقد ذُكِر عن بعضِ القرَأةِ أنه قرَأ ذلك كذلك على هذا التأويلِ ، ولستُ للقراءةِ به مُستجيزًا، وإن كان له في التأويلِ والعربيةِ وجهٌ مفهومٌ؛ لاتفاقِ الحجةِ من القرأةِ على خلافِه، فغيرُ جائزٍ لأحدٍ الاعتراضُ عليهم فيما نقَلوه مجمِعين عليه، ولو قُرِئ (حُرِّم) بضمِّ الحاءِ من {حَرَّمَ} لكان في "الميتةِ" وجهانِ من الرفعِ؛ أحدُهما، من أن الفاعلَ غيرُ مسمًّى، و "إنما" حرفٌ واحدٌ.

Bazı kurrâdan bu ayeti bu tevile göre böyle okuduğu nakledilmiştir . Tevilde ve Arap dilinde anlaşılır bir vechi bulunsa da bu kıraati caiz görmüyorum; zira kurrâdan hüccet olanlar bunun hilafına icma etmişlerdir. Dolayısıyla üzerinde icma ederek naklettikleri hususta kimsenin onlara itiraz etmesi caiz değildir. Şayet {حَرَّمَ} kelimesi hâ harfinin zammesiyle (حُرِّم) şeklinde [meçhul olarak] okunsaydı , 'el-meyte' kelimesinin merfu olması için iki vecih bulunurdu: Birincisi, failin zikredilmemiş (meçhul) olması ve 'innemâ'nın tek bir edat olmasıdır.

والآخَرُ: أنّ "إنّ" و "ما" في معنى حرفيْن، و"حُرِّم" من صلةِ "ما"، و"الميتة" خبرُ "الذي" مرفوعٌ على الخبرِ. ولستُ - وإن كان لذلك أيضًا وجهٌ - مُستجيزًا القراءةَ به؛ لما ذكرتُ.

Diğeri ise: 'İnne' ve 'mâ'nın iki ayrı kelime anlamında olması, 'hurrime' fiilinin 'mâ'nın sılası olması ve 'el-meytetü' kelimesinin de 'ellezî' [anlamındaki mâ'nın] haberi olarak haber konumuyla merfu olmasıdır. Her ne kadar bunun da bir vechi bulunsa da zikrettiğim sebepten ötürü bu şekilde okumayı caiz görmüyorum.

وأما {الْمَيْتَةَ}، فإن القرأةَ مختلفةٌ في قراءتِها، فقرَأها بعضُهم بالتَّخفيفِ ، ومعناه فيها التشديدُ، ولكنه يُخفِّفُها كما يخفِّفُ القائلون: هو هيْن ليْن، الهيِّنُ الليِّنُ. كما قال الشاعرُ :

{الْمَيْتَةَ} kelimesine gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bunu tahfif ile (şeddesiz: meyte) okumuştur ; bundaki mana teşdiddir (şeddeli okunuştur) fakat 'O heyn leyn biridir' diyenlerin 'el-heyyin el-leyyin'i hafifletmesi gibi hafifletir. Şairin dediği gibi :

ليسَ مَن مات فاسْتَراح بمَيْتٍ … إنَّما الميتُ مَيِّتُ الأحياءِ

Ölüp de rahata eren ölü değildir, asıl ölü yaşayan ölüdür.

فجمَع بين اللُّغتين في بيتٍ واحدٍ، في معنًى واحدٍ.

Böylece aynı anlamda tek bir beyitte iki lügati (şeddeli ve şeddesiz şeklini) bir araya getirmiştir.

وقرَأها بعضُهم بالتشديدِ وحمَلوها على الأصلِ، وقالوا: إنما هو "مَيْوِت"، "فَيْعِل"، من الموتِ، ولكنَّ الياءَ الساكنةَ والواوَ المتحركةَ لماّ اجتمعتَا، والياءُ مع سكونِها متقدِّمةٌ، [قُلبتِ الواوُ ياءً و] شُدِّدَتْ، فصارَتَا ياءً مشدَّدَةً، كما فعَلوا ذلك بـ "سيِّد وجيِّد". قالوا: ومَن خفَّفَها فإنما طلَب الخِفَّةَ، والقراءةُ بها على أصلِها الذي هو أصلُها أوْلَى.

Bazıları ise onu teşdid ile (şeddeli: meyyite) okumuş ve aslına hamletmişlerdir. Onlar şöyle demiştir: Kelimenin aslı el-mevt (ölüm) kökünden 'fey'il' vezninde 'meyvit'tir. Ancak sakin ye ile harekeli vâv yan yana geldiğinde ve ye harfi sükûnu ile önde bulunduğunda, [vâv ye'ye çevrilmiş ve] idğam edilerek şeddeli bir ye olmuştur; nitekim 'seyyid' ve 'ceyyid' kelimelerinde de böyle yapmışlardır. Dediler ki: Bunu hafifleten (şeddesiz okuyan) kimse sadece kolaylık aramıştır; onun aslı olan şekliyle okunması ise daha evladır.

والصوابُ من القولِ في ذلك عندي أن التَّشديدَ والتَّخفيفَ في ياءِ "الميتة" لغتان [وقراءتان] معروفتان في القراءةِ وفي كلامِ العربِ، فبأيِّهما قرَأ ذلكَ القارئُ فمصيبٌ، لانّه لا اختلافَ في مَعْنَيَيْهما.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: 'el-Meyte' kelimesinin yâ harfindeki teşdid ve tahfif, hem kıraatte hem de Arap kelamında bilinen iki lügat [ve iki kıraattir] . Dolayısıyla okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir; zira ikisinin anlamı arasında hiçbir fark yoktur.

وأما قولُه: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}. فإنه يعني به: وما ذُبِح للآلهةِ والأوثانِ، فسُمِّي عليه غيرُ اسمِه، أو قُصِد به غيرُه من الأصنامِ.

{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} kavline gelince; bununla şunu kastetmektedir: İlahlar ve putlar için kesilen, üzerine Allah'tan başkasının ismi anılan yahut kendisiyle putlardan Allah'ın gayrısı hedeflenen kurbanlıklardır.

وإنما قيلَ: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ} لأنهم كانوا إذا أرادُوا ذبْحَ ما قرَّبوه لآلهتِهم، سمَّوُا اسمَ آلهتِهم التي قرَّبوا ذلك لها، وجهَروا بذلكَ أصْواتَهم، فجرَى ذلك من أمرِهم على ذلك، حتى قيل لكلِّ ذابحِ ذبْحٍ ، سَمَّى أو لم يُسمِّ، جهَر بالتسميةِ أو لم يَجهَرْ: مُهِلٌّ. فرفْعُهم أصواتَهم بذلك هو الإهلالُ الذي ذكَره اللهُ ﷻ فقال: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} ومن ذلك قيلَ للمُلَبِّي في حَجةٍ أو عمرةٍ:

{وَمَا أُهِلَّ بِهِ} denilmesinin sebebi şudur: Onlar ilahlarına kurban ettikleri şeyi boğazlamak istediklerinde, kurbanı kendisi için kestikleri ilahlarının ismini anar ve seslerini bununla yükseltirlerdi. Onların bu durumu öyle yerleşti ki, ister besmele çeksin ister çekmesin, ister sesini yükseltsin ister yükseltmesin her kurban kesene 'mühill' denildi. İşte onların bu şekilde seslerini yükseltmeleri, Allah Celle Celâluhu'nun: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavlinde zikrettiği 'ihlâl'dir. Hac veya umrede telbiye getiren kimseye de bundan dolayı:

مُهِلٌّ. لرَفْعِه صوتَه بالتلْبيةِ. ومنه استهلالُ الصَّبِيِّ، إذا صاحَ عند سقوطِه من بطنِ أمِّهِ، واستهلالُ المطرِ، وهو صوتُ وقوعِه على الأرضِ، كما قال عَمرُو بنُ

[...haccında] telbiye getirirken sesini yükselttiği için 'mühill' denilmiştir. Yine çocuğun annesinin karnından doğduğu (düştüğü) anda ağlaması/çığlık atması durumunda 'istihlâlü's-sabiyy' ve yağmurun yere düşme sesi için 'istihlâlü'l-matar' denilmesi de bu köktendir. Nitekim Amr b.

قَمِيئةَ :

Kamîe şöyle demiştir :

ظَلَم البِطاحَ له انْهِلالُ حَرِيصَةٍ … فَصَفا النِّطافُ له بُعَيْدَ المُقْلَعِ

Şiddetli bir yağmurun gürültülü boşalması düzlüklere haksızlık etti (sel gibi kapladı)... Yağmur dindikten az sonra ise su birikintileri berraklaştı.

واختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: يعني بقولِه: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}: وما ذُبح لغيرِ اللهِ.

Tefsir ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavliyle, Allah'tan başkası için boğazlanan hayvanı kastetmektedir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}: ماذُبح لغيرِ اللهِ.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen”: Allah'tan başkası için boğazlanan şeydir.

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاق، قال: أخبرَنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} قال: ما ذُبح لغيرِ اللهِ مما لم يُسمَّ عليه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Allah'tan başkası için boğazlanıp üzerine [O'nun adı] anılmayan şeydir .

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}: ما ذُبح لغيرِ اللهِ .

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen”: Allah'tan başkası için boğazlanandır .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ: قال ابنُ عباسٍ: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}. قال: ذُبح .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” hakkında: [Allah'tan başkası için] boğazlanandır, dedi .

حدثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ:

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan [şöyle naklettiğini] rivayet etti:

{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}. قال: ما أُهِلَّ به للطواغيتِ .

{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” hakkında şöyle dedi: Tâğûtlar için kesilenlerdir .

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}. يعني: ما أُهِلَّ للطواغيتِ كُلِّها .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen”. Yani: Bütün tâğûtlar için kesilenlerdir .

يعنِي: ما ذُبحَ لغيرِ اللهِ من أهلِ الكفرِ غيرَ اليهودِ والنصارَى.

Yani: Yahudi ve Hristiyanlar dışındaki küfür ehlince Allah'tan başkası için boğazlanan hayvanlardır.

حدثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ في قولِ اللهِ: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} قال: هو ما ذُبح لغيرِ اللهِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan nakletti; o, Allah'ın: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavli hakkında: O, Allah'tan başkası için boğazlanandır, dedi.

وقال آخرون: معنى ذلك: ما ذُكِرَ عليه غيرُ اسمِ اللهِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, üzerine Allah'ın isminden başkası anılandır.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}. يقولُ: ما ذُكر عليه غيرُ اسمِ اللهِ .

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavli hakkında şöyle demektedir: Üzerine Allah'ın isminden başkası anılandır .

حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ - وسألتُه عن قولِ اللهِ: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} - قال: ما يُذبَحُ لآلهتِهم، الأنصابُ التي يعبُدونها، و يُسمُّون أسماءَها عليها. قال: يقولون: باسمِ فلانٍ. كما تقولُ أنت: باسمِ اللهِ. قال: فذلك ما أُهِلَّ به لغيرِ اللهِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd -kendisine Allah'ın: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavlini sorduğumda- şöyle dedi: İlahları için boğazladıkları, tapındıkları dikili taşlar (ensâb) ve üzerlerine onların isimlerini andıkları şeylerdir. Dedi ki: Onlar, senin 'bismillah' dediğin gibi 'filancanın ismiyle' derler. Dedi ki: İşte Allah'tan başkası adına kesilen budur.

حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنا حَيْوَةُ، عن عُقبةَ بنِ مُسلمٍ التُّجِيبيِّ وقيسِ بنِ رافعٍ الأشْجعيِّ، أنهما قالَا: أُحِلَّ لنا ما ذُبحَ لعيدِ الكنائسِ، ومَا

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Hayve, Ukbe b. Müslim et-Tücîbî ve Kays b. Râfi' el-Eşca'î'den haber verdi; ikisi şöyle dediler: Kiliselerin bayramı için boğazlanan ve

أُهدِيَ لها مِن خبزٍ أو لحمٍ، فإنما هو طعامُ أهلِ الكتابِ. قال حَيوةُ: فقلتُ: أرأيتَ قولَ اللهِ ﵎: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ}. قال: إنما ذلك المجوسُ وأهلُ الأوثانِ والمشركون.

hediye edilen ekmek veya et bize helal kılınmıştır; zira o ancak Ehl-i Kitab'ın yiyeceğidir. Hayve dedi ki: Ben [onlara] şöyle dedim: Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” kavline ne dersiniz? Dedi ki: Bu ancak Mecûsîler, putperestler ve müşrikler içindir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}.

Sena-i celil olan [Allah]'ın: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın, ona bir günah yoktur” kavlinin teviline dair söz:

يعني بقولِه جلّ ثناؤه: {فَمَنِ اضْطُرَّ}: فمن حلّتْ به ضرورةُ مجاعةٍ إلى ما حرَّمتُ عليكم، من الميْتةِ والدمِ ولحمِ الخنزيرِ وما أُهِلَّ به لغيرِ اللهِ، وهو بالصِّفةِ التي وصَفْنا، فلا إثمَ عليه في أكْلِه إن أكَلَه.

Sena-i celil olan [Allah], {فَمَنِ اضْطُرَّ} “Kim mecbur kalırsa” kavliyle şunu kastetmektedir: Kim leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenlerden size haram kıldığım şeylere karşı, vasfettiğimiz nitelikteki bir açlık zaruretiyle karşı karşıya kalırsa, onu yediği takdirde yemesinden ötürü kendisine bir günah yoktur.

وقولُه: {اضْطُرَّ}: افتُعِل، من الضرورةِ.

{اضْطُرَّ} kavli, 'el-durûre' (zaruret) kökünden 'iftiâl' babındadır.

و: {غَيْرَ بَاغٍ} نَصْبٌ على الحالِ مِن "مَن"، كأنه قيلَ: فمنِ اضْطُرَّ لا باغيًا ولا عاديًا فأكَلَه، فهو له حلالٌ.

{غَيْرَ بَاغٍ} ise 'men' (kimse) zamirinden hâl olarak mansubdur; sanki şöyle denilmiştir: Kim mecbur kalır da haddi aşmayarak ve saldırmayarak onu yerse, o kendisine helaldir.

وقد قيل: إن معنى قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ}: فمن أُكرِه على أكْلِه فأكَله، فلَا إثْمَ عليه.

Şu da söylenmiştir: {فَمَنِ اضْطُرَّ} kavlinin anlamı: Kim onu yemeye zorlanır da yerse, ona hiçbir günah yoktur.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازيُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيرِيُّ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}. قال: الرجلُ يأخذُه العدوُّ فيدْعُونَه إلى معصيةِ اللهِ.

Bize Ahmed b. İshak el-Ahvâzî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Sâlim el-Eftas'tan, o da Mücâhid'den nakletti; o, {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bu], düşmanın yakalayıp Allah'a isyana zorladığı adamdır.

وأما قولُه: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}. فإن أهلَ التأويلِ في تأْويلِه مختلِفون؛ فقال بعضُهم: يعني بقولِه: {غَيْرَ بَاغٍ}: غيرَ خارجٍ على الأُمَّةِ

Allah Teâlâ'nın: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun yorumunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] {غَيْرَ بَاغٍ} “Saldırmaksızın” sözüyle; ümmete

بسيفِه، باغيًا عليهم بغيرِ حَقٍّ ، ولا عاديًا عليهم بحربٍ [ظُلمًا وعُدْوانًا] ، فمُفْسدٌ عليهم السبيلَ.

onlara haksız yere taşkınlık etmeyen ve [zulüm ve düşmanlıkla] onlarla savaşarak haddi aşmayan, böylece yollarını güvenilmez kılmayan kimseyi kastetmektedir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ ليثًا، عن مجاهدٍ: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} قال: غيرَ قاطعِ سبيلٍ، ولا مفارقِ جماعةٍ، ولا خارجٍ في معصيةِ اللهِ، فله الرخصةُ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Leys'ten, o da Mücâhid'den naklettiğini duydum: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” hakkında şöyle demiştir: Yol kesici olmayan, cemaatten ayrılmayan ve Allah'a isyan yolunda sefere çıkmayan kimse için ruhsat vardır .

حدثني المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} يقولُ: لا قاطعًا للسبيلِ، ولا مفارِقًا للأئمةِ، ولا خارجًا في معصيةِ اللهِ، فله الرخصةُ، ومَن خرَج باغيًا أو عاديًا، أو في معصيةِ اللهِ، فلا رخصةَ له وإنِ اضطُرَّ إليه .

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid], {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle demektedir: Yol kesmeyen, yöneticilerden ayrılmayan ve Allah'a isyan üzere yola çıkmayan kimse için ruhsat vardır. Kim de bâğî (isyancı) veya âdî (saldırgan) yahut Allah'a isyan halinde yola çıkarsa, mecbur kalsa dahi onun için ruhsat yoktur .

حدثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}. قال: هو الذي يقطعُ الطريقَ، فليس له رخصةٌ إذا جاعَ أن يأكُلَ الميْتةَ، وإذا عَطِشَ أن يشرَبَ الخمرَ .

Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den nakletti: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” hakkında: O, yol kesen kimsedir; acıktığında ölü eti yemesi ve susadığında şarap içmesi hususunda ona ruhsat yoktur, dedi .

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن شَرِيكٍ،

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Şerîk'ten haber verdi,

عن سالمٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}. قال: الباغِي العادِي الذي يقطَعُ الطريقَ، فلا رخصةَ له ولا كرامةَ.

o Sâlim'den, o da Saîd'den nakletti; o, {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle demiştir: Bâğî ve âdî, yol kesen kimsedir; ona hiçbir ruhsat ve ikram yoktur.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} قال: إذا خرَج في سبيلٍ من سُبلِ اللهِ فاضْطُرَّ إلى الخمرِ شَرِب، وإذا اضْطُرَّ إلى الميتةِ أكَل، وإذا خرَج يقطَعُ الطريقَ فلَا رخصةَ له. حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثني حفصُ بنُ غياثٍ، عن الحجّاجِ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ، قال: {غَيْرَ بَاغٍ}: على الأئمةِ، {وَلَا عَادٍ} قاطعُ السبيلِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Hımmânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den nakletti: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” hakkında şöyle dedi: Allah'ın yollarından bir yolda [sefere] çıkıp da şaraba mecbur kalırsa içer; leş yemeye mecbur kalırsa yer. Ancak yol kesmek üzere çıkmışsa ona ruhsat yoktur. Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Hafs b. Gıyâs, Haccâc'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: {غَيْرَ بَاغٍ} “saldırmaksızın”: Yöneticilere karşı, {وَلَا عَادٍ} “ve haddi aşmaksızın”: Yol kesici olmaksızın demektir .

حدثنا هنَّادٌ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} قال: غيرَ قاطعٍ السبيلَ، ولا مفارقٍ الأئمةَ، ولا خارجٍ في معصيةِ اللهِ، فله الرخصةُ .

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” hakkında: Yol kesmeyen, yöneticilerden ayrılmayan ve Allah'a isyan halinde yola çıkmayan kimse için ruhsat vardır, dedi .

حدثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الحجّاجِ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} قال: غيرَ باغٍ على الأئمةِ، ولا عادٍ على ابنِ السبيلِ.

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Haccâc'dan, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” hakkında: Yöneticilere saldırmayan ve yolcuya tecavüz etmeyen kimsedir, dedi.

وقال آخرون: بل تأويلُ قولِه: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}: غيرَ باغٍ الحرامَ في أكْلِه، ولا مُعتدٍ الذي أبيحَ له منه.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis O'nun: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavlinin tevili; yemesinde haramı arzu etmeyen ve bundan kendisine mübah kılınan miktarı aşarak haddi geçmeyen kimsedir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}: غيرَ باغٍ في أكْلِه، ولا عادٍ أن يتعدَّى حلَالًا إلى حرامٍ، وهو يجدُ عنه مندوحةً .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, Saîd'den, o da Katâde'nin: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yemesinde haddi aşmayan ve haramdan kaçınma imkanı varken helali bırakıp harama tecavüz etmeyen kimsedir .

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} قال: غيرَ باغٍ فيها، ولا معتدٍ فيها، يأكُلُها وهو غنيٌّ عنها.

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasen'in: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Ona muhtaç değilken yiyerek onda haddi aşmayan ve onda aşırılığa kaçmayan kimsedir.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزَّاقِ، عن مَعمرٍ، عمّن سمِعَ الحسنَ يقولُ ذلك .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da el-Hasen'in böyle dediğini işiten kimseden rivayet etti .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثنا أبو تُمَيْلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ وعكرمةَ قولَه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}: {غَيْرَ بَاغٍ} ييتغِيه، {وَلَا عَادٍ} يتعدَّى على ما يُمسِكُ نفْسَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da Mücâhid ve İkrime'nin: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle dediklerini nakletti: {غَيْرَ بَاغٍ} “saldırmaksızın”: Onu [kendi isteğiyle] arzulamaksızın, {وَلَا عَادٍ} “ve haddi aşmaksızın”: Hayatını idame ettirecek miktarı aşmaksızın demektir.

وحُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} يقولُ: مِن غيرِ أن يبتغِيَ حرامًا ويتعدَّاه، ألا ترَى أنه يقولُ: {فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ} [المؤمنون: ٧، المعارج: ٣١].

Bana Ammâr b. el-Hasen'den nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle demektedir: Haramı arzulayıp onu aşmaksızın demektir. Görmez misin O şöyle buyurmaktadır: {فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ} “Kim bunun ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir” [el-Mü'minûn: 7, el-Meâric: 31].

حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}. قال: غيرَ أن يأكُلَ ذلك بغْيًا وتعدِّيًا عن الحلالِ إلى الحرامِ، ويتركَ الحلالَ وهو عندَه، ويتعدَّى بأكلِ هذا الحرامِ؛ هذا التعدِّي. يُنكِرُ أن يكونا مختلِفَيْن، ويقولُ: هذا وهذا واحدٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında şöyle dedi: Helalden harama azgınlık ve tecavüz kastıyla yönelmeksizin, yanında helal varken onu terk edip bu haramı yiyerek haddi aşmadıkça [demektir]; haddi aşmak işte budur. [İbn Zeyd], bu iki kelimenin farklı manalarda olduğunu reddeder ve: “Bu ikisi birdir (aynı manadadır)” derdi.

وقال آخرون: تأويلُ ذلك: فمن اضطُرَّ غيرَ باغٍ في أكلِه شهوةً، ولاعادٍ فوقَ ما لابدَّ له منه.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun tevili: Kim mecbur kalır da onu şehvetle arzulayıp yemeksizin ve zaruri ihtiyacının üzerine çıkmaksızın yerse demektir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}: أما "باغ" فيبتغِي فيه شهوتَه، وأما "العادي"، فيتعدَّى في أكلِه، يأكُلُ حتى يشبَعَ، ولكن يأكُلُ منه قوتًا ، ما يُمسِكُ به نفْسَه حتى يبلُغَ حاجتَه .

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” hakkında: 'Bâğî'ye gelince; onda şehvetini arzulayan kimsedir. 'Âdî'ye gelince; yemesinde sınırı aşan, doyuncaya kadar yiyen kimsedir. Halbuki o, bundan sadece bir azık miktarı, ihtiyacını karşılayıncaya kadar kendisini hayatta tutacak olanı yemelidir .

وأوْلى هذه الأقاويلِ بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: فَمَن اضْطُرَّ غيرَ باغٍ بأكلِه ما حُرِّم عليه من أكلِه، ولا عادٍ في أكلِه، وله عن تركِ أكلِه - بوجودِه غيرَه مما أحلَّه اللهُ له - مندوحةٌ وغنًى؛ وذلك أن اللهَ لم يرخِّصْ لأحدٍ في قتلِ نفسِه بحالٍ. فإذْ كان ذلك كذلكَ، فلا شكَّ أن الخارجَ على الإمامِ والقاطعَ الطريقَ، وإن كانا قد أتيَا ما حرَّمَ اللهُ عليهما - من خروجِ هذا على من خرَج عليه، وسَعْي هذا بالإفسادِ في الأرضِ - فغيرُ مُبيحٍ لهما فِعلُهما ما فعَلا - مما حرَّمَ اللهُ عليهما - ما كان حرامًا

Bu görüşler içinde ayetin teviline en uygun olanı şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Kim -Allah'ın kendisine helal kıldığı başka bir şeyi bulması sebebiyle onu yemekten kaçınma imkânı ve alternatifi varken [bunu yapmayıp]- kendisine haram kılınan şeyi yemek suretiyle [harama] yönelmeksizin ve onu yerken haddi aşmaksızın [bunu yemeye] mecbur kalırsa [ona günah yoktur]. Zira Allah hiçbir surette hiç kimseye kendi canına kıyması için ruhsat vermemiştir. Durum böyle olduğuna göre, imama karşı isyan eden kimse ile yol kesici, Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyleri -birinin meşru yöneticiye isyan etmesi, diğerinin de yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışması suretiyle- işlemiş olsalar dahi, Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylerden yapmış oldukları bu fiil, kendilerine haram olan

عليهما قبلَ إتيانِهما ما أتيَا من ذلك، من قتلِ أنفسِهما، بل ذلك مِن فعلِهما، [إذ لم يَزِدْهما لمحارمِ] اللهِ عليهما تحريمًا، فغيرُ مُرَخِّصٍ لهما ما كان عليهما قبلَ ذلك حرامًا. فإذْ كان ذلك كذلك، فالواجبُ على قُطَّاعِ الطرقِ، والبُغاةِ على الأئمةِ العادلةِ، الأوبةُ إلى طاعةِ اللهِ، والرجوعُ إلى ما ألزَمهم اللهُ الرجوعَ إليه، والتوبةُ مِن معاصِي اللهِ، لا قتلُ أنفسِهما بالمجاعةِ، فيزدَادَانِ إلى إثمِهما إثمًا، وإلى خِلافِهما أمرَ اللهِ خِلافًا.

şeyleri onlara helal kılmaz; bilakis bu yaptıkları, [Allah'ın üzerlerindeki haramlarını] onlara daha da haram kılmaktan öteye gitmediği için, bundan önce kendilerine haram olan şeyi onlara mübah kılmaz. Durum böyle olduğuna göre yol kesicilere ve adil imamlara karşı isyan edenlere vacip olan şey; açlıktan kendi canlarına kıyıp da günahlarına günah, Allah'ın emrine muhalefetlerine muhalefet katmak değil, Allah'a itaate dönmek, Allah'ın kendilerine dönmeyi farz kıldığı şeye rücu etmek ve Allah'a karşı işledikleri günahlardan tövbe etmektir.

وأما الذي وجَّهَ تأويلَ ذلك إلى أنه غيرُ باغٍ في أكلِه شهوةً، فأكَل ذلك شهوةً لا لدفعِ الضرورةِ المَخُوفِ منها الهلاكُ، مما قد دخَل فيما حرَّمه اللهُ عليه، فهو بمعنى ما قلنا في تأويلِه، وإن كان للفظِه مُخالِفًا.

Bunun tevilini, [harama] iştah duyarak yiyen kimse olmayıp; helak olma endişesi taşıyan zarureti defetmek için değil de iştah duyduğu için yiyen ve böylece Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyin sınırına giren kimse şeklinde açıklayana gelince; bu açıklama lafzen farklı olsa da tevil bakımından bizim söylediğimiz manadadır.

فأما توجيهُه تأويلَ قولِه: {وَلَا عَادٍ}: ولا آكلٍ منه شِبَعَه، ولكن ما يُمسِكُ به نفسَه. فإن ذلك بعضُ معاني الاعتداءِ في أكلِه، ولم يَخْصُصِ اللهُ ﷿ من معاني الاعتداءِ في أكْلِه معنًى فيقالَ: عنَى به بعضَ معانيه. فإذ كان ذلك كذلك، فالصَّوابُ من القولِ ما قلنا من أنه الاعتداءُ في كلِّ معانيه المحرَّمةِ.

O'nun, {وَلَا عَادٍ} “ve haddi aşmaksızın” sözünün tevilini; doyasıya yemeyen, bilakis sadece kendisini ayakta tutacak kadar yiyen kimse olarak yorumlamasına gelince; bu, yemede haddi aşmanın manalarından sadece biridir. Halbuki Allah azze ve celle yemede haddi aşma manalarından belli bir manayı tahsis etmemiştir ki, bununla sadece bu manalardan biri kastedilmiştir denilebilsin. Durum böyle olduğuna göre, doğru olan görüş, bizim de belirttiğimiz gibi, onun haram kılınan bütün manalarıyla haddi aşmak olduğudur.

وأما تأويلُ قولِه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْه}. يقولُ: مَن أكَل ذلك على الصِّفةِ التي وصَفْنا، فلا تَبِعةَ عليه في أكلِه ذلك كذلك ولا حرجَ.

O'nun: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْه} “ona hiçbir günah yoktur” sözünün teviline gelince; şöyle buyurmaktadır: Kim bundan vasfettiğimiz nitelik üzere yerse, onun bu şekilde yemesinden ötürü kendisine hiçbir sorumluluk ve hiçbir günah yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)}.

Senası yüce olan Allah'ın: {إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” sözünün teviline gelince;

يعني جلّ ثناؤه بقولِه: {إِنَّ اللهَ غَفُورٌ}: إن اللهَ غفورٌ - إن أطَعتم اللهَ في إسلامِكم، فاجْتنَبتم أكْلَ ما حرَّم عليكم، وترَكْتم اتباعَ الشيطانِ فيما كنتم تحرِّمونه

Senası yüce olan [Allah], {إِنَّ اللهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” sözüyle şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah -eğer İslam'ınızda Allah'a itaat eder, size haram kıldıklarını yemekten sakınır ve haram sayageldiğiniz şeylerde şeytana uymayı terk ederseniz-

في جاهليَّتِكم؛ طاعةً منكم للشيطانِ واقتفاءً منكم خُطواتِه، مما لم أُحرِّمْه عليكم - لما سلَف منكم في كفرِكم، وقبلَ إسلامِكم في ذلك، من خطأٍ وذنبٍ ومعصيةٍ، فَصافِحٌ عنكم، وتاركٌ عقوبتَكم عليه، {رَحِيمٌ} بكم إن أطَعتمُوه.

itaat ederek, onun adımlarını izleyerek kendi kendinize haram kıldığınız -oysa size haram kılmadığım - şeylerde şeytana uymayı terk ederseniz, küfrünüzdeyken ve bundan önce İslam'a girmeden evvel işlediğiniz hata, günah ve isyanları bağışlayıcıdır, sizi bundan dolayı cezalandırmaktan vazgeçendir; O'na itaat ettiğiniz takdirde size karşı {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir”.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya” sözünün teviline gelince;

يعني جلّ ثناؤه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} أحبارَ اليهودِ الذين كتَمُوا الناسَ أمرَ محمدٍ ونبوَّتَه، وهم يجِدونَه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ، برِشًا كانوا أُعطوها على ذلك.

Senası yüce olan Allah, {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” sözüyle; Muhammed'in durumunu ve nübüvvetini yanlarındaki Tevrat'ta yazılı buldukları halde, bunun karşılığında kendilerine verilen rüşvetler sebebiyle insanlardan gizleyen Yahudi hahamlarını kastetmektedir.

كما حدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} الآية كلها: هم أهلُ الكتابِ، كتَمُوا ما أنزَل اللهُ عليهم وبيَّن لهم من الحقِّ والهدَى، من نعتِ محمدٍ ﷺ وأمرِه .

Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘, Saîd'den, o da Katâde'den {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” ayetinin tamamı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah'ın kendilerine indirdiği ve açıkladığı haktan, hidayetten, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfından ve durumundan olan şeyleri gizlediler.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. قال: هم أهلُ الكتابِ، كتَموا ما أنزَل اللهُ عليهم من الحقِّ والإسلامِ وشأنِ محمدٍ ﷺ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah'ın kendilerine indirdiği haktan, İslam'dan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumundan olan şeyleri gizlediler .

حدثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ:

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti:

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ}: فهؤلاء اليهودُ، كتَموا اسمَ محمدٍ ﷺ

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” hakkında: İşte bunlar Yahudilerdir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini gizlediler .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} والتي في "آل عمرانَ": {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} [آل عمران: ٧٧]: نزَلتا جميعًا في يهودَ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” sözü ile Âl-i İmrân'daki: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} [Âl-i İmrân: 77] “Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir paraya satanlar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: İkisi de Yahudiler hakkında indi .

وأما تأويلُ قولِه: {وَيَشْتَرُونَ بِهِ} فإنه يعني: يَبْتاعون به. والهاءُ التي في {بِهِ} من ذِكرِ الكتمانِ. فمعناه: ويبتاعون بكتمانِهم ما كتَمُوا الناسَ من أمرِ محمدٍ ﷺ وأمرِ نبوَّتِه ثمنًا قليلًا. وذلك أنّ الذي كانوا يُعطَون على تحريفِهم كتابَ اللهِ، وتأوُّلِهمُوه على غيرِ وجْهِه، وكتمانِهم الحقَّ في ذلك، اليسيرُ من عرَضِ الدنيا.

O'nun: {وَيَشْتَرُونَ بِهِ} “ve onu satanlar” sözünün teviline gelince; bunun anlamı: Onun karşılığında satın alırlar demektir. {بِهِ} ifadesindeki 'hâ' zamiri gizleme (kitman) fiiline aittir. Manası şöyledir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumundan ve peygamberliğinden insanlara gizledikleri şeyin karşılığında az bir para satın alırlar . Çünkü Allah'ın Kitabı'nı tahrif etmeleri, onu yerli yerinde tevil etmemeleri ve bu husustaki hakkı gizlemeleri karşılığında kendilerine verilen şey, dünya metaının değersiz bir kısmıdır.

كما حدثنا موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} قال : كتَموا اسمَ محمدٍ ﷺ، وأخَذوا عليه طمعًا قليلًا، فهو الثمنُ القليلُ .

Nitekim bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “ve onu az bir pahaya satanlar” hakkında şöyle dediğini nakletti : Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini gizlediler ve bunun karşılığında az bir menfaat elde ettiler; işte az paha budur.

وقد بينتُ فيما مضَى معنى اشترائِهم ذلك، بما أغنَى عن إعادتِه .

Onların bunu satın almalarının anlamını , daha önce tekrar etmeye hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştım .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤)}.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤)} “İşte onların karınlarına doldurup yedikleri sadece ateştir. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onları temize çıkarmayacaktır ve onlar için elem verici bir azap vardır.”

يعني جلّ ثناؤه بقولِه: {أُولَئِكَ}: هؤلاءِ الذين يكتُمون ما أنزَل اللهُ من الكتابِ في شأنِ محمدٍ ﷺ، بالخسيسِ من الرِّشوةِ يُعْطَوْنَها، فيحرِّفون لذلك آياتِ اللهِ، ويُغيّرونَ معانِيَها، {مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ} بأكلِهم ما أكَلُوا من الرِّشَا على ذلك والجَعالةِ ، وما أخَذُوا عليه من الأجرِ، {إِلَّا النَّارَ} يعني: إلا ما يُورِدُهم النارَ ويُصْلِيهمُوها. كما قال جلّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠)} [النساء: ١٠].

Senası yüce olan Allah, {أُولَئِكَ} “İşte onlar” sözüyle; kendilerine verilen değersiz rüşvet karşılığında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında Allah'ın indirdiği Kitabı gizleyen, bu sebeple Allah'ın ayetlerini tahrif edip manalarını değiştiren kimseleri kastetmektedir. {مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ} “karınlarına tıkındıkları”; bunun karşılığında aldıkları rüşvetleri, bahşişleri ve ücretleri yemekle karınlarına doldurdukları şey, {إِلَّا النَّارَ} “ancak ateştir”, yani onları ateşe sevk edecek ve ateşe yaslayacak olandan başkası değildir. Nitekim senası yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠)} [en-Nisâ: 10] “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar ve çılgın bir ateşe gireceklerdir.”

معناه: ما يأكُلون في بطونِهم إلّا ما يُورِدُهم النارَ بأكْلِهم. فاستغنَى بذكرِ النارِ وفَهمِ السامعين معنَى الكلامِ، من ذكرِ ما يُوردُهم أو يُدخِلُهم.

Bunun anlamı: Onlar yemeleri sebebiyle kendilerini ateşe sevk edecek olandan başkasını karınlarına tıkmazlar demektir. Doğrudan ateşin zikredilmesiyle ve dinleyenlerin sözün manasını anlamasıyla, onları [ateşe] sevk edecek veya sokacak olan şeyin zikrinden müstağni kalınmıştır.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

Bu konuda tevil ehlinden bir topluluk da bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ} يقولُ: ما أخَذُوا عليه من الأجرِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ} “İşte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir” hakkında şöyle dediğini nakletti: Bunun karşılığında aldıkları ücrettir .

فإن قال قائلٌ: وهل يكونُ الأكْلُ في غيرِ البطنِ فيُقالَ: {مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ}؟

Şayet birisi: “Yemek karından başka bir yerde mi olur ki {مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ} ‘karınlarına tıkınırlar’ denilmiştir?” derse,

قيلَ له: قد تقولُ العربُ: جُعتُ في غيرِ بطنِي، وشبِعتُ في غير بطنِي.

Ona şöyle denilir: Araplar bazen: “Karnımdan başka bir yerde acıktım ve karnımdan başka bir yerde doydum” derler.

فقيلَ: {فِي بُطُونِهِمْ} لذلك، كما يقالُ: فعَل فلانٌ هذا نفسَه. وقد بينَّا ذلك في

İşte bundan dolayı {فِي بُطُونِهِمْ} “karınlarına” buyrulmuştur; nitekim “Falanca bunu bizzat kendisi yaptı” denilmesi gibidir. Biz bunu

غيرِ هذا الوضعِ فيما مضَى .

daha önce başka bir yerde açıklamıştık .

وأما قولُه: {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} يقولُ: ولا يكلِّمُهم بما يُحبُّون ويَشْتَهون، فأمَّا بما يسوءُهم ويَكرَهون، فإنه سيكلِّمُهم، لأنّه قد أخبَر جلّ ثناؤه أنه يقولُ لهم - إذا قالوا: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} -: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} [المؤمنون: ١٠٧، ١٠٨] الآيتين.

O'nun: {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Onlarla sevecekleri ve hoşlanacakları şekilde konuşmayacaktır. Onları üzecek ve hoşlanmayacakları şekilde ise şüphesiz onlarla konuşacaktır; zira senası yüce olan Allah, onların: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek, şüphesiz biz zalimleriz” dediklerinde kendilerine şöyle diyeceğini haber vermiştir: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} [el-Mü'minûn: 107-108] “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!”.

وأما قولُه: {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} فإنه يعني: ولا يطهِّرُهم من دَنسِ ذُنوبِهم وكفرِهم، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} يعنِي: موجِعٌ.

O'nun: {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “onları temize çıkarmayacaktır” sözüne gelince; bunun anlamı: Onları günahlarının ve küfürlerinin kirinden arındırmayacaktır demektir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır” ise; elem verici [bir azap] demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ}.

Senası yüce olan Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış olanlardır.” sözünün teviline gelince;

يعني بقولِه جلّ ثناؤه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى}: أولئك الدين أخَذُوا الضّلالَة وترَكُوا الهدَى، وأخَذوا ما يوجِبُ لهم عذابَ اللهِ يومَ القيامةِ، وترَكوا ما يوجِبُ لهم غُفرانَه ورِضوانَه. فاستغنَى بذكرِ العذابِ والمغفرةِ من ذكرِ السببِ الذي يُوجِبُهما؛ لفَهْمِ سامعِي ذلكَ لمعناه والمرادِ منه. وقد بينّا نظائرَ ذلك فيما مضَى، وكذلك بينَّا وجْهَ اشتراءِ الضَّلالَةِ بالهُدَى، باختلافِ المختلِفينَ، [والأدلةَ الشاهدةَ لما] اختَرنا من القولِ فيما مضَى قبلُ، فكرِهنا إعادتَه .

Senası yüce olan Allah, {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış olanlardır” sözüyle şunu kastetmektedir: İşte onlar hidayeti bırakıp sapıklığı alanlar, Allah'ın mağfiretini ve rızasını gerektiren şeyleri terk edip kıyamet günü kendilerine Allah'ın azabını gerektiren şeyleri alanlardır. Dinleyenlerin sözün manasını ve maksadını anlamaları sebebiyle, azap ve mağfireti gerektiren sebebin zikrinden müstağni kalınarak doğrudan azap ve mağfiret zikredilmiştir. Bunun benzerlerini daha önce açıklamıştık; aynı şekilde farklı görüşte olanların ihtilafıyla birlikte sapıklığın hidayet karşılığında satın alınmasının yönünü ve daha önce tercih ettiğimiz görüşe tanıklık eden delilleri açıklamıştık; bu sebeple onu tekrar etmek istemedik .

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥)}.

Aziz ve celil olan Allah'ın: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözünün teviline gelince;

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: فما أجرأَهم على العملِ الذي يقرِّبُهم إلى النارِ.

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: “Onları ateşe yaklaştıran ameli işlemeye ne kadar da cüretkardırlar!” demektir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: