Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 70. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} يقولُ: فما أجرأَهم على العملِ الذي يقرِّبُهم إلى النارِ!

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onları ateşe yaklaştıran ameli işlemeye ne kadar da cüretkardırlar!” demektedir.

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} يقولُ: فما أجْرَأَهم عليها !

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Ona karşı ne kadar da cüretkardırlar !” demektedir.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن يُونُسَ ، عن الحسنِ في قوله: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} قال: واللهِ ما لهم عليها من صبرٍ، ولكن ما أجْرَأَهم على النارِ !

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym, Yûnus'tan , o da el-Hasan'dan O'nun: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Vallahi onların ateşe sabredecek güçleri yoktur; fakat ateşe karşı ne kadar da cüretkardırlar !”

حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبيريُّ، قال: ثنا مِسعرٌ، وحدثني المُثَنَّى، قال: ثنا [ابنُ دُكينٍ] ، قال: ثنا مِسعرٌ، عن حمادٍ، عن مجاهدٍ، أو سعيدِ بنِ جبيرٍ، أو بعضِ أصحابِه: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ}: ما أجْرَأَهم !

Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, dedi ki: Bize Mis‘ar rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet edip dedi ki: Bize [İbn Dükeyn] rivayet etti , dedi ki: Bize Mis‘ar, Hammâd'dan, o da Mücâhid'den yahut Saîd b. Cübeyr'den ya da ashabından birinden {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” hakkında: “Ne kadar da cüretkardırlar !” dediğini nakletti.

حُدثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den [nakletti]:

قوله: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} يقولُ: ما أجْرَأَهم وأصْبَرَهم على النارِ ! وقال آخرون: بل معنى ذلك: فما أعْملَهم بأعمالِ أهلِ النارِ.

O'nun: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Ateşe karşı ne kadar cüretkar ve ne kadar da sabırlıdırlar !” demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: “Cehennem ehlinin amellerini ne kadar da çok işlerler!” demektir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} قال: ما أعملَهم بالباطلِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Batılı ne kadar da çok işlerler !”

حدثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

واختلفوا في تأويلِ "ما" الذي في قولِه: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ}. فقال بعضُهم: هو بمعنى الاستفهامِ، وكأنه قال: فما الذي صَبَّرهم؟ أيُّ شيْءٍ صبَّرهم؟.

{فَمَا أَصْبَرَهُمْ} “ne kadar da sabırlıdırlar” sözündeki "mâ" lafzının tevilinde ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bu istifham (soru) manasındadır; sanki: “Onları sabrettiren nedir? Hangi şey onları sabırlı kıldı?” demiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ}: هذا على وجهِ الاستفهامِ، يقولُ: ما الذي أصْبَرهم على النارِ ؟

Bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu soru tarzındadır; “Onları ateşe karşı bu kadar sabırlı kılan nedir?” demektedir.

حدثنا العباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجٌ الأعْورُ، قال: أخبَرنا ابنُ جُريجٍ، قال: قال لي عطاءٌ: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} يقولُ: ما يُصبِّرُهم على النارِ حينَ ترَكوا الحقَّ واتَّبَعوا الباطلَ ؟

Bize el-Abbâs b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc el-A‘ver rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Atâ bana {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” hakkında şöyle dedi: “Hakkı terk edip batıla uyduklarında onları ateşe karşı sabırlı kılan şey nedir ?”

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: سُئل أبو بكرِ بنُ عياشٍ عن قولِه: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} قال: هذا استفهامٌ، ولو كانت من الصَّبْرِ قال: فما أصْبَرُهم. رفعًا. قال: يقالُ للرجلِ: ما أصبَرَكَ؟ ما الذي فعَل بكَ هذا؟

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Ebû Bekir b. Ayyâş'a O'nun: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözü soruldu. O şöyle dedi: “Bu bir istifhamdır (sorudur). Şayet [bu ifade] sabırdan [türemiş] olsaydı, ref ile (ötreli olarak) ‘fe-mâ asberuhum’ derdi.” [Ebû Bekir devamla] şöyle dedi: “Kişiye: ‘Sana bunu yaptıran nedir?’ [anlamında] ‘mâ asberake’ denilir.”

حدثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} قال: هذا استفهامٌ، يقولُ: ما هذا الذي صَبَّرهم علي النارِ حتى جَرَّأهم فعمِلوا بهذا؟

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” sözü hakkında şöyle dedi: Bu bir istifhamdır; “Onları ateşe karşı sabırlı kılıp da cüretlendiren ve böylece bu amelleri işleten şey nedir?” demektedir.

وقال آخرون: هو تعجُّبٌ، بمعنى: فما أشدَّ جُرْأتَهم على النارِ لعَملِهم أعمالَ أهلِ النار!

Başkaları da şöyle dedi: Bu, “Cehennem ehlinin amellerini işlemeleri sebebiyle ateşe karşı cüretleri ne kadar da şiddetlidir!” anlamında bir taaccüptür (hayret ifadesidir).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابنِ عُيَينةَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} قال: ما أعملَهم بأعمالِ أهلِ النارِ !

Bize Süfyân b. Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, İbn Uyeyne'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Cehennem ehlinin amellerini ne kadar da çok işlerler !”

وهو قولُ الحسنِ البصريِّ وقتادةَ، وقد ذكَرناه قبلُ.

Bu, el-Hasan el-Basrî'nin ve Katâde'nin de görüşüdür; bunu daha önce zikretmiştik.

فمَن قال: هو تعجُّبٌ. وجَّه تأويلَ الكلامِ إلى: أولئك الذين اشترَوُا الضلالَةَ بالهدَى والعذابَ بالمغفرةِ، فما أشدَّ جُرْأتَهم بفعلِهم ما فعَلُوا من ذلك، على ما يوجِبُ لهم النارَ! كما قال تعالى ذكرُه: {قُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُ} [عبس: ١٧].

“O bir taaccüptür” diyen kimse sözün tevilini şöyle açıklamıştır: Onlar hidayet karşılığında sapıklığı, bağışlanma karşılığında azabı satın almış olanlardır; öyleyse kendilerine ateşi gerektiren bu yaptıkları şeyleri yapmaları hususunda cüretleri ne kadar da şiddetlidir! Nitekim zikri yüce olan [Allah]: {قُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُ} [عبس: ١٧] “Kahrolası insan, ne kadar da nankördür!” buyurmuştur.

تَعجُّبًا من كفرِه بالذي خلَقه وسوَّى خلْقَه.

[Bu da] onu yaratan ve yaratılışını düzene koyan [Allah]'ı inkâr etmesine bir hayret ifadesidir.

فأما الذين وجَّهوا تأويلَه إلى الاستفهامِ فمعناهم: هؤلاء الذين اشترَوُا

Onun tevilini istifhama (soru anlamına) yöneltenlere gelince, onların kastettiği mana şöyledir: Bunlar,

الضلالَةَ بالهدَى والعذابَ بالمغفرةِ، فما الذي أصبرَهم على النارِ؟ والنارُ لا صبرَ عليها لأحدٍ، حتى استبدَلُوها بمغفرةِ اللهِ فاعتاضُوها منها بدلًا.

bağışlanma karşılığında azabı satın almış kimselerdir; öyleyse onları ateşe karşı sabırlı kılan nedir? Oysa hiç kimsenin ateşe karşı sabrı olamaz; buna rağmen Allah'ın bağışlaması yerine onu almışlar ve bununla yetinip onu değişmişlerdir.

وأوْلى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ قولُ من قال: ما أجْرَأَهُم على النارِ! بمعنى: ما أجرَأَهم على عذابِ النارِ، وأعملَهم بأعمالِ أهلِها! وذلك أنه مسموعٌ من العربِ: ما أصبَرَ فلانًا على اللهِ! بمعنى: ما أجرَأَ فلانًا على اللهِ! وإنما يُعجِّبُ جلّ ثناؤه خَلْقَه بإظهارِه الخبرَ عن القومِ الذين يكتُمون ما أنزَل اللهُ ﵎ من أمرِ محمدٍ ﷺ ونبوَّتِه، باشترائِهم - بكتمانِ ذلك - ثمنًا قليلًا، من السُّحتِ والرِّشَا التي أُعطُوها، على وجهِ التعحبِ من تقدُّمِهم على ذلك، مع علمِهم بأن ذلك مُوجِبٌ لهم سَخطَ اللهِ ﵎ وأليمَ عقابِه.

Bu görüşler içinde ayetin teviline en uygun olanı: “Ateşe karşı ne kadar da cüretkârdırlar!” diyenlerin görüşüdür; yani: “Cehennem azabına karşı ne kadar cüretkârlar ve cehennem ehlinin amellerini ne kadar çok işlerler!” demektir. Çünkü Araplardan “Filanca Allah'a karşı ne kadar da sabırlıdır!” sözü işitilmiştir ki bu “Filanca Allah'a karşı ne kadar da cüretkârdır!” anlamındadır. Zikri yüce olan [Allah], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna ve peygamberliğine dair Allah celle celâluhu'nün indirdiği şeyleri gizleyen o topluluğun haberini -bu gizlemeleri karşılığında kendilerine verilen haram kazanç ve rüşvetlerden az bir paha satın almaları sebebiyle- kullarına bildirerek, onların bunun Allah celle celâluhu'nün gazabını ve can yakıcı azabını gerektirdiğini bilmelerine rağmen buna kalkışmalarına hayret etme sadedinde taaccüp bildirmektedir.

وإنما معنى ذلك: فما أجرَأَهُم على عذابِ النارِ. ولكن اجْتُزِئَ بذكرِ النارِ من ذكرِ عذابِها، كما يقالُ: ما أشبهَ سخاءَك بحاتمٍ. بمعنى: ما أشبَهَ سخاءَك بسخاءِ حاتمٍ، وما أشبَهَ شَجاعتَكَ بعنترةَ.

Bunun anlamı sadece: “Cehennem azabına karşı ne kadar da cüretkârdırlar!” demektir. Ancak cehennem azabının zikri yerine sadece ateşin zikriyle yetinilmiştir; nitekim: “Cömertliğin Hâtim'e ne kadar da benziyor!” denilir ki bunun manası: “Cömertliğin Hâtim'in cömertliğine ne kadar da benziyor!” demektir. Yine: “Cesaretin Antere'ye ne kadar da benziyor!” denilmesi gibidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)}.

Zikr-i Celîl ve Azîz olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)} “Bu böyledir; çünkü Allah, Kitab'ı hak olarak indirmiştir. Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler.”

أما قولُه: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ}: فإنه اخْتُلِفَ في المعنيِّ بـ {ذَلِكَ}؛ فقال بعضُهم: معنى {ذَلِكَ}: فعلُهم هذا الذي يفعَلون - مِن جُرأتِهم على عذابِ النارِ في مخالفتِهم أمرَ اللهِ، وكتمانِهم الناسَ ما أَنْزلَ اللهُ في كتابِه وأمرَهم ببيانِه لهم من أمرِ محمدٍ ﷺ، وأمرِ دينهِ - من أجلِ أنَّ اللهَ نزَّل

[Cenâb-ı Hakk'ın]: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “Bu böyledir; çünkü Allah, Kitab'ı hak olarak indirmiştir” buyruğuna gelince: {ذَلِكَ} “Bu” ifadesiyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: {ذَلِكَ} “Bu” ifadesinin manası; onların yapmakta oldukları bu fiil -ki bu, Allah'ın emrine muhalefet hususunda cehennem azabına karşı cüretkârlıkları, Allah'ın kitabında indirdiği ve kendilerine insanlara açıklamasını emrettiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu ve dininin durumunu insanlardan gizlemeleri [şeklindeki tutumlarıdır]- Allah'ın indirmesinden ötürüdür...

الكتابَ بالحقِّ، وتنزيلُه الكتابَ بالحقِّ هو خبرُه عنهم في قولِه لنبيِّه محمدٍ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٦) خَتَمَ اللهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} [البقرة: ٦، ٧] فهم - مع ما قد أخبرَ اللهُ عنهم من أنهم لا يؤمنون - لا يكون منهم غيرُ اشتراءِ الضلالةِ بالهدَى والعذابِ بالمغفرةِ.

olmasındandır. O'nun Kitab'ı hak olarak indirmesi ise peygamberi Muhammed'e buyurduğu şu sözünde onlar hakkında verdiği haberdir: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٦) خَتَمَ اللهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} [البقرة: ٦، ٧] “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar. Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.” Dolayısıyla onlar -Allah'ın onların inanmayacaklarını haber vermiş olmasıyla birlikte- hidayet karşılığında sapıklığı, bağışlanma karşılığında da azabı satın almaktan başka bir şey yapmazlar.

وقال آخرون: معنى {ذَلِكَ}: معلومٌ لهم بأن اللهَ نزَّل الكتابَ بالحقِّ؛ لأنَّا قد أُخْبِرْنا في الكتابِ أن ذلك لهم، والكتابُ حقٌّ.

Başkaları da şöyle dedi: {ذَلِكَ} “Bu” ifadesinin manası: Allah'ın Kitab'ı hak olarak indirmesi sebebiyle bunun onlara ait olduğu bilinmektedir; çünkü bize Kitap'ta bunun onlar için olduğu haber verilmiştir ve Kitap haktır.

كأن قائِلِي هذا القولِ كان تأويلُ الآيةِ عندَهم: ذلك العذابُ - الذي قال اللهُ ﷿: فما أَصْبرَهم عليه - معلومٌ أنه لهم؛ لأن اللهَ ﵎ قد أَخْبَر في مواضعَ من تنزيلِه أن النارَ للكافرين، وتنزيلُه حقٌّ، فالخبرُ عن ذلك عندَهم مُضمرٌ.

Sanki bu sözü söyleyenlere göre ayetin tevili şöyledir: Allah Azze ve Celle'nin “Ona karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” buyurduğu o azabın onlara ait olduğu malumdur; çünkü Allah celle celâluhu vahyinin çeşitli yerlerinde ateşin kâfirler için olduğunu haber vermiştir ve O'nun indirdiği haktır. Dolayısıyla onlara göre buna dair haber müdmerdir (gizli tutulmuştur).

وقال آخرون: معنى {ذَلِكَ} أن اللهَ جلَّ ثناؤُه وصَف أهلَ النارِ، فقال: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّار}. ثم قال: هذا العذابُ بكفرِهم. و"هذا" ههنا عندَهم هي التي يجوزُ مكانَها "ذلك"، كأَنَّه قال: فعَلْنا ذلك بأن اللهَ نزَّل الكتابَ بالحقِّ فكفَروا به. قالوا : فيكونُ {ذَلِكَ} - إذا كان ذلك معناه - نصبًا، ويكونُ رفعًا بالباءِ .

Başkaları da şöyle dedi: {ذَلِكَ} “Bu” ifadesinin anlamı şudur: Allah zikri yüce olan, cehennem ehlini vasfedip: {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّار} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” buyurmuştur. Sonra da: “Bu azap inkârları sebebiyledir” demiştir. Buradaki "hâzâ" (bu), onlara göre yerine "zâlike" (şu/bu) gelmesi caiz olan kelimedir; sanki: “Biz bunu, Allah Kitab'ı hak olarak indirdiği halde onların onu inkâr etmeleri sebebiyle yaptık” demiştir. Dediler ki : Eğer manası böyle olursa {ذَلِكَ} nasb konumunda olur, ba harf-i cerri ile de ref konumunda olur .

وأولى الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ عندِي أنّ اللهَ جلَّ ثناؤُه أشارَ بقولِه: {ذَلِكَ} إلى جميعِ ما حواه قولُه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ}. إلى قولِه: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} من خبرِه عن أفعالِ أحبارِ اليهودِ

Ayetin teviline dair görüşlerin bana göre en isabetli olanı şudur: Allah -senâsı yüce olsun-, {ذَلِكَ} “Bu” buyruğu ile {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği Kitap'tan bir şeyi gizleyenler...” ayetinden {ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “Bu, Allah'ın Kitab'ı hak olarak indirmesi sebebiyledir” buyruğuna kadar, Yahudi hahamlarının fiillerine dair verdiği haberlerin tamamına işaret etmiştir.

وذكْرِه ما أعَدَّ لهم جلَّ وعزَّ منَ العقابِ عليه على ذلك، فقال: هذا الذي فعَلَتْه هؤلاءِ الأحبارُ من اليهودِ بكتمانِهمُ الناسَ ما كتَمُوا من أمرِ محمدٍ ونبوَّتِه، مع علمِهم به، طلبًا منهم لعرَضٍ من الدنيا خَسيسٍ، وبخلافِهم أمرِي وطاعتي، وذلك من ترْكِي تطهيرَهم وتزكيتَهم وتكليمَهم، وإعدادِي لهمُ العذابَ الأليمَ بأنِّي أنزلتُ كتابي بالحقِّ فكفَروا به واخْتَلفوا فيه.

ve bunun üzerine Zikr-i Celîl ve Azîz olan [Allah]'ın kendilerine hazırladığı azabı zikretmesinin tamamına işaret etmiştir. Şöyle buyurmuştur: Yahudilerden olan bu hahamların, Muhammed'in durumundan ve peygamberliğinden bildikleri halde gizledikleri şeyleri değersiz bir dünya menfaati elde etmek amacıyla insanlardan gizlemeleri ve emrime ve bana itaate muhalefet etmeleri sebebiyle yaptıkları bu şey; benim onları arındırmayı, temize çıkarmayı ve kendileriyle konuşmayı terk etmem ve kendilerine can yakıcı bir azap hazırlamam, Kitabımı hak olarak indirmeme rağmen onların onu inkâr edip onda ihtilafa düşmelerindendir.

فيكونُ في {ذَلِكَ} حينَئذٍ! وجهان من الإعرابِ: رفعٌ، ونصبٌ، فالرفعُ بالباءِ، والنصبُ بمعنى: فعَلتُ ذلك بأنِّي أنزَلتُ كتابي بالحقِّ، فاخْتَلفُوا فيه وكفَروا به. وترَك ذكْرَ: فكفَروا به، واخْتَلفوا. اجتزاءً بدلالةِ ما ذكَر من الكلامِ عليه.

O takdirde {ذَلِكَ} lafzında iki irap vechi olur: Ref ve nasb. Ref ba harf-i cerri iledir; nasb ise “Bunu, Kitabımı hak olarak indirdiğim halde onların onda ihtilafa düşüp onu inkâr etmeleri sebebiyle yaptım” manasındadır. Sözde geçen ifadelerin buna delalet etmesiyle yetinilerek “onu inkâr ettiler ve ihtilafa düştüler” sözünün zikri terk edilmiştir.

وأمّا قولُه: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ}. يعني بذلك اليهودَ والنصارَى، اخْتَلفوا في كتابِ اللهِ، فكفَرتِ اليهودُ بما قصَّ اللهُ ﵎ فيه من قَصصِ عيسى ابنِ مريمَ وأمِّه، وصدَّقتِ النصارَى ببعضِ ذلك وكفَروا ببعضِه، وكفَروا جميعًا بما أنْزَل اللهُ فيه من الأمرِ بتصديقِ محمدٍ ﷺ، فقال جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إنّ هؤلاء الذين اخْتَلفوا فيما أنزلتُ عليك يا محمدُ لفِي مُنازعةٍ ومُفارقةٍ للحقِّ، بعيدةٍ من الرُّشدِ والصوابِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} [البقرة: ١٣٧].

O'nun: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler” sözüne gelince: Bununla Allah'ın Kitabı hakkında ihtilaf eden Yahudileri ve Hristiyanları kastetmektedir. Yahudiler, Allah celle celâluhu'nün onda anlattığı Meryem oğlu Îsâ ve annesinin kıssalarını inkâr ettiler; Hristiyanlar ise bunların bir kısmını tasdik edip bir kısmını inkâr ettiler; ayrıca hepsi de Allah'ın onda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etme emri olarak indirdiği şeyleri inkâr ettiler. Bunun üzerine zikri yüce olan [Allah], peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Sana indirdiğim şey hususunda ihtilafa düşen bu kimseler ey Muhammed, haktan uzak, doğru ve isabetli olandan büsbütün ayrı bir çekişme ve ayrılık içindedirler. Nitekim zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} [البقرة: ١٣٧] “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; şayet yüz çevirirlerse mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler.”

كما حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمزو بنُ حمادٍ، قال حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ}. يقولُ: همُ اليهودُ والنصارَى، يقولُ: هم في عداوةٍ بعيدةٍ.

Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlatıp dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlatıp dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler”. [Es-Süddî] şöyle demektedir: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. [Ayetin manası ise] onlar uzak bir düşmanlık içindedirler, demektir.

وقد بيَّنتُ معنى "الشِّقاقِ" فيما مضَى .

"Şikâk" (ayrılık/düşmanlık) kelimesinin anlamını daha önce açıklamıştım .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ}.

Zikr-i Celîl ve Azîz olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik (ve erdem) demek değildir . Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden [kimsenin iyiliğidir].”

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ليس البرَّ الصَّلاةُ وحدَها، ولكنَّ البرَّ الخصالُ التي أُبَيِّنُها لكم.

Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bunun manası şudur: İyilik sadece namazdan ibaret değildir, asıl iyilik size açıklayacağım şu hasletlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثني أبي، قال: حدثني عمِّي، قال: حدثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباس قولَه: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}. يعني الصلاةَ، يقوْلُ: ليسَ البِرَّ أن تصلُّوا ولا تعمَلُوا، فهذا منذُ تحوَّلَ من مكَّةَ إلى المدينةِ، ونَزلتِ الفرائضُ، وحُدَّ الحدودُ، فأمرَ اللهُ بالفرائِضِ، وعُمِل بها .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Namazı kastetmektedir; “İyilik, namaz kılıp da amel işlememeniz değildir” demektedir. Bu, [Peygamber'in] Mekke'den Medine'ye hicret ettiği, farzların indirildiği ve hadlerin sınırlandırıldığı zamandan itibarendir; nitekim Allah farzları emretti ve bunlarla amel edildi .

حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}: ولكنَّ البرَّ ما ثَبَت في القلوبِ من طاعةِ اللهِ.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir”, fakat iyilik, Allah'a itaatten kalplerde yerleşip kök salan şeydir.

حدثني المُثَنَّى ، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدثني القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: هذه الآيةُ نزَلت بالمدينةِ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}. يعني الصلاةَ، يقولُ: ليس البرَّ أن تصلُّوا ولا تعمَلُوا غيرَ ذلك. قال ابنُ جُريجٍ: وقال مجاهدٌ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}: يعني السجودَ. ولكنَّ البرَّ ما ثبَت في القلبِ من طاعةِ اللهِ .

Bana el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi: Bu ayet Medine'de indi: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir”. Namazı kastetmektedir; “İyilik sadece namaz kılıp bundan başka bir şey yapmamanız değildir” demektedir. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir” [ifadesi] hakkında: “Secdeyi kastetmektedir. Lakin asıl iyilik, Allah'a itaatten kalpte yerleşen şeydir ” dedi.

حدثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثنا أبو تُميْلةَ، عن عُبيدِ بنِ سليمانَ، عن الضحاكِ بنِ مُزاحمٍ أنه قال فيها، قال: يقولُ: ليس البرَّ أن تصلُّوا ولا تعمَلُوا غيرَ ذلك، وهذا حينَ تحوَّل من مكَّةَ إلى المدينةِ، فأَنْزَلَ اللهُ الفرائضَ وحدَّ الحدودَ بالمدينةِ، وأمرَ بالفرائضِ أن يُؤخذَ بها .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ubeyd b. Süleymân'dan, o Dahhâk b. Müzâhim'den bu [ayet] hakkında şöyle dediğini nakletti: “İyilik sadece namaz kılıp bundan başka bir şey yapmamanız değildir” demektedir. Bu, [Peygamber'in] Mekke'den Medine'ye hicret ettiği zamandır; Allah Medine'de farzları indirmiş, hadleri belirlemiş ve farzların yerine getirilmesini emretmiştir.

وقال آخرون: عنَى اللهُ بذلك اليهودَ والنصارَى، وذلك أن اليهودَ تُصلِّي فتتوجَّهُ قِبلَ الغرِبِ، والنصارَى تصلِّي فتتوجَّهُ قِبلَ المشرقِ، فأَنْزَلَ اللهُ فيهم هذه الآيةَ يُخْبرُهم فيها أن البرَّ غيرُ العملِ الذي يعمَلُونه، ولكنَّه ما بيَّنه في هذه الآيةِ.

Başkaları da şöyle dedi: Allah bununla Yahudileri ve Hristiyanları kastetmiştir. Şöyle ki; Yahudiler namaz kılarken batıya yönelirler, Hristiyanlar ise namaz kılarken doğuya yönelirlerdi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirip iyiliğin onların yaptığı bu amel olmadığını, aksine bu ayette açıkladığı şeyler olduğunu onlara bildirmiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معْمرٌ، عن قتادةَ، قال: كانتِ اليهودُ تصلِّي قِبلَ المغربِ، والنصارَى تصلِّي قِبلَ المشرقِ،

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle demiştir: Yahudiler batıya doğru, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kılarlardı,

فنزَلت: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} .

bunun üzerine: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir” ayeti indi.

حدَّثنا بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: حدثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}: ذُكرَ لنا أنّ رجلًا سأل نبيَّ اللهِ ﷺ عن البرِّ، فأَنْزَلَ اللهُ هذه الآيةَ. وذُكرَ لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ دعا الرجلَ فتَلاها عليه، وقد كان الرجلُ قبلَ الفرائضِ إذا شهِدَ أن لا إلهَ إلا اللهُ وأن محمدًا عبدُه ورسولُه، ثم مات على ذلك يُرجَى له ويُطمعُ له في خيرٍ. فأَنْزلَ اللهُ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}. وكانتِ اليهودُ تَوجَّهتْ قِبلَ المغربِ، والنصارَى قِبلَ المشرقِ، {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} الآية .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik demek değildir. Asıl iyilik; Allah'a ve ahiret gününe iman eden [kimsenin iyiliğidir]”. Bize anlatıldığına göre bir adam Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e iyiliğin ne olduğunu sordu, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem o adamı çağırdı ve bu ayeti ona okudu. Farzlar [inmeden] önce bir kimse Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik edip sonra da bu hal üzere vefat ederse onun için hayır umulur ve temenni edilirdi. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir” ayetini indirdi. Yahudiler batıya, Hristiyanlar ise doğuya yöneliyorlardı. {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Asıl iyilik; Allah'a ve ahiret gününe iman eden [kimsenin iyiliğidir]” ayetin sonuna kadar .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، قال: كانتِ اليهودُ تصلِّي قِبلَ المغربِ، والنصارَى قِبلَ المشرقِ، فنزَلت: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘ b. Enes'ten nakletti, o şöyle dedi: Yahudiler batıya doğru namaz kılarlar, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kılarlardı. Bunun üzerine: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir” ayeti indi.

وأوْلى هذين القولَين بتأويلِ الآيةِ القولُ الذي قاله قتادةُ والربيعُ بنُ أنسٍ أن يكونَ عَنَى بقولِه: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}. اليهودَ والنصارَى؛ لأن الآياتِ قبلَها مَضَتْ بتوبيخِهم ولوْمِهم، والخبرِ عنهم وعمَّا أُعِدَّ لهم من أليمِ العذابِ، وهذه في سياقِ ما قبلَها - فتأويلُها إذْ كان الأمرُ كذلك - ليس البرَّ أيُّها اليهودُ والنصارَى أن يُولِّيَ بعضُكم وجهَه قِبلَ المشرقِ، وبعضُكم قِبلَ

Ayetin tevili konusunda bu iki görüşten [tercihe] en layık olanı, Katâde ve er-Rebî‘ b. Enes'in söylediği; [Allah Teâlâ'nın] {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir” buyruğu ile Yahudi ve Hristiyanları kastettiği yönündeki görüştür. Çünkü bundan önceki ayetler onların azarlanması, kınanması, onlar ve kendileri için hazırlanmış olan elem verici azap hakkında bilgi verilmesi şeklinde geçmiştir. Bu [ayet] de kendisinden öncekilerin siyakı (akışı) içerisindedir. -Durum böyle olduğuna göre bunun tevili-: “Ey Yahudiler ve Hristiyanlar! İyilik, birinizin yüzünü doğu tarafına, diğerinizin ise

المغربِ، {وَلَكِنَّ الْبِرَّ} برُّ {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ} الآية.

batıya çevirmesi değildir; {وَلَكِنَّ الْبِرَّ} “asıl iyilik”, {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ} “Allah'a, ahiret gününe, meleklere ve Kitab'a iman eden [kimsenin]” iyiliğidir -ayetin sonuna kadar-.

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ}. وقد علِمتَ أن "البر" فعلٌ ، و "مَنْ" اسمٌ، فكيفَ يكونُ الفعلُ هو الإنسانُ؟

Eğer birisi: “{وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} ‘Lakin asıl iyilik, Allah'a iman eden kimsedir’ nasıl denilmiştir? Zira bilirsin ki 'el-birr' (iyilik) bir fiildir , 'men' (kimse) ise bir isimdir; bir fiil nasıl insanın kendisi olabilir?” derse,

قيل: إن معنى ذلك على غيرِ ما توهَّمْتَه، وإنما معناه: ولكنَّ البرَّ [برُّ مَن] آمَن باللهِ واليومِ الآخرِ. فوضَع "مَن" موضعَ الفعلِ اكتفاءً بدَلالِته ودلالَةِ صِلَتِه التي هي له صِفةٌ، مِن الفعلِ المحذوفِ، كما تفعَلُه العربُ، فتضعُ الأسماءَ مواضعَ أفعالِها التي هي بها مشهورَةٌ فتقولُ: الجودُ حاتمٌ، والشجاعةُ عنترةُ . ومعناها: الجودُ جودُ حاتمٍ، والشجاعةُ شجاعةُ عنترةَ. فتستغنِي بذكرِ حاتمٍ - إذْ كان معروفًا بالجودِ - مِن إعادةِ ذكرِ الجودِ بعدَ الذي قد ذكرتَه فتضعُه موضعَ جودِه، لدلالةِ الكلامِ على ما حذَفتَه؛ استغناءً بما ذكَرتَه عما لم تذكُرْه، كما قيل: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} [يوسف: ٨٢] والمعنى: أهلَ القريةِ. وكما قال الشاعرُ، وهو ذو الخِرَقِ الطُّهَوِيُّ :

Şöyle cevap verilir: Bunun anlamı zannettiğin gibi değildir; aksine anlamı: “Lakin asıl iyilik, Allah'a ve ahiret gününe iman edenin [iyiliğidir]” şeklindedir. Nitekim hazfedilen fiilin yerine, ismin ve onun sıfatı durumundaki sılasının delaletine dayanarak yetinilip "men" konulmuştur. Bu, Arapların meşhur oldukları fiillerin yerine isimleri koyup da: “Cömertlik Hâtim'dir, cesaret ise Antere'dir ” demeleri gibidir. Bunun anlamı: “Cömertlik Hâtim'in cömertliğidir, cesaret ise Antere'nin cesaretidir” demektir. Hâtim cömertlikle meşhur olduğu için, daha önce zikrettiğin cömertlik lafzını tekrar etmekten müstağni kalarak Hâtim'i zikretmekle yetinir ve sözün hazfettiğin şeye delalet etmesi sebebiyle onu cömertliğinin yerine koyarsın; böylece zikrettiğinle zikretmediğinden müstağni olursun. Nitekim: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} [يوسف: ٨٢] “İçinde bulunduğumuz kasabaya sor” denilmiş olup anlamı: “Kasaba halkına [sor]” demektir. Şair Zü'l-Hırak et-Tuhevî'nin dediği gibi:

حَسِبْتَ بُغامَ رَاحِلَتي عَناقًا … ومَا هِيَ وَيْبَ غَيرِك بالعَناقِ

“Binek devemin iniltisini dişi oğlak sandın, / Yazık sana, o hiç oğlak olur mu!”

يريدُ: بُغامَ عَناقٍ أو صوتَ. كما تقولُ: حَسبتَ صياحِي أخاكَ. يعني به: حَسبتَ صياحِي صياحَ أخيك.

Şair: “Bir dişi oğlağın iniltisi veya sesi [sandın]” demek istemektedir. Nitekim: “Bağırışımı senin kardeşin sandın” demen gibidir ki bununla: “Bağırışımı kardeşinin bağırışı sandın” demek istersin.

وقد يجوزُ أن يكونَ معنى الكلامِ: ولكنَّ البارَّ مَن آمَن باللهِ. فيكونُ "البرّ" مصدرًا وُضِع موضعَ الاسمِ.

Sözün anlamının: 'Fakat iyi kimse (el-bârr), Allah’a iman eden kimsedir' şeklinde olması da caiz olabilir. Bu durumda 'el-birr' (البرّ), ismin yerine konulmuş bir mastar olur.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren...”

يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}: وأعطَى مالَه في حينِ محبَّتِه إيَّاه وضَنِّه به وشُحِّه عليه.

Zikri yüce olan [Allah] {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...” sözüyle: “Mala karşı sevgisi, düşkünlüğü ve cimriliği varken malını veren” [kimseyi] kastetmektedir.

كما حدَّثنا أبو كُريبٍ وأبو السائبِ، قالا: حدثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ ليثًا، عن زُبيدٍ، عن مُرَّةَ بنِ شراحيلَ البَكِيليِّ، عن عَبدِ الله بنِ مسعودٍ: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}: أن يُؤتِيَه وهو صحيحٌ شحيحٌ يأمُلُ العيشَ ويخشَى الفقرَ.

Nitekim bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Leys'ten, o Zübeyd'den, o Mürre b. Şerâhîl el-Bekîlî'den, o da Abdullah b. Mes‘ûd'dan {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...” hakkında şöyle dediğini işittim: “[Kişinin] sıhhatli ve mala düşkün olup yaşamayı umarken ve fakirlikten korkarken o [malı] vermesidir .”

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمنِ، وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قالَا جميعًا عن سفيانَ، عن زُبيدٍ الياميِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}. قال: وأنتَ شحيحٌ تأمُلُ العيشَ وتخشَى الفقرَ.

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; [yine] bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; her ikisi birden Süfyân'dan, o Zübeyd el-Yâmî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan nakletti: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Sen cimri, yaşamayı umar ve fakirlikten korkar halde iken [verendir].”

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّي، قال حدثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدثنا شعبةُ، عن زُبيدٍ الياميِّ، [عن مرةَ] عن عبدِ اللهِ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}. قال: وأنتَ حريصٌ صحيحٌ تأمُلُ العيشَ وتخشَى الفقرَ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu‘be, Zübeyd el-Yâmî'den, [o Mürre'den] , o da Abdullah'tan bu ayet: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sen hırslı ve sıhhatli iken , yaşamayı umup fakirlikten korkarken [verendir] .”

حدثني أحمدُ بنُ نُعمةَ المصريُّ ، قال: حدثنا أبو صالحٍ، قال: حدثني الليثُ، قال حدثنا إبراهيمُ بنُ أعينَ، عن شعبةَ بنِ الحجاجِ، عن زُبيدٍ الياميِّ، عن مُرَّةَ الهمْدَانيِّ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ مسعودٍ في قولِ اللهِ: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى}. قال: حريصًا شحيحًا يأمُلُ العيشَ (٣) ويخشَى الفقرَ.

Bana Ahmed b. Na‘me el-Mısrî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana el-Leys rivayet etti, dedi ki: Bize İbrâhîm b. A‘yen, Şu‘be b. el-Haccâc'tan, o Zübeyd el-Yâmî'den, o Mürre el-Hemdânî'den nakletti; o dedi ki: Abdullah b. Mes‘ûd, Allah'ın: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى} “Ona olan sevgisine rağmen malı akrabalara veren...” sözü hakkında şöyle dedi: “[Kişinin] hırslı ve cimri olup yaşamayı umarken (٣) ve fakirlikten korkarken [vermesidir].”

حدثنا أبو كُريبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالَا: حدثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بنُ سالمٍ، عن الشَّعبيِّ سمِعتُه سُئِل: هل على الرجلِ حقٌّ في مالِه سوَى الزكاةِ؟ قال: نَعمْ. وتلا هذه الآيةَ: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} .

Bize Ebû Küreyb ve Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dediler ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil b. Sâlim, Şa‘bî'den haber verdi; onun şöyle sorulduğunu işittim: “Kişinin malında zekâttan başka bir hak var mıdır?” O: “Evet” dedi ve şu ayeti okudu: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} “Ona olan sevgisine rağmen malı akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren, namazı dosdoğru kılan ve zekâtı veren...” .

حدثنا أبو كُريبٍ، قال حدثنا سويدُ بنُ عَمرٍو الكلبيُّ، قال: حدثنا حمادُ بنُ

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Amr el-Kelbî rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd b.

سلمةَ، قال: أخبَرنا أبو حمزةَ، قال: قلتُ للشعبيِّ: إذا زكَّى الرجلُ مالَه أيطيبُ له مالُه؟ فقرَأ هذه الآيةَ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}. إلى: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}. إلى آخرِها. ثم قال: حدَّثتني فاطمةُ بنتُ قيسٍ أنها قالت: يا رسولَ اللهِ، إن لي سبعين مِثقالًا من ذهبٍ، فقال: "اجْعَلِيها في قرابتِك" .

Seleme rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hamza haber verdi, dedi ki: Şa‘bî'ye: “Kişi malının zekâtını verdiğinde, malı kendisine helal [ve temiz] olur mu?” dedim. Bunun üzerine o şu ayeti okudu: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir...”den {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...”e ve onun sonuna kadar. Sonra şöyle dedi: Bana Fâtıma bnt. Kays rivayet etti ki kendisi şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü, benim yetmiş miskal altınım var.” Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Onu akrabalarına tahsis et” buyurdu .

حدَّثنا الربيعُ، قال: حدثنا أسدُ بنُ موسى، قال: حدثنا شَريكُ بنُ عبدِ اللهِ، عن أبي حمزةَ، عن عامرٍ، عن فاطمةَ بنتِ قيسٍ، عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "في المالِ حَقٌّ سوَى الزَّكاةِ". وتلا هذه الآيةَ: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ}. إلى آخرِ الآيةِ .

Bize er-Rebî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Esed b. Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk b. Abdillâh, Ebû Hamza'dan, o Âmir'den, o Fâtıma bnt. Kays'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; o şöyle buyurdu: “Malda zekâttan başka da hak vardır.” Ve şu ayeti okudu: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir...” ayetin sonuna kadar .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَريكٍ، قال: حدثنا أبو حمزةَ - فيما أعلمُ - عن عامرٍ، عن فاطمةَ بنتِ قيسٍ أنها سمِعَتْه يقولُ: "إنَّ في المالِ لحقًّا سوَى الزكاةِ".

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hamza -bildiğim kadarıyla- Âmir'den, o Fâtıma bnt. Kays'tan rivayet etti; o [Fâtıma], [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «إنَّ في المالِ لحقًّا سوَى الزكاةِ» «Şüphesiz malda zekâttan başka da bir hak vardır.»

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا ابنُ عُليةَ، عن أبي حيانَ، قال: حدثني مزاحمُ بنُ زُفَرَ، قال: كنتُ جالسًا عندَ عطاءٍ، فأتاه أعرابيٌّ فقال له: إنّ لِي إبلًا، فهل عليَّ فيها حقٌّ بعدَ الصَّدقةِ؟ قال: نعم. قال: ماذا؟ قال: عاريَّةُ الدَّلوِ ، وطَرْقُ الفحلِ، والحلَبُ.

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Hayyân'dan rivayet etti, dedi ki: Bana Müzâhim b. Züfer rivayet edip dedi ki: Atâ'nın yanında oturuyordum, ona bir bedevî gelip: “Benim develerim var, üzerimde zekâttan başka onlarda bir hak var mıdır?” dedi. [Atâ]: “Evet” dedi. [Bedevî]: “Nedir o?” dedi. [Atâ]: “Kovanın ödünç verilmesi , aygırın [aşım için] ödünç verilmesi ve sağımdır [sağımdan pay vermektir]” dedi.

حدثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ، ذكَرَه عن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، في: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}.

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti; o bunu Mürre el-Hemdânî'den: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...” hakkında zikretti.

قال: قال عبدُ اللهِ بنُ مسعود: تُعطيهِ وأنتَ صحيحٌ شحيحٌ تُطيلُ الأملَ وتخافُ الفقرَ .

Dedi ki: Abdullah b. Mes‘ûd şöyle dedi: “Sen sıhhatli ve mala düşkün olup uzun emel beslerken ve fakirlikten korkarken onu vermendir .”

وذكر أيضًا عن السُّدِّيِّ أن هذا شيْءٌ واجبٌ في المالِ حقٌّ على صاحبِ المالِ أن يفعَلَه سوَى الذي عليه من الزكاةِ.

Ayrıca es-Süddî'den zikredildiğine göre bu, malda vacip olan bir şeydir; üzerindeki zekâttan başka, mal sahibinin yapması gereken bir haktır.

وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن زُبيدٍ الياميِّ، عن مُرَّةَ ابنِ شَراحيلَ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ في قولِه: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}. قال: أن يُعطِيَ الرجلُ وهو صحيحٌ شحيحٌ يأمُلُ العيشَ ويخافُ الفقرَ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Zübeyd el-Yâmî'den, o Mürre b. Şerâhîl'den, o da Abdullah b. Mes‘ûd'dan [Allah'ın]: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “Ona olan sevgisine rağmen malı veren...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kişinin sıhhatli ve mala düşkün , yaşamayı umup fakirlikten korkar haldeyken vermesidir.”

فتأويلُ الآيةِ: وأعطَى المالَ - وهو له محبٌّ حريصٌ [على جمعِهْ] شحيحٌ به - ذوِي قرابَتِه، فوصَل به أرحامَهم.

Ayetin tevili şöyledir: O mala karşı sevgi dolu, [onu biriktirmeye] hırslı ve ona karşı cimri olduğu halde malı akrabalarına vermiş, böylece onlarla akrabalık bağını gözetmiştir.

وإنما قلتُ: عنَى بقولِه: {ذَوِي الْقُرْبَى}. ذوِي قرابةِ مُؤتِي المالَ على

Benim, [Allah'ın]: {ذَوِي الْقُرْبَى} “akrabalar” sözüyle; malı [ona olan]

حُبِّه؛ للخبرِ الذي رُوي عن رسولِ اللهِ ﷺ [الذي ذكَرناه عنه] ، من أمرِه فاطمةَ بنتَ قيسِ، وقولِه ﷺ حينَ سُئِل: أيُّ الصدقةِ أفضلُ؟ قال: "جُهْدُ المُقلِّ على ذِي القرابةِ الكاشحِ" .

sevgisine rağmen verenin akrabalarını kastettiğini söylememin sebebi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Fâtıma bnt. Kays'a emrettiği hususta rivayet edilen [kendisinden zikrettiğimiz] haber ve kendisine: “Hangi sadaka daha faziletlidir?” diye sorulduğunda sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Darlık içinde olanın [verebildiği] gücü yettiği kadarı ve düşmanlık besleyen akrabaya [verilenidir]” buyurması sebebiyledir.

وأما {الْيَتَامَى} و {الْمَسَاكِينَ}، فقد بيَّنا معناهما فيما مضَى .

{الْيَتَامَى} “yetimler” ve {الْمَسَاكِينَ} “yoksullar” [kavramlarına] gelince, bunların anlamını daha önce açıklamıştık .

وأما {وَابْنَ السَّبِيلِ} فإنه المجتازُ بالرَّجلِ.

{وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmış” [ifadesine] gelince, o [bir kimsenin] yanından geçip giden yolcudur.

ثم اخْتَلف أهلُ العلمِ في صفتِه؛ فقال بعضُهم: هو الضيفُ [ينزلُ بالرّجلِ] .

Sonra ilim ehli onun vasfı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, [bir kimseye] konuk olan misafirdir ” demiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {وَابْنَ السَّبِيلِ}. قال: هو الضيفُ. قال: وذُكرَ لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "من كان يؤْمنُ باللهِ واليومِ الآخرِ [فلْيُكرمْ ضيفَه، ومَن كان يؤمنُ باللهِ واليومِ الآخرِ] فَلْيقلْ خيرا أو لِيسكتْ". قال: وكان يقالُ: حقُّ الضيافةِ ثلاثُ ليالٍ، فكلُّ شيْءٍ

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘, Saîd’den, o da Katâde’den {وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmışa” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “O, misafirdir.” [Katâde devamla] dedi ki: Bize bildirildiğine göre Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Her kim Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsa [misafirine ikram etsin. Her kim Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsa] ya hayır söylesin yahut sussun!» [Katâde] dedi ki: Şöyle denilirdi: “Misafirlik hakkı üç gecedir; bundan sonra...

أصابه بعد ذلك صدقةٌ .

ona verilen her şey bir sadakadır .”

وقال بعضُهم: هو المسافرُ يمرُّ عليك.

Bazıları da: “O, sana uğrayıp geçen yolcudur” demiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابنُ وكيعٍ، قال ثنا أبي، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ: {وَابْنَ السَّبِيلِ}. قال: المجتازُ مِن أرضٍ إلى أرضٍ .

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Ebû Ca‘fer'den {وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmış” hakkında: “Bir diyardan diğerine geçip giden kimsedir ” dediğini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا إسحاقُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، عن معمرٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، وقتادةَ في قولِه: {وَابْنَ السَّبِيلِ}. قال: الذي يَمرُّ عليكَ وهو مسافرٌ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma‘mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid ve Katâde'den [Allah'ın]: {وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmış” sözü hakkında şöyle dediklerini haber verdi: “Yolcu olduğu halde sana uğrayıp geçen kimsedir .”

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عمَّن ذَكَره، عن ابنِ [أبي نَجيحٍ] ، عن مجاهدٍ، وقتادةَ مثلَه .

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, zikrettiği kimseden, o İbn [Ebî Necîh'ten] , o da Mücâhid ve Katâde'den benzerini haber verdi .

وإنما قيل للمسافرِ: ابنُ السبيلِ. لملازَمتِه الطريقَ، والطريقُ هو السبيلُ، فقيل لملازمتِه إيَّاه في سفرِه: ابنُه. كما يقالُ لطيرِ الماءِ: ابنُ الماء. لملازمتِه إيَّاه، وللرجلِ الذي قد أتَت عليه الدهورُ: ابنُ [الأيامِ والليالي]. ومنه قولُ

Yolcuya, yoldan ayrılmaması sebebiyle 'ibnü's-sebîl' (yolun oğlu) denilmiştir; 'sebîl' ise yol demektir. Dolayısıyla yolculuğunda yoldan ayrılmadığı için ona 'yolun oğlu' denilmiştir. Nitekim sudan ayrılmadığı için su kuşuna 'ibnü'l-mâ' (suyun oğlu), üzerinden uzun zamanlar geçmiş adama da 'ibnü'l-eyyâm ve'l-leyâlî' (günlerin ve gecelerin oğlu) denir. Nitekim [şairin] şu sözü de bu kabildendir:

ذِي الرُّمَّةِ :

şu sözü de bu kabildendir :

وَرَدْتُ اعْتِسافًا والثُّرَيَّا كأنَّها … على قمةِ الرأسِ ابْنُ ماءٍ مُحَلِّقُ

“Yol iz bilmeden bodoslama vardım , Ülker yıldızı sanki... Başımın tepesinde dönüp duran bir su kuşu gibiydi.”

وأمَّا قولُه: {وَالسَّائِلِينَ}. فإنه يعني به: المسْتطْعِمِين الطالبِينَ.

[Cenâb-ı Hakk'ın]: {وَالسَّائِلِينَ} “ve isteyenlere...” sözüne gelince, bununla yiyecek isteyen ve talepte bulunan kimseleri kastetmektedir.

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال حدثنا إسحاقُ، قال: حدثنا ابنُ إدريسَ، عن حُصينٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَالسَّائِلِينَ}. قال: السائلُ الذي يسألُكَ .

Nitekim bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Husayn'dan, o İkrime'den [Allah'ın]: {وَالسَّائِلِينَ} “ve isteyenlere...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Senden bir şey isteyen kimsedir .”

وأما قولُه: {وَفِي الرِّقَابِ}. فإنه يعني بذلك جلَّ ذكرُه: وفي فكِّ الرقابِ من العبودةِ، وهمُ المُكاتَبون الذين يَسعَوْن في فكِّ رقابِهم من العبودَةِ بأداءِ كتاباتِهم التي فارَقوا عليها سادتَهم.

{وَفِي الرِّقَابِ} “ve kölelikten kurtulmak isteyenlere...” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] bununla kölelikten boyunların kurtarılmasını kastetmektedir. Bunlar da efendileriyle üzerinde anlaştıkları mükâtebe bedelini ödeyerek kendilerini kölelikten kurtarmaya çalışan mükâtep kölelerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا}.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا} “Namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve antlaşma yaptıklarında antlaşmalarını yerine getirenler...” sözünün tevili hakkında görüş:

يعني بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ}: أدامَ العملَ بها بحدودِها.

Senâsı yüce olan [Allah], {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılan” sözüyle: Sınırlarına riayet ederek onunla amele devam eden kimseyi kastetmektedir.

وبقولِه جلَّ ذكْرُه: {وَآتَى الزَّكَاةَ}: أعطاها على ما فرَضها اللهُ عليه.

Zikri yüce olan [Allah], {وَآتَى الزَّكَاةَ} “ve zekâtı veren” sözüyle de: Allah'ın kendisine farz kıldığı şekilde onu veren kimseyi kastetmektedir.

فإن قال قائلٌ: وهل من حقٍّ يجبُ في المالِ إيتاؤُه فرضًا غيرَ الزكاةِ؟

Eğer biri: “Malda verilmesi farz olarak vacip olan zekâttan başka bir hak var mıdır?” derse,

قيل: قد اخْتَلف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: فيه حقوقٌ تجبُ سوَى الزكاةِ. واعْتلُّوا لقولِهم ذلك بهذه الآيةِ. وقالوا: لماّ قالَ اللهُ ﵎: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى}. ومَن سمَّى اللهُ معهم، ثم قال بعدَ ذلك: {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ}. علِمنا أن المالَ الذي وصَف المؤمنين به أنهم يُؤتُونه ذوِي القُرْبى ومَن سمَّى معهم، غيرُ الزكاةِ التي ذَكَر أنهم يُؤْتونها؛ لأنَّ ذلك لو كان مالًا واحدًا لم يكنْ لتكريرِه معنًى مفهومٌ. قالوا: فلمَّا كان غيرَ جائزٍ أن يقولَ جلَّ ثناؤُه قولًا لا معنى له، علِمنا أن حكمَ المالِ الأوَّلِ غيرُ الزكاةِ، وأن الزكاةَ التي ذكَرها بعدَه غيرُه. قالوا: وبعدُ، فقد أبانَ تأويلُ أهلِ التأويلِ صحةَ ما قلنا في ذلك.

Şöyle denilir: Tevil ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları: “Onda zekâttan başka verilmesi vacip olan haklar da vardır.” demiştir. Bu görüşlerine de şu ayeti delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Allah -azameti yücedir- {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى} “ve ona olan sevgisine rağmen malı akrabaya... veren” ve onlarla birlikte andığı kimseleri zikredip ardından da: {وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} “namazı dosdoğru kılan ve zekâtı veren” buyurunca anladık ki müminlerin akrabaya ve onlarla birlikte andığı kimselere verdikleri vasfıyla nitelenen mal, onların verdiklerini zikrettiği zekâttan başkadır. Çünkü şayet bu aynı mal olsaydı, onu tekrar etmenin anlaşılır bir anlamı olmazdı. Dediler ki: [Allah] -övgüsü yücedir- anlamsız bir söz söylemesi caiz olmadığına göre, ilk malın hükmünün zekâttan başka olduğunu ve O'nun bundan sonra zikrettiği zekâtın ise ondan farklı olduğunu anladık. Dediler ki: Ayrıca tevil ehlinin tevili de bu hususta söylediğimiz şeyin doğruluğunu açıkça ortaya koymuştur.

وقال آخرون: بل المالُ الأولُ هو الزكاةُ، ولكنَّ اللهَ وصَف إيتاءَ المؤمنين من آتَوْه ذلك في أولِ الآيةِ، فعرَّف عبادَه بوصْفِه ما وصَف مِن أمرِهم، المواضعَ التي يجبُ عليهم أنْ يضَعوا فيها زكَوَاتِهم، ثم دلَّهم بقولِه بعدَ ذلك: {وَآتَى الزَّكَاةَ}.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Aksine ilk mal da zekâttır; ancak Allah ayetin başında müminlerin bunu kime verdiklerini vasfetmiş, onların durumunu vasfetmesiyle kullarına zekâtlarını vermeleri vacip olan yerleri tanıtmış, ardından da: {وَآتَى الزَّكَاةَ} “ve zekâtı veren” sözüyle onlara göstermiştir ki;