Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 71. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أن المالَ الذي آتاه القومُ هو الزكاةُ المفروضةُ كانت عليهم، إذْ كان أهلُ سُهْمانِهم الذين أَخْبَر في أولِ الآيةِ أن القومَ آتَوْهم أموالَهم.

topluluğun verdiği bu mal, üzerlerine farz olan zekâttır. Zira ayetin başında topluluğun kendilerine mallarını verdiklerini haber verdiği kimseler, zekât payı sahipleridir.

وأما قولُه: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا}. فإنه يعني جلَّ ثناؤُه: والذين لا ينقُضون عهدَ اللهِ بعدَ المعاهدَةِ، ولكن يُوفون به ويتمِّمونه على ما عاهدوا عليه مَن عاهَدُوه عليه.

[Allah'ın]: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا} “ve antlaşma yaptıklarında antlaşmalarını yerine getirenler...” sözüne gelince; senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Antlaşma yaptıktan sonra Allah'ın ahdini bozmayan, aksine kime ne üzerine söz vermişlerse ona vefa gösterip onu tastamam yerine getiren kimselerdir.

كما حُدِّثت به عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا}. قال: فمَنْ أعطَى عهدَ اللهِ ثم نقضَه، فاللهُ ينتقِمُ منه، ومن أعطَى ذِمّةَ النبيِّ ﷺ ثم غدَرَ بها، فالنبيُّ ﷺ خَصْمُه يومَ القيامةِ.

Nitekim bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘ b. Enes'ten [naklen] [Allah'ın]: {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا} “ve antlaşma yaptıklarında antlaşmalarını yerine getirenler...” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: “Kim Allah'a söz verir de sonra onu bozarsa, Allah ondan intikam alır. Kim de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in güvencesini (zimmetini) verir de sonra ona hıyanet ederse, kıyamet gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hasmı olur.”

وقد بيَّنتُ معنى "العهدِ" فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه .

Daha önce "ahd" kelimesinin anlamını tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım .

القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ}.

Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ} “Darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanında sabredenler...” sözünün tevili hakkında görüş:

قد بيَّنا تأويلَ "الصَّبرِ" فيما مضَى قَبلُ .

Daha önce "sabr"ın tevilini açıklamıştık .

فمعنى الكلامِ: والمانِعين أنفسَهم في البأساءِ والضرَّاءِ وحينَ البأسِ مما يكْرَهُه اللهُ لهم، والحابِسيها على ما أمَرهم به من طاعتِه.

Kelamın manası şöyledir: Darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanında nefislerini Allah'ın onlar için hoşlanmadığı şeylerden alıkoyanlar ve O'nun emrettiği itaati üzere nefislerini tutanlardır.

ثم قال أهلُ التأويلِ في معنى {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ}، بما حدثني به الحسينُ بنُ عَمرِو بنِ محمدٍ العَنْقزيُّ، قال: حدثنا أبي، وحدَّثني موسى، قال: حدثنا عمرٌو، قالَا جميعًا: حدثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، عن مُرَّةَ الهَمدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ أنه قال: أمَّا البأساءُ فالفقرُ، وأمَّا الضرَّاءُ فالسُّقْمُ .

Sonra tevil ehli {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “darlıkta ve hastalıkta” ifadesinin anlamı hakkında, bana el-Hüseyin b. Amr b. Muhammed el-Ankazî'nin rivayet edip dediği: Bize babam rivayet etti; bana Mûsâ da rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti; her ikisi birden: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes‘ûd'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: “el-Be'sâ' fakirlik, ed-darrâ' ise hastalıktır .”

حدثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ قال: حدثنا أبي، وحدثني المُثَنَّى، قال: حدثنا الحِمَّانيُّ، قالَا جميعًا: حدثنا شَريكٌ، عن السُّدِّيِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ}. قال: البأساءُ الجوعُ، والضراءُ المرضُ .

Bize Süfyân b. Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet edip dedi ki: Bize el-Hımmânî rivayet etti; her ikisi birden: Bize Şerîk, es-Süddî'den, o Mürre'den, o Abdullah'tan [Allah'ın]: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Darlıkta ve hastalıkta sabredenler...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “el-Be'sâ' açlık, ed-darrâ' hastalıktır .”

حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدثنا أبو أحمدَ، قال: حدثنا شَريكٌ، عن السُّديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: البأساءُ الحاجةُ، والضرَّاءُ المرضُ.

Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, es-Süddî'den, o Mürre'den, o Abdullah'tan [şöyle] dediğini rivayet etti: “el-Be'sâ' ihtiyaç (yoksulluk), ed-darrâ' ise hastalıktır.”

حدثنا بشرٌ، قال: حدثنا يزيدُ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كنا نتحدَّثُ أن البأساء البؤسُ والفقرُ، وأن الضرَّاء السُّقْمُ، وقد قال نبيُّ اللهِ أيوبُ ﷺ: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} [الأنبياء: ٨٣].

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Biz el-be'sâ'nın sıkıntı ve fakirlik, ed-darrâ'nın ise hastalık olduğunu konuşurduk. Nitekim Allah'ın Peygamberi Eyyûb sallallâhu aleyhi ve sellem: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Başıma bu dert geldi, Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin” [el-Enbiyâ: 83] demiştir.”

حُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ في قولِه: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ}. قال: البؤسُ الفاقةُ والفقرُ، والضرَّاءُ في النفسِ من وجعٍ أو مرضٍ يُصيبُه في جسدِه .

Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den [Allah'ın]: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Darlıkta ve hastalıkta sabredenler...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “el-Be's; darlık ve fakirliktir. ed-Darrâ' ise canda olup kişinin bedenine isabet eden ağrı veya hastalıktır .”

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرَّزاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ}. قال: البأساءُ البؤسُ، والضراءُ الزَّمانةُ في الجسدِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den [Allah'ın]: {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “darlıkta ve hastalıkta” sözü hakkında: “el-Be'sâ' sıkıntı, ed-darrâ' ise bedendeki kronik hastalıktır ” dediğini haber verdi.

حدثني المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو نُعيمٍ، قال: حدثنا عُبيدٌ، عن الضحاكِ، قال: البأساءُ الفقرُ ، والضراءُ المرضُ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeyd, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “el-Be'sâ' fakirlik , ed-darrâ' ise hastalıktır.”

حدثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ}. قال: البأساءُ البؤسُ والفقرُ، والضراءُ السُّقْمُ والوجَعُ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [Allah'ın]: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Darlıkta ve hastalıkta sabredenler...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “el-Be'sâ' sıkıntı ve fakirlik, ed-darrâ' ise hastalık ve ağrıdır.”

حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدثنا أبو أحمدَ، قال: حدثنا عُبيدُ بنُ الطُّفَيلِ أبو سِيدانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ بنَ مُزَاحِمٍ يقولُ في هذه الآيةِ: {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} قال: البأساءُ الفقرُ، والضراءُ المرضُ .

Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sîdân Ubeyd b. et-Tufeyl rivayet edip dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'in bu ayet; {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “...darlıkta ve hastalıkta...” hakkında şöyle dediğini işittim: “el-Be'sâ' fakirlik, ed-darrâ' ise hastalıktır.”

وأما أهلُ العربيةِ فإنهم اخْتَلفوا في ذلك؛ فقال بعضُهم: البأساءُ والضرَّاءُ مصدرٌ جاءَ على "فَعْلاء" ليس له "أَفعل"؛ لأنه اسمٌ، كما قد جاء "أفعل" في الأسماءِ ليس له "فَعْلاء"، نحو "أحمد". وقد قالوا في الصِّفةِ: "أفعل" ولم يجئْ له "فَعْلاء"، فقالوا: أنتَ من ذلك أَوْجلُ. ولم يقولوا: "وجْلاء".

Arap dili ehline (dilbilimcilere) gelince, onlar bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: el-Be'sâ' ve ed-darrâ', "ef‘al" (أَفْعَل) kalıbı bulunmayan, "fa‘lâ'" (فَعْلَاء) vezninde gelmiş birer masdardır; çünkü bunlar isimdir. Nitekim isimlerde "Ahmed" gibi "fa‘lâ'"sı olmayan "ef‘al" kalıbı da gelmiştir. Sıfatta ise "ef‘al" kalıbını kullanıp "fa‘lâ'" kalıbı getirmemişler ve: "Sen bundan dolayı daha çok korkansın (أَوْجَل)" demişler, "vecelâ'" (وَجْلَاء) dememişlerdir.

وقال بعضُهم: هو اسمٌ للفعلِ، كأنَّ البأساءَ البؤسُ، والضراءَ الضُّرُّ، وهو اسمٌ يقعُ إن شئتَ لمؤنثٍ، وإن شئتَ لمذكرٍ، كما قال زهيرٌ :

Bazıları da şöyle demiştir: Bu, fiil için bir isimdir (masdar manasındadır); sanki el-be'sâ' "el-be's" (sıkıntı/şiddet), ed-darrâ' da "ed-durr" (zarar/hastalık) anlamındadır. Bu, istersen müennes için, istersen müzekker için kullanılabilen bir isimdir. Nitekim Züheyr şöyle demiştir :

فتُنْتَجْ لَكُمْ غِلْمانَ أشْأمَ كُلُّهُمْ … كأحْمَرِ عادٍ ثُمَّ تُرْضِعْ فتَفْطِمِ

Size hepsi de uğursuzluk timsali olan oğlanlar doğurur / Âd kavminin kızılı (Uğursuzu) gibi; sonra onları emzirip sütten keser.

يعني: فتُنْتَجْ لكم غلمانَ شُؤْمٍ.

Yani: “Size uğursuz oğlanlar doğurur” demektir.

وقال بعضُهم: لو كان ذلك اسمًا يجوزُ صرفُه إلى مؤنثٍ ومُذكرٍ، لجازَ إجراءُ "أَفْعل" في النكرةِ، ولكنه اسمٌ قام مقامَ المصْدَرِ، والدليلُ على ذلك قولُهم: لئن طلبتَ نُصرتَهم لَتجِدنَّهمْ غيرَ أبعدَ. بغيرِ إجراءٍ. قال: وإنما كان اسمًا للمصدرِ؛ لأنه إذا ذُكر عُلمَ أنه يُرادُ به المصدرُ.

Bazıları da şöyle demiştir: Eğer bu, müennese ve müzekkere çevrilmesi caiz olan bir isim olsaydı, belirsiz (nekre) isimde "ef‘al" vezninin tenvinlenmesi (sarfedilmesi) caiz olurdu. Fakat bu, masdarın yerine geçmiş bir isimdir. Bunun delili de onların tenvinsiz olarak: "Eğer onların yardımını istersen onları hiç de uzak olmayan kimseler bulursun (غيرَ أَبْعَدَ)" sözleridir. Dedi ki: Bu ancak masdar ismi olmuştur; çünkü anıldığında onunla masdarın kastedildiği anlaşılır.

وقال غيرُهم: لو كان ذلك مصدرًا فوقَع بتأنيثٍ لم يقعْ بتذكيرٍ، ولو وقَع بتذكيرٍ لم يقعْ بتأنيثٍ؛ لأن من سُمِّيَ "بأفعل" لم يُصرفْ إلى "فُعْلَى"، ومن سُمِّيَ "بفُعْلَى" لم يُصرَفْ إلى "أفعل"؛ لأن كلَّ اسمٍ يَبْقى بهيئتِه لا يُصرفُ إلى غيرِه، ولكنهما لغتان، فإذا وقَع التذكيرُ، كان: بأمرٍ أَشْأمَ، وإذا وقَع البأساءُ

Başkaları ise şöyle demiştir: Eğer bu bir masdar olsaydı, müennes olarak kullanıldığında müzekker olarak gelmez, müzekker olarak kullanıldığında da müennes olarak gelmezdi. Çünkü "ef‘al" (أَفْعَل) şeklinde isimlendirilen bir kelime "fu‘lâ" (فُعْلَى) veznine çevrilemez; "fu‘lâ" şeklinde isimlendirilen de "ef‘al" veznine çevrilemez. Zira her isim kendi biçimi üzere kalır, bir başkasına dönüştürülmez. Fakat bunlar iki ayrı lehçedir. Dolayısıyla müzekker geldiğinde: "daha uğursuz bir işle (بِأَمْرٍ أَشْأَمَ)" denir; el-be'sâ' geldiğinde ise

والضرَّاءُ، وقَع الخَلَّةُ البأساءُ، والخَلَّةُ الضرَّاءُ، وإنْ كان لم يُبنَ على الضرَّاءِ "الأضرّ"، ولا على الأشأم "الشَّأْماء"؛ لأنه لم يرِدْ مِن تأنيثِه التذكيرُ، ولا مِن تَذْكيرِه التأنيثُ، كما قالوا: امرأةٌ حسناءُ. ولم يقولوا: رجلٌ أحسنُ. وقالوا: رجلٌ أمردُ. ولم يقولوا: امرأةٌ مَرْداءُ. فإذا قيلَ: الخَصْلةُ الضرَّاءُ. والأمرُ الأَشْأمُ. دلَّ على المصدرِ، ولم يحتجْ إلى أن يكونَ اسمًا، وإن كان قد كفَى من المصدرِ.

ve ed-darrâ' geldiğinde ise "sıkıntılı durum (الخَلَّةُ البَأْسَاءُ)" ve "zararlı durum (الخَلَّةُ الضَّرَّاءُ)" denir. Gerçi ed-darrâ' üzerine "el-edarr", el-eş'em üzerine de "eş-şe'mâ'" bina edilmemiştir; çünkü onun müennesinden müzekkeri, müzekkerinden de müennesi kastedilmemiştir. Nitekim "güzel kadın (امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ)" demişler ama [bu anlamda] "güzel adam (رَجُلٌ أَحْسَنُ)" dememişlerdir; "köse adam (رَجُلٌ أَمْرَدُ)" demişler ama "köse kadın (امْرَأَةٌ مَرْدَاءُ)" dememişlerdir. Dolayısıyla "zararlı haslet" ve "uğursuz iş" denildiğinde masdara delalet eder ve her ne kadar masdarın yerini tutsa da [ayrıca] bir isim olmasına ihtiyaç duymaz.

وهذا قولٌ مخالفٌ تأويلَ مَنْ ذكَرْنَا تأويلَه من أهلِ العلمِ في تأويلِ: {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} وإن كان صحيحًا على مذهبِ العربيةِ، وذلك أن أهلَ التأويلِ تأولوا البأساءَ بمعنَى البؤسِ، والضرَّاءَ بمعنى الضُّرِّ في الجسدِ، وذلك من تأويلِهم يُنبئُ عن أنهم وجَّهوا البأساءَ والضراء إلى أسماءِ الأفعالِ دونَ صفاتِ الأسماءِ ونُعوتِها، فالذي هو أوْلَى بـ {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} على قولِ أهلِ التأويلِ، أن تكونَ البأساءُ والضَّرَّاءُ أسماءَ أفعالٍ، فتكونَ البأساءُ اسمًا للبؤسِ، والضراءُ اسمًا للضُّرِّ.

Bu görüş, her ne kadar Arap dili kuralları açısından doğru olsa da, {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “darlıkta ve hastalıkta” [ifadesinin] tefsirinde görüşlerini zikrettiğimiz ilim ehlinin tefsirine aykırıdır. Şöyle ki; tefsir ehli el-be'sâ'yı darlık/sıkıntı, ed-darrâ'yı ise bedendeki hastalık/zarar anlamında tefsir etmişlerdir. Onların bu tefsiri, el-be'sâ' ve ed-darrâ'yı isimlerin sıfatları ve nitelemeleri olarak değil de fiil isimleri (masdar) olarak değerlendirdiklerini gösterir. Dolayısıyla tefsir ehlinin sözüne göre {الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “darlıkta ve hastalıkta” [ifadesinde] en uygun olan; el-be'sâ' ve ed-darrâ'nın fiil isimleri olması, böylece el-be'sâ'nın sıkıntıya isim, ed-darrâ'nın da bedensel zarara/hastalığa isim olmasıdır.

وأمّا {الصَّابِرِينَ} فنصبٌ، وهو من نعتِ {مَنْ} على وجْهِ المدحِ؛ لأنَّ مِن شأنِ العربِ إذا تطاولت صفةُ الواحدِ الاعتراضَ بالمدحِ والذمِّ بالنّصبِ أحيانًا، وبالرفعِ أحيانًا، كما قال الشاعرُ :

{الصَّابِرِينَ} “ve sabredenler” [kelimesine] gelince; mansubdur ve övgü (medih) yoluyla {مَنْ} “kimse” [kelimesinin] sıfatıdır. Çünkü Arapların âdetine göre, tek bir kimsenin sıfatları uzayıp gittiğinde, araya bazen nasb bazen de ref ile övgü veya yergi (zem) sokulur; nitekim şair şöyle demiştir :

إلى الملِكِ القَرْمِ وابنِ الهُمامِ … وليثَ الكتيبةِ في المُزْدَحَمْ

O cömert ve ulu hükümdara , o azimli liderin oğluna / Ve savaş meydanındaki o ordu aslanına,

وذا الرأْيِ حينَ تُغَمُّ الأمورُ … بذاتِ الصَّليلِ وذاتِ اللُّجُمْ

Kılıç şakırtıları ve dizginler arasında / İşler karıştığı zamandaki o basiret sahibine!

فنصَب "ليثَ الكتيبة"، و"ذَا الرأي" على المدحِ، والاسمُ قبلَهما

[Şair,] övgü (medih) maksadıyla "ordu aslanı" (ليثَ الكتيبة) ve "basiret sahibi" (ذَا الرأي) [ifadelerini] nasb etmiştir (mansub kılmıştır); bunlardan önceki isim ise

مخفوضٌ؛ لأنه من صفةِ واحدٍ، ومنه قولُ الآخرِ :

aynı kişinin sıfatı olduğu halde mecrur olmuştur. Diğer şairin şu sözü de böyledir :

فلَيْتَ التي فيها النُّجومُ تَوَاضَعت … على كلِّ غَثٍّ منهمُ وسَمِينِ

Keşke içinde yıldızların bulunduğu [gökyüzü], onların her bir değersizi ve değerlisi (zayıfı ve semizi) üzerine çökseydi!

غيوثَ الحَيَا في كلِّ مَحْلٍ ولَذْبةٍ … أسُودَ الشَّرَى يَحْمِين كلَّ عَرينِ

[O ölenler ki] her kuraklık ve kıtlıkta hayat bahşeden yağmurlardır / Her inlerini koruyan Şerâ aslanlarıdırlar!

وقد زعَمَ بعضُهم أن قولَه: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ}. نصبٌ عطفًا على {السَّائِلِينَ}. كأنَّ معنى الكلامِ عندَه: وآتَى المالَ على حبِّه ذوِي القُرْبَى واليتامَى والمساكينَ وابنَ السبيلِ والسائلين والصابرين في البأساءِ والضراءِ.

Bazıları da [Allah'ın]: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ} “darlıkta sabredenler” sözünün {السَّائِلِينَ} “isteyenler” kelimesine atfedilerek mansub olduğunu iddia etmiştir. Sanki ona göre cümlenin anlamı: "Mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, isteyenlere ve darlıkta ve hastalıkta sabredenlere verdi" şeklindedir.

وظاهرُ كتابِ اللهِ يدلُّ على خطأِ هذا القولِ، وذلك أن الصابرين في البأساءِ والضراءِ هم أهلُ الزَّمانَةِ في الأبدانِ، وأهلُ الإقتارِ مِن الأموالِ، وقد مضَى وصفُ القومِ بإيتاءِ مَن كان ذلك صِفتَه المالَ في قولِه: {وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ}. وأهلُ الفاقةِ والفقرِ هم أهلُ البأساءِ والضرَّاءِ، لأنَّ مَن لم يكنْ مِنْ أهلِ الضَّراءِ ذا بأساءَ، لم يكنْ ممَّن لهُ قَبولُ الصدقةِ، وإنما له قَبولُها إذا كان جامعًا إلى ضرَّائِه بأساءَ، وإذا جمَع إليها بأساءَ كان من أهل المَسْكنَةِ الذين قد دخَلوا في جملةِ المساكين الذين قد مضَى ذكرُهم قبلَ قولِه: {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ}. وإذا كان ذلك كذلك، ثم نصَبَ {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ} بقولِه: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ}. كان الكلامُ تكريرًا بغيرِ فائدةِ معنًى، كأنه قيلَ: وآتى المالَ على حُبِّه ذوِي القُرْبَى واليتامى والمساكينَ [والمساكينَ]. واللهُ يتعالى عن أن يكونَ ذلك في

Allah'ın Kitabı'nın zahiri bu görüşün yanlışlığına delalet etmektedir. Şöyle ki darlıkta ve hastalıkta sabredenler, bedenlerinde süreğen hastalık bulunanlar ve malları hususunda darlık çekenlerdir. Nitekim bu nitelikte olan kimselere mal verilmesi, daha önce [Allah Teâlâ'nın]: {وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ} “yoksullara, yolda kalmışa ve isteyenlere” buyruğunda zikredilen o topluluğun vasfı olarak geçmişti. İhtiyaç ve fakirlik ehli, [aynı zamanda] darlık ve hastalık ehlidir. Çünkü hastalık ehlinden olup da darlık çekmeyen bir kimse, sadaka kabul etmesi caiz olanlardan değildir. O, ancak hastalığına darlık da eklenirse sadaka kabul edebilir. Hastalığına darlık da eklendiğinde ise o, {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ} “darlıkta sabredenler” buyruğundan önce zikirleri geçen yoksullar topluluğuna dâhil olan miskinlik ehlinden olur. Durum böyle olunca, şayet {وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ} “darlıkta sabredenler” ifadesi {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “mala olan sevgisine rağmen onu verdi” buyruğuyla mansub kılınmış olsaydı, söz hiçbir anlamsal fayda olmaksızın bir tekrar olurdu; sanki: "Mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara, yetimlere, yoksullara [ve yoksullara] verdi" denilmiş gibi olurdu. Allah ise kendi

خطابِه عبادَه، ولكن معنى ذلك: ولكنَّ البرَّ مَن آمَن باللهِ واليومِ الآخرِ ، الموفون بعهْدِهم إذا عاهَدوا، والصابرين في البأساءِ والضراءِ. و {الْمُوفُونَ} رفعٌ؛ لأنه من صفةِ {مَنْ}، و {مَنْ} رفعٌ، فهو معربٌ بإعرابِه، و {الصَّابِرِينَ} نصبٌ - وإن كان من صفتهِ - على وجهِ المدحِ الذي وصَفنا قبلُ.

kullarına olan hitabında böyle bir şeyden münezzehtir. Bilakis bunun anlamı: "Lakin iyilik; Allah'a ve ahiret gününe iman eden , antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler ve darlıkta ve hastalıkta sabredenlerin [iyiliğidir]" şeklindedir. {الْمُوفُونَ} “yerine getirenler” merfûdur; çünkü {مَنْ} “kimse” kelimesinin sıfatıdır ve {مَنْ} merfû olduğu için onun irabıyla irablanmıştır. {الصَّابِرِينَ} “sabredenler” ise -onun sıfatı olmasına rağmen- daha önce açıkladığımız üzere övgü (medih) yoluyla mansubdur.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَحِينَ الْبَأْسِ}.

Yüce Allah'ın: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında...” sözünün tefsiri.

يعني جلَّ ذِكرُه بقولِه: {وَحِينَ الْبَأْسِ}: والصابرين في وقتِ البأسِ. وذلك وقتُ شدةِ القتالِ في الحربِ.

Şanı yüce olan [Allah]: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında” sözüyle şunu kastetmektedir: Zorluk ve savaş vaktinde sabredenler. Bu da harpte çatışmanın şiddetlendiği andır.

كما حدثني الحسينُ بنُ عمرِو بنِ محمدٍ العَنْقَزيُّ، قال حدثنا أبي، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ في قولِه ﵎: {وَحِينَ الْبَأْسِ}. قال. حينَ القتالِ .

Nitekim bana el-Hüseyin b. Amr b. Muhammed el-Ankazî rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Mürre'den, o Abdullah [b. Mes‘ûd] radıyallâhu anh'tan [Allah'ın]: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında” sözü hakkında: “Savaş vaktinde ” dediğini rivayet etti.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرٌو، قال حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ مثلَه .

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Mürre'den, o Abdullah'tan aynısını rivayet etti .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَحِينَ الْبَأْسِ}: القتالِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında”: “Savaşta ” dediğini nakletti.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {وَحِينَ الْبَأْسِ}. أي: عندَ مَواطنِ القتالِ.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘, Saîd'den, o Katâde'nin: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında” [kavli hakkında]: “Yani savaş meydanlarında.” dediğini nakletti.

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا مَعمرٌ، عن قتادةَ: {وَحِينَ الْبَأْسِ}: القتالِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında”: “Savaşta ” dediğini haber verdi.

حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {وَحِينَ الْبَأْسِ}: عندَ لقاءِ العدوِّ .

Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında”: “Düşmanla karşılaşıldığı zaman ” dediğini nakletti.

حدثني المُثَنَّى قال: حدثنا أبو نُعيمٍ، قال: حدثنا عُبيدٌ، عن الضحَّاكِ: {وَحِينَ الْبَأْسِ}. القتالُ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeyd, ed-Dahhâk'tan: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında”: “Savaş [vaktidir]” dediğini nakletti.

حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدثنا أبو أحمدَ، قال: حدثنا عُبيدُ بنُ الطُّفيلِ أبو سِيدانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ بنَ مُزاحمٍ يقولُ في قولِه: {وَحِينَ الْبَأْسِ}.

Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeyd b. et-Tufeyl Ebû Seydân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'in [Allah'ın]: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaş zamanında” sözü hakkında şöyle dediğini işittim:

قال: القتالِ .

Şöyle dedi: “Savaş [vaktinde] .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)}.

Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)} “İşte doğru olanlar onlardır ve işte takva sahipleri de onlardır” sözünün tefsiri.

يعني بقولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا}. من آمَن باللهِ واليومِ الآخرِ، ونَعتَهم النعتَ الذي نعَتَهم به في هذه الآيةِ، يقولُ: فمن فعَل هذه الأشياءَ فهم الذين صدَقوا اللهَ في إيمانِهم به، وحقَّقوا قولَهم بأفعالِهم، لا مَن ولَّى وجهَه قِبلَ المشرقِ والمغربِ وهو يُخالِفُ اللهَ في أمرِه، وينقُضُ عهدَه وميثاقَه، ويكتُمُ الناسَ وإنَ ما أمَره بِبَيانِه ويكذِّبُ رسلَه.

Yüce Allah: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “İşte doğru olanlar onlardır” sözüyle; Allah'a ve ahiret gününe iman eden ve bu ayette kendilerini nitelediği vasıflarla vasıflanan kimseleri kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Kim bu şeyleri yaparsa, Allah'a olan imanlarında O'na sadakat gösterenler ve sözlerini fiilleriyle doğrulayanlar işte onlardır. Yoksa Allah'ın emrine muhalefet eden, O'nun ahdini ve misakını bozan, açıklaması emredilen şeyleri insanlardan gizleyen ve O'nun elçilerini yalanlayan halde yüzünü doğuya veya batıya çevirenler değildir.

وأما قولُه: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}. فإنه يعني: أولئك هم الذين اتَّقَوا

[Allah'ın]: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte takva sahipleri de onlardır” sözüne gelince; O bununla şunu kastetmektedir: İşte onlar sakınan...

عقابَ اللهِ، فتجنَّبوا عصيانَه، وحذِروا وعيدَه ، فلم يتعدَّوا حدودَه، وخافوه فقاموا بأداءِ فرائضِه.

Allah'ın cezasından sakınıp O'na isyan etmekten kaçınan, azabından korkup sınırlarını aşmayan, O'ndan korkarak farzlarını eda eden kimselerdir.

وبمثلِ الذي قلنا في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا}. كان الربيعُ بنُ أنسٍ يقولُ.

[Allah'ın]: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “İşte doğru olanlar onlardır” sözü hakkında bizim söylediğimizin bir benzerini er-Rebî‘ b. Enes de söylerdi.

حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، بن أبيه، عن الرَّبيعِ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا}. قال: فتكلَّموا بكلامِ الإيمانِ، فكانت حقيقَتُه العملَ، صدَقوا اللهَ. قال: وكان الحسنُ يقولُ: هذا كلامُ الإيمانِ، وحقيقتُه العملُ، فإن لم يكنْ مع القولِ عملٌ فلا شيْءَ .

Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den [Allah'ın]: {أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “İşte doğru olanlar onlardır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “İman sözünü söylediler ve bunun hakikati amel oldu; Allah'a sadakat gösterdiler.” Dedi ki: Hasan[-ı Basrî] de şöyle derdi: “Bu imanın sözüdür, onun hakikati ise ameldir. Eğer sözün yanında amel yoksa hiçbir şey yoktur .”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” sözünün tefsiri.

يعني جلَّ ذِكرُه بقولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى}: فُرِض عليكم.

Şanı yüce olan [Allah]: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” sözüyle: "Size farz kılındı" anlamını kastetmektedir.

فإن قال قائلٌ: أَفرضٌ على وليِّ القتيلِ القِصاصُ مِن قاتِل وَلِيِّه؟

Eğer birisi: "Öldürülenin velisine, yakınının katiline kısas uygulamak farz mıdır?" diyecek olursa,

قيل: لَا، ولكنَّه مباحٌ له ذلك، والعفوُ، وأخذُ الدِّيَةِ.

Şöyle denilir: Hayır, fakat bunu yapmak, affetmek ve diyet almak onun için mubahtır.

فإن قال: وكيفَ قال: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ}؟

Eğer: "Peki nasıl {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} 'Size kısas farz kılındı' buyrulmuştur?" derse,

قيل: إن معنَى ذلك على خلافِ ما ذهَبتَ إليه، وإنما معناه: يا أيها الذين آمَنوا كُتب عليكم في القتْلَى قِصاصٌ؛ الحرُّ بالحرِّ، والعبدُ بالعبدِ، والأُنْثى كفْءُ الأنثى. أي أن الحرَّ إذا قتَل الحرَّ، فدمُ القاتلِ كفءٌ لدمِ القتيلِ بالقِصاصِ منه

Şöyle denilir: Bunun anlamı senin vardığın görüşün aksinedir. Bunun anlamı ancak şudur: Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı; hüre karşılık hür, köleye karşılık köle, kadına denk olarak da kadın. Yani hür bir kimse hür bir kimseyi öldürdüğünde, katilden kısas yoluyla [alınacak] katilin kanı, öldürülenin kanına denktir;

دونَ غيرِه مِن الناسِ، ولا تُجاوِزوا بالقتلِ إلى غيرِه ممن لم يقتُلْ؛ فإنه حرامٌ عليكم أن تقتُلوا بقتيلِكم غيرَ قاتلِه.

insanlardan başkasına geçilmez. Öldürme işinde, adam öldürmeyen başkalarına haddi aşarak geçmeyin; zira öldürülen kimsenize karşılık katilinden başkasını öldürmeniz size haramdır.

والفرضُ الذي فرَضه اللهُ علينا في القِصاصِ هو ما وصَفتُ، من تَرْكِ المجاوزةِ بالقِصاصِ قتلَ القاتلِ بقتيلِه إلى غيرِه، لا أنه وجَب علينا القِصاصُ فرضًا، وجوبَ فرضِ الصلاةِ والصيامِ، حتى لا يكونَ لنا تركُه، ولو كان ذلك فرضًا لا يجوزُ لنا تركُه لم يكنْ لقولِه: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ}. معنًى مفهومٌ؛ لأنه لا عفوَ بعدَ القِصاصِ فيقالَ: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ}.

Kısas hususunda Allah'ın bize farz kıldığı şey, vasfettiğim üzere, kısasta haddi aşıp öldürülen karşılığında katilden başkasını öldürmeyi terk etmektir. Yoksa namaz ve orucun farziyeti gibi terk etmemiz caiz olmayacak şekilde kısasın bizzat kendisinin bize farz kılınmış olması değildir. Eğer bu, terk etmemiz caiz olmayan bir farz olsaydı, [Allah'ın]: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} “Fakat kim kardeşi tarafından bir şey karşılığı bağışlanırsa...” sözünün anlaşılır bir manası kalmazdı; zira kısas uygulandıktan sonra af söz konusu olamaz ki: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} “Fakat kim kardeşi tarafından bir şey karşılığı bağışlanırsa...” densin.

وقد قيل: إن معنى القِصاصِ في هذه الآيةِ مُقاصَّةُ دِياتِ بعضِ القتْلَى بدِياتِ بعضٍ. وذلك أن الآيةَ عندَهم نزَلتْ في حزبين تحاربوا على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ، فقتَل بعضُهم بعضًا، فأُمِر النبيُّ ﷺ أن يُصلِحَ بينَهم، بأن يُسقِطَ ديَاتِ نساءِ أحدِ الحزبين بدياتِ نساءِ الآخرين، ودياتِ رجالِهم بدياتِ رجالِهم، ودياتِ عبيدِهم بدياتِ عبيدِهم، قِصاصًا. فذلك عندَهم مَعنى القِصاص في هذه الآيةِ.

Bu ayette kısasın anlamının, öldürülenlerin bir kısmının diyetlerinin diğer bir kısmının diyetleriyle takas edilmesi (mahsuplaşılması) olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki; onlara göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında birbirleriyle savaşan ve birbirlerinden adam öldüren iki grup hakkında inmiştir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kısas olarak iki gruptan birinin kadınlarının diyetlerini diğerinin kadınlarının diyetlerine, erkeklerinin diyetlerini erkeklerinin diyetlerine, kölelerinin diyetlerini de kölelerinin diyetlerine karşılık sayarak (düşürerek) aralarını düzeltmesi emredilmiştir. İşte onlara göre bu ayetteki kısasın manası budur.

فإن قال قائلُ: فإنّه جلَّ ثناؤُه قال: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. أفما لنا أن نقتصَّ للحُرِّ إلَّا من الحُرِّ، ولَا للأُنثى إلَّا من الأُنثى؟

Eğer birisi: "Yüce Allah: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” buyurmuştur. Buna göre hür için ancak hürden, kadın için de ancak kadından mı kısas alabiliriz?" derse,

قيل: بلى، لنا أن نقتصَّ للحرِّ من العبدِ، وللأنثى من الذكرِ، يقولُ جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} [الإسراء: ٣٣]. وبالنقلِ

[Ona şöyle] denilir: Bilakis, hür için köleden, kadın için de erkekten kısas alabiliriz. Şânı yüce olan [Allah]: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} [el-İsrâ: 33] “Kim haksız yere öldürülürse, biz onun velisine bir yetki vermişizdir” buyurmaktadır. [Ayrıca bu hüküm] yaygın nakille de [sabittir]:

المستفيضِ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "المؤمنون تتكافأُ دماؤُهم" .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den müstefiz (yaygın) yolla nakledilen rivayette o şöyle buyurmuştur: “Müminlerin kanları birbirine denktir .”

فإن قال: فإذ كان ذلك كذلك، فما وجهُ تأويلِ هذه الآيةِ؟

Eğer: “Durum böyle olduğuna göre, bu ayetin tevilinin yönü nedir?” diyecek olursa,

قيل: اخْتَلفَ أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: نزَلتْ هذه الآيةُ في قومٍ كانوا إذا قتَل الرجلَ منهم عبدُ قومٍ آخرين، لم يرضَوْا من قتيلِهم بدمِ قاتلِه، من أجلِ أنه عبدٌ حتى يقتُلُوا به سيدَه، وإذا قتَلتِ المرأةُ من غيرِهم رجلًا منهم، لم يرضَوْا بالقِصاصِ بالمرأةِ القاتلةِ حتى يقتُلوا رجلًا من رهطِ المرأةِ وعشيرَتِها، فأَنْزَل اللهُ جلَّ وعزَّ هذه الآيةَ، فأَعْلَمهم أن الذي فُرِض لهم من القِصاصِ أن يقتُلوا بالرجلِ الرجلَ القاتلَ دونَ غيرِه، وبالأُنثى الأُنثى القاتلةَ دونَ غيرِها من الرجالِ، وبالعبدِ العبدَ القاتلَ دونَ غيرِه من الأحرارِ، ونهاهم أن يتعدَّوا القاتلَ إلى غيرِه في القِصاصِ.

Şöyle denilir: Tevil ehli bu hususta ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı şöyle demiştir: Bu ayet, başka bir topluluğun kölesi kendilerinden bir adamı öldürdüğünde, sırf köle olduğu için öldürülen adamlarına karşılık katilin kanıyla yetinmeyip onun yerine efendisini öldürmedikçe razı olmayan; başka bir topluluğun kadını kendilerinden bir erkeği öldürdüğünde ise katil kadınla kısasa razı olmayıp kadının aşiret ve kabilesinden bir erkeği öldürmedikçe tatmin olmayan bir topluluk hakkında inmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirmiş ve kendilerine farz kılınan kısasın, erkeğe karşılık başkası değil sadece katil erkeğin, kadına karşılık erkeklerden başkası değil sadece katil kadının, köleye karşılık hürlerden başkası değil sadece katil kölenin öldürülmesi olduğunu bildirmiş ve kısasta katili aşıp başkasına tecavüz etmelerini onlara yasaklamıştır.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو الوليدِ، وحدثنا المُثَنَّى، قال: حدثنا الحجاجُ، قالَا جميعًا: حدثنا حمادٌ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، عن الشَّعْبيِّ في قولِه: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. قال: نزَلت في قبيلتين من قبائِلِ العربِ اقْتتلَتا قتالَ عِمِّيَّةٍ، فقالوا: نقتُلُ بعبدِنا فلانَ بنَ فلانٍ، وبفلانةَ فلانَ بنَ فلانٍ. فأَنْزَل اللهُ: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}.

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Velîd anlattı; [ayrıca] bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı; her ikisi birden dediler ki: Bize Hammâd, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da eş-Şa'bî'den [Allah Teâlâ'nın]: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu ayet] Arap kabilelerinden, körü körüne bir taassupla savaşan iki kabile hakkında indi. [İçlerinden biri]: “Kölemize karşılık filan oğlu filanı, kadınımıza karşılık da filan oğlu filanı öldürürüz” dedi. Bunun üzerine Allah: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” [ayetini] indirdi.

حدثنا بشرٌ، قال: حدثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}: وكان أهل الجاهليةِ فيهم بغيٌ وطاعةٌ للشيطانِ، فكان الحيُّ إذا كان فيهم عزةٌ ومنَعةٌ، فقتَل عبدُ قومٍ آخرين عبدًا لهم، قالوا: لا نقتُلُ به إلَّا حُرًّا. تَعزُّزًا، لفضلِهم على غيرِهم في أنفسِهم، وإذا قُتِلتْ لهم امرأةٌ قتَلتْها امرأةُ قومٍ آخرين، قالوا: لا نقتُلُ بها إلَّا رجلًا. فأَنْزَل اللهُ هذه الآيةَ يُخْبرُهم أن العبدَ بالعبدِ، والأنثى بالأنثى، فنهاهم عن البَغْيِ، ثم أَنْزَل اللهُ جلَّ ثناؤُه في سورةِ "المائدة" بعدَ ذلك فقال: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} [المائدة: ٤٥].

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o da Katâde'den [Allah'ın]: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Cahiliye ehlinde bir azgınlık ve şeytana itaat vardı. Bir kabilede üstünlük ve güç bulunduğunda, başka bir kavmin kölesi onların bir kölesini öldürürse, kendilerini diğerlerine karşı üstün gördükleri için kibirlenerek: "Biz bu köleye karşılık ancak bir hürü öldürürüz" derlerdi. Başka bir kavmin kadını onlardan bir kadını öldürdüğünde de: "Biz buna karşılık ancak bir erkeği öldürürüz" derlerdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirerek köleye köle, kadına kadın olduğunu onlara bildirdi ve azgınlık yapmalarını yasakladı. Sonra Yüce Allah bundan sonra Mâide Suresi'nde [şu ayeti] indirdi: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ} “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara karşılıklı kısas yazdık” [el-Mâide: 45].

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} قال: لم يكنْ لمن قبلَنا دِيةٌ، إنما هو القتلُ أو العفوُ إلى أهلِه، فنزَلتْ هذه الآيةُ في قومٍ كانوا أكثرَ مِن غيرِهم، وكانوا إذا قُتِل من الحيِّ الكثيرِ عبدٌ قالوا: لا نقتُلُ به إلَّا حرًّا. وإذا قُتلتْ منهم امرأةٌ قالوا: لا نقتُلُ بها إلَّا رجلًا. فأَنْزَل اللهُ تعالى: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den [Allah'ın]: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Bizden öncekiler için diyet yoktu; [hüküm] ancak öldürmek veya maktulün ailesinin affetmesinden ibaretti. Bu ayet, diğerlerinden sayıca daha çok olan bir topluluk hakkında indi. Bu kalabalık kabileden bir köle öldürüldüğünde: "Biz buna karşılık ancak bir hürü öldürürüz" derlerdi. Onlardan bir kadın öldürüldüğünde de: "Biz buna karşılık ancak bir erkeği öldürürüz" derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” [ayetini] indirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: حدثنا معتمرٌ، قال: سمِعتُ داودَ، عن عامرٍ في هذه الآيةِ: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. قال: إنما ذلك في قتالِ عِمِّيةٍ، إذا أُصِيبَ مِن هؤلاءِ عبدٌ ومن هؤلاءِ عبدٌ

Bana Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir anlattı, dedi ki: Dâvûd'un, Âmir'den bu ayet: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” hakkında şöyle dediğini işittim: Bu ancak [kimin kimi öldürdüğü bilinmeyen] kör dövüşü kavgası hakkındadır; [o da] şunlardan bir köle ve bunlardan da bir köle vurulduğunda [onların]

تَكافَأ ، وفي المرأتين كذلك، وفي الحُرَّين كذلك، هذا معناه إن شاء اللهُ.

birbirine denk tutulması , iki kadında da böyle olması, iki hürde de böyle olması hakkındadır. İnşallah bunun anlamı budur.

وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قد دخَل في قولِ اللهِ: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ} الرجلُ بالمرأةِ، والمرأةُ بالرجلِ. وقال عطاءٌ: ليس بينَهما فَضلٌ .

Bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini anlattı: Allah'ın: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ} “Hüre hür...” kavlinin kapsamına kadına karşılık erkek ve erkeğe karşılık kadın da girmiştir. Atâ da şöyle demiştir: İkisi arasında bir üstünlük [farkı] yoktur .

وقال آخرون: بل نزَلتْ هذه الآيةُ في فريقين كان بينَهم قتالٌ على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ، فقُتل مِن كلَا الفريقين جماعةٌ من الرجالِ والنساءِ، فأُمِر النبيُّ ﷺ أن يُصلِحَ بينَهم، بأن يجعَلَ ديَاتِ النساءِ من كلِّ واحدٍ من الفريقين قِصاصًا بدياتِ النساءِ من الفريقِ الآخرِ، ودياتِ الرجالِ بالرجالِ، ودياتِ العبيدِ بالعبيدِ، فذلك معنى قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى}.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında aralarında savaş çıkan ve her iki gruptan da erkek ve kadınlardan bir topluluğun öldürüldüğü iki fırka hakkında inmiştir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, her iki gruptan birinin kadınlarının diyetlerini diğer grubun kadınlarının diyetlerine, erkeklerin diyetlerini erkeklere, kölelerin diyetlerini de kölelere kısas (mahsup) kılarak aralarını düzeltmesi emredilmiştir. İşte O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” kavlinin manası budur.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا موسى، قال: حدثنا عمرُو، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. قال: اقتتَل أهلُ ماءين من العربِ، أحدُهما مسلمٌ والآخرُ مُعاهَدٌ، في بعضِ ما يكونُ بينَ العربِ من الأمرِ، فأَصْلحَ بينَهم النبيُّ ﷺ وقد كانوا قَتَلوا الأحرارَ والعبيدَ والنساءَ - على أن يؤدِّيَ الحرُّ ديةَ الحرِّ، والعبدُ ديةَ العبدِ، والأنثى ديةَ الأنثى، فقاصَّهم بعضَهم مِن بعضٍ.

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” kavli hakkında şöyle demiştir: Araplardan -biri Müslüman, diğeri ise anlaşmalı (muâhed) olan- iki su ahalisi, Araplar arasında olagelen meselelerden biri yüzünden birbirleriyle savaştı. Onlar [birbirlerinden] hürleri, köleleri ve kadınları öldürmüşlerdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem; hür [için] hürün diyetini, köle [için] kölenin diyetini, kadın [için de] kadının diyetini ödemeleri şartıyla aralarını bulup düzeltti ve onları birbirleriyle karşılıklı olarak takas/kısas etti.

حدثني المُثَنَّى، قال: حدثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن السُّديِّ، عن أبي مالكٍ، قال: كان بينَ حَيَّيْن من الأنصارِ قتالٌ، كان لأحدِهما على الآخرِ الطَّوْلُ، فكأنَّهم طلَبوا الفضلَ، فجاء النبيُّ ﷺ ليصلِحَ بينَهم، فنزَلتْ هذه الآيةُ: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. فجعَل النبيُّ ﷺ الحرَّ بالحرِّ، والعبدَ بالعبدِ، والأنثى بالأنثى .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mubârek, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten şöyle dediğini haber verdi: Ensardan iki kabile arasında savaş vardı. Birinin diğerine karşı üstünlüğü söz konusuydu ve sanki bir ayrıcalık talep ediyorlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarını düzeltmek için geldi ve şu ayet indi: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...”. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hürü hürle, köleyi köleyle, kadını da kadınla bir [ve denk] kıldı .

حدثنا المُثَنَّى، قال: حدثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن شعبةَ، عن أبي بشرِ، قال: سمِعتُ الشَّعْبيَّ يقولُ في هذه الآيةِ: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى}. قال: نزَلتْ في قتالِ عِمِّيَّةٍ - قال شعبةُ: كأنَّه في صلحٍ - قال: اصْطَلحُوا على هذا .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Şu'be'den, o Ebû Bişr'den şöyle dediğini haber verdi: Eş-Şa'bî'nin bu ayet hakkında: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” şöyle dediğini işittim: [Bu ayet] körü körüne yapılan bir savaş (immiye) hakkında indi -Şu'be dedi ki: Sanki bir sulh hakkındaydı- dedi ki: Bunun üzerine sulh yaptılar .

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال. حدثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، قال: سمِعتُ الشَّعْبيَّ يقولُ في هذه الآيةِ: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. قال: نزَلتْ في قتالِ عِمِّيةٍ، قتالٌ كان على عهدِ النبيِّ ﷺ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den anlattı, dedi ki: Eş-Şa'bî'nin bu ayet hakkında: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” şöyle dediğini işittim: Körü körüne yapılan bir savaş (immiye) hakkında indi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde vuku bulan bir savaştı .

وقال آخرون. بل ذلك أمرٌ مِن اللهِ بمقاصَّةِ ديةِ الحرِّ وديةِ العبدِ، وديةِ الذكرِ وديةِ الأُنثى، في قتلِ العمدِ، إن اقتُصَّ للقتيلِ من القاتلِ، والتراجعِ بالفضلِ والزيادةِ بين ديتيِ القتيلِ والمقتصِّ منه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, kasten öldürme olayında maktul için katilden kısas uygulandığı takdirde, hürün diyeti ile kölenin diyeti ve erkeğin diyeti ile kadının diyeti arasında takas yapılmasına, maktulün diyeti ile kendisinden kısas alınan kişinin diyeti arasındaki fazlalık ve farkın geri ödenmesine dair Allah'tan bir emirdir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. قال: حُدِّثنا عن عليٍّ بنِ أبي طالبٍ أنه كان يقولُ: أيُّما حرٍّ قتَل عبدًا فهو به قَوَدٌ، فإن شاءَ موالى العبدِ أن يقتُلوا الحرَّ قتَلوه وقاصُّوهم بثمنِ العبدِ من دِيةِ الحرِّ، وأدَّوا إلى أولياءِ الحرِّ بقيةَ دِيَتِه، وأيُّ عبدٍ قتَل حرًّا فهو به قَوَدٌ، فإن شاء أولياءُ الحرِّ قتَلوا العبدَ وقاصُّوهم بثمنِ العبدِ، وأخَذوا بقيةَ ديةِ الحرِّ، وإن شاءُوا أخَذُوا الديةَ كلَّها واستحيَوُا العبدَ، وأيُّ حرٍّ قتَل امرأةً فهو بها قَوَدٌ، فإن شاء أولياءُ المرأةِ قتَلُوه وأدَّوا نصفَ الديةِ إلى أولياءِ الحُرِّ، وأيُّ امرأةٍ قتَلتْ حرًّا فهي به قَوَدٌ، فإن شاء أولياءُ الحرِّ قتَلُوها وأخَذوا نصفَ الديةِ، وإن شاءوا أخَذوا الديةَ كلَّها واسْتحْيَوْها، وإن شاءُوا عفَوْا .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den [Allah'ın]: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediği rivayet edildi: Hangi hür bir köleyi öldürürse ona karşılık kısas (kaved) edilir. Eğer kölenin sahipleri hürü öldürmek isterlerse onu öldürürler, hürün diyetinden kölenin değerini mahsup ederler ve hürün diyetinin kalan kısmını hürün velilerine öderler. Hangi köle bir hürü öldürürse ona karşılık kısas edilir. Eğer hürün velileri isterlerse köleyi öldürürler, kölenin değerini mahsup ederler ve hürün diyetinin kalanını alırlar; isterlerse diyetin tamamını alıp köleyi sağ bırakırlar. Hangi hür bir kadını öldürürse ona karşılık kısas edilir. Eğer kadının velileri isterlerse onu öldürürler ve diyetin yarısını hürün velilerine öderler. Hangi kadın bir hürü öldürürse ona karşılık kısas edilir. Eğer hürün velileri isterlerse kadını öldürürler ve diyetin yarısını alırlar; isterlerse diyetin tamamını alıp onu sağ bırakırlar; isterlerse de affederler .

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدثنا هشامُ بنُ عبدِ الملكِ، قال: حدثنا حمادُ ابنُ سلَمةَ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، أن عليًّا قال في رجلٍ قتَل امرأتَه، قال: إن شاءُوا قتَلوه وغَرِموا نصفَ الديَةِ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Abdilmelik anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Katâde'den, o el-Hasen'den anlattı ki Ali, karısını öldüren bir adam hakkında şöyle demiştir: Eğer [kadının velileri] isterlerse onu öldürürler ve diyetin yarısını öderler.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: لا يُقتَلُ الرجلُ بالمرأةِ حتى يُعطُوا نصفَ الديَةِ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Avf'tan, o da el-Hasen'den anlattı; [el-Hasen] şöyle demiştir: [Öldürülen kadının velileri] diyetin yarısını vermedikçe erkek kadın karşılığında öldürülmez.

حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن سماكٍ، عن الشَّعْبيِّ، قال في رجلٍ قتَل امرأتَه عمدًا، فأتَوا به عليًّا، فقال: إن شئتُم فاقتُلوه وردُّوا فضلَ ديةِ الرجلِ على ديَةِ المرأةِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Simâk'tan, o da eş-Şa'bî'den anlattı; dedi ki: Karısını kasten öldüren ve [hüküm için] Ali'ye getirilen bir adam hakkında [Ali] şöyle demiştir: İsterseniz onu öldürün, ancak erkeğin diyetinin kadının diyetine olan fazlalığını [kadının velileri olarak erkeğin ailesine] geri verin .

وقال آخرون: بل نزَلتْ هذه الآيةُ في حالِ ما نزَلتْ والقومُ لا يقتُلون الرجلَ بالمرأةِ، ولكنهم كانوا يقتُلونَ الرجلَ بالرجلِ، والمرأةَ بالمرأةِ، حتى سوَّى اللهُ بين حكمِ جميعِهم بقولِه: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} [المائدة: ٤٥].

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet indiği sırada kavim kadına karşılık erkeği öldürmüyor, erkeğe karşılık erkeği, kadına karşılık da kadını öldürüyordu. Tâ ki Allah: {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “Orada onlara cana can olduğunu yazdık” [el-Mâide: 45] kavliyle hepsinin hükmünü eşit kılıncaya kadar.

فجعَل جميعَهم قَوَدًا بعضَهم ببعضٍ.

Böylece hepsini birbirine karşılık kısas (kaved) kılmıştır.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدثنا المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}: وذلك أنهم كانوا لا يقتُلون الرجلَ بالمرأةِ، ولكن يقتُلون الرجلَ بالرجلِ، والمرأةَ بالمرأةِ، فأَنْزَل اللهُ سبحانه: {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ}. فجعَل الأحرارَ في القِصاصِ سواءً فيما بينَهم في العمدِ، رجالُهم ونساؤُهم، في النفسِ وما دونَ النفسِ، وجعَل العبيدَ مُستوين فيما بينَهم في العمدِ، في النفسِ وما دونَ النفسِ، رجالُهم ونساؤُهم .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “...kadına kadın” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu şundan dolayıdır ki onlar kadına karşılık erkeği öldürmüyor, ancak erkeğe karşılık erkeği, kadına karşılık da kadını öldürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Sübhânehu: {النَّفْسَ بِالنَّفْسِ} “...cana can” [ayetini] indirdi ve hürleri kendi aralarında kasten öldürmede, can ve candan aşağısında (organlarda), erkekleri ve kadınları eşit kıldı; köleleri de kendi aralarında kasten öldürmede, can ve candan aşağısında, erkekleri ve kadınları eşit kıldı .

قال أبو جعفرٍ: فإذا كان مُختَلَفًا الاختلافُ الذي وصَفتُ فيما نزَلتْ فيه هذه الآيةُ، فالواجبُ علينا استعمالُها فيما دلَّت عليه من الحكمِ بالخبرِ القاطِعِ العذرَ. وقد تَظاهرتِ الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ بالنقلِ العامِّ أن نفْسَ الرجلِ الحرِّ قوَدٌ قِصاصًا

Ebû Ca'fer der ki: Bu ayetin ne hakkında indiği hususunda nitelendirdiğim şekilde bir ihtilaf bulunduğuna göre, mazereti ortadan kaldıran kesin bir rivayet doğrultusunda bu ayeti delalet ettiği hükümde uygulamak üzerimize vacip olur. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den tevatüren nakledilen rivayetler, hür erkeğin canının kısas olarak

بنفسِ المرأةِ الحرَّةِ. فإذ كان ذلك كذلك - وإن كانت الأمَّةُ مختلفةً في التراجُعِ بفضلِ ما بينَ ديةِ الرجلِ والمرأةِ، على ما قد بيَّنا من قولِ عليٍّ وغيرِه - وكان واضحًا فسادُ قولِ من قالَ بالقِصاصِ في ذلك، والتراجعِ بفضلِ ما بينَ الدِّيتين، بإجماعِ جميعِ أهلِ الإسلامِ على أن حرامًا على الرجلِ أن يُتلِفَ من جسدِه عضوًا بعوضٍ يأخُذُه على إتلافِه - [فدعْ ما] جميعَه - وعلى أن حرامًا على غيرِه إتلافُ شيْءٍ منه - مثلَ الذي حُرِّمَ من ذلك عليهِ بعوضٍ يُعطيه عليه - فالواجبُ أن تكونَ نفسُ الرجلِ الحرِّ بنفسِ المرأةِ الحرَّةِ قوَدًا.

hür kadının canına denk bir kısas (kaved) olduğu hususunda birbirini desteklemiştir. Durum böyle olunca -her ne kadar Ali ve başkalarının sözlerinden açıkladığımız üzere ümmet erkek ile kadının diyeti arasındaki farkın geri ödenmesi hususunda ihtilaf etmiş olsa da ve bir kimsenin, karşılığında bir bedel alarak kendi vücudundan bir uzvu telef etmesinin haram olduğu -bırakın tamamını telef etmesini - ve başkasına vereceği bir bedel karşılığında başkasının onun bir uzvunu telef etmesinin de aynı şekilde haram olduğu hususunda bütün İslam ehlinin icmasıyla, bu konuda kısas uygulanıp iki diyet arasındaki farkın geri ödeneceğini söyleyenin görüşünün batıllığı açıkça ortadayken- vacip olan, hür erkeğin canının hür kadının canına karşılık kısas olmasıdır.

وإذا كان ذلك كذلك، كان بَيِّنًا بذلك أنه لم يُرِدْ بقولِه: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}. ألا يُقادَ العبدُ بالحرِّ، ولا ألا تُقتلَ الأُنثى بالذَّكرِ، ولا الذَّكرُ بالأُنثى.

Durum böyle olunca, O'nun: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” kavliyle; kölenin hür karşılığında kısas edilmeyeceğini kastetmediği gibi, kadının erkek karşılığında ve erkeğin de kadın karşılığında öldürülmeyeceğini kastetmediği de açıkça anlaşılmış olur.

وإذا كان كذلك، كان بَيِّنًا - [على ما ذكَرنا] - أن الآيةَ معنيٌّ بها أحدُ المعنيين الآخرين؛ إمّا [ما قلنا] من ألا يُعَدَّى بالقِصاصِ إلى غيرِ القاتلِ والجانِي، فيُؤخذَ بالأنثى الذكرُ، وبالعبدِ الحرُّ. وإما القولُ الآخرُ، وهو أن تكونَ الَايةُ نزَلتْ في قومٍ بأعْيانِهم خاصَّةً، أُمِرَ النبيُّ ﷺ أن يجعَلَ دياتِ قتلَاهم قِصاصًا. بعضُها من بعضٍ، كما قاله السُّديُّ ومَن ذكَرنا قولَه.

Durum böyle olunca -zikrettiğimiz üzere - ayet ile diğer iki manadan birinin kastedildiği açıktır: Ya söylediğimiz gibi kısasın katil ve suçludan başkasına geçirilmemesi, dolayısıyla kadına karşılık erkeğin, köleye karşılık da hürün [kısas olarak] alınmamasıdır; ya da diğer görüştür ki o da, ayetin belirli bir topluluk hakkında özel olarak inmiş olması ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, es-Süddî ve görüşünü zikrettiğimiz kimselerin dediği gibi, öldürülenlerin diyetlerini birbirine kısas (mahsup) kılmasının emredilmiş olmasıdır.

وقد أجْمع الجميعُ - لا خلافَ بينَهم - على أن المقُاصَّةَ في الحقوقِ غيرُ واجبةٍ، وأَجْمعوا على أنَّ اللهَ ﷿ لمْ يقضِ في ذلك قضاءً ثم نسَخه. وإذا كان

Bütün [âlimler] -aralarında hiçbir ihtilaf olmaksızın- haklarda mukāssanın (karşılıklı mahsuplaşmanın) vacip olmadığı konusunda icma etmişlerdir. Yine onlar, Azîz ve Celîl olan Allah'ın bu hususta bir hüküm verip sonra da onu neshetmediği üzerinde de icma etmişlerdir. Durum

كذلك، وكان قولُه جلَّ ثناؤُه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ}. ينبئُ على أنه فرضٌ، كان معلومًا أن القولَ خلافُ ما قالَه قائلُ هذه المقالَةِ؛ لأنَّ ما كان فرضًا على أهلِ الحقوقِ أن يفعَلوه، فلا خِيارَ لهم فيه، والجميعُ مجمِعون على أن لأهلِ الحقوقِ الخِيارَ في مقاصَّتِهم حقوقَهم بعضَها من بعضٍ. فإذْ تبيَّن فسادُ هذا الوجهِ الذي ذكَرنا، فالصحيحُ من القولِ في ذلك هو ما قلنا.

böyle olunca ve Yüce Allah'ın: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} “Size kısas farz kılındı” kavli bunun bir farz olduğunu bildirdiğine göre, bu sözü söyleyen kimsenin görüşünün hilafına olan sözün [doğru olduğu] bilinmiş olur. Çünkü hak sahiplerine yapması farz olan bir şeyde onların muhayyerliği (seçme hakkı) olamaz; oysa bütün âlimler, hak sahiplerinin haklarını birbiriyle mahsuplaştırma konusunda muhayyer olduklarında icma etmişlerdir. Zikrettiğimiz bu cihetin batıllığı ortaya çıktığına göre, bu husustaki doğru görüş bizim söylediğimiz görüştür.

فإن قال قائلٌ: إذ ذكَرتَ أن معنى قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ}. بمعنى: فُرِضَ عليكم القِصاصُ. ولا يُعرفُ لقولِ القائلِ: كتَب. معنًى إلَّا بمعنى. خطَّ ذلك ورسَم خطًّا وكتابًا، فما برهانُك على أن معنَى قولِه: {كُتِبَ}: فُرِض؟

Eğer birisi: "Sen O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ} kavlinin 'kısas size farz kılındı' manasında olduğunu zikrettin. Oysa söyleyenin 'ketebe' (yazdı) sözü için çizdi, bir yazı ve kitap olarak resmetti manasından başka bir mana bilinmemektedir. O halde O'nun: {كُتِبَ} 'yazıldı' kavlinin 'farz kılındı' manasında olduğuna delilin nedir?" derse,

قيل: ذلك في كلامِ العربِ موجودٌ، وفي أشعارِهم مستفيضٌ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Şöyle denilir: Bu [kullanım] Arapların kelamında mevcuttur ve şiirlerinde pek yaygındır. Şairin şu sözü bundandır :

كُتِب القتلُ والقتالُ علينا … وعلى المحصناتِ جرُّ الذيولِ

Öldürmek ve savaşmak bize yazıldı (farz oldu) … İffetli kadınlara ise eteklerini sürümek.

وقولُ نابغةِ بني جَعْدةَ :

Nâbiga Benî Ca'de'nin şu sözü de [öyledir] :

يا بنتَ عمِّي كتابُ اللهِ أَخْرَجني … [عنكم فهل] أمنعَنَّ اللهَ ما فعَلا

Ey amcamın kızı! Allah'ın kitabı (hükmü/kaderi) çıkardı beni … [Sizden; acaba] Allah'ın yaptığını engelleyebilir miyim?

وذلك أكثرُ في أشعارِهم وكلامِهم من أن يُحصَى. غيرَ أن ذلك وإن كان بمعنى "فُرِض"، فإنه عندِي مأخوذٌ من الكتابِ الذي هو رسمٌ وخطٌّ، وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه قد كتَبَ جميعَ ما فَرَض على عبادِه، وجميعَ ما هُم عامِلوه

Bu [örnekler], onların şiirlerinde ve sözlerinde sayılamayacak kadar çoktur. Ne var ki bu [ifade], her ne kadar «farz kılındı» (فُرِض) anlamında olsa da bana göre bir çizgi ve yazı olan «kitap»tan alınmıştır. Zira övgüsü yüce olan Allah, kullarına farz kıldığı her şeyi ve onların yapacakları her ameli...