حدَّثنا القاسم، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ}. قال: نكالٌ، تَناهٍ. قال ابنُ جُريجٍ: حياةٌ، مَنعةٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in şu sözünü nakletti: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır”. Dedi ki: İbretlik ceza ve vazgeçmedir. İbn Cüreyc dedi ki: Hayat, korumadır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ}. قال: حياةٌ، تَقيَّةٌ ، إذا خافَ هذا أن يُقتلَ بي، كَفَّ عنِّي، لعله يكونُ عدوًّا لي يريدُ قتلِي، فيتذكرُ أنه يُقتلُ بالقصاصِ، فخشِي أنْ يُقتَلَ بِي، وكفَّ بالقِصاصِ الذي خاف أن يُقتلَ، لولا ذلك قتَل هذا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır” kavli hakkında şöyle dedi: Hayattır, bir korunmadır . Bu kimse benim yüzümden öldürülmekten korktuğunda benden el çeker. Belki bana düşmandır, beni öldürmek ister; fakat kısas sebebiyle öldürüleceğini hatırlar, benim yüzümden öldürülmekten korkar ve öldürülmekten korktuğu kısas sebebiyle vazgeçer. Eğer bu olmasaydı bunu öldürürdü.
حُدِّثت عن يعلَى بنِ عُبيدٍ، قال: حدثنا إسماعيلُ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ}. قال: بقاءٌ .
Bana Ya'lâ b. Ubeyd'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İsmâîl, Ebû Sâlih'ten O'nun: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Hayatta] kalmadır .
وقال آخرون: معنى ذلك: ولكم في القصاصِ من القاتِل بقاءٌ لغيرِه؛ لأنه لا يُقتلُ بالمقتولِ غيرُ قاتلِه في حكمِ اللهِ، وكانوا في الجاهليةِ يقتُلون بالأنثى الذكورَ ، وبالعبدِ الحرَّ.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Katilden kısas alınmasında diğer kimseler için hayatta kalma (beka) vardır; çünkü Allah'ın hükmünde maktule karşılık katilinden başkası öldürülmez. Câhiliyede ise kadına karşılık erkekleri , köleye karşılık hürü öldürürlerdi.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى، قال: حدثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدثنا أسباطُ، عن
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [şundan] rivayet etti:
السُّدِّيِّ: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ}. يقولُ: بقاءٌ، لا يُقتلُ إلا القاتلُ بجنايتِه .
es-Süddî'den nakletti: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır”. Şöyle der: [Hayatta] kalmadır, cinayeti sebebiyle katilden başkası öldürülmez .
وأما تأويلُ قوله: {يَاأُولِي الْأَلْبَابِ}. فإنه: يا أولي العقولِ. والألبابُ جمعُ اللُّبِّ، واللبُّ العقلُ. وخصَّ اللهُ جلَّ ثناؤُه بالخطابِ أهلَ العقولِ؛ لأنهم هم الذين يعقِلون عن اللهِ أمرَه ونهيَه، ويتدبَّرون آياته وحُججَه دونَ غيرِهم.
O'nun: {يَاأُولِي الْأَلْبَابِ} “Ey akıl sahipleri” kavlinin tevili ise şudur: Ey akıl sahipleri! el-Elbâb (الْأَلْبَابِ), el-lübb (اللُّبِّ) kelimesinin çoğuludur; lübb ise akıl demektir. Allah -celle senâuh- hitabı özellikle akıl sahiplerine yöneltmiştir; çünkü Allah'ın emir ve yasağını kavrayan, başkaları değil yalnızca O'nun ayetlerini ve delillerini tefekkür edenler onlardır.
وتأويلُ قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}. أي: تتقون القِصاصَ فتنتهون عن القتلِ.
O'nun: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırsınız” kavlinin tevili ise şudur: Yani kısastan sakınır da böylece öldürmekten vazgeçersiniz.
كما حدثني به يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}. قال: لعلك تتَّقي أن تقتُلَه فتُقتلَ به .
Nitekim bunu bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırsınız” kavli hakkında şöyle dedi: Onu öldürmekten sakınırsın da bu sebeple [kısas olarak] öldürülmezsin .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠)} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya meşru bir şekilde vasiyet etmek, sakınanlar üzerine bir hak olarak size farz kılındı” kavlinin tevili hakkında.
يعني بقولِه جلَّ ثناؤُه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ}: فُرِض عليكم أيها المؤمنون الوصيةُ، {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} والخيرُ المالُ، {لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} الذين لا يرِثونه، {بِالْمَعْرُوفِ}، وهو ما أذِن اللهُ فيه وأجازه في الوصيةِ، مما لم يجاوزِ الثلثَ، ولم يتعمَّدِ الموصِي ظلمَ ورَثتِه {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} يعني بذلك: فَرَض عليكم هذا وأوجَبه، وجعَله حقًّا واجِبًّا على من اتقى اللهَ فأطاعَه أن يعمَلَ به.
O -celle senâuh-: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ} “Size farz kılındı” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey müminler, {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek” -hayır, mal demektir- kendisine vâris olamayan {لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “ana-babaya ve akrabaya”, {بِالْمَعْرُوفِ} “meşru bir şekilde” -bu da Allah'ın vasiyette izin verip meşru kıldığı, üçte biri aşmayan ve vasiyet edenin vârislerine zulmetmeyi kastetmediği şeydir- {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} “sakınanlar üzerine bir hak olarak”. Bununla şunu kastetmektedir: Bunu size farz kılıp vacip kıldı ve Allah'tan sakınıp O'na itaat eden kimse üzerine bununla amel etmeyi vacip bir hak yaptı.
فإن قال قائلٌ: أَوَ فرضٌ على الرجلِ ذِي المالِ أن يوصِيَ لوالديه وأقربيه الذين لا يرِثونه؟ قيل: نعم.
Eğer bir kimse: “Mal sahibi bir kimsenin, kendisine vâris olamayan ana-babasına ve akrabalarına vasiyette bulunması farz mıdır?” diyecek olursa, [ona] şöyle cevap verilir: “Evet.”
فإن قال: فإن هو فرَّط في ذلك فلم يوصِ لهم، أيكونُ مُضيِّعًا فرضًا يَحرَجُ بتضييعه؟ قيل: نعَم.
Eğer: “Peki o bunda kusur eder de onlar için vasiyette bulunmazsa, terk etmekle günaha gireceği bir farzı zayi etmiş olur mu?” derse, şöyle denilir: “Evet.”
فإن قال: وما الدلالةُ على ذلك؟
Eğer: “Bunun delili nedir?” derse,
قيل: قولُ اللهِ جلَّ وعزَّ: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. فأَعْلَمنا أنه قد كتَبه علينا وفرَضه، كما قال: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ}. فلا خلافَ بين الجميعِ أن تاركَ الصيامِ وهو عليه قادرٌ، مُضيِّعٌ بتركِه فرضًا للهِ عليه، فكذلك هو بتركِ الوصيةِ لوالديه وأقربيه وله ما يُوصى لهم فيه، مُضيِّعًا فرضًا للهِ.
Şöyle denilir: Allah -celle ve azze-'nin: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek size farz kılındı” kavlidir. Nitekim: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Oruç size farz kılındı” buyurduğu gibi, bunu da üzerimize yazdığını ve farz kıldığını bize bildirmiştir. Gücü yettiği halde orucu terk edenin, bu terki sebebiyle Allah'ın kendi üzerindeki bir farzını zayi etmiş olduğu hususunda herkes arasında hiçbir ihtilaf yoktur; aynı şekilde kendilerine vasiyet edilecek bir şeyi varken ana-babasına ve akrabalarına vasiyeti terk eden kimse de Allah'ın bir farzını zayi etmiştir.
فإن قال قائلٌ : قد علِمتَ أن جماعةً من أهلِ العلمِ قالوا: الوَصِيَّةُ للوالِدَين والأقربين منسوخةٌ بآيةِ الميراثِ؟
Şayet birisi : “İlim ehlinden bir topluluğun: 'Ana-babaya ve akrabaya vasiyet [hükmü] miras ayetiyle neshedilmiştir' dediklerini biliyorsun değil mi?” derse,
قيل له: وخالَفهم جماعةٌ غيرُهم فقالوا: هي محكمةٌ غيرُ منسوخةٍ. وإذْ كان في نسخِ ذلك تنازعٌ بيَنَ أهلِ العلمِ، لم يَكُنْ لنا القضاءُ عليه بأنه منسوخٌ إلا بحُجَّةٍ يَجِبُ التسليمُ لها؛ إذ كان غيرَ مستحيلٍ اجتماعُ حكمِ هذه الآيةِ وحكمِ آيةِ المواريثِ في حالٍ واحدةٍ على صحة، بغيرِ مدافعةِ حكمِ إحداهما حكمَ الأخرى - وكان الناسخُ والمنسوخُ هما المعنيَانِ اللَّذان لا يجوزُ اجتماعُ حكمِهما على صحةٍ في حالٍ واحدةٍ، لنفْي أحدِهما صاحبَه.
Ona şöyle denilir: Onların dışındaki başka bir topluluk da onlara muhalefet etmiş ve: “O muhkemdir, mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir” demişlerdir. Bunun neshedildiği hususunda ilim ehli arasında ihtilaf bulunduğuna göre, teslim olunması zorunlu bir delil olmaksızın onun mensuh olduğuna hükmetmemiz caiz olmaz; zira birinin hükmü diğerinin hükmünü geçersiz kılmaksızın, bu ayetin hükmü ile miras ayetinin hükmünün sahih bir şekilde aynı anda bir arada bulunması imkânsız değildir. Nâsih (hükmü kaldıran) ile mensuh (hükmü kalkan) ise, biri diğerini nefyettiği için hükümlerinin aynı anda sahih bir şekilde bir arada bulunması caiz olmayan iki manadır.
وبما قلنا في ذلك قال جماعةٌ من المتقدِّمين والمتأخِّرين.
Bu konuda bizim söylediğimiz görüşü, önceki ve sonraki [âlimlerden] bir topluluk da dile getirmiştir.
ذِكرُ بعضِ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin bazılarının zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا هُشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ أنه كان يقولُ: من مات ولم يُوصِ لذي قرابتِه، فقد ختَم عملَه بمعصيةٍ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten nakletti; o şöyle derdi: Kim akrabasına vasiyet etmeden ölürse, amelini bir günah ile sonlandırmış olur .
حدَّثني سَلْمُ بنُ جُنادةَ السُّوائيُّ، قال: حدثنا أبو معاويةَ، عن الأعمش، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ، أنه حضَر رجلًا يُوصِي بأشياءَ لا تنبَغي، فقال له مسروقٌ: إن اللهَ قد قسَم بينكم فأحسنَ القَسْمَ، وإنه مَن يرغَبْ برأيِه عن رأي اللهِ يَضِلّ ، أوصِ لذي قرابتِك ممن لا يرِثُك، ثم دَعِ المالَ على ما قسَمه اللهُ عليه .
Bana Selm b. Cünâde es-Sevâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Müslim'den, o da Mesrûk'tan nakletti ki o, uygun olmayan şeyleri vasiyet eden bir adamın yanında bulundu. Bunun üzerine Mesrûk ona şöyle dedi: Allah aranızda [mirası] taksim etmiş ve bu taksimi en güzel şekilde yapmıştır. Kim kendi görüşünü Allah'ın hükmüne tercih ederse sapıtır . Kendisine vâris olamayan akrabana vasiyette bulun, sonra da malı Allah'ın taksim ettiği hali üzere bırak .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا أبو تُميلةَ يحيى بنُ واضِحٍ، قال: حدثنا عُبيدٌ، عن الضحاكِ، قال: لا تجوزُ وصيةٌ لوارثٍ، ولا يُوصِي إلُّا لذِي قرابةٍ، فإن أوصَى لغير ذِي قرابةٍ فقد عمِل بمعصيةٍ، إلَّا أن لا يكونَ قرابةٌ، فيوصِيَ لفقراءِ المسلمين.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tumeyle Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd, Dahhâk'ten nakletti, o şöyle dedi: Vârise vasiyet caiz değildir; akrabadan başkasına da vasiyet edilmez. Eğer akrabası olmayana vasiyet ederse günah işlemiş olur; ancak hiç akrabası yoksa Müslümanların fakirlerine vasiyet eder.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، قال: العجَبُ لأبي العاليةِ؛ أَعْتقتْه امرأةٌ من بني رِياحٍ، وأوصَى بماله لبني هاشمٍ !
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den nakletti, dedi ki: Ebû'l-Âliye'nin durumuna şaşılır; onu Benî Riyâh'tan bir kadın azat etmişti, o ise malını Benî Hâşim'e vasiyet etti !
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن رجلٍ، عن الشَّعبيِّ، قال: لم يكنْ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, bir adamdan, o da Şa'bî'den nakletti, [Şa'bî] şöyle dedi:
له ذاك ؛ ولا كرامةَ
Buna hakkı yoktu ; [böyle bir vasiyete] itibar da edilmez .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا ابنُ عُليَّةَ، قال: أخبرنا أيوبُ، عن محمدٍ، قال: قال [عبيدُ اللهِ بنُ عبيدِ اللهِ] بنِ معمرٍ في الوصيةِ: من سمَّى جعَلناها حيث سَمَّى، ومن قال: حيثُ أمَر اللهُ. جعَلناها في قرابتِه .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed'den haber verdi, dedi ki: [Ubeydullah b. Ubeydullah] b. Ma'mer vasiyet hakkında şöyle dedi: Kim [vasiyet edeceği yeri] belirlerse, onu belirlediği yere sarf ederiz. Kim de: “Allah'ın emrettiği yere” derse, onu akrabasına sarf ederiz .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى الصَّنعانيُّ، قال: حدثنا المعتمرُ، قال: حدثنا عِمرانُ بنُ حُديرٍ ، قال: قلت لأبي مجْلَزٍ: الوصيةُ على كلِّ مسلمٍ ؟ قال: على من ترَك خيرًا .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ es-San'ânî anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Hudeyr anlattı , dedi ki: Ebû Miclez'e: “Vasiyet her Müslümana farz mıdır ?” dedim. “Bir hayır (mal) bırakan kimseye [farzdır] ” dedi.
حدَّثنا سَوّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: حدثنا عبدُ الملكِ بنُ الصَّبَّاحِ، قال: حدثنا عِمرانُ بنُ حُديرٍ (٥)، قال: قلتُ للاحِقِ بنِ حُميدٍ: الوصيةُ على كلِّ مسلمٍ؟ قال: هي حقٌّ على من ترَك خيرًا.
Bize Sevvâr b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Hudeyr anlattı (٥), dedi ki: Lâhık b. Humeyd'e: “Vasiyet her Müslümana [farz mıdır]?” dedim. “O, bir hayır (mal) bırakan kimse üzerine bir haktır” dedi.
واخْتَلف أهلُ العلمِ في حكمِ هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: لم ينسخِ اللهُ شيئًا من حكمِها، وإنما هي آيةٌ ظاهرُها ظاهرُ عمومٍ في كلِّ والدٍ ووالدةٍ وقريبٍ، والمرادُ بها في الحكمِ البعضُ منهم دونَ الجميعِ، وهو مَن لا يرثُ منهم الميتَ دونَ من يرثُ.
İlim ehli bu ayetin hükmü konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Allah onun hükmünden hiçbir şeyi neshetmemiştir; o, zahiri her anne, baba ve akrabayı kapsayan umumi bir ayettir. Ancak hüküm bakımından kastedilen, onların hepsi değil sadece bir kısmıdır; o da ölen kimseye mirasçı olanlar değil, mirasçı olmayanlardır.
وذلك قولُ من ذكَرتُ قولَه، وقولُ جماعةٍ أُخَرَ غيرِهم معهم.
Bu, görüşünü zikrettiğim kimselerin ve onlarla birlikte başka bir topluluğun da görüşüdür.
ذِكرُ قولِ من لم نذكُرْ قولَه منهم في ذلك
Bu konuda onlardan görüşünü henüz zikretmediğimiz kimselerin sözlerinin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: حدثني أبي، عن قتادةَ، عن جابرِ بنِ زيدٍ، في رجلٍ أوصَى لغيرِ ذِي قرابةٍ، وله قرابةٌ محتاجون، قال: يُرَدُّ ثُلثَا الثُّلثِ عليهم، وثلثُ الثلثِ لمن أوصَى له به.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o da Câbir b. Zeyd'den, muhtaç akrabaları varken akraba olmayana vasiyet eden bir adam hakkında şöyle dediğini nakletti: Üçte birin üçte ikisi onlara [akrabaya] verilir, üçte birin üçte biri ise kendisine vasiyet edilen kimseye verilir.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدثنا معاذٌ، قال: حدثنا أبي، عن قتادةَ، عن الحسنِ وجابرِ بن زيدٍ وعبدِ الملكِ بنِ يعلى، أنهم قالوا في الرجلِ يُوصِي لغير ذِي قرابتِه، وله قرابةٌ ممن لا يرثُه، قال: كانوا يجعَلون ثلثي الثلثِ لذوي القرابةِ، وثلثَ الثلثِ لمن أوصَى له به .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz anlattı, dedi ki: Bize babam, Katâde'den nakletti; el-Hasan, Câbir b. Zeyd ve Abdülmelik b. Ya'lâ, kendisine vâris olamayan akrabaları varken akrabası olmayan birine vasiyette bulunan adam hakkında şöyle demişlerdir: [Âlimler] üçte birin üçte ikisini akraba sahiplerine, üçte birin üçte birini de kendisine vasiyet edilen kimseye verirlerdi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا حُميدٌ، عن الحسنِ أنه كان يقولُ: إذا أوصَى الرجلُ لغير ذِي قرابتِه بثلثِه، فلهم ثلثُ الثُّلثِ، وثُلثَا الثلثِ لقرابتِه .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, Hasan'dan haber verdi; o şöyle derdi: Bir adam [malının] üçte birini akrabası olmayan kimselere vasiyet ederse, o kimselere üçte birin üçte biri verilir, üçte birin üçte ikisi ise adamın akrabasınadır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، قال: من أوصَى لقومٍ وسمَّاهم وترَك ذوِي قرابتِه مُحتاجينَ،
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o da babasından haber verdi; şöyle dedi: Her kim bir topluluğa [vasiyet edip] isimlerini belirler de ihtiyaç sahibi olan akrabalarını bırakırsa,
انتُزِعتْ منهم ورُدَّت إلى ذَوِي قرابتِه
[vasiyet edilen mal] onlardan geri alınır ve onun akrabalarına verilir .
وقال آخرون: بل هي آيةٌ قد كان الحكمُ بها وجَب، وعُمِل به بُرهةً، ثم نسَخ اللهُ منها بآيةِ المواريثِ الوصيةَ لوَالدَي الموُصِي وأقربائهِ الذين يرِثُونه، وأقرَّ فرضَ الوصيةِ لمن كان منهم لا يرِثُه.
Başkaları da şöyle demiştir: Aksine o, hükmü vacip olmuş ve bir süre kendisiyle amel edilmiş bir ayettir. Sonra Allah ondan, vasiyet edenin ana-babasına ve kendisine vâris olan akrabalarına yönelik vasiyeti miras ayeti ile neshetmiş; onlardan kendisine vâris olamayan kimseler için ise vasiyet farzını sabit bırakmıştır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدثنا يزيدُ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}: فجُعلت الوصيةُ للوالدين والأقربين، ثم نُسِخ ذلك بعدَ ذلك، فجُعِل لهما نصيبٌ مفروضٌ، فصارت الوصيةُ لذوي القرابةِ الذين لا يَرِثون، وجُعِل للوالدين نصيبٌ معلومٌ، فلا تجوزُ وصيةٌ لوارِثٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek size farz kılındı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Vasiyet ana-baba ve akrabalar için kılındı. Daha sonra bu neshedildi ve ikisine [ana-babaya] farz kılınmış bir pay verildi; böylece vasiyet vâris olamayan akrabalar için kaldı. Ana-babaya ise belirli bir pay takdir edildi, artık vârise vasiyet caiz değildir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: نُسِخ الوالدان منها، وتُرِك الأقربون ممن لا يرِثُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ondan ana-baba neshedildi ve vâris olamayan akrabalar bırakıldı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında [şöyle dediğini] aktardı:
قال: نسَخ من يرثُ، ولم ينسَخِ الأقربين الذين لا يرثون .
Dedi ki: [Miras ayeti] vâris olanları neshetti, vâris olamayan akrabaları ise neshetmedi .
حدَّثنا بحرُ بنُ نصرٍ، قال: حدثنا يحيى بنُ حسانَ، قال: حدثنا سفيانُ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، قال: كانت الوصيةُ قبلَ الميراثِ للوالدَين والأقربين، فلما نزَل الميراثُ، نسَخَ الميراثُ مَن يَرِثُ، وبَقِيَ مَن لا يرثُ، فمن أوصى [لذي قرابتِه لم تجُزْ وصيتُه] .
Bize Bahr b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hassân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Tâvûs'tan, o babasından nakletti, dedi ki: Miras [hükmünden] önce vasiyet ana-baba ve akrabalar içindi. Miras [ayeti] inince, miras vâris olan kimseleri[n vasiyet hakkını] neshetti; vâris olamayanlar ise kaldı. Artık kim [vâris olan akrabasına vasiyet ederse, vasiyeti caiz olmaz] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: حدثنا ابنُ المباركِ، عن إسماعيلَ المكِّيِّ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: نسَخ الوالدَين، وأثبتَ الأقربين الذين يُحرَمون ولا يرثون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, İsmâîl el-Mekkî'den, o da Hasan'dan O'nun: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ana-babayı neshetti; mahrum bırakılıp vâris olamayan akrabaları ise sabit bıraktı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابنُ المباركِ، عن المباركِ بنِ فَضَالةَ، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: للوالدَينِ منسوخةٌ، والوصيةُ للقرابةِ وإن كانوا أغنياءَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Mübârek b. Fadâle'den, o da Hasan'dan bu ayet: {الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” hakkında şöyle dediğini haber verdi: Ana-baba için [vasiyet] mensuhtur; akrabaya vasiyet ise, zengin olsalar dahi [geçerlidir].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباس قولَه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}: فكان لا يرِثُ مع الوالدَين غيرُهم، إلا وصيةً، إن كان، للأقربين، فأَنْزل اللهُ بعدَ هذا: {وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ} [النساء:١١]. فبيَّنَ اللهُ سبحانَه ميراثَ الوالدَين، وأقرَّ وصيةَ الأقربين في ثلثِ مالِ الميتِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın O'nun: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ana-baba ile birlikte onlardan başkası vâris olamazdı; meğerki akrabalar için bir vasiyet bulunmuş olsun. Bundan sonra Allah: {وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ} [en-Nisâ: 11] “Ölenin çocuğu varsa, geride bıraktığı maldan ana-babasının her birine altıda bir hisse düşer. Eğer çocuğu yok da ana-babası ona vâris olmuşsa annesine üçte bir düşer” [ayetini] indirdi. Böylece Allah -Subhânehu- ana-babanın mirasını açıkladı ve akrabaların vasiyetini ise ölenin malının üçte birinde geçerli kıldı.
حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: حدثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. فنسَخ من الوصيةِ الوالدَين، فجعَل لهما الميراثَ، وأثبتَ الوصيةَ للأقربينَ الذين لا يرِثون.
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Vasiyetten ana-babayı neshedip onlara mirası kıldı; vâris olamayan akrabalar için ise vasiyeti sabit bıraktı.
وحُدِّثت عن عمارٍ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ قولَه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ}. قال: كان هذا من قبلِ أن تَنْزِلَ سورةُ "النساء"، فلمَّا نزَلتْ آيةُ الميراثِ نسَخ شأنَ الوالدين، فألْحَقهما بأهلِ الميراثِ، وصارت الوصيةُ لأهلِ القرابةِ الذين لا يرِثون .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'in: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya meşru bir şekilde vasiyet etmek size farz kılındı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, Nisâ Suresi inmeden önce idi. Miras ayeti inince ana-babanın durumunu neshedip onları miras ehline dâhil etti; vasiyet ise vâris olamayan akraba ehline kaldı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحجاجُ بنُ المنِهالِ، قال: حدثنا حمادُ بنُ سلَمةَ، قال: أخبَرنا عطاءُ بنُ أبي ميمونةَ، قال: سألتُ مُسلمَ بنَ يسارٍ والعلاءَ بنَ زيادٍ عن قولِ اللهِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قالَا: في القرابةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. Ebî Meymûne haber verdi, dedi ki: Müslim b. Yesâr ve el-Alâ b. Ziyâd'a Allah'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavlini sordum. Her ikisi de: “Akraba hakkındadır” dediler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا الحجاجُ، قال: حدثنا حمادٌ، عن إياسِ بنِ معاويةَ، قال: في القرابةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, İyâs b. Muâviye'den nakletti, [İyâs]: “Akraba hakkındadır” dedi .
وقال آخرون: بل نُسِخ ذلك كلُّه بآيةِ الفرائضِ والمواريثِ، فلَا وصيةَ تجبُ
Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bütün bunlar ferâiz (belirlenmiş paylar) ve miras ayetleri ile neshedilmiştir; dolayısıyla vacip olan hiçbir vasiyet yoktur
لأحدٍ على أحدٍ قريبٍ ولا بعيدٍ.
yakın olsun uzak olsun hiç kimse için vacip olan bir vasiyet yoktur.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال: ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} الآية. قال: فنسَخ اللهُ ذلك كلَّه، وفرَض الفرائضَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” ayeti hakkında şöyle dedi: Allah bütün bunları neshetti ve ferâizi (belirli miras paylarını) farz kıldı.
حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا ابنُ عُلَيةَ، عن يونسَ، عن ابنِ سيرينَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قام فخطَب الناسَ ههُنا، فقرأ عليهم سورةَ "البقرةِ" يبيِّنُ لهم منها، فأتى على هذه الآيةِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. فقال: نُسِخت هذه .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o İbn Sîrîn'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o, şurada ayağa kalkıp insanlara bir hutbe irat etti ve onlara açıklamalarda bulunarak Bakara Suresi'ni okudu. Şu: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” ayetine gelince şöyle dedi: “Bu [ayet] neshedilmiştir” .
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبي، قال: حدثنى عمى، قال: حدثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}: نسَخت الفرائضُ التى للوالدين والأقربين الوصيةَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ana-baba ve akrabalar için olan ferâiz (belirlenmiş miras payları), vasiyeti neshetmiştir .
حدَّثنى محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمن بنُ مهديٍّ، قال: حدثنا سفيانُ، عن جَهْضَمٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ بدرٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عمرَ يقولُ في قولِه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: نسَختها آيةُ
Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Cehdam'dan, o Abdullah b. Bedr'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Ömer'in: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Onu miras
الميراثِ . قال ابنُ بشارٍ: قال عبدُ الرحمنِ: فسألتُ جَهْضمًا عنه فلم يحفَظْه.
ayeti neshetmiştir . İbn Beşşâr dedi ki: Abdurrahman şöyle dedi: Cehdam'a bunu sordum, ancak o bunu hatırlayamadı.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: حدثنا الحسينُ بن واقدٍ، عن يزيدَ النحويِّ، عن عكرمةَ والحسنِ البصرىِّ، قالا: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}: فكانت الوصية كذلك حتى نسَختها آيةُ الميراثِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime ve Hasan el-Basrî'den nakletti; ikisi: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” [hükmü hakkında şöyle] dediler: Miras ayeti onu neshedinceye kadar vasiyet böyle idi .
حدَّثنى أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: حدثنا المعتمرُ، قال: سمعتُ أبى، قال: زعَم قتادةُ عن شُريحٍ في هذه الآيةِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: كان الرجلُ يوصِي بمالِه كلِّه حتى نزَلتْ آياتُ المواريثِ .
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Katâde, Şüreyh'ten şu ayet hakkında şöyle iddia etti: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek”. Dedi ki: Miras ayetleri ininceye kadar kişi malının tamamını vasiyet ederdi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: حدثنا المعتمرُ، قال: سمعت أبى، قال: زعَم قتادةُ أنه نَسَختْ آيتا المواريثِ في سورةِ "النساءِ" الآيةَ في سورةِ "البقرةِ" في شأنِ الوصيةِ .
Bize Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Katâde, Nisâ Suresi'ndeki iki miras ayetinin, Bakara Suresi'ndeki vasiyet konusundaki ayeti neshettiğini ileri sürdü .
حدَّثنى محمدُ بن عمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: كان الميراثُ للولدِ، والوصيةُ للوالدين والأقربين، وهى منسوخةٌ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki: Miras çocuk içindi, vasiyet ise ana-baba ve akrabalar içindi; bu [hüküm] neshedilmiştir.
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: كان الميراثُ للولدِ، والوصيةُ للوالدينِ والأقربين، وهى منسوخةٌ، نسَختها آيةٌ في سورةِ "النساءِ": {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} [النساء: ١١].
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Miras çocuk içindi, vasiyet ise ana-baba ve akrabalar içindi; o neshedilmiştir, onu Nisâ Suresi'ndeki şu ayet neshetmiştir: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiyede bulunur (emreder)” [en-Nisâ: ١١].
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرٌو، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}: أما "الوالدين والأقربين" فيومَ نزَلتْ هذه الآيةُ كان الناسُ ليس لهم ميراثٌ معلومٌ، إنما يُوصِى الرجلُ لوالدِه ولأهلِه فيُقْسَمُ بينَهم، حتى نسَخَتْها "النساءُ"، فقال: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya vasiyet etmek size farz kılındı”; "ana-baba ve akrabalar" ifadesine gelince, bu ayet indiği gün insanların belirli bir mirası yoktu. Kişi ancak babasına ve ailesine vasiyet eder, aralarında paylaştırılırdı; nihayet Nisâ [Suresi] onu neshetti ve [Allah] şöyle buyurdu: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiyede bulunur (emreder)” .
حدَّثنى يعقوبُ، قال: حدثنا ابنُ عُليَّةَ، قال: أخبرنا أيوبُ، عن نافعٍ، أن ابنَ عُمرَ لم يُوصِ، وقال: أمَّا مالى، فاللهُ أعلمُ ما كنتُ أصنَعُ فيه في الحياةِ، وأمَّا رِباعِى ، فما أُحبُّ أن يَشْرَكَ ولدى فيها أحدٌ.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Nâfi'den haber verdi ki İbn Ömer vasiyet etmedi ve şöyle dedi: “Malıma gelince, hayattayken onda ne yaptığımı Allah çok iyi bilir. Gayrimenkullerime gelince, çocuklarıma onlarda herhangi bir kimsenin ortak olmasını istemem.”
حدَّثنا محمدُ بنُ خلفٍ العَسْقلانيُّ، قال: حدثنا محمدُ بنُ يوسفَ، قال سفيانُ: عن نُسيرِ بنِ ذُعْلوقٍ، قال: قال عَزْرةُ -يعنى ابنَ ثابتٍ- لربيعِ بنِ خُثَيمٍ: أوْصِ لي بمصحفِك. قال: فنظَر إلى ابنِه فقال: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} [الأنفال: ٧٥، الأحزاب: ٦].
Bize Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı; Süfyân, Nüseyr b. Zu'lûk'tan nakletti, dedi ki: Azre -yani İbn Sâbit-, Rebî' b. Huseym'e: “Mushafını bana vasiyet et” dedi. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine [Rebî'] oğluna baktı ve: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah’ın Kitabı’na göre akrabalar birbirine daha yakındır” [el-Enfâl: 75, el-Ahzâb: 6] [ayetini] okudu.
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: حدثنا زيدٌ ، عن سفيانَ، عن الحسنِ بنِ [عبيدِ اللهِ] ، عن إبراهيمَ، قال: ذكَرنا له أن زبيرًا وطلحةَ كانا يُشدِّدان في الوصيةِ، فقال: ما كان عليهما أن لا يفعَلا، مات النبيُّ ﷺ ولم يُوصِ، وأوصى أبو بكرٍ، أىَّ ذلك فعلتَ فحسنٌ.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd , Süfyân'dan, o el-Hasan b. [Ubeydillâh'tan] , o da İbrâhîm'den nakletti; [râvî] dedi ki: Ona Zübeyr ve Talha'nın vasiyet konusunda titiz davrandıklarını zikrettik. Bunun üzerine şöyle dedi: “Bunu yapmasalardı da kendilerine bir sorumluluk yoktu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti ve vasiyet etmedi, Ebû Bekir ise vasiyet etti. Bunlardan hangisini yapsan güzeldir.”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا الثورىُّ، عن الحسنِ بنِ [عُبيدِ اللهِ] (٢) عن إبراهيمَ، قال: ذُكِر عنده طلحةُ وزبيرٌ (٣). فذكَر مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-Hasan b. [Ubeydillâh'tan] (٢), o da İbrâhîm'den nakletti, dedi ki: Onun yanında Talha ve Zübeyr (٣) zikredildi. Ve bunun benzerini zikretti .
وأما "الخيرُ" الذى إذا ترَكه التاركُ وجَبت عليه الوصيةُ فيه لوالديه، أقربيه الذين لا يرِثونه، فهو المالُ.
Bırakan kimsenin bıraktığında, kendisine mirasçı olmayan ana-babasına ve akrabalarına hakkında vasiyet etmesi vacip olan "hayır" ise maldır.
كما حدثنى المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، عن معاويةَ بنِ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}: يعنى مالًا .
Nitekim bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” kavli hakkında: “Maldır” dediğini nakletti .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}: مالًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” kavli hakkında: “Mal [demektir]” dediğini nakletti.
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا [أبو حذيفةَ] ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. كان يقولُ: الخيرُ في القرآنِ كلِّه مالٌ؛ {لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ} [العاديات: ٨]. الخيرُ المالُ. و {أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} [ص: ٣٢] المالُ، {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} [النور: ٣٣]. المالُ، و {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ}: مالًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize [Ebû Huzeyfe] anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa”. Şöyle derdi: Kur'an'daki bütün hayır [kelimeleri] maldır; {لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ} “Mal sevgisinde pek katıdır” [el-Âdiyât: ٨], hayır maldır; {أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan ötürü mal sevgisine kapıldım” [Sâd: ٣٢], maldır; {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Eğer onlarda bir hayır görürseniz mükâtebe yapın” [en-Nûr: ٣٣], maldır; ve {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek” ayetindeki de maldır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدثنا يزيدُ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ}. أى: مالًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek”; yani mal [bırakacaksa] .
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عَمرٌو، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ}: أما {خَيْرًا} فالمالُ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek”; {خَيْرًا} “hayır”a gelince o maldır .
حُدِّتْت عن عمارٍ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. قال: إن ترَك مالًا .
Ammâr'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle dedi: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Eğer mal bırakacaksa .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. قال: الخيرُ المالُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” kavli hakkında: “Hayır, maldır” dediğini nakletti .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سويدٌ، قال: أخبرنى ابنُ المباركِ، عن الحسنِ بنِ يحيى، عن الضحاكِ في قولِه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ}. قال: المالُ، ألا ترى أنه
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bana İbnu'l-Mübârek, el-Hasen b. Yahyâ'dan, o da ed-Dahhâk'ın: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet...” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: [Buradaki hayır] maldır; görmez misin ki O
يقولُ: قال شعيبٌ لقومِه: {إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ} [هود:٨٤]. يعنى: الغِنى .
şöyle demektedir: Şuayb kavmine: {إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ} “Şüphesiz ben sizi bir hayır (bolluk) içinde görüyorum” [Hûd: ٨٤] demiştir. Yani zenginlik .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرنى محمدُ بنُ عَمرٍو اليافِعيُّ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءِ بنِ أبي رباحٍ: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. قال عطاءٌ: الخيرُ فيما يُرى المالُ (١).
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Muhammed b. Amr el-Yâfiî, İbn Cüreyc'den, o da Atâ b. Ebî Rabâh'tan nakletti: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa size farz kılındı”. Atâ dedi ki: Görünen o ki hayır , maldır (١).
ثم اخْتَلفوا في مبلغِ المالِ الذى إذا ترَكه الرجلُ كان ممن لزِمه حكمُ هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: ذلك ألفُ درهمٍ.
Sonra kişi onu bıraktığında bu ayetin hükmünün kendisine lazım geldiği mal miktarı hakkında ihtilaf ettiler; bazısı: “Bu, bin dirhemdir” dedi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: حدثنا همامُ بنُ يحيى، عن قتادةَ في هذه الآيةِ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ}. قال: الخيرُ ألفٌ فما فوقَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm b. Yahyâ, Katâde'den şu ayet hakkında nakletti: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek”. Dedi ki: Hayır, bin ve yukarısıdır .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا الحجاجُ، قال: حدثنا حمادٌ، قال: أخبرنا هشامُ ابنُ عروةَ، عن عروةَ، أنَّ عليَّ بنَ أبي طالبٍ دخَل على ابنِ عمٍّ له يعودُه، فقال: إنى أريدُ أن أُوصِىَ؟ فقال عليٌّ: لا توصِ؛ فإنك لم تترُكْ خيرًا فتوصِىَ. قال: وكان ترَك مِن السَّبعِمائة إلى التسعِمائة .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, Urve'den haber verdi ki Ali b. Ebî Tâlib, hasta ziyareti için bir amcası oğlunun yanına girdi. [Adam]: “Ben vasiyet etmek istiyorum” dedi. Ali de: “Vasiyet etme; zira sen vasiyet edecek bir hayır bırakmadın” dedi. [Râvî] dedi ki: O, yedi yüz ile dokuz yüz [dirhem] arasında bir şey bırakmıştı .
حدَّثنى يونسُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: حدثنى عثمانُ بنُ الحكمِ الجُذامىُّ وابنُ أبي الزِّنادِ، عن هشامِ بنِ عُروةَ، عن أبيه، عن علىِّ بنِ أبي
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Osmân b. el-Hakem el-Cüzâmî ve İbn Ebî’z-Zinâd, Hişâm b. Urve’den, o babasından, o da Ali b. Ebî
طالبٍ، أنه دخَل على رجلٍ مريضٍ، فذكَر له الوصيةَ؟ فقال: لا توصِ، إنما قال اللهُ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. وأنت لم تترُكْ شيئًا . قال ابنُ أبى الزِّنادِ فيه: فدعْ مالَك لبنيك .
Tâlib'den nakletti ki o, hasta bir adamın yanına girdi. [Adam] ona vasiyeti andı. [Ali] dedi ki: “Vasiyet etme, Allah ancak: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” buyurmuştur; sen ise bir şey bırakmadın” . İbn Ebî'z-Zinâd bu [rivayette] şunu ekledi: “Öyleyse malını oğullarına bırak” .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمنِ، قال: حدثنا سفيانُ، عن منصورِ ابنِ صفيَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ [عتبةَ أو غَنيَّةَ] -الشكُّ منى- أن رجلًا أرادَ أن يُوصِىَ وله ولدٌ كثيرٌ، وترَك أربَعَمائةِ دينارٍ، فقالتْ عائشةُ: ما أرَى فيه فضلًا .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr b. Safiyye'den, o Abdullah b. [Utbe veya Ganiyye'den] -şüphe benden kaynaklanmaktadır- nakletti ki çok çocuğu olan bir adam vasiyet etmek istedi ve dört yüz dinar bıraktı. Bunun üzerine Âişe: “Onda [vasiyet edilecek] bir fazlalık görmüyorum” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن هشامِ بنِ عُروةَ، عن أبيه، قال: دخل علىٌّ على مولًى لَهم في الموتِ، وله سبعُمائةِ درهمٍ أو ستُّمائةِ درهمٍ، فقال: ألَا أُوصِى؟ فقال: لَا، إنما قال اللهُ: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. وليس لك كثيرُ مالٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hişâm b. Urve'den, o da babasından nakletti, dedi ki: Ali, ölüm döşeğinde olan bir mevlâlarının yanına girdi. [Adamın] yedi yüz veya altı yüz dirhemi vardı. Dedi ki: “Vasiyet etmeyeyim mi?” [Ali] dedi ki: “Hayır, Allah ancak: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” buyurmuştur. Senin ise çok bir malın yoktur” .
وقال بعضُهم: ذلك ما بينَ الخَمسِمائة الدرهمِ إلى الألفِ.
Bazıları ise şöyle demiştir: Bu, beş yüz dirhem ile bin [dirhem] arasındaki miktardır.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، [عن أبانٍ، عن إبراهيمَ النَّخَعىِّ] في قولِه: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا}. قال: ألفُ درهمٍ إلى خَمسِمائة درهمٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, [Ebân'dan, o da İbrâhîm en-Nehaî'den] O'nun: {إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} “Eğer bir hayır bırakacaksa” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bin dirhemden beş yüz dirheme kadar [olan miktardır] .
وقال بعضُهم: الوصيةُ واجبةٌ من قليلِ المالِ وكثيرِه.
Bazıları da şöyle dedi: Vasiyet, malın azından da çoğundan da vaciptir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن الزُّهرىِّ، قال: جعَل اللهُ الوصيةَ حقًّا، مما قلَّ منه وممَّا كثُر .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den nakletti; dedi ki: Allah vasiyeti, [maldan] azından da çoğundan da bir hak kılmıştır .
وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِ قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ}. ما قال الزُّهرىُّ؛ لأنَّ قليلَ المالِ وكثيرَه يقعُ عليه اسمُ "خيرٍ"، ولم يحُدَّ اللهُ ذلك بحدٍّ، ولا خصَّ شيئًا فيجوزَ أن يُحالَ ظاهرٌ إلى باطنٍ، فكلُّ مَن حضَرتْه منيَّتُه وعندَه مالٌ، قلَّ أو كثُرَ، فواجبٌ عليه أن يُوصِىَ منه لمن لا يرِثُه من آبائِه وأمهاتِه وأقربائِه الذين لا يرِثونَه، بالمعروفِ، كما قال اللهُ جلَّ ثناؤُه وأمَرَ به.
O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı” kavlinin tevilinde bu görüşlerin doğruya en yakın olanı, ez-Zührî'nin söylediğidir. Çünkü malın azına da çoğuna da "hayır" ismi verilir . Allah bunu bir sınırla sınırlandırmamış, [özel] bir şeyi de tahsis etmemiştir ki zahirin bâtına çevrilmesi caiz olsun. Dolayısıyla eceli gelip çatan ve yanında az ya da çok malı olan herkesin, Allah Teâlâ'nın buyurduğu ve emrettiği gibi, kendisine mirasçı olmayan babalarına, annelerine ve mirasçı olmayan akrabalarına o [maldan] maruf vechile vasiyette bulunması vaciptir.
القولُ في تأويلِ قولِهِ تعالى: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Kim onu işittikten sonra değiştirirse, şüphesiz onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ جلَّ ثناؤُه: فمن غيَّر ما أوصَى به الموصِى من وصيَّتِه بالمعروفِ لوالديه أو أقربيهِ الذين لا يَرثونه بعدَ ما سمِع الوصيةَ، فإنما إثمُ التبديلِ على من بدَّلَ وصيَّتَه.
O'nun senası yücedir, şöyle buyurur: Kim vasiyet eden kimsenin kendisine mirasçı olmayan ana-babasına veya akrabalarına maruf vechile yaptığı vasiyetini, o vasiyeti işittikten sonra değiştirirse, değiştirmenin günahı ancak onun vasiyetini değiştiren kimsenin üzerinedir.
فإن قال لنا قائلٌ: وعلامَ عادت الهاءُ التى في قولِه: {فَمَنْ بَدَّلَهُ}؟
Eğer bize birisi: “O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} “Kim onu değiştirirse” kavlindeki zamir (hâ) neye dönmektedir?” diye soracak olursa;
قيل: على محذوفٍ من الكلامِ يدلُّ عليه الظاهرُ، وذلك هو أمرُ الميتِ وإيصاؤُه مَن أوصَى إليه، بما أوصَى به، لمن أوْصَى له.
Şöyle denilir: Sözün zahirinin delalet ettiği mahzuf (düşürülmüş) bir öğeye dönmektedir; bu da ölünün emri ve lehine vasiyet ettiği kimse için vasiyet ettiği şey hususunda kendisine vasiyet ettiği kişiye olan vasiyetidir.
ومعنى الكلامِ: كُتِب عليكم إذا حضَر أحدَكم الموتُ إن ترَك خيرًا الوصيةُ للوالدين والأقْرَبين بالمعروفِ حقًّا على المتَّقين، فأوْصُوا لهم، فمن بدَّل ما أَوْصيتُم به لهم بعدَ ما سَمِعكم توصونَ لهم، فإنما إثمُ ما فعَل من ذلك عليه دُونَكم.
Sözün manası şöyledir: Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa ana-babaya ve akrabaya maruf vechile vasiyet etmek müttakiler üzerine bir hak olarak size farz kılındı; o halde onlara vasiyet ediniz. Artık kim sizin onlar için vasiyet ettiğinizi işittikten sonra sizin onlar için vasiyet ettiğiniz şeyi değiştirirse, bundan dolayı yaptığı şeyin günahı sizden ayrı olarak yalnız onun üzerinedir.