Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 74. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وإنما قلنا: إن الهاءَ في قولِه: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} عائدةٌ على محذوفٍ من الكلامِ يدلُّ عليه الظاهرُ؛ لأن قولَه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} من قولِ اللهِ، وإنّ تبديلَ المبُدِّلِ إنما يكونُ لوصيةِ الموصِى، فأما أمرُ اللهِ بالوصيةِ فلَا يقدِرُ هو ولا غيرُه أن يُبدِّلَه فيجوزَ أن تكونَ الهاءُ في قولِه: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} عائدةً على الوصيةِ.

O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} “Kim onu değiştirirse” kavlindeki zamirin sözün zahirinin delalet ettiği mahzuf bir öğeye döndüğünü söylememizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı” kavli Allah'ın sözüdür. Değiştiren kimsenin değiştirmesi ise ancak vasiyet edenin vasiyeti hakkında olur. Allah'ın vasiyet emrine gelince; ne o ne de başkası onu değiştirmeye güç yetiremez ki O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} “Kim onu değiştirirse” kavlindeki zamirin [doğrudan ayetteki] vasiyet kelimesine dönmesi caiz olsun.

وأما الهاءُ في قولِه: {بَعْدَ مَا سَمِعَهُ} فعائدةٌ على الهاءِ الأُولى في قولِه: {فَمَنْ بَدَّلَهُ}. وأما الهاءُ التى في قولِه: {فَإِنَّمَا إِثْمُهُ} فإنها مَكنىُّ "التبديل"، كأنه قال: فإنما إثمُ ما بدَّلَ من ذلك على الذين يُبدِّلونَه.

O'nun: {بَعْدَ مَا سَمِعَهُ} “Onu işittikten sonra” kavlindeki zamir (hâ) ise, O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} “Kim onu değiştirirse” kavlindeki birinci zamire dönmektedir. O'nun: {فَإِنَّمَا إِثْمُهُ} “Onun günahı ancak” kavlindeki zamir ise "tebdil" (değiştirme) eyleminin zamiridir; sanki: “Ondan değiştirdiği şeyin günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir” buyurmuş gibidir.

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî

نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ}. قال: الوصيةُ .

Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse” kavli hakkında nakletti; dedi ki: [Değiştirilen şey] vasiyettir .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini nakletti.

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: حدثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قوله: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ}: وقد وقَع أجرُ الميِّتِ على اللهِ وبرِئَ من إثْمِه، وإن كان أوصَى في ضِرارٍ لم تجُزْ وصيَّتُه، كما قال: {غَيْرَ مُضَارٍّ} [النساء: ١٢] .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ölünün ecri Allah'a aittir ve o günahından beri olmuştur. Eğer zarar vermek kastıyla vasiyet etmişse, [Allah'ın]: {غَيْرَ مُضَارٍّ} “Zarar verici olmaksızın” [en-Nisâ: ١٢] buyurduğu gibi vasiyeti geçerli olmaz .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ}. قال: من بدّلَ الوصيةَ بعدَ ما سمِعها فإثمُ ما بدَّلَ عليه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Kim vasiyeti işittikten sonra değiştirirse, değiştirdiği şeyin günahı onun üzerinedir .

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ}: فمن بدّلَ الوصيةَ التى أوْصَى بها وكانت بمعروفٍ، فإنما إثمُهَا على من بدَّلَها؛ أنه قد ظلَم.

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir”; kim [ölünün] yaptığı ve maruf olan vasiyeti değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenin üzerinedir; çünkü o zulmetmiştir.

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا حجاجُ بنُ مِنهالٍ، قال: ثنا حمادٌ، عن قتادةَ، أن عطاءَ بنَ أبى رباحٍ قال في قولِه: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ}. قال: تُمْضَى كما قال.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Katâde'den nakletti; Atâ b. Ebî Rabâh O'nun: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir” kavli hakkında: “[Vasiyet] onun söylediği gibi infaz edilir ” demiştir.

حدَّثنى سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدثنى أبى، عن يزيدَ بنِ إبراهيمَ، عن الحسنِ: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ}. قال: مَن بدَّل وصيَّةً بعدَ ما سمِعها .

Bana Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bana babam, Yezîd b. İbrâhîm'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse”; dedi ki: Kim bir vasiyeti işittikten sonra değiştirirse .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا حجَّاجٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ إبراهيمَ، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ}. قال: هذا في الوصيةِ، مَن بدَّلها مِن بعدِ ما سمِعها، فإنما إثمُه على مَن بدَّل.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. İbrâhîm, el-Hasan'dan şu ayet hakkında nakletti: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir”; dedi ki: Bu vasiyet hakkındadır; kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak değiştirenin üzerinedir.

حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ وابنُ المُثَنَّى، قالَا: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: حدثنى أبى، عن قتادةَ، عن عطاءٍ وسالمِ بنِ عبدِ اللهِ وسليمانَ بنِ يسارٍ، أنهم قالوا: تُمْضَى الوصيَّةُ لمن أوْصَى لَه به. إلى ههنا انتهى حديثُ ابنِ المُثَنَّى، وزادَ ابنُ بشَّارٍ في حديثِه: قال قتادةُ: وقال [عبيدُ اللهِ بنُ عبيدِ اللهِ] بنِ مَعْمَرٍ: أعجبُ إلىَّ لو أوْصَى لذوِى القرابةِ، وما يُعْجِبُنى أنْ أنْزِعَه مِمن أوْصَى له به. قال قتادةُ: وأعجبُه إلىَّ لمن أوْصَى له به، قال اللهُ: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ}.

Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o da Atâ, Sâlim b. Abdillâh ve Süleymân b. Yesâr'dan nakletti; onlar şöyle demişlerdir: Vasiyet kime yapılmışsa onun lehine geçerli kılınır. İbnü'l-Müsennâ'nın hadisi buraya kadar sona erdi; İbn Beşşâr ise hadisinde şunu ziyade etti: Katâde dedi ki: [Ubeydullâh b. Ubeydillâh] b. Ma'mer dedi ki: Akrabalara vasiyet etseydi bana daha sevimli gelirdi; fakat [vasiyet edilen şeyi] kendisine vasiyet edilenden çekip almak hoşuma gitmez. Katâde dedi ki: Bana en sevimli geleni de [vasiyetin] kendisine vasiyet edilene [verilmesidir]; Allah şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir”.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)}.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin teviline dair söz:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: إن اللهَ سميعٌ لوَصيَّتِكم التى أمَرتُكم أن تُوصوا لآبائِكم وأمهاتِكم وأقربائِكم حينَ تُوصُون لهم بها؛ أَتَعْدِلون فيها على ما أذِنتُ لكم مِن فعلِ ذلك بالمعروفِ، أم تَحِيفون فتَمِيلونَ عن الحقِّ وتَجُورون عن القصدِ، عليمٌ بما تُخْفِيه صدورُكم مِن الميلِ إلى الحقِّ والعدلِ، أم إلى الجَوْرِ والحَيْفِ.

Sena ve övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah, babalarınıza, annelerinize ve akrabalarınıza yapmanızı emrettiğim vasiyetinizi, onlara vasiyet ettiğiniz sırada işiticidir; bu vasiyette maruf üzere yapmanıza izin verdiğim şekilde adaletli mi davranıyorsunuz, yoksa haksızlık edip haktan sapıyor ve doğru yoldan ayrılıyor musunuz [bunu işitmektedir]. Hakka ve adalete mi, yoksa zulüm ve haksızlığa mı meyil ettiğiniz konusunda göğüslerinizin gizlediğini de hakkıyla bilendir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)}.

Yüce Allah'ın: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlinin teviline dair söz:

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: تأويلُها: فمَن حضَر مريضًا وهو يُوصِى عندَ إشرافِه على الموتِ، فخاف أن يُخْطِئَ في وصيَّتِه فيَفْعَلَ ما ليس له، أو أن يَعْمَدَ جورًا فيها، فيَأْمُرَ بما ليس له الأمرُ به، فلا حرجَ على مَن حضَره فسمِع ذلك منه أن يُصْلِحَ بينَه وبينَ ورثتِه، بأن يَأْمُرَه بالعدلِ في وصيَّتِه، وأنْ يَنْهاهم عن منعِه ممَّا أذِن اللهُ له فيه وأباحه له.

Tevil ehli bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun tevili şudur: Kim ölüme yaklaştığı sırada vasiyet eden bir hastanın yanında bulunur da vasiyetinde hata edip hakkı olmayan bir şeyi yapmasından yahut onda kasten haksızlık edip emretmeye hakkı olmayan bir şeyi emretmesinden korkarsa, onun yanında bulunup bunu kendisinden işiten kimsenin, vasiyetinde ona adaleti emrederek ve vârislerin de Allah'ın ona izin verip mubah kıldığı şeylerden onu men etmelerini yasaklayarak onunla vârislerinin arasını düzeltmesinde bir sakınca yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: هذا حينَ يُحْضَرُ الرجلُ وهو يموتُ، فإذا أسْرَف أمَروه بالعدلِ، وإذا قصَّر قالوا: افْعَلْ كذا، أعطِ فلانًا كذا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, kişinin yanında bulunulup onun ölmekte olduğu andır; aşırı giderse ona adaleti emrederler, eksik yaparsa: “Şöyle yap, falancaya şöyle ver” derler .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: هذا حينَ يُحْضَرُ الرجلُ وهو في الموتِ، فإذا أشرفَ على الموتِ أمَروه بالعدلِ، وإذا قصَّر عن حقٍّ قالوا: افْعَلْ كذا، أعطِ فلانًا كذَا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de”; dedi ki: Bu, kişinin yanında bulunulup onun ölüm hâlinde olduğu andır; ölüme yaklaştığında ona adaleti emrederler, bir haktan eksilttiğinde ise: “Şöyle yap, falancaya şöyle ver” derler.

وقال آخَرون: بل معنى ذلك: فمَن خاف -مِن أوصياءِ ميتٍ، أو والِى أمرِ المسلمين- مِن موصٍ جنفًا في وصيَّتِه التى أوْصَى بها الميتُ، فأصْلَحَ بينَ ورثتِه وبينَ

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı şudur: Bir ölünün vasilerinden yahut Müslümanların yöneticisinden kim, vasiyet edenin ölünün yapmış olduğu vasiyetinde bir haksızlık yapmasından endişe eder de onun vârisleri ile

الموصَى لهم بما أوْصَى لهم به، فردَّ الوصيةَ إلى العدلِ والحقِّ، فلا حرَج عليه ولا إثمَ.

kendilerine vasiyet edilen kimselerin arasını, onlara vasiyet edilen şey hususunda düzeltir de vasiyeti adalete ve hakka döndürürse, ona hiçbir sakınca ve günah yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدثنا أبو صالحٍ كاتبُ الليثِ، قال: حدثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا}: يعنى إثمًا، يقولُ: إذا أخطَأ الميتُ في وصيَّتِه، أو حاف فيها، فليس على الأولياءِ حرجٌ أن يرُدُّوا خطأَه إلى الصوابِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Leys'in kâtibi Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın O'nun: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından [endişe edip de]” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani günahı kasteder; der ki: Ölü vasiyetinde hata eder veya onda haksızlık yaparsa, velilerin onun hatasını doğruya çevirmelerinde kendilerine hiçbir sakınca yoktur .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: هو الرجلُ يُوصِى فيَجْنَفُ في وصيَّتِه، فيَرُدُّها الوالى إلى الحقِّ والعدلِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bu, vasiyette bulunup da vasiyetinde meyil ve haksızlık yapan adamdır; yönetici onu hakka ve adalete döndürür .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. وكان قتادةُ يقولُ: مَن أوْصَى بجوْرٍ أو جَنَفٍ في وصيَّتِه، فردَّها ولىُّ المتوفَّى إلى كتابِ اللهِ وإلى العدلِ فذاكَ له، أو إمامٌ من أئمةِ المسلمين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'nin: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” kavli hakkında nakletti. Katâde şöyle derdi: Kim vasiyetinde zulüm veya bir meyil ve sapma ile vasiyette bulunur da vefat edenin velisi yahut Müslümanların imamlarından bir imam onu Allah'ın Kitabı'na ve adalete döndürürse, bu onun hakkıdır .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بن سعدٍ وابنُ أبى جعفرٍ، عن أبى جعفرٍ، عن الربيعِ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} فمَن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd ve İbn Ebî Ca'fer, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den nakletti: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de”; [er-Rebî' dedi ki:] Her kim

أوْصَى بوصيَّةٍ بجوْرٍ فردَّه الوصيُّ إلى الحقِّ بعدَ موتِه {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال عبدُ الرحمنِ في حديثهِ: {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: ردَّه الوصىُّ إلى الحقِّ بعدَ موتِه فلا إثمَ عليه .

zulüm içeren bir vasiyette bulunur da vasiyetin uygulayıcısı onun ölümünden sonra onu hakka döndürürse {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”. Abdurrahman hadisinde şöyle demiştir: {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} “aralarını düzeltirse”; der ki: Vasiyetin uygulayıcısı onun ölümünden sonra onu hakka döndürürse ona hiçbir günah yoktur .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن إبراهيمَ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ}. قال: ردَّه إلى الحقِّ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o babasından, o da İbrâhîm'den nakletti: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse”; dedi ki: Onu hakka döndürür .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سعيدِ بنِ مسروقٍ، عن إبراهيمَ، قال: سألتُه عن رجلٍ أوْصَى بأكثرَ مِن الثلثِ، قال: ارْدُدْها . ثم قرَأ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Saîd b. Mesrûk'tan, o da İbrâhîm'den nakletti; dedi ki: Ona üçte birden fazlasını vasiyet eden adam hakkında sordum; dedi ki: Onu [üçte bire] döndür . Sonra: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” ayetini okudu.

حدَّثنا عَمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا خالدُ بنُ يزيدَ صاحبُ اللؤْلؤِ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازىُّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: رَدَّه الوصىُّ إلى الحقِّ بعدَ موتِه فلا إثمَ على الوصيِّ.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize inci tüccarı Hâlid b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur”; dedi ki: Vasiyetin uygulayıcısı onun ölümünden sonra onu hakka döndürürse vasiyetin uygulayıcısına hiçbir günah yoktur.

وقال بعضُهم: بل معنى ذلك: فمَن خاف من موصٍ جنَفًا أو إثمًا في عطيتِه عندَ حضورِ أجلِه بعضَ ورثتِه دونَ بعضٍ، فلا إثمَ على مَن أصْلَح بينَهم، يعنى: بينَ الورثةِ.

Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Kim vasiyet edenin eceli geldiğinde vârislerinden bazılarına bağışta bulunup bazılarına bulunmayarak bir sapma veya günah işlemesinden korkarsa, onların yani vârislerin arasını düzelten kimseye hiçbir günah yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ،

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı:

قال: قلتُ لعطاءٍ: قولَه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: ذاك الرجلُ يَجْنَفُ أو يَأْثَمُ عندَ موتِه، فيُعْطِى ورثتَه بعضَهم دونَ بعضٍ، يقولُ اللهُ: فلا إثمَ على المصلحِ بينَهم. فقلتُ لعطاءٍ: أله أن يُعْطِىَ وارثَه عندَ الموتِ، إنما هى وصيةٌ، ولا وصيةَ لوارثٍ؟ قال: ذلك فيما يَقْسِمُ بينَهم.

dedi ki: Atâ'ya O'nun: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” kavlini sordum; dedi ki: Bu, ölümü anında meyledip veya günaha girip vârislerinden bazılarına verip bazılarına vermeyen adamdır; Allah: “Aralarını düzeltene hiçbir günah yoktur” buyurmaktadır. Atâ'ya: “Ölümü anında vârisine bir şey vermeye hakkı var mıdır? Bu ancak vasiyettir ve vârise vasiyet yoktur?” dedim. Dedi ki: Bu, aralarında paylaştırdığı şeyler hakkındadır.

وقال آخَرون: معنى ذلك: فمَن خافَ مِن موصٍ جنفًا أو إثمًا في وصيَّتِه لمن لا يَرِثُه بما يَرْجِعُ نفعُه على مَن يَرِثُه، فأصْلَح بينَ ورثتِه فلا إثمَ عليه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Kim vasiyet edenin, kendisine vâris olmayan kimseye, faydası vâris olan kimseye dönecek şekilde yaptığı vasiyetinde bir sapma veya günaha girmesinden korkar da onun vârislerinin arasını düzeltirse ona hiçbir günah yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: أخبرَنى ابنُ طاوسٍ، عن أبيه أنه كان يقولُ: جنفُه: [تَوْليجُه، وتَوْليجُه] : أن يُوصِىَ الرجلُ لبنى ابنِه؛ ليكونَ المالُ إلى أبيهم، وتُوصِىَ المرأةُ لزوجِ ابنتِها؛ ليكونَ المالُ لابنتِها، وذو الوارثِ الكثيرِ والمالُ قليلٌ، فيُوصِى بثلثِ مالِه كلِّه، فيُصْلِحُ بينَهم الوصىُّ أو الأميرُ. قلتُ: أفى حياتِه أم بعدَ موتِه؟ قال: ما سمِعْنا أحدًا يقولُ إلا بعدَ موتِه، وإنه ليُوعَظُ عندَ ذلك.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Tâvûs babasından haber verdi; o şöyle dermiş: Onun sapması [dolaylı aktarımıdır; dolaylı aktarımı ise] : Kişinin mal oğullarının babasına kalsın diye oğlunun çocuklarına vasiyet etmesi, kadının da mal kızı için olsun diye kızının kocasına vasiyet etmesidir; vârisi çok olup malı az olan kimsenin malının tamamının üçte birini vasiyet etmesi durumunda vasiyetin uygulayıcısı yahut yönetici aralarını düzeltir. Dedim ki: Hayatında mı yoksa ölümünden sonra mı? Dedi ki: Ölümünden sonrası dışında bir şey söyleyen kimseden işitmedik; ve o esnada ona elbette öğüt verilir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ عُيَيْنَةَ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه في قوله: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: هو الرجلُ يُوصِى لولدِ ابنتِه.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Tâvûs'tan, o da babasından {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Her kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya günaha girmesinden endişe ederse” ayeti hakkında haber verdi; [babası] şöyle dedi: Bu, kişinin kızının çocuğuna vasiyet etmesidir.

وقال آخَرون: بل معنى ذلك: فمَن خاف مِن موصٍ لآبائِه وأقربائِه جَنَفًا على بعضِهم لبعضٍ، فأصْلَح بينَ الآباءِ والأقرباءِ، فلا إثمَ عليه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Kim ana babasına ve akrabalarına vasiyet eden bir kimsenin bazısının aleyhine bazısının lehine sapmasından korkar da ana babanın ve akrabaların arasını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: أما {جَنَفًا}: فخَطأً في وصيَّتِه؛ وأما {إِثْمًا}: فعمدًا؛ يعْمِدُ في وصيتِه الظلمَ، فإن هذا أعظمُ لأجرِه ألا يُنْفِذَها، ولكن يُصْلِحُ بينهم على ما يَرَى أنه الحقُّ، يَنْقُصُ بعضًا ويَزِيدُ بعضًا. قال: ونزَلت هذه الآيةُ في الوالدينِ والأقربينَ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur”; {جَنَفًا} “bir haksızlık” kısmına gelince: Vasiyetindeki bir hatadır; {إِثْمًا} “bir günah” kısmına gelince: Kasıtlıdır; vasiyetinde kasten zulmeder, işte bunu yerine getirmeyip aralarında hak olduğunu gördüğü şekilde bazısından eksiltip bazısına artırarak aralarını düzeltmesi ecir bakımından onun için daha büyüktür. Dedi ki: Bu ayet ana baba ve akrabalar hakkında inmiştir .

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولهِ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: الجنَفُ أن يَجْنَفَ لبعضِهم على بعضٍ في الوصيةِ، والإثمُ أن يكونَ قد أثِم في أَثَرَتِه بعضَهم على بعضٍ، {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} الموُصَى إليه بينَ الوالدين وبينَ الابنِ، والبنون هم الأقربون، فلا إثمَ عليه. فهذا الوصيُّ الذى أوصِى إليه بذلك، وجُعِل إليه، فرأى هذا قد جنِف لهذا على هذا، فأصْلَح بينَهم، فلا إثمَ عليه، فعجَز الموصِى أن يوصِىَ كما أمَره اللهُ، وعجَز الموصَى إليه أن يُصْلِحَ، فانْتَزع اللهُ ذلك منه ففرَض الفرائضَ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur” ayeti hakkında şöyle dedi: “Cenef (meyil/haksızlık), vasiyette [mirasçıların] bazısını bazısına kayırmasıdır. İsm (günah) ise, bazısını bazısına üstün tutarak günaha girmiş olmasıdır. {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} “Aralarını düzeltirse” [ifadesi]: Kendisine vasiyet bırakılan kimsenin (vasi) ana-baba ile oğul arasını —ki oğullar en yakın akrabadır— düzeltmesidir; bu takdirde ona hiçbir günah yoktur. İşte kendisine bu vasiyet bırakılan ve bu iş kendisine tevdi edilen bu vasî, onun [vasiyet edenin] bunun aleyhine şunun lehine haksızlık ettiğini/meylettiğini görür de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Vasiyet eden kimse Allah'ın kendisine emrettiği şekilde vasiyet etmekten aciz kalıp, kendisine vasiyet bırakılan da [aralarını] düzeltmekten aciz kalınca, Allah bu [yetkiyi] ondan çekip aldı ve miras paylarını (ferâiz) farz kıldı.”

وأوْلى الأقوالِ بتأويل هذه الآيةِ أن يكونَ تأويلُها: فمَن خاف مِن موصٍ [حضَرته الوفاةُ] جنفًا أو إثمًا، وهو أن يَمِيلَ إلى غيرِ الحقِّ خطأً منه، أو يَتَعَمَّدَ إثمًا في وصيَّتِه بأنْ يُوصِىَ لوالدَيْه وأقربيه الذين لا يَرِثُونه بأكثرَ مما يَجُوزُ له أن يُوصِىَ لهم به مِن مالِه، وغيرِ ما أذِن اللهُ له به مما جاوَز الثلثَ، أو بالثلثِ كلِّه، وفى المالِ قِلَّةٌ، أو في الورثةِ كثرةٌ، فلا بأسَ على مَن حضَره أن يُصْلِحَ بينَ الذين يُوصَى لهم وبينَ ورثةِ الميتِ وبينَ الميتِ، بأن يَأْمُرَ الميِّتَ في ذلك بالمعروفِ، ويُعَرِّفَه ما أباح اللهُ له في ذلك، فأذِن له فيه مِن الوصيةِ في مالِه، وينهاه أن يُجَاوِزَ في وصيتِه المعروفَ الذى قاله جلَّ ثناؤُه في كتابه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ}. وذلك هو الإصلاحُ الذى قال جل ثناؤه: {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. وكذلك إن كان في المالِ فضلٌ وكثرةٌ وفى الورثةِ قلَّةٌ فأراد أن يَقْصِرَ في وصيَّتِه لوالدَيْهِ وأقربيه عن ثلثِه، فأصْلَح مَن حضَره بينَه وبينَ ورثتِه، وبينَ والديه وأقربيه الذين يُرِيدُ أن يُوصِىَ لهم، بأن يَأْمُرَ المريضَ أن يَزِيدَ في وصيَّتِه لهم، ويَبْلُغَ بها ما رخَّص اللهُ فيه مِن الثلثِ، فذلك أيضًا هو مِن الإصلاحِ بينَهم بالمعروفِ.

Bu ayetin teviline dair görüşlerin en isabetlisi, tevilinin şu olmasıdır: Kim [kendisine ölüm gelen] bir vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından yahut bir günaha girmesinden endişe ederse —ki bu da kendisinden kaynaklanan bir hata ile hakkın dışına meyletmesi veya kendisine mirasçı olmayan ana babasına ve akrabalarına malından kendileri için vasiyet etmesi caiz olan miktardan fazlasını, Allah'ın kendisine izin vermediği ve üçte biri aşan bir miktarı vasiyet ederek yahut malın azlığı veya vârislerin çokluğu durumunda malın tamamının üçte birini vasiyet ederek vasiyetinde kasten günaha girmesidir— onun yanında bulunan kimsenin, ölüye bu hususta marufu emrederek ve malından vasiyet etme konusunda Allah'ın bu hususta kendisine mubah kılıp izin verdiği şeyleri ona bildirerek, övgüsü yüce olan [Allah]'ın Kitabı'nda: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa anaya, babaya, yakınlara maruf ile vasiyet etmek üzerinize yazıldı” buyurduğu marufu vasiyetinde aşmaktan onu men ederek, kendilerine vasiyet edilen kimseler ile ölünün vârisleri ve ölü arasını düzeltmesinde bir sakınca yoktur. İşte övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur” buyurduğu ıslah (düzeltme) budur. Aynı şekilde malda bir fazlalık ve çokluk, vârislerde ise azlık olup da ana babasına ve akrabalarına yapacağı vasiyetinde üçte birden kısmak isterse, yanında bulunan kimsenin, hastaya onlar lehine vasiyetini artırmasını ve Allah'ın ruhsat verdiği üçte bir miktarına ulaştırmasını emrederek onunla vârisleri ve kendilerine vasiyet etmek istediği ana babası ve akrabaları arasını düzeltmesi de yine onların arasını maruf ile düzeltmekten sayılır.

وإنما اختَرْنا هذا القولَ، لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه قال: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. يعنى بذلك: فمَن خاف مِن موصٍ أن يَجْنَفَ أو يَأْثَمَ، فخوفُ الجنفِ والإثمِ مِن الموُصِى إنما هو كائنٌ منه قبلَ وقوعِ الجنفِ والإثمِ، فأمّا بعدَ وجودِه منه فلا وجهَ للخوفِ منه بأن يَجْنَفَ أو يَأْثَمَ، بل تلك حالُ مَن قد جنِف أو أثِم، ولو كان ذلك معناه لقيلَ: فمَن تبيَّن مِن موصٍ جنفًا أو إثْمًا، أو أيْقَن أو علِم،

Bu görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü Allah -celle senâuh-: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe ederse” buyurmuştur. Bununla; “Kim vasiyet edenin haksızlık yapmasından yahut günaha girmesinden endişe ederse” manasını kastetmektedir. Zira vasiyet edenden kaynaklanacak haksızlık ve günah endişesi, ancak haksızlık ve günah vuku bulmadan önce söz konusudur. Ondan bu durum meydana geldikten sonra ise haksızlık yapmasından veya günaha girmesinden endişe edilmesinin bir anlamı kalmaz; bilakis bu, zaten haksızlık yapmış veya günaha girmiş olan kimsenin durumudur. Şayet kastedilen mana bu olsaydı: “Kim vasiyet edenden bir haksızlık veya günah [sadır olduğunu] açıkça görürse” yahut “kesin olarak anlarsa” veya “bilirse” denilirdi;

ولم يَقُلْ: فمَن خاف منه جَنفًا.

fakat: “Kim ondan bir haksızlık [yapılmasından] korkarsa” denilmemiştir.

فإن أشْكَل ما قلنا مِن ذلك على بعضِ الناسِ فقال: فما وجهُ الإصلاحِ حينئذٍ، والإصلاحُ إنما يكونُ بين المختلفين في الشيءِ؟

Eğer bu söylediklerimiz bazı insanlara kapalı gelir de: “Bu durumda ıslahın (arayı düzeltmenin) anlamı nedir; zira ıslah ancak bir hususta ihtilaf edenler arasında olur?” derse,

قيل: إن ذلك -وإن كان مِن معانى الإصلاحِ- فمِن الإصلاحِ بينَ فريقين فيما كان مخوفًا حدوثُ الاختلافِ بينَهم فيه بما يُؤْمَنُ معه حدوثُ الاختلافِ؛ لأن الإصلاحَ إنما هو الفعلُ الذى يكونُ معَه صلاحُ ذاتِ البَيْنِ، فسواءٌ كان ذلك الفعلُ الذى يكونُ معه صلاحُ ذاتِ البينِ قبلَ وقوعِ الاختلافِ أو بعدَ وقوعِه.

şöyle denilir: Bu durum —ıslahın anlamlarından biri olmakla birlikte— aralarında ihtilaf çıkmasından korkulan bir hususta, ihtilafın çıkmasını önleyecek şekilde iki tarafın arasını düzeltmektir. Çünkü ıslah, kendisiyle aradaki durumun düzeldiği fiildir; dolayısıyla aradaki durumun kendisiyle düzeldiği o fiilin ihtilaf meydana gelmeden önce olması ile meydana geldikten sonra olması eşittir.

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ}. ولم يَجْرِ للورثةِ ولا للمختلفين أو الخوفِ اختلافُهم ذكرٌ؟

Eğer biri: “Vârislerin veya ihtilaf edenlerin yahut aralarında ihtilaf çıkmasından korkulan kimselerin bahsi geçmediği hâlde nasıl {فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} ‘aralarını düzeltirse’ denilmiştir?” derse,

قيل: بل قد جرَى ذكرُ الذين أمَر جلَّ ثناؤُه بالوصيَّةِ لهم، وهم والدَا المُوصِى وأقرَبُوه، والذين أُمِروا بالوصيَّةِ في قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ}. ثم قال جلَّ ذكرُه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ}. لمن أمَرته بالوصيَّةِ له - {جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} وبيْنَ مَن أَمرتُه بالوصيةِ له {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. والإصلاحُ بينَه وبينَهم هو إصلاحٌ بينَهم وبينَ ورثةِ المُوصِى.

şöyle denilir: Bilakis, övgüsü yüce olan [Allah]'ın kendilerine vasiyet edilmesini emrettiği kimselerin —ki onlar vasiyet edenin ana babası ve akrabalarıdır— ve O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa anaya, babaya, yakınlara maruf ile vasiyet etmek üzerinize yazıldı” kavlinde vasiyet etmeleri emredilen kimselerin bahsi geçmiştir. Sonra zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin” —kendisine vasiyet edilmesini emrettiği kimse lehine— {جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ} “bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” onunla kendisine vasiyet edilmesini emrettiğim kimsenin “aralarını düzeltirse” {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”. Onunla onların arasını düzeltmek ise, onlarla vasiyet edenin vârislerinin arasını düzeltmektir.

وقد قُرِئ قولُه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ} بالتخفيفِ في الصادِ والتسكين في الواوِ، و بتحريكِ الواوِ وتشديدِ الصادِ.

[Allah Teâlâ'nın]: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ} “Her kim vasiyet edenin... [haksızlık etmesinden] korkarsa” sözü, sâd harfinin şeddesiz ve vâv harfinin sâkin olmasıyla ve vâv harfinin harekeli ve sâd harfinin şeddeli olmasıyla okunmuştur.

فمَن قرَأ ذلكَ بتخفيفِ الصادِ وتسكين الواوِ فإنما قرَأه بلغةِ مَن قال: أوْصَيتُ فلانًا بكذا. ومَن قرَأ بتحريكِ الواوِ وتشديدِ الصادِ قرَأه بلغةِ مَن يقول: وصَّيتُ فلانًا بكذا. وهما لغتان للعربِ مشهورتان: وصَّيتُك. و: أَوْصَيتُك.

Bunu sâd harfinin şeddesiz ve vâv harfinin sâkin olmasıyla okuyan kimse, bunu: “Evsaytü fülânen bi-kezâ” (Falancaya şunu vasiyet ettim) diyen kimsenin lehçesiyle okumuştur. Vâv harfinin harekeli ve sâd harfinin şeddeli olmasıyla okuyan kimse ise, bunu: “Vassaytü fülânen bi-kezâ” (Falancaya şunu vasiyet ettim) diyen kimsenin lehçesiyle okumuştur. Bunlar Arapların meşhur iki lehçesidir: “Vassaytüke” ve “Evsaytüke”.

وأما الجَنَفُ فهو الجَوْرُ والعدولُ عن الحقِّ، في كلامِ العربِ، ومنه قولُ الشاعر :

Cenef (جَنَف) kelimesine gelince; o, Arap kelamında haksızlık etmek ve haktan sapmaktır; şairin şu sözü de bundandır :

همُ المَوْلى وقَدْ جنِفوا علينا … وَإنَّا مِن لقائِهمُ لَزُورُ

Onlar akrabadırlar ama bize haksızlık etmişlerdir … Biz de onlarla karşılaşmaktan uzak dururuz

يقالُ منه: جنِف الرجلُ على صاحبِه يَجْنَفُ، إذا مال عليه وجارَ، جَنفًا.

Bundan türetilerek: Bir kimse arkadaşının aleyhine meyledip haksızlık ettiğinde “cenefe'r-raculü alâ sâhibihî yecnefü cenefen” denir.

فمعنى الكلامِ: فمَن خاف من موصٍ جنفًا له بموضعِ الوصيةِ، ومَثلًا عن الصوابِ فيها، وجورًا عن القصدِ و إثْمًا، بتعمدِه ذلك على علمٍ منه بخطأِ ما يأتى مِن ذلك، فأصْلَح بينَهم - فلا إثمَ عليه.

Sözün anlamı şudur: Kim bir vasiyet edenin vasiyet yerinde bir meyil göstermesinden, onda doğrudan sapmasından, adaletten ayrılmasından ve yapacağı şeyin hatalı olduğunu bilerek bunu kasten yapması sebebiyle günaha girmesinden korkar da aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur.

وبمثلِ الذى قلنا في معنى الجنَفِ والإثمِ قال أهلُ التأويلِ.

Cenef ve ism kelimelerinin anlamı hususunda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمى، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا}: يعنى بالجنفِ الخطأَ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] onun: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Bununla beraber, her kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından... endişe ederse” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Cenef (جَنَف) ile kastedilen hatadır.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا}. قال: مَيْلًا .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Abdülmelik’ten, o da Atâ’dan: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından... endişe edip de” [ayeti hakkında] nakletti; [Atâ]: “Meyletmektir” dedi .

حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ مثلَه.

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ’dan aynısını haber verdi.

حدَّثنا عَمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ ويزيدُ بنُ هارونَ، قالا: ثنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ مثلَه.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris ve Yezîd b. Hârûn anlattılar, dediler ki: Bize Abdülmelik, Atâ’dan aynısını anlattı.

حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا جُوَيْبِرٌ، عن الضحَّاكِ، قال: الجنفُ الخطأُ، والإثمُ العمدُ .

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk’tan haber verdi; o şöyle dedi: Cenef hatadır, ism ise kasıttır .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازىُّ، قال: ثنا أبو أحمد الزُّبَيْريُّ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ مثلَه.

Bize Ahmed b. İshâk el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan aynısını anlattı.

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}: أمَّا {جَنَفًا}: فخطأً في وصيتِه؛ وأمّا {إِثْمًا}: فعَمْدًا؛ يَعْمِدُ في وصيتِه الظلمَ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” [ayeti hakkında şöyle dedi]: {جَنَفًا} “bir haksızlık yapmasından” ifadesine gelince; vasiyetinde hata etmesidir; {إِثْمًا} “veya bir günaha girmesinden” ifadesine gelince; kasıtlı yapmasıdır; vasiyetinde zulme kasteder .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا}. قال: حَيْفًا {أَوْ إِثْمًا}.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti; o, {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından” [ayeti] hakkında: “Haksızlık/tarafgirlik yapmasından” {أَوْ إِثْمًا} “veya bir günaha [girmesinden]” dedi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ وابنُ أبي جعفرٍ عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: الجنَفُ الخطأُ، والإثمُ العمدُ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa‘d ve İbn Ebî Ca‘fer, Ebû Ca‘fer’den, o da er-Rebî‘den: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle dedi: Cenef hatadır, ism ise kasıttır .

حدَّثنا عَمْرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا خالدُ بنُ يزيدَ صاحبُ اللؤلؤِ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ مثلَه.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize inci tüccarı Hâlid b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, Rebî‘ b. Enes’ten aynısını anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن إبراهيمَ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا}. قال: الجنفُ الخطأُ، والإثمُ العمدُ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân’dan, o babasından, o da İbrâhîm’den: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle dedi: Cenef hatadır, ism ise kasıttır.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا فُضيلُ بنُ مرزوقٍ، عن عطيةَ: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا}. قال: خطأً، أو إثمًا: مُتعمَّدًا.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye’den: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından... endişe edip de” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle dedi: [Cenef] hata, günah ise kasten yapmaktır.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزَّاقِ، عن ابنِ عُيَيْنةَ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا}. قال: مَيْلًا.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, İbn Uyeyne’den, o İbn Tâvûs’tan, o da babasından: {فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا} “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından... endişe edip de” [ayeti hakkında] nakletti; [Tâvûs]: “Meyletmektir” dedi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {جَنَفًا}. [قال: ميلًا] ، والإثمُ: ميلُه لبعضِهم على بعضٍ، وكلُّه يَصِيرُ إلى واحدٍ، كما يكونُ عفوًّا غفورًا، وغفورًا رحيمًا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {جَنَفًا} “bir haksızlık yapmasından” [hakkında]: [“Meyletmektir”] dedi; ism (günah) ise bir kısmının lehine diğerinin aleyhine meyletmesidir; hepsi tek bir anlama varır; nitekim [Allah Teâlâ'nın] “Afuvven Gafûran” (Çok affedici, çok bağışlayıcı) ve “Gafûran Rahîmen” (Çok bağışlayıcı, çok merhametli) olması gibi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الجنفُ الخطأُ، والإثمُ العمدُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den anlattı, o dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Cenef hatadır, ism ise kasıttır.

حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: ثنا الفضلُ بنُ خالدٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحَّاكِ، قال: الجنفُ الخطأُ، والإثمُ العمدُ.

Hüseyin b. el-Ferec’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Bize el-Fadl b. Hâlid anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman, Dahhâk’tan anlattı; o şöyle dedi: Cenef hatadır, ism ise kasıttır.

وأمَّا قولُه {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} فإنه يعنى: واللهُ غفورٌ للموصِى فيما كان حدَّث به نفسَه من الجنفِ والإثمِ، إذا ترَك أن يَجْنَفَ ويَأْثَمَ في وصيَّتِه، فتجاوز له عما كان حدَّثَ به نفسَه من الجوْرِ؛ إذْ لم يُمْضِ ذلك فيَفْعَلَ، أنْ يُؤَاخِذَه به، رحيمٌ بالمُصْلِحِ بينَ الموصِى وبينَ مَن أراد أن يَجْنَفَ عليه لغيرِه أو يَأْثَمَ فيه له.

O’nun: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: Allah, vasiyetinde haksızlık ve günah işlemeyi terk ettiği takdirde, vasiyet edenin içinden geçirdiği haksızlık ve günahı bağışlayıcıdır; onu uygulamaya koyup yapmadığı için içinden geçirdiği haksızlıktan ötürü onu cezalandırmaktan vazgeçer; vasiyet eden ile başkası lehine aleyhinde haksızlık yapmak veya onun hakkında günaha girmek istediği kimsenin arasını düzeltene karşı da merhametlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣)}

Yüce Teâlâ’nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣)} “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı; umulur ki sakınırsınız (183)” kavlinin teviline dair söz:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يا أيها الذين آمَنوا باللهِ ورسولِه، وصدَّقوا بهما وأقرُّوا.

Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah’a ve Resûlü’ne iman eden, ikisini tasdik edip ikrar edenler!

ويعنى بقولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ}: فُرِض عليكم الصيامُ.

{كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Oruç size de farz kılındı” kavliyle de: “Oruç size farz kılındı” [anlamını] kastetmektedir.

والصيامُ مصدرٌ من قولِ القائلِ: صمتُ عن كذا وكذا -يعنى: كفَفْتُ عنه- أصومُ عنه صومًا وصيامًا. ومعنى الصيامِ الكفُّ عما أَمَر اللهُ بالكفِّ عنه. ومن ذلك قيل: صامت الخيلُ. إذا كفَّتْ عن السيرِ، ومنه قولُ نابغةِ بنى ذُبيانَ :

Sıyâm (صِيَام), bir kimsenin “şundan ve şundan oruç tuttum” —yani kendimi tuttum—, “ondan kendimi tutuyorum” (asûmu anhü savmen ve sıyâmen) sözünden bir mastardır. Orucun (sıyâm) anlamı, Allah’ın kendisinden el çekilmesini emrettiği şeylerden el çekmektir. Bundan dolayı, atlar yürümeden durduğunda “sâmeti’l-haylü” (atlar oruç tuttu/durdu) denilmiştir; Zübyânoğulları’ndan en-Nâbiğa’nın şu sözü de bundandır :

خَيْلٌ صِيامٌ وخَيْلٌ غيرُ صَائمَةٍ … تحتَ العَجاجِ وأخْرَى تَعْلُكُ اللُّجُما

Kimi atlar [hareketsiz] durmakta, kimi atlar durmamakta toz duman altında; diğer bir kısmı da gemleri gevelemekte.

ومنه قول اللهِ: {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} [مريم: ٢٦]. يعنى: صَمْتًا عن الكلامِ.

Allah’ın: {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} [Meryem: 26] “Artık de ki: 'Ben Rahmân’a bir oruç adadım'” kavli de bundandır; yani konuşmaktan susmayı [kastetmektedir].

وقولُه: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} فإنه يعنى به: فُرِض ذلك عليكم مثلَ الذى فُرِض على الذين مِن قبلِكم.

O’nun: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” kavline gelince; O bununla: “Bu, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” [anlamını] kastetmektedir.

ثم اختلفَ أهلُ التأويلِ في الذين عنَى اللهُ بقولِه: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. وفى المعنى الذى وقَع فيه التشبيهُ بينَ فَرضِ صومِنا وصومِ الذين مِن قبلِنا؛ فقال بعضُهم: الذين أخبرَنا اللهُ عن الصومِ الذى فرَضه علينا أنه علينا مثلَ الذى كان عليهم، هم النصارَى. وقالوا: التشبيهُ الذى شُبِّه من أجلِه أحدُهما بصاحبِه هو اتفاقُهما في الوقتِ والمقدارِ الذى هو لازمٌ لنا اليومَ فَرْضُه.

Sonra tevil ehli, Allah’ın: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” kavliyle kimleri kastettiği ve bizim orucumuzun farziyeti ile bizden öncekilerin orucu arasında teşbihin (benzetmenin) hangi anlamda vaki olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Allah’ın, bize farz kıldığı orucun onların üzerindeki gibi olduğunu bize haber verdiği kimseler Hristiyanlardır. Şöyle de demişlerdir: Birinin diğerine benzetilmesine sebep olan teşbih, bugün bize farziyeti lazım olan vakit ve miktar hususunda ikisinin birbirine uymasıdır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثتُ عن يحيى بنِ زيادٍ، عن محمدِ بنِ أبانٍ، عن أبي أُميةَ الطَّنافِسيِّ، عن الشَّعبيِّ أنه قال: لو صمْتُ السَّنَةَ كلَّها لأفطرْتُ اليومَ الذى يُشَكُّ فيه فيقالُ: مِن شعبانَ. ويقالُ: من رمضانَ. وذلك أن النصارَى فُرِض عليهم شهرُ رمضانَ كما فُرِض علينا فحوَّلوه إلى الفصلِ، وذلك أنهم كانوا رُبّما صامُوه في القيظِ يعدُّون ثلاثين يومًا، ثم جاء بعدَهم قرنٌ منهم فأخَذوا بالثِّقةِ في أنفسِهم فصامُوا قبلَ الثلاثينَ يومًا وبعدَها يومًا، ثم لم يزَلِ الآخِرُ يَسْتَنُّ سُنةَ القرنِ الذى قبلَه، حتى صارتْ إلى خمسينَ، فذلك قولُه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}.

Bana Yahyâ b. Ziyâd’dan, onun Muhammed b. Ebân’dan, onun Ebû Ümeyye et-Tanâfisî’den, onun da Şa‘bî’den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bütün sene oruç tutacak olsaydım bile, «Şaban’dandır» denilen ve «Ramazan’dandır» denilen şüpheli günde mutlaka iftar eder [oruç tutmaz]dım. Şundan dolayı ki Hristiyanlara da tıpkı bize farz kılındığı gibi Ramazan ayı farz kılınmıştı; fakat onlar bunu [mevsimler arasındaki] uygun bir döneme kaydırdılar. Şöyle ki, onlar bunu bazen şiddetli sıcakta tutuyor ve otuz gün sayıyorlardı. Sonra onların ardından bir nesil geldi ve kendi içlerinde işi sağlama alarak otuz günden önce bir gün, sonrasında da bir gün oruç tuttular. Daha sonra gelen [her nesil] kendisinden önceki neslin uygulamasını sürdürmeye devam etti, nihayetinde [oruç süresi] elli güne ulaştı. İşte: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” kavli buna işaret etmektedir.

وقال آخرون: بل التشبيهُ إنما هو من أجلِ أنّ صومَهم كان من العشاءِ الآخِرةِ إلى العشاءِ الآخِرةِ، وذلك كان فرضَ اللهِ على المؤمنين في أوَّلِ ما افترضَ عليهم الصومَ. ووافقَ قائلُو هذا القولِ القائلى القولِ الأولِ في أن الذين عنَى اللهُ بقولِه: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. النصارَى.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis teşbih, onların orucunun son yatsı vaktinden sonraki yatsı vaktine kadar olmasından ötürüdür; Allah’ın orucu ilk farz kıldığı zaman müminlere farzı da böyleydi. Bu görüşü savunanlar, Allah’ın: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” kavliyle kastettiği kimselerin Hristiyanlar olduğu hususunda birinci görüşü savunanlarla mutabık kalmışlardır.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}: أما الذين مِن قَبلِنا: فالنصارَى، كُتِب عليهم رمضانُ، وكُتِب عليهم ألا يأكُلوا ولا يشرَبوا بعدَ النومِ، ولا يَنكِحوا النساءَ شهرَ رمضانَ، فاشتدَّ على النصارَى صيامُ رمضانَ، وجعَل يُقَلَّبُ عليهم في الشتاءِ والصيفِ، فلمَّا رأوْا ذلك اجتمعُوا فجعَلوا صيامًا في الفصلِ بينَ الشتاءِ والصيفِ، وقالوا: نَزيدُ عشرينَ يومًا نُكفِّرُ بها ما صنَعْنا. فجعَلوا صيامَهم خمسينَ يومًا، فلم يَزَلِ المسلمونَ على ذلك يصنَعونَ كما تصنعُ النصارَى، حتى كان من أمرِ أبي قَيسِ بنِ صِرمَةَ وعُمرَ بنِ الخطابِ ما كان، فأحلّ اللهُ لهم الأكلَ والشربَ والجماعَ إلى طلوعِ الفجرِ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı” [ayeti hakkında]: Bizden öncekilere gelince; onlar Hristiyanlardır. Onlara Ramazan farz kılınmıştı; uyuduktan sonra yememeleri, içmemeleri ve Ramazan ayında kadınlara yaklaşmamaları kendilerine farz kılınmıştı. Ramazan orucu Hristiyanlara ağır geldi ve kış ile yaz arasında dönüp durmaya başladı. Bunu gördüklerinde toplandılar ve orucu kış ile yaz arasındaki mevsim geçişine koydular ve: “Yaptığımız şeye kefaret olsun diye yirmi gün ekleyelim” dediler. Böylece oruçlarını elli gün yaptılar. Müslümanlar da Ebû Kays b. Sırma ve Ömer b. el-Hattâb’ın başına gelen hadiseler vuku buluncaya kadar Hristiyanların yaptığı gibi yapmaya devam ettiler; bunun üzerine Allah onlara fecrin doğuşuna kadar yemeyi, içmeyi ve cinsel ilişkiyi helal kıldı .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. قال: كُتِب عليهم الصومُ مِن العتَمةِ إلى العتمَةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı”. Dedi ki: Onlara yatsı vaktinden [ertesi günkü] yatsı vaktine kadar oruç tutmak farz kılınmıştı.

وقال آخرون: الذين عنَى اللهُ بقولِه: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}: أهلَ الكتابِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Allah’ın: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” kavliyle kastettiği kimseler Ehl-i Kitap’tır.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}: أهلُ الكتابِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı” [ayetindeki sizden öncekiler]: Ehl-i Kitap’tır .

وقال بعضُهم: بل ذلك كان على الناسِ كلِّهم.

Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis bu bütün insanlara farz kılınmıştı.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. قال: كُتِب شهرُ رمضانَ على الناسِ كما كُتِب على الذين مِن قبلِهم. قال: وقد كتَب اللهُ على الناسِ قبلَ أن يُنزِلَ رمضانَ صومَ ثلاثةِ أيامٍ من كلِّ شهرٍ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O’nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı” kavli hakkında nakletti; [Katâde]: “Ramazan ayı, insanlara kendilerinden öncekilere farz kılındığı gibi farz kılınmıştı” dedi. [Katâde ayrıca] şöyle dedi: Allah Ramazan’ı indirmeden önce insanlara her aydan üç gün oruç tutmayı farz kılmıştı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}: رمضانَ كتَبه اللهُ على مَن كان قبلَهم.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, oruç size de farz kılındı” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Ramazan’ı Allah kendilerinden öncekilere de farz kılmıştı.

وأوْلى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى الآيةِ: يا أيها الذين آمنوا فُرِض عليكم الصيامُ كما فُرِض على الذين مِن قبلِكم مِن أهلِ الكتابِ أيَّامًا

Bu görüşler içinde doğruya en uygun olanı, [şu] kimsenin görüşüdür: Ayetin anlamı; «Ey iman edenler! Sizden önceki Kitap ehline farz kılındığı gibi size de günler...

معدوداتٍ، وهى شهرُ رمضانَ كلُّه؛ لأنّ مَن بعدَ إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه كان مأمورًا باتباعِ إبراهيمَ، وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه كان جعَله للناسِ إمامًا، وقد أخبرنا اللهُ أن دينَه كان الحنَيفيَّةَ المسلمةَ، وأُمِرَ نبيُّنا محمدٌ ﷺ [مِن اتِّباعِه] بمثلِ الذى أُمِرَ به مَنْ قبلَه مِن الأنبياءِ.

olarak oruç farz kılındı; o [sayılı günler] de Ramazan ayının tamamıdır. Çünkü İbrâhîm’den —salavâtullâhi aleyh— sonra gelen kimseler İbrâhîm’e uymakla emrolunmuşlardı; zira övgüsü yüce olan Allah onu insanlara önder kılmıştı. Nitekim Allah, onun dininin hanîf ve teslimiyet üzere olan [İslam] dini olduğunu bize haber vermiş ve Peygamberimiz Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem de kendisinden önceki peygamberlerin emrolunduğu gibi [ona tabi olması] emredilmiştir.

وأمَّا التشبيهُ فإنما وقَع على الوقتِ، وذلك أنَّ مَنْ كان قَبْلَنا إنما كان فُرِض عليهم صومُ شهرِ رمضانَ، مثلَ الذى فُرِض علينا سواءً.

Teşbih ise sadece vakit üzerine vaki olmuştur; çünkü bizden öncekilere de tıpkı bize farz kılındığı gibi tamamen Ramazan ayı orucu farz kılınmıştı.