Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 75. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأما تأويلُ قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} فإنه يعنى به: لِتتقُوا أكلَ الطعامِ وشربَ الشرابِ وجِماعَ النساءِ فيه. يقولُ: فرَضتُ عليكم الصومَ والكفَّ عما تكونون بتركِ الكَفِّ عنه مُفطرِين؛ لتتَّقُوا ما يُفْطِرُكُم في وقتِ صومِكم.

O’nun: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırsınız” kavlinin teviline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: Onda yemek yemeyi, içecek içmeyi ve kadınlarla cinsel ilişkide bulunmayı sakınasınız diye. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Oruç vaktinizde orucunuzu bozacak şeylerden sakınasınız diye, kendisinden el çekmeyi terk ettiğinizde orucunuzu bozmuş olacağınız şeylerden oruç tutmayı ve el çekmeyi size farz kıldım.

وبمثلِ الذى قُلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: أما قولُه: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}. يقولُ: فتتقونَ مِن الطعامِ والشّرابِ والنساءِ مثلَ ما اتقَوْا. يعنى: مثلَ الذى اتقى النصارَى قَبلَكم .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: O’nun: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırsınız” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onların sakındığı gibi siz de yemekten, içmekten ve kadınlardan sakınasınız. Yani: Sizden önceki Hristiyanların sakındığı gibi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ}.

Yüce Teâlâ’nın: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günler olarak...” kavlinin teviline dair söz:

يعنى تعالى ذكرُه: كُتِب عليكم أيها الذين آمنوا الصيامُ أيامًا معدوداتٍ.

Zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Ey iman edenler! Oruç size sayılı günler olarak farz kılındı.

ونصَب {أَيَّامًا} بمضمرٍ من الفعلِ، كأنه قيلَ: كُتِب عليكم الصيامُ كما

{أَيَّامًا} “Sayılı günler” [kelimesini] gizli bir fiil ile mensub kılmıştır; sanki şöyle denilmiş gibidir: Oruç size de farz kılındı, tıpkı...

كُتب على الذين مِن قبلِكم، أن تصومُوا أيامًا معدوداتٍ. كما يقالُ: أعجبَنى الضربُ زيدًا.

size de sayılı günleri tutmanız farz kılındı. Nitekim “A‘cebenî ed-darbu Zeyden” (Zeyd’i dövmek hoşuma gitti) denilmesi gibidir.

وقولُه: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} من صلةِ الصيامِ، كأنه قيل: كُتِب عليكم الذى هو مثلُ الذى كُتِب على الذين مِن قبلِكم أن تصوموا أيامًا معدوداتٍ.

O’nun: {كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” kavli, oruç (es-Sıyâm) kelimesinin sılasındandır (tümlecindendir) ; sanki şöyle denilmiş gibidir: Sizden öncekilere farz kılınanın benzeri, yani sayılı günleri oruç tutmanız size de farz kılındı.

ثم اختلفَ أهلُ التأويلِ فيما عنَى اللهُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ}؛ فقال بعضُهم: الأيامُ المعدوداتُ صومُ ثلاثةِ أيامٍ من كلِّ شهرٍ. قال: وكان ذلك الذى فُرِض على الناسِ من الصيامِ قبلَ أن يُفرضَ عليهم شهرُ رمضانَ.

Sonra tevil ehli, övgüsü yüce olan Allah'ın: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günler olarak...” kavliyle neyi kastettiği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Sayılı günler, her aydan üç gün oruç tutmaktır. Dedi ki: Bu, Ramazan ayı kendilerine farz kılınmadan önce insanlara farz kılınmış olan oruç idi.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن عطاءٍ، قال: كان عليهم الصيامُ ثلاثةَ أيامٍ من كلِّ شهرٍ -ولم يُسَمَّ الشهرُ- أيامًا معدوداتٍ. قال: وكان هذا صيامَ الناسِ قبلَ ذلك، ثم فرَض اللهُ ﷿ على الناسِ شهرَ رمضانَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Atâ'dan nakletti; [Atâ] dedi ki: Onlara her aydan -ay ismi belirtilmeksizin- sayılı günler olarak üç gün oruç tutmak [farz] idi. Dedi ki: Bundan önce insanların orucu bu idi, sonra aziz ve celil olan Allah insanlara Ramazan ayını farz kıldı .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثني أبي، قال: حدثني عمى، عن أبيه،

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam, babasından,

عن جدِّه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}: وكان ثلاثةَ أيامٍ من كلِّ شهرٍ، ثم نُسِخ ذلك بالذى أَنزلَ اللهُ من صيامِ رمضانَ، فهذا الصومُ الأولُ من

[o da] dedesinden, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de oruç farz kılındı” [ayeti] hakkında şöyle dedi: [Bu oruç] her aydan üç gündü; sonra Allah'ın Ramazan orucuna dair indirdiği [ayet] ile neshedildi (hükmü kaldırıldı). İşte bu, ... olan ilk oruçtu

العتَمَةِ .

yatsı vaktinden (el-Ateme) [başlayan] ilk oruç idi .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عُتبةَ، عن عَمرِو بنِ مُرَّةَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلَى، عن مُعاذِ بنِ جبلٍ، قال: إن رسولَ اللهِ ﷺ قدِم المدينةَ فصام يومَ عاشوراءَ وثلاثةَ أيامٍ من كلِّ شهرٍ، ثم أنزَل اللهُ جلَّ وعزَّ فَرضَ شهرِ رمضانَ، فأنزَل اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ}. حتى بلَغ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Utbe, Amr b. Mürre'den, [o] Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, [o da] Muâz b. Cebel'den nakletti; [Muâz] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Âşûrâ günü ile her aydan üç gün oruç tuttu. Sonra aziz ve celil olan Allah Ramazan ayının farziyetini indirdi; Allah şöyle indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı...” ta {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” [kavline] kadar.

حدّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: قد كتَب اللهُ تعالى ذكرُه على الناسِ قبلَ أن يُنزِلَ رمضانَ، صومَ ثلاثةِ أيامٍ مِن كلِّ شهرٍ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; [Katâde] dedi ki: Zikri yüce olan Allah, Ramazan'ı indirmeden önce insanlara her aydan üç gün oruç tutmayı farz kılmıştı .

وقال آخرون: بلِ الأيامُ الثلاثةُ التى كان رسولُ اللهِ ﷺ يصومُها قبلَ أن يُفْرَضَ شهرُ رمضانَ، كان تطوُّعًا صوْمُهُنَّ، وإنما عنَى اللهُ جلَّ وعزَّ بقولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} - {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ}

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis, Ramazan ayı farz kılınmadan önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tuttuğu o üç günün orucu nafile idi. Aziz ve celil olan Allah {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” - {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde” buyruğuyla sadece...

أيامَ شهرِ رمضانَ، لا الأيامَ التى كان يصومُهنَّ قبلَ وجوبِ فرضِ صيامِ شهرِ رمضانَ.

Ramazan ayının günlerini kastetmiştir; Ramazan ayı orucunun farz kılınmasının vacip olmasından önce tuttuğu günleri değil.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن عَمرِو بنِ مُرَّةَ، قال: حدثنا أصحابُنا، أن رسولَ اللهِ ﷺ لما قدِمَ عليهم، أمَرهم بصيامِ ثلاثةِ أيامٍ من كلِّ شهرٍ تطوُّعًا لا فريضةً، قال: ثم أُنْزِلَ صيامُ رمضانَ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, [o da] Amr b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Arkadaşlarımız bize, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına geldiğinde farz olarak değil nafile olarak her aydan üç gün oruç tutmalarını emrettiğini anlattı. Dedi ki: Sonra Ramazan orucu indirildi .

قال أبو موسى : قولُه: قال عَمرُو بنُ مُرَّةَ: حدثنا أصحابُنا. يريدُ ابنَ أبى ليلَى، كأنَّ ابنَ أبى ليلَى القائلُ: حدَّثنا أصحابُنا.

Ebû Mûsâ dedi ki: [Rivayetteki] “Amr b. Mürre: 'Arkadaşlarımız bize anlattı' dedi” sözüyle İbn Ebî Leylâ'yı kastetmektedir; sanki “Arkadaşlarımız bize anlattı” diyen İbn Ebî Leylâ imiş gibidir.

حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: حدثنا أبو داودَ، قال: حدثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ عمرَو بنَ مُرةَ، قال: سمعتُ ابنَ أبى ليلَى. فذكَر نحوَه.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Amr b. Mürre'yi işittim, dedi ki: İbn Ebî Leylâ'yı işittim, diyerek benzerini zikretti.

وقد ذكَرنا قولَ من قال: عنَى بقولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} شهرَ رمضانَ.

O’nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” kavliyle Ramazan ayını kastettiğini söyleyenlerin görüşünü zikretmiştik.

وأوْلَى ذلك بالصوابِ عندِى قولُ من قال: عنَى اللهُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} أيامَ شهرِ رمضانَ، وذلك أنه لم يأتِ خبرٌ تقومُ به حجةٌ بأن صومًا فُرِض على أهلِ الإسلامِ غيرَ صومِ شهرِ رمضانَ، ثم نُسِخ بصومِ شهرِ رمضانَ، وبأن اللهَ تعالى قد بيَّنَ في سياقِ الآيةِ أن الصيامَ الذى أوجَبه علينا، هو صيامُ شهرِ رمضانَ دونَ غيرِه من الأوقاتِ، بإبانتِه عن الأيامِ التى أخبَرنا أنه كتَب علينا صوْمَها بقولِه: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ}. فمن ادّعى أن صومًا كان قد

Bana göre bu hususta doğruya en yakın olan görüş, Allah -celle senâuhu-’nun: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günler” kavliyle Ramazan ayının günlerini kastettiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira İslâm ehline Ramazan ayı orucundan başka bir orucun farz kılındığına, sonra da bunun Ramazan ayı orucuyla neshedildiğine dair kendisiyle hüccet ikame edilebilecek [sahih] bir haber gelmemiştir. Ayrıca Allah Teâlâ, ayetin akışı içerisinde bize farz kıldığı orucun, başka vakitler değil, sırf Ramazan ayı orucu olduğunu; farz kıldığını bildirdiği günleri: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir” kavliyle açıklığa kavuşturarak beyan etmiştir. Dolayısıyla kim bir orucun...

لزِم المسلمينَ فَرضُه غيرَ صومِ شهرِ رمضانَ الذى هم على وجوبِ فرضِ صومِه مُجْمِعون، ثم نُسِخ ذلك - سُئِل البرهانَ على ذلك من خبرٍ تقومُ به حجةٌ، إذْ كان ذلك لا يُعْلَمُ إلا بخبرٍ يَقْطَعُ العذرَ.

orucunun farziyetinin vücubu üzerinde icma ettikleri Ramazan ayı orucundan başka bir orucun farz kılınmasının Müslümanlara lüzumlu olduğunu, sonra da bunun neshedildiğini iddia ederse; -bu durum ancak mazereti ortadan kaldıran kesin bir haberle bilinebileceğinden- kendisinden delil teşkil eden bir haberden bu hususta bir burhan (kanıt) istenir.

وإذا كان الأمرُ في ذلك على ما وصفْنا للذى بيَّنَّا، فتأويلُ الآيةِ: كُتِب عليكم أيها المؤمنون الصيامُ كما كُتِب على الذين من قبلِكم، لعلكُم تتقونَ، أيامًا معدوداتٍ، هن شهرُ رمضانَ.

Bu husustaki durum beyan ettiğimiz gerekçeyle nitelendirdiğimiz gibi olunca, ayetin tevili şöyledir: Ey müminler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, sayılı günler -ki onlar Ramazan ayıdır- sakınasınız diye size de oruç farz kılındı.

وجائزٌ أيضا أن يكونَ معناهُ: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ}: كُتِب عليكم شهرُ رمضانَ.

Şöyle bir manada olması da caizdir: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Size oruç farz kılındı”, [yani] size Ramazan ayı farz kılındı.

وأما "المعدوداتُ" فهى التى تُعدُّ مبالِغُها وساعاتُ أوقاتِها.

“el-Ma'dûdât” (sayılı) kelimesine gelince; o, sayı miktarları ve vakitlerinin saatleri sayılan şeylerdir.

ويعنى بقولِه {مَعْدُودَاتٍ}: مُحصَيَاتٍ.

O, {مَعْدُودَاتٍ} “sayılı” kavliyle: sayılmış ve tespit edilmiş (muhsayât) [günleri] kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}.

Yüce Teâlâ’nın: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavlinin teviline dair söz:

يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا} ممن كُلِّف صومَه، أو كان صحيحًا غيرَ مريضٍ و كان على سفرٍ، {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} يقولُ: فعليه صومُ عدَّةِ الأيامِ التى أفطرَها في مرضِه أو في سفرِه {مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} يعنى: من أيامٍ أُخرَ غيرِ أيامِ مرضِه أو سفرِه [إن هو أفطر في مرضِه أو سفرِه] .

Övgüsü yüce olan [Allah], {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا} “İçinizden kim hasta olursa” kavliyle, orucu tutmakla mükellef kılınanlardan [hasta olanı] yahut hasta olmayıp sağlıklı olup da yolculukta bulunanı kastetmektedir. {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “diğer günlerde [tutamadığı günler] sayısınca” kavliyle [ise] şöyle buyurmaktadır: [Şayet hastalığında veya yolculuğunda oruç tutmazsa] , hastalığında veya yolculuğunda tutmadığı günlerin sayısı kadar, {مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “diğer günlerde”, yani hastalığı veya yolculuğu günlerinin dışındaki başka günlerde oruç tutması gerekir.

والرفعُ في قولِه: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} نظيرُ الرفعِ في قولِه: {فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ}. وقد مضَى بيانُ ذلك هنالك بما أغنَى عن إعادتِه .

{فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “[tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]” kavlindeki ref' (ötre), {فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun şekilde takip etmek [gerekir]” kavlindeki ref' gibidir. Bunun açıklaması, tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde orada geçmişti.

وأما قولُه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} فإن قراءةَ كَافَّةِ المسلمين {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} وعلى ذلك خطوطُ مصاحفِهم، وهى القراءةُ التى لا يجوزُ لأحدٍ من أهلِ الإسلامِ خلافُها، لنقلِ جميعِهم تصويبَ ذلك قرنًا عن قرنٍ، وكان ابنُ عباسٍ يقرؤُها فيما رُوِى عنه: (وعَلى الذين يُطَوَّقونه).

O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavline gelince; bütün Müslümanların kıraati {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine” şeklindedir ve mushaflarının hatları da bu üzeredir. Bu, nesilden nesile hepsinin bunun doğruluğunu nakletmesi sebebiyle İslam ehlinden hiç kimsenin aksini okumasının caiz olmadığı bir kıraattir. İbn Abbâs ise kendisinden rivayet edildiğine göre bunu: (ve alellezîne yütavvekûnehû) şeklinde okurdu.

ثم اختلَف قرأةُ ذلك: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} في معناه، فقال: بعضُهم: كان ذلك في أوَّلِ ما فُرِض الصومُ، وكان مَن أطاقَه من المقيمين صامَه إن شاءَ، وإن شاءَ أفطرَه وافْتدَى، فأطعمَ لكلِّ يومٍ أفطرَه مسكينًا حتى نُسِخ ذلك.

Sonra {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine” şeklinde okuyanlar bunun anlamı hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bu, orucun farz kılındığı ilk dönemdeydi; mukim olanlardan gücü yeten kimse dilerse oruç tutar, dilerse tutmaz ve fidye verir, böylece tutmadığı her bir gün için bir yoksulu doyururdu; ta ki bu [hüküm] neshedilinceye kadar.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدثنا يونسُ بنُ بكيرٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عُتبةَ، عن عَمرِو بني مُرةَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبى ليلى، عن مُعاذِ بنِ جبلٍ، قال: إن رسولَ اللهِ ﷺ قدِم المدينةَ، فصامَ يومَ عاشوراءَ وثلاثةَ أيامٍ من كلِّ شهرٍ، ثم إنَّ اللهَ فرَض شهرَ رمضانَ، فأنزلَ اللهُ جلَّ ثناؤه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ}. حتى بلَغ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} فكان من شاءَ صامَ، ومن شاءَ أفطَر وأطعَم مسكينًا، ثم إن اللهَ أوْجَبَ الصيامَ على الصحيحِ المقيمِ، وثبَت الإطعامُ للكبيرِ الذى لا يستطيعُ الصومَ، فأنزَل اللهُ: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ} إلى آخرِ الآيةِ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Abdillâh b. Utbe, Amr b. Mürre'den, [o da] Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, [o da] Muâz b. Cebel'den [şöyle] nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Âşûrâ günü ile her aydan üç gün oruç tuttu. Sonra Allah Ramazan ayını farz kıldı ve -övgüsü yüce olan- Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı” [ayetini] indirdi; ta ki {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye [gerekir]” [kısmına] varıncaya kadar. Artık dileyen oruç tutuyor, dileyen de tutmayıp bir yoksulu doyuruyordu. Sonra Allah, sağlıklı ve mukim olan kimseye orucu farz kıldı, oruca gücü yetmeyen yaşlı için ise [yoksul] doyurma hükmü sabit kaldı. Bunun üzerine Allah: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta yahut yolculukta olursa...” ayetini sonuna kadar indirdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن عمرِو ابنِ مُرَّةَ، قال: حدثنا أصحابُنا أن رسولَ اللهِ ﷺ لما قدِمَ عليهم أمَرَهم بصيامِ ثلاثةِ أيامٍ من كلِّ شهرٍ تطوعًا غيرَ فريضةٍ. قال: ثم نزَل صيامُ رمضانَ. قال: وكانوا قومًا لم يتعوَّدُوا الصيامَ. قال: وكان يشتدُّ عليهم الصومُ. قال: فكان مَن لم يَصُمْ أطعَم مِسكينًا، ثم نزَلت هذه الآيةُ: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} فكأنما الرخصةُ للمريضِ والمسافرِ، وأُمِرنا بالصيامِ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, [o da] Amr b. Mürre'den nakletti; dedi ki: Arkadaşlarımız bize anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına geldiğinde, farz olmaksızın nafile olarak her aydan üç gün oruç tutmalarını kendilerine emretti. Dedi ki: Sonra Ramazan orucu indi. Dedi ki: Onlar oruca alışkın olmayan bir topluluk idi. Dedi ki: Oruç onlara ağır geliyordu. Dedi ki: Oruç tutmayan kimse bir yoksulu doyuruyordu. Sonra şu ayet indi: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]”. Böylece ruhsat adeta sadece hasta ve yolcu için oldu ve bize oruç tutmak emredildi .

قال محمدُ بنُ المثنَّى: قولُه: قال عَمرٌو: حدثنا أصحابُنا. يريدُ ابنَ أبى ليلى، كأن ابنَ أبى ليلى القائلُ: حدثنا أصحابُنا.

Muhammed b. el-Müsennâ dedi ki: [Rivayetteki] “Amr: 'Arkadaşlarımız bize anlattı' dedi” sözüyle İbn Ebî Leylâ'yı kastetmektedir; sanki “Arkadaşlarımız bize anlattı” diyen İbn Ebî Leylâ imiş gibidir.

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: حدثنا أبو داودَ، قال: حدثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ عمرَو بنَ مُرَّةَ، قال: سمِعتُ ابنَ أبي ليلى. فذكَر نحوَه.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Amr b. Mürre'yi işittim, dedi ki: İbn Ebî Leylâ'yı işittim, diyerek benzerini zikretti.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قال: كان من شاءَ صامَ، ومن شاءَ أفطرَ وأطعمَ نصفَ صاعٍ مسكينًا، فنسَخها {شَهْرُ رَمَضَانَ} إلى قولِه: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o] İbrâhim'den, [o da] Alkame'den O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [Alkame] dedi ki: Dileyen oruç tutuyor, dileyen de tutmayıp bir yoksula yarım sâ' [yiyecek] yediriyordu. Bunu {شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı...” [ayetinden] O’nun: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavline kadar olan kısım neshetti.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ بنحوِه، وزادَ فيه قال: فنَسختْها هذه الآيةُ، وصارت الآيةُ الأولى للشيخِ الذى لا يستطيعُ الصومَ، يتصدَّقُ مكانَ كلِّ يومٍ على مسكينٍ نصفَ صاعٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, [o da] İbrâhim'den benzerini nakletti ve rivayette [şunu] ekledi; dedi ki: Bu ayet onu neshetti ve ilk ayet, oruca güç yetiremeyen yaşlı kimse için [geçerli] oldu; her günün yerine bir yoksula yarım sâ' sadaka verir.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا يحيى بنُ واضحٍ أبو تُمَيْلةَ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ النحوىِّ، عن عِكرمةَ والحسنِ البصرىِّ قولَه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}: فكان مَن شاءَ منهم أن يصومَ صامَ، ومن شاء منهم أن يفتدِىَ بطعامِ مسكينٍ افتدَى وتمَّ له صومُه، ثم قال: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}. ثم استثنَى من ذلك فقال: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh Ebû Tümeyle anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd en-Nahvî'den, [o da] İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında [şöyle dediklerini] nakletti: Onlardan dileyen oruç tutar, dileyen de bir yoksulu doyurarak fidye verir ve orucu kendisi için tamamlanmış olurdu. Sonra [Allah]: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” buyurdu. Sonra bundan istisna yaparak: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]” buyurdu.

حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعىُّ، قال: حدثنا ابنُ إدريسَ، قال: سألتُ الأعمشَ عن قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} فحدثنا عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، قال: نَسخَتْها: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} .

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: A'meş'e O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavlini sordum; o da bize İbrâhim'den, [o da] Alkame'den nakletti; [Alkame]: Onu {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [ayeti] neshetti, dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدثنا عبدُ الوهاب، قال: حدثنا عبيدُ اللهِ، عن نافعٍ، عن ابنِ عُمرَ، قال: نسَختْ هذه الآيةَ، يَعْنى: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} التى بعدها: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah , Nâfi'den, [o da] İbn Ömer'den anlattı; [İbn Ömer] dedi ki: Bu ayeti -yani: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavlini-, kendisinden sonraki: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]” [ayeti] neshetmiştir .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ الأعمشَ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قال: نَسختْها {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: A'meş'i İbrâhim'den, [o da] Alkame'den O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında naklederken işittim; [Alkame] dedi ki: Onu {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [ayeti] neshetmiştir.

حدثنا الوليدُ بنُ شجاعٍ أبو همامٍ، قال: حدثنا علىُّ بنُ مُسهِرٍ، عن عاصمٍ، عن الشعبىِّ، قال: نزَلتْ هذه الآيةُ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} كان الرجلُ يُفطِرُ فيتصدَّقُ عن كلِّ يومٍ على مسكينٍ طعامًا، ثم نزَلتْ هذه الآيةُ: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} فلم تَنْزِلِ الرخصةُ إلَّا للمريضِ والمسافِرِ .

Bize Velîd b. Şücâ' Ebû Hemmâm anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, Âsım'dan, [o da] eş-Şa'bî'den anlattı; [eş-Şa'bî] dedi ki: Şu ayet: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” indiğinde, kişi oruç tutmaz ve her gün için bir yoksula yemek sadaka verirdi. Sonra şu ayet indi: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]”. Böylece ruhsat sadece hasta ve yolcu için inmiş oldu .

حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِىِّ، قال: حدثنا علىُّ بنُ مُسهِرٍ، عن عاصمٍ، عن الشعبىِّ، قال: نزَلتْ هذه الآيةُ للناس عامة: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}. وكان الرجلُ يُفْطِرُ ويتصدَّقُ بطعامِه على مسكينٍ، ثم نزلتْ هذه الآيةُ: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} قال: فلم تَنْزِلِ الرخصةُ إلَّا للمريضِ والمسافرِ.

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, Âsım'dan, [o da] eş-Şa'bî'den anlattı; [eş-Şa'bî] dedi ki: Şu ayet genel olarak insanlar için indi: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır”. Kişi oruç tutmaz ve yemeğini bir yoksula sadaka verirdi. Sonra şu ayet indi: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]”. Dedi ki: Böylece ruhsat sadece hasta ve yolcu için inmiş oldu.

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدثنا وكيعٌ، عن ابنِ أبي ليلى، قال: دخلتُ على عطاءٍ وهو يأكُلُ في شهرِ رمضانَ فقال: إنى شيخٌ كبيرٌ، إن الصومَ نزَل، فكان مَن شاءَ صامَ، ومَن شاءَ أفطَر وأطعَم مسكينًا، حتى نزَلتْ هذه الآيةُ: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} فوجَب الصومُ على كلِّ أحدٍ إلا مريضٍ أو مسافرٍ أو شيخٍ كبيرٍ مثلى يَقْتدِى .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İbn Ebî Leylâ'dan nakletti; dedi ki: Ramazan ayında yemek yerken Atâ'nın yanına girdim. Dedi ki: Ben yaşlı bir ihtiyarım. Oruç indiğinde dileyen oruç tutar, dileyen de tutmayıp bir yoksulu doyururdu. Nihayet şu ayet indi: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]”. Böylece hasta, yolcu veya benim gibi fidye veren (yeftedî/yaktedî) yaşlı bir ihtiyar müstesna, herkese oruç farz oldu .

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو صالح، قال: حدثنى الليثُ، قال: أخبرني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، قال: قال اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. قال ابنُ شهابٍ: كتَب اللهُ الصيامَ علينا، فكان من شاءَ افتدَى ممن يُطيقُ الصيامَ من صحيحٍ أو مريضٍ أو مسافرٍ، ولم يكنْ عليه غيرُ ذلك، فلما أوجَب اللهُ على من شهِد الشهرَ الصيامَ، فمن كان صحيحًا يُطيقُه وضَع عنه الفديةَ، وكان مَن كان على سفرٍ أو كان مريضًا فعدةٌ من أيامٍ أخرَ. قال: وبقِيت الفديةُ التى كانت تُقبلُ قبلَ ذلك للكبيرِ الذى لا يُطيقُ الصيامَ، والذى يَعرِضُ له العطشُ أو العِلَّةُ التى لا يستطيعُ معها الصيامَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Leys anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; [İbn Şihâb] dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı”. İbn Şihâb dedi ki: Allah orucu üzerimize farz kılmıştı; oruca gücü yeten sağlıklı, hasta ya da yolculardan dileyen fidye verir ve üzerine bundan başkası gerekmezdi. Allah, [Ramazan] ayına erişen kimseye orucu farz kıldığında; sağlıklı olup gücü yetenden fidyeyi kaldırdı; yolcu veya hasta olan kimseye ise tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [oruç tutma yükümlülüğü] getirdi. [İbn Şihâb] dedi ki: Bundan önce kabul edilen fidye ise oruca gücü yetmeyen yaşlı kimse ile kendisini aşırı susuzluk veya beraberinde oruç tutamayacağı bir hastalık yakalayan kimse için geçerli kalmaya devam etti .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمى، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: جعَل اللهُ في الصومِ الأولِ فديةً طعامَ مِسكينٍ ، فمن شاءَ مِن مُسافرٍ أو كل مقيمٍ أن يُطعِمَ مسكينًا ويُفْطِرَ، كان ذلك رخصةً له، فأنزل اللهُ في الصومِ الآخرِ: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} ولم يذكرِ اللهُ في الصومِ الآخرِ فديةً طعامَ مسكينٍ ، فنُسِخَتْ الفديةُ، وثبَت في الصومِ الآخرِ، {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} وهو الإفطارُ في السفرِ، وجعْلُه عدةً من أيامٍ أُخَر .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Allah ilk oruçta bir yoksul doyumu fidye belirlemişti ; yolcu veya mukimlerden her kim bir yoksulu doyurup oruç tutmamak isterse bu onun için bir ruhsat idi. Sonra Allah sonraki oruç [hükmünde]: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “diğer günlerde sayısınca...” [hükmünü] indirdi ve Allah sonraki oruçta bir yoksul doyumu fidyeden söz etmedi . Böylece fidye neshedildi ve sonraki oruçta: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [hükmü] sabit kaldı; bu da yolculukta iftar etmek ve onu diğer günlerde sayısınca tutmaktır .

حدَّثنى أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ وهبٍ، قال: أخبَرنى عمى عبدُ اللهِ بنُ وهبٍ، قال: أخبَرنى عَمرُو بنُ الحارثِ، [عن بُكَيرِ] بنِ عبدِ اللهِ، عن يزيدَ مولى سَلَمةَ بنِ الأكوعِ، عن سلمةَ بنِ الأكوعِ أنه قال: كنا في عهدِ رسولِ اللّهِ ﷺ مَن شاءَ صامَ، ومن شاءَ أفطَر وافتدى بطعامِ مسكينٍ، حتى أُنزلتِ الآيةُ: {فَمَنْ شَهِد مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} .

Bana Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb anlattı, dedi ki: Bana amcam Abdullah b. Vehb bildirdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Bükeyr b. Abdillâh'tan, [o] Seleme b. el-Ekva'ın azatlısı Yezîd'den, [o da] Seleme b. el-Ekva'tan nakletti; [Seleme] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bizlerden dileyen oruç tutar, dileyen de oruç tutmayıp bir yoksul doyumu fidye verirdi; nihayet şu ayet indirildi: {فَمَنْ شَهِد مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun.”

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابنُ المباركِ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن الشعبىِّ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قال: كانت للناسِ كلِّهم، فلمَّا نزلتْ: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} أُمِروا بالصومِ والقضاءِ، فقال: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَر} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Âsım el-Ahvel'den, [o da] eş-Şa'bî'den O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [eş-Şa'bî] dedi ki: [Bu hüküm] bütün insanlar içindi. {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” inince oruç tutmak ve kaza etmekle emrolundular; [Allah] şöyle buyurdu: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَر} “Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]” .

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدثنا عليُّ بنُ مُسهِرٍ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قال: نسَخَتْها الآيةُ التى بعدها: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, A'meş'ten, [o da] İbrâhim'den O’nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Onu kendisinden sonraki şu ayet neshetti: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır”.

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدثنا وكيعٌ، عن محمدِ بنِ سُلَيمٍ ، عن ابنِ سيرينَ، عن عَبيدةَ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}. قال: نَسخَتْها الآيةُ التى تَليها: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Muhammed b. Süleym'den , [o] İbn Sîrîn'den, [o da] Abîde'den nakletti: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır”. Dedi ki: Onu peşinden gelen şu ayet neshetti: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: حدثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحَّاكِ قولَه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} الآية: فُرِض الصومُ مِن العَتَمةِ إلى مِثلِها مِن القابلةِ؛ فإذا صلَّى الرجلُ العَتَمةَ حرُمَ عليه الطعامُ والجماعُ إلى مثلها من القابلَةِ، ثم نزَل الصومُ الآخِرُ بإحلالِ الطَّعامِ والجِماعِ بالليلِ

Bana Hüseyin b. el-Ferec'ten rivayet edildi, dedi ki: Fazl b. Hâlid'i şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman, Dahhâk'ten O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Oruç size farz kılındı” ayeti hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Oruç, yatsı vaktinden ertesi günün aynı vaktine kadar farz kılınmıştı. Bir kimse yatsı namazını kıldığı zaman, ertesi günün aynı vaktine kadar kendisine yemek ve cinsel ilişki haram olurdu. Sonra geceleyin yemeğin ve cinsel ilişkinin helal kılınmasıyla ilgili son oruç [hükmü] indi

كلِّه، وهو قولُه: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ} إلى قولِه: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. وأحَلَّ الجِماعَ أيضًا فقال: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ}. وكان في الصومِ الأولِ الفديةُ، فمن شاءَ مِن مسافرٍ أو مقيمٍ أن يُطعِمَ مسكينًا ويُفطِرَ، فعَل ذلك، ولم يذكرِ اللهُ في الصومِ الآخِرِ الفديةَ، وقال: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ}. فنسَخ هذا الصومُ الآخِرُ الفديةَ.

...bütün [gece boyunca helal kılmasıyla indi]. Bu da O'nun şu kavlidir: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ} “Yiyin için, ta ki beyaz iplik... sizin için ayırt edilinceye kadar” kavlinden {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” kavline kadardır. Cinsel ilişkiyi de helal kılıp şöyle buyurdu: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı”. İlk oruçta fidye vardı; yolcu olsun, mukim olsun dileyen bir yoksulu doyurur ve oruç tutmazdı, böyle yapardı. Allah sonraki oruçta fidyeden bahsetmedi ve: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “[Tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]” buyurdu. Böylece bu sonraki oruç [emri] fidyeyi neshetti.

وقال آخرون: بل كان قولُه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} حُكمًا خاصًّا للشيخِ الكبيرِ والعجوزِ اللَّذَيْن يُطيقان الصومَ، كان مرخَّصًا لهما أن يَفْدِيا صومَهما بإطعامِ مسكينٍ ويُفْطِرَا، ثم نُسِخ ذلك بقولِه: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}. فلزِمهما من الصومِ مثلُ الذى لزِم الشابَّ، إلَّا أن يَعْجِزَا عن الصومِ فيكونَ ذلك الحكمُ الذى كان لهما قبلَ النسخِ ثابتًا لهما حينَئذٍ بحالِه.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli, oruca gücü yeten yaşlı erkek ve yaşlı kadına özel bir hükümdü. Bir yoksulu doyurarak oruçlarının fidyesini vermelerine ve oruç tutmamalarına ruhsat verilmişti. Sonra bu [hüküm], O'nun: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavliyle neshedildi. Böylece gence farz olan orucun aynısı onlara da farz kılındı; meğerki oruçtan aciz kalsınlar, o takdirde nesihten önce kendilerine tanınan o hüküm o durumda aynen sabit kalır.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عَزْرَةَ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان الشيخُ الكبيرُ والعجوزُ الكبيرةُ وهما يُطيقان الصومَ رُخِّص لهما أن يُفطرَا إن شاءَا ويُطعِما لكلِّ يومٍ مسكينًا، ثم نسَخ ذلك بعدَ ذلك: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ}. وثبَت للشيخِ الكبيرِ والعجوزِ الكبيرةِ إذا كانا لا يطيقان الصومَ، وللحُبْلَى والمُرضِعِ إذا خافَتَا.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, [o] Azre'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Oruca güçleri yettiği hâlde yaşlı erkek ve yaşlı kadına, diledikleri takdirde oruç tutmayıp her gün için bir yoksulu doyurmalarına ruhsat verilmişti. Daha sonra bunu: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “Artık sizden kim bu aya şahit olursa (erişirse) onda oruç tutsun; kim de hasta yahut yolculukta olursa [tutamadığı günler sayısınca] diğer günlerden [kaza etsin]” [ayeti] neshetti. [Fakat bu hüküm], oruca güç yetiremedikleri takdirde yaşlı erkek ve yaşlı kadın ile korktukları takdirde hâmile ve emziren kadın için sabit kaldı.

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سُويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن عَزْرَةَ ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} قال: الشيخُ الكبيرُ والعجوزُ الكبيرةُ. ثم ذكَر مثلَ حديثِ بشرٍ، عن يزيدَ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Saîd'den, [o] Katâde'den, [o] Azre'den , [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine...” hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: [Bunlar] yaşlı erkek ve yaşlı kadındır. Sonra Bişr'in Yezîd'den naklettiği hadisin benzerini zikretti.

حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: حدثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: حدثنى أبى، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، قال: كان الشيخُ والعجوزُ لهما الرخصةُ أن يُفْطِرا ويُطعِما بقولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}. قال: فكانت لهم الرخصةُ، ثم نُسِخت بهذه الآيةِ: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}. فنسِخت الرخصةُ عن الشيخِ والعجوزِ إذا كانا يطيقان الصومَ، وبقِيت الحاملُ والمرُضِعُ أنْ تُفْطِرَا وتُطعِمَا .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den, [o da] İkrime'den nakletti; [İkrime] dedi ki: Yaşlı erkek ve yaşlı kadın için O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli gereğince oruç tutmayıp yedirme ruhsatı vardı. Dedi ki: Onlar için ruhsat vardı, sonra şu ayetle neshedildi: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun”. Böylece oruca güçleri yettiği takdirde yaşlı erkek ve yaşlı kadından ruhsat kaldırıldı; gebe ve emziren kadının ise oruç tutmayıp yedirmeleri [hükmü] baki kaldı .

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا حجاجُ بن المنهالِ، قال: حدثنا همَّامُ بنُ يحيى، قال: سمِعتُ قتادةَ يقولُ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}. قال: كان فيها رخصةٌ للشيخِ الكبيرِ والعجوزِ الكبيرةِ، وهما يُطيقانِ الصومَ، أن يُطعِما مكانَ كلِّ يومٍ مسكينًا ويُفْطِرَا، ثم نُسِخ ذلك في الآيةِ التى بعدَها فقال: {شَهْرُ رَمَضَانَ} إلى قولِه: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} نسَختْها هذه الآيةُ. فكان أهل العلمِ يرَون ويَرجُون الرُّخصةَ ثبتت للشيخِ الكبيرِ والعجوزِ الكبيرةِ، إذا لم يُطيقا الصومَ أن يُفْطِرَا ويُطعِما عن كلِّ يومٍ مسكينًا، وللحُبلَى إذا

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Katâde'yi O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında şöyle derken işittim: Onda, oruca güç yetirebildikleri hâlde yaşlı erkek ve yaşlı kadın için her günün yerine bir yoksulu doyurmaları ve oruç tutmamaları hususunda bir ruhsat vardı. Sonra bu [hüküm], peşinden gelen ayette neshedildi; nitekim [Allah Teâlâ]: {شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı...” [kavlinden] {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “...diğer günlerden bir sayı [orucudur]” kavline kadar buyurdu ve bu ayet onu neshetti. İlim ehli, oruca güç yetiremedikleri takdirde oruç tutmayıp her gün için bir yoksulu doyurma ruhsatının yaşlı erkek ve yaşlı kadın için sabit olduğunu ve hamile kadın...

خشِيتْ على ما في بطنها، وللمُرضعِ إذا ما خشِيتْ على ولدِها .

karnındakinden korktuğunda ve emziren kadın için çocuğundan korktuğunda [bu ruhsatın sabit kaldığını görüyor ve umuyorlardı] .

حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}: فكان الشيخُ والعجوزُ يُطيقانِ صومَ رمضانَ، فأحلَّ اللهُ لهما أن يُفْطِراه إنْ أرادا ذلك، وعليهما الفديةُ لكلِّ يومٍ [يُفطران فيه] ؛ طعامُ مسكينٍ، فأنزَل اللهُ جلَّ ثناؤُه بعدَ ذلك فقال: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ}. إلى قولِه: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ}.

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti: Yaşlı erkek ve yaşlı kadın Ramazan orucuna güç yetirebiliyorlardı; Allah diledikleri takdirde oruç tutmamalarını ve [oruç tutmadıkları] her gün için fidye olarak bir yoksul doyurmalarını onlara helal kıldı. Allah -senâsı yüce olsun- bundan sonra [şunu] indirip şöyle buyurdu: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir...” kavlinden {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “[Tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]” kavline kadar.

وقال آخرون ممن قرَأ ذلك: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ}: لم يُنسخْ ذلك ولا شيءٌ منه، وهو حُكمٌ مُثبَتٌ من لَدُنْ نزَلتْ هذه الآيةُ إلى قيام الساعةِ. وقالوا: إنما تأويلُ ذلك: [وعلى الذين كانوا يُطيقونه في حالِ شبابِهم] وحداثَتِهم، وفى حالِ صحتِهم وقوتِهم، إذا مرِضوا أو كَبِروا فعجَزوا من الكِبَرِ عن الصومِ - فديةٌ طعامُ مسكينٍ، لا أن القومَ كان رُخِّص لهم في الإفطارِ وهم على الصومِ قادرون إذا افْتدَوا.

O ayeti {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine...” şeklinde okuyanlardan başkaları ise şöyle dediler: Bu [ayet] veya ondan hiçbir şey neshedilmemiştir; bu ayet indiğinden kıyamet kopuncaya kadar sabit bir hükümdür. Şöyle dediler: Bunun tevili ancak şudur: [Gençliklerinde] ve ilk yaşlarında, sağlık ve kuvvet hallerinde ona güç yetirebilenlerin, hastalandıklarında veya yaşlanıp ihtiyarlıktan dolayı oruçtan aciz kaldıklarında [üzerlerine] bir yoksul doyumu fidye vardır. Yoksa fidye verdikleri takdirde oruca güçleri yeterken o kimselere oruç tutmamak hususunda ruhsat verilmiş değildir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}. قال: أما {الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} فالرجلُ كان يُطيقُه وقد صام قبلَ ذلك، ثم يَعْرِضُ له الوَجَعُ أو العَطَشُ أو المرضُ الطويلُ، أو المرأةُ المرضِعُ لا تستطيعُ أن تصومَ، فإن أولئك عليهم مكانَ كلِّ يومٍ إطعامُ مسكينٍ، فإنْ أطعم مسكينيْن فهو خيرٌ له، ومَن تكلَّف الصيامَ فصامه فهو خيرٌ له.

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [nakletti; o şöyle dedi]: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul yiyeceği fidye [gerekir]”. [es-Süddî] dedi ki: {الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenler”e gelince; kişi daha önce ona güç yetiriyor ve bundan önce oruç tutuyordu; sonra kendisine bir ağrı veya [aşırı] susuzluk yahut uzun süren bir hastalık arız olur ya da emziren kadın oruç tutamazsa, işte bunların her günün yerine bir yoksulu doyurması gerekir. Eğer iki yoksulu doyurursa bu kendisi için daha hayırlıdır. Kim de meşakkate katlanarak orucu tutarsa bu kendisi için daha hayırlıdır.

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدَّثنا عبدةُ، عن سعيدِ بنِ أبى عَروبةَ، عن قتادةَ، عن عَزْرَةَ ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إذا خافت الحاملُ على نفسِها والمرضِعُ على ولدِها في رمضانَ، قال: تُفْطِران وتُطْعِمان مكانَ كلِّ يومٍ مسكينًا، ولا تقضيان صومًا .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abde, Saîd b. Ebî Arûbe'den, [o] Katâde'den, [o] Azre'den , [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Gebe kadın kendi canından, emziren kadın da çocuğundan Ramazan'da korkarsa, [şöyle] dedi: Oruç tutmazlar ve her gün yerine bir yoksul doyururlar, orucu kaza etmezler .

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا عبدةُ، [عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن عَزْرةَ] ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه رأى أمَّ ولدٍ له حاملًا أو مُرضِعًا، فقال: أنتِ بمنزلةِ الذى لا يُطيقُه، عليك أن تُطْعِمى مكانَ كلِّ يومٍ مسكينًا ولا قضاءَ عليك.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abde, [Saîd'den, o Katâde'den, o da Azre'den] , [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o, gebe veya emziren bir ümmüveledini gördü ve şöyle dedi: Sen ona güç yetiremeyen kimse konumundasın; senin her gün yerine bir yoksul doyurman gerekir, sana kaza gerekmez.

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا عبدةُ، عن سعيدٍ، عن [علىِّ بنِ ثابتٍ، عن نافعٍ]، عن ابنِ عمرَ مثلَ قولِ ابنِ عباسٍ في الحاملِ والمرضِعِ.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abde, Saîd'den, [o] [Ali b. Sâbit'ten, o da Nâfi'den], [o da] İbn Ömer'den; gebe ve emziren kadın hususunda İbn Abbâs'ın sözünün bir benzerini nakletti.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن ابنَ عباسٍ قال لأمِّ ولدٍ له حُبْلَى أو مُرضِعٍ: أنتِ بمنزلةِ الذين لا يُطِيقونه، عليك الفداءُ ولا صومَ عليك. هذا إذا خافت على نفسِها.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; [Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre İbn Abbâs, gebe veya emziren bir ümmüveledine: "Sen ona güç yetiremeyenler konumundasın; sana fidye gerekir, sana oruç gerekmez" demiştir. Bu, canından korktuğu takdirdedir.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمى، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ}: هو الشيخُ الكبيرُ كان يُطِيقُ صومَ شهرِ رمضانَ وهو شابٌّ، فكبِر وهو لا يَسْتَطِيعُ صومَه، فَلْيَتَصَدَّقْ على مسكينٍ واحدٍ لكلِّ يومٍ أفْطَره، حينَ يُفْطِرُ وحين يَتَسَحَّرُ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti: O, gençliğinde Ramazan ayı orucuna güç yetiren, yaşlanınca ise oruç tutmaya gücü yetmeyen yaşlı adamdır. Oruç tutmadığı her gün için, iftar vaktinde ve sahur vaktinde bir yoksula sadaka versin [yedirsin] .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: حدثنا عَبيدةُ ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ نحوَه، غيرَ أنه لم يَقُلْ: حين يُفْطِرُ وحين يَتَسَحَّرُ.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abîde , Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletti; ancak o: "İftar vaktinde ve sahur vaktinde" demedi.

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا حاتمُ بنُ إسماعيلَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ حَرْمَلَةَ، عن سعيدِ بنِ المسُيَّبِ أنه قال في قولِ اللهِ: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قال: هو الكبيرُ الذى كان يصومُ فكبِر وعجَز عنه، وهى الحاملُ التى ليس عليها الصيامُ، فعلى كلِّ واحدٍ منهما طعامُ مسكينٍ، مُدٌّ مِن حِنْطَةٍ لكلِّ يومٍ حتى يَنْقَضِىَ رمضانُ .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Hâtim b. İsmâîl, Abdurrahman b. Harmele'den, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki o, Allah'ın: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında şöyle demiştir: O, oruç tutmakta iken yaşlanıp ondan aciz kalan yaşlı kimsedir; bir de üzerine oruç [farz] olmayan gebe kadındır. Onlardan her birinin üzerine, Ramazan bitinceye kadar her gün için bir müdd buğday olmak üzere bir yoksul doyumu [fidye] vardır .

وقرَأ ذلك آخَرون: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) وقالوا: إنه

Başkaları ise bunu: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona [ancak] güçlükle katlanabilenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” şeklinde okumuşlar ve şöyle demişlerdir: O,

الشيخُ الكبيرُ والمرأةُ العجوزُ اللذان قد كبِرا عن الصومِ، فهما يُكَلَّفانِ الصومَ ولا يُطِيقانِه، فلهما أن يُفْطِرا ويُطْعِما مكانَ كلِّ يومٍ أفْطَراه مسكينًا. وقالوا: الآيةُ ثابتةُ الحكمِ منذُ أُنْزِلت لم تُنْسَخْ. وأنْكَروا قولَ مَن قال: إنها منسوخةٌ.

oruç tutamayacak kadar yaşlanmış olan yaşlı erkek ve yaşlı kadındır; onlara oruç teklif edilir ama güç yetiremezler. Oruç tutmadıkları her gün yerine bir yoksulu doyurarak oruç tutmamaları onlar için caizdir. Dediler ki: Ayet indirildiğinden beri hükmü sabittir, neshedilmemiştir. Onun mensuh olduğunu söyleyenlerin sözünü de reddettiler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا ابنُ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرَؤُها: (يُطَوَّقُونَه)

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o, bu [ayeti]: (يُطَوَّقُونَه) “Ona güçlükle katlananlar” şeklinde okurdu .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: حدثنا علىُّ بنُ مُسْهِرٍ، عن عاصمٍ، عن عِكْرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرَأُ: (وعلى الذين يُطَوَّقُونَه فِدْيَةٌ طعامُ مسكينٍ). قال: فكان يقولُ: هى للناسِ اليومَ قائمةٌ.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, Âsım'dan, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o: (وعلى الذين يُطَوَّقُونَه فِدْيَةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona güçlükle katlananların üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” şeklinde okur ve: "O bugün insanlar için geçerlidir" derdi.

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: حدثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقرؤها: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه فديةٌ طَعامُ مسكينٍ). [هو الشيخُ الكبيرُ يُفطِرُ ويُطعِمُ] .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, [o] Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o bunu: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه فديةٌ طَعامُ مسكينٍ) “Ona güçlükle katlananların üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” şeklinde okurdu. [O, oruç tutmayıp yediren yaşlı adamdır] .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا قَبيصَةُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرأُ: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه) ويقولُ: هو الشيخُ

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, [o] Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطَوَّقُونَهُ } “Ona güçlükle katlananların üzerine...” şeklinde okur ve: "O, yaşlı..." derdi.

الكبيرُ [يُفطِرُ و] يُطْعمُ عنه.

adamdır; [oruç tutmaz ve] onun yerine yedirilir.

[حدثنا محمدُ بن بَشَّارٍ، قال: حدثنا عبدُ الوهابِ، قال: حدثنا أيوبُ، عن عِكْرِمَةَ أنه قال في هذه الآيةِ: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه) -وكذلك كان يَقْرَؤُها-: إنها ليست منسوخةً، كُلِّف الشيخُ الكبيرُ أن يُفْطِرَ ويُطْعِمَ مكانَ كلِّ يومٍ مسكينًا] .

[Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, İkrime'den nakletti ki o bu ayet hakkında: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه) “Ona güçlükle katlananların üzerine...” -ve o da bu şekilde okurdu- şöyle demiştir: O mensuh değildir; yaşlı adama oruç tutmayıp her gün yerine bir yoksulu doyurması teklif edilmiştir] .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدثنا شعبةُ، عن أبى بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ أنه قرَأ: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه)

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den nakletti ki o: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه) “Ona güçlükle katlananların üzerine...” şeklinde okumuştur .

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدثنا وكيعٌ، عن عمرانَ بنِ حُديرٍ، عن عكرمةَ، قال: {الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ}: يصومُونَه، ولكن (الذين يُطوَّقونه) يعجِزون عنه .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İmrân b. Hudeyr'den, [o da] İkrime'den nakletti; [İkrime] dedi ki: {الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenler”: onu tutarlar; fakat (الذين يُطوَّقونه) “ona güçlükle katlananlar” ise ondan aciz kalırlar .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزَّاقِ، قال: أخبرنا ابنُ جُريجٍ، قال: حدثنى محمدُ بنُ عبادِ بنِ جعفرٍ، عن أبى عَمرٍو مولى عائشةَ، أن عائشةَ كانت تَقْرَأُ: (يُطَّوَّقُونَه) .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer, Âişe'nin azatlısı Ebû Amr'dan haber verdi ki Âişe: (يُطَّوَّقُونَه) “Ona güçlükle katlanırlar” şeklinde okurdu .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا ابنُ جُريجٍ، عن عطاءٍ أنه كان، يَقْرَؤُها: (يُطَّوّقُونَه). قال ابنُ جُريجٍ: وكان مجاهدٌ يَقْرَؤُها

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan haber verdi ki o, bunu: (يُطَّوّقُونَه) “Ona güçlükle katlanırlar” şeklinde okurdu. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de onu

كذلك .

böyle okurdu .

حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدةَ، قال: حدثنا بشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا خالدٌ، عن عكرمةَ (وعلى الذين يطيقُونَه) قال: قال ابنُ عباسٍ: هو الشيخُ الكبيرُ.

Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, İkrime'den nakletti; (وعلى الذين يطيقُونَه) “Ona gücü yetenlerin üzerine...” hakkında dedi ki: İbn Abbâs: "O, yaşlı adamdır" dedi.

حدَّثنا إسماعيلُ بنُ موسَى السُّدِّىُّ، قال: أخبرنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: (وَعلى الّذين يُطَوَّقُونَه). قال: يتجشّمونه، يَتكلّفُونَه .

Bize İsmâîl b. Mûsâ es-Süddî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan: (وَعلى الّذين يُطَوَّقُونَه) “Ona güçlükle katlananların üzerine...” hakkında haber verdi; [İbn Abbâs] dedi ki: [Yani] ona zahmetle katlanırlar, onu meşakkatle yüklenirler .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدثنا ابنُ إدريسَ، عن مسلمٍ المُلائىِّ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: (وعلى الذين يَطيقونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ). قال: الشيخُ الكبيرُ الذى لا يُطيقُ فيُفْطِرُ ويُطعِمُ كلَّ يومٍ مسكينًا .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Müslim el-Melâî'den, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: (وعلى الذين يَطيقونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: [O], güç yetiremeyip oruç tutmayan ve her gün bir yoksulu doyuran yaşlı adamdır .

حدَّثنى محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ (وعلى الذين يَطيقونه) قال: يُكلَّفونه، (فديةٌ طعامُ مسكينٍ) واحدٍ، قال: فهذه [ليست بمنسوخةٍ] لا يرخّصُ فيها إلا للكبيرِ الذى لا يُطيقُ الصيامَ، أو مريضٍ يعلمُ أنه لَا يُشْفَى. [هذا عن مجاهدٍ] .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o] Mücâhid ve Atâ'dan, [onlar da] İbn Abbâs'tan Allah'ın: (وعلى الذين يَطيقونه) “Ona gücü yetenlerin üzerine...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Ona mükellef tutulurlar; (فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “bir yoksul doyumu fidye vardır”. Dedi ki: İşte bu [mensuh değildir] ; onda ancak oruca gücü yetmeyen yaşlıya yahut iyileşmeyeceğini bilen hastaya ruhsat verilir. [Bu, Mücâhid'dendir] .

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن عَمرِو بنِ دينارٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: (الذين يَطيقُونه) يتكلَّفونه

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o] Amr b. Dînâr'dan, [o] Atâ'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o, { الذين يَطيقُونه } “Ona gücü yetenler” [ifadesi hakkında]: «Ona zorlukla katlanırlar» demiştir.

(فديةٌ طعامُ مسكينٍ) واحدٍ، ولم يُرخَّصْ هذا إلا للشيخ الكبيرِ الذى لا يُطِيقُ الصومَ، أو المريضِ الذى يعلمُ أنه لا يُشْفَى . هذا عن مجاهدٍ .

(فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “bir yoksul doyumu fidye vardır”. Bu [ruhsat] ancak oruca gücü yetmeyen yaşlı adama yahut iyileşmeyeceğini bilen hastaya verilmiştir . Bu, Mücâhid'dendir .

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقولُ، ليستْ بمنسوخةٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o: "O mensuh değildir" derdi.

حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو صالحٍ، قال: حدثنى معاويةُ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) يقولُ: من لم يُطقِ الصومَ إلَّا على جَهدٍ فله أن يُفطِرَ ويُطعِمَ كلَّ يومٍ مسكينًا، والحاملُ والمرضعُ والشيخُ الكبيرُ والذى به سقمٌ دائمٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] der ki: Kim oruca ancak büyük bir meşakkatle güç yetirebilirse, oruç tutmayıp her gün bir yoksulu doyurması onun için caizdir; gebe, emziren, yaşlı ve kalıcı hastalığı olan kimse de [böyledir] .

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدثنا عَبيدةُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِ اللهِ تعالى ذِكرُه: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) قال: هو الشيخُ الكبيرُ [أو المرأةُ] الذى كان يصومُ فى شبابِه، فلما كَبِر ضعُف عن الصومِ قبلَ أن يموتَ، فهو يُطعِمُ كلَّ يومٍ مسكينًا. قال هنادٌ: قال عَبيدةُ: فقلتُ لمنصورٍ: الذى يُطعَمُ كلَّ يومٍ نصفُ صاعٍ؟ قال: نعم.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ubeyde, Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın zikrinin: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: "O, gençliğinde oruç tutan, fakat yaşlanınca ölmeden önce oruç tutmaktan zayıf düşen yaşlı adam [yahut kadın]dır; o, her gün için bir yoksulu doyurur." Hennâd dedi ki: Ubeyde şöyle dedi: Mansûr'a: "Her gün yedirilecek miktar yarım sâ' mıdır?" dedim. O: "Evet" dedi.

حدَّثنا هنادٌ، قال: حدثنا مروانُ بنُ معاويةَ، عن عثمانَ بنِ الأسودِ، قال: سألتُ مجاهدًا عن امرأةٍ لى وافقَ تاسِعُها شهرَ رمضانَ، ووافق حرًّا شديدًا، فأمرنى أن تُفْطِرَ وتُطعِمَ. قال: وقال مجاهدٌ: وتلك الرخصةُ أيضًا في المسافرِ والمريضِ، فإن اللهَ يقولُ: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Osmân b. el-Esved'den nakletti; [Osmân] dedi ki: Mücâhid'e, [hamileliğinin] dokuzuncu ayı Ramazan ayına ve şiddetli bir sıcağa denk gelen bir eşim hakkında sordum; bana onun oruç tutmayıp yedirmesini emretti. Dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Bu ruhsat yolcu ve hasta için de geçerlidir, zira Allah şöyle buyurmaktadır: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” .

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن عاصمٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الحاملُ والمرضعُ والشيخُ الكبيرُ الذى لا يَسْتَطيعُ الصومَ يُفْطِرون فى رمضانَ، ويُطْعِمون عن كلِّ يومٍ مسكينًا. ثم قرَأ: (وعَلى الَّذينَ يُطوَّقُونَهُ فدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ" .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Âsım'dan, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Gebe, emziren ve oruç tutmaya gücü yetmeyen yaşlı adam Ramazan'da oruç tutmazlar ve her gün için bir yoksulu doyururlar. Sonra: (وعَلى الَّذينَ يُطوَّقُونَهُ فدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ) “Ona güçlükle katlananların üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” [ayetini] okudu.