حدَّثنا علىُّ بنُ سعيدٍ الكِندىُّ، قال: حدثنا حفصٌ، عن حجاجٍ، عن أبى إسحاقَ، عن الحارثِ، عن علىٍّ في قولِه: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) قال: الشيخُ الكبيرُ الذى لا يستطيعُ الصومَ يُفْطِرُ ويُطْعِمُ مكانَ كلِّ يومٍ مسكينًا .
Bize Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Hafs, Haccâc'dan, [o] Ebû İshâk'tan, [o] el-Hâris'ten, [o da] Ali'den O'nun: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [Ali] dedi ki: Oruç tutmaya gücü yetmeyen yaşlı adam, oruç tutmaz ve her gün yerine bir yoksulu doyurur .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عَمرِو بنِ دينارٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) قال: هم الذين يَتكلّفونَه ولا يُطيقونه، الشيخُ والشيخةُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Amr b. Dînâr'dan, [o] Atâ'dan, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs]: (وعلى الذين يَطيقُونه فديةٌ طعامُ مسكينٍ) “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” hakkında dedi ki: Onlar ona meşakkatle katlanan ve ona güç yetiremeyen kimselerdir; [bunlar da] yaşlı erkek ve yaşlı kadındır .
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن الحجاجِ، عن أبى
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, el-Haccâc'dan, [o] Ebû
إسحاقَ، عن الحارثِ، عن علىٍّ، قال: هو الشيخُ والشيخةُ.
İshâk'tan, [o] el-Hâris'ten, [o da] Ali'den nakletti; [Ali] dedi ki: O, yaşlı erkek ve yaşlı kadındır.
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا الحجاجُ، قال: حدثنا حمادٌ، عن عمرانَ بنِ حُديرٍ، عن عكرمةَ أنه كان يَقْرَؤُها: (وعلى الذين يطيقُونه) فأفطر .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, İmrân b. Hudeyr'den, [o da] İkrime'den nakletti ki o bunu: (وعلى الذين يطيقُونه) “Ona gücü yetenlerin üzerine...” şeklinde okurdu ve oruç tutmadı .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سُويدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبرنا ابنُ المباركِ، عن عاصمٍ، عمن حدَّثه، عن ابنِ عباسٍ، قال: هى مثبتةٌ للكبيرِ والمرضعِ والحاملِ وعلى الذين يُطيقُون الصيامَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Âsım'dan, [o] kendisine anlatan kimseden, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: O [hüküm], yaşlı, emziren ve gebe olanlar ile oruca güç yetirenler için sabittir.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال، أخبرنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: ما قولُه: (وعلى الذين يطيقُونه)؟ قال: بلَغنا أن الكبيرَ إذا لم يَسْتَطِع الصومَ يَفتدِى من كلِّ يومٍ بمسكينٍ. قلت: الكبيرُ الذى لا يَسْتَطِيعُ الصومَ، أو الذى لا يَسْتَطيعُه إلا بالجَهْدِ؟ قال: بل الكبيرُ الذى لا يَسْتَطِيعُه بجهدٍ ولا بشيءٍ، فأما من استطاع بجَهدٍ فليصُمْه ولا عذرَ له فى ترْكِه .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, İbn Cüreyc'den haber verdi; [İbn Cüreyc] dedi ki: Atâ'ya O'nun: (وعلى الذين يطيقُونه) [kavlinin anlamı nedir?] diye sordum. Dedi ki: Bize ulaştı ki, yaşlı kimse oruç tutmaya güç yetiremediğinde her gün için bir yoksul [doyumu] ile fidye verir. Dedim ki: Oruç tutmaya hiç güç yetiremeyen yaşlı kimse mi, yoksa ona ancak zorlukla güç yetiren kimse mi? Dedi ki: Bilakis, ne meşakkatle ne de başka türlü oruç tutamayan yaşlı kimsedir. Meşakkatle de olsa güç yetiren kimseye gelince, o oruç tutsun; onu terk etmede onun için bir mazeret yoktur .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبَرنى عبيدُ اللهِ بنُ أبى يزيدَ: (وعلى الذين يطيقُونه) الآية. كأنه يعنى الشيخَ الكبيرَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Ebî Yezîd: (وعلى الذين يطيقُونه) ayeti hakkında haber verdi. Sanki [bununla] yaşlı adamı kastediyordu.
قال ابنُ جُريجٍ: وأخبرنى ابنُ طاوسٍ، عن أبيه أنه كان يقولُ: نزَلت في الكبيرِ الذى لا يستطيعُ صيامَ رمضانَ، فيفتدِى من كلِّ يومٍ بطعامِ مسكينٍ. قلتُ له: كمْ
İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Tâvûs, babasından haber verdi; [babası] şöyle diyordu: [Bu ayet], Ramazan orucunu tutmaya güç yetiremeyip de her gün için bir yoksul doyumu fidye veren yaşlı kimse hakkında inmiştir. Ona: Ne kadar
طعامُه؟ قال: لا أدرى، غيرَ أنه قال: طعامُ يومٍ .
yiyeceği [verilir]? dedim. Dedi ki: Bilmiyorum, şu kadar var ki o: "Bir günlük yiyecektir" dedi .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن الحسنِ بنِ يحيى، عن الضحاكِ في قولِه: {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} قال: الشيخُ الكبيرُ الذى لا يُطِيقُ الصومَ يُفطِرُ ويُطعِمُ عن كلِّ يومٍ مسكينًا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, el-Hasen b. Yahyâ'dan, [o da] ed-Dahhâk'tan O'nun: {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “bir yoksul doyumu fidye vardır” kavli hakkında nakletti; [ed-Dahhâk] dedi ki: Oruca gücü yetmeyen yaşlı adam oruç tutmaz ve her gün için bir yoksulu doyurur .
قال أبو جعفرٍ: وأوْلَى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} منسوخٌ بقولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}؛ لأن الهاءَ التى في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} من ذكرِ "الصيامِ". ومعناه: وعلى الذين يُطِيقونَ الصيامَ فديةٌ طعامُ مسكينٍ. فإذا كان ذلك كذلك، وكان الجميعُ من أهلِ الإسلامِ مُجْمعينَ على أن مَن كان مُطِيقًا من الرجالِ الأصحَّاءِ المقيمينَ غيرِ المسافرينَ صومَ شهرِ رمضانَ، فغيرُ جائزٍ له الإفطارُ فيه والافتداءُ منه بطعامِ مسكينٍ، كان معلومًا أن الآيةَ منسوخةٌ، هذا مع ما يُؤيدُ هذا القولَ من الأخبارِ التى ذكرناها آنفًا عن معاذِ بنِ جبلٍ وابنِ عمرَ وسلَمةَ بنِ الأكوعِ، من أنهم كانوا بعدَ نزولِ هذه الآيةِ على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ فى صومِ شهرِ رمضانَ بالخيارِ بينَ صومِه وسقوطِ الفديةِ عنهم، وبينَ الإفطارِ والافتداءِ من إفطارِه بإطعامِ مسكينٍ لكلِّ يومٍ أفطَره، وأنهم كانوا يفعلون ذلك حتى نزَلت: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} فأُلْزِموا فرضَ صومِه، وبطَل الخيارُ والفديةُ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu görüşler arasında ayetin teviline en uygun olanı: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” [ayetinin], zikri yüce olan Allah'ın: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavliyle neshedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine...” kavlindeki zamir, "oruç" zikrinden [gelmektedir]. Anlamı da şudur: Oruca gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır. Durum böyle olunca ve bütün İslâm ehli, Ramazan ayı orucuna gücü yeten sağlıklı, mukim ve yolcu olmayan erkeklerin onda oruç tutmayıp bir yoksul doyumuyla fidye vermelerinin caiz olmadığı konusunda icmâ etmiş bulunduklarına göre, ayetin mensuh olduğu malum olmuştur. Bu durum, az önce Muâz b. Cebel, İbn Ömer ve Seleme b. el-Ekva'dan naklettiğimiz haberlerle de desteklenmektedir; nitekim onlar bu ayetin nüzulünden sonra Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Ramazan ayı orucunda onu tutup fidyenin kendilerinden düşmesi ile oruç tutmayıp tutmadıkları her gün için bir yoksulu doyurarak fidye vermek arasında muhayyer idiler ve: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [ayeti] ininceye kadar böyle yapıyorlardı; [bu ayet inince] onun orucunun farz kılınması kendilerine bağlayıcı hale geldi, muhayyerlik ve fidye ise ortadan kalktı.
فإن قال قائلٌ: وكيفَ تدَّعى إجماعًا من أهلِ الإسلامِ على أنَّ من أطاقَ صومَه وهو بالصِّفةِ التى وصَفْتَ فغيرُ جائزٍ له إلَّا صومُه، وقد علمتَ قولَ مَن قال: للحاملِ
Eğer birisi şöyle derse: “Orucunu tutmaya gücü yeten ve vasfettiğin nitelikte olan bir kimse için yalnızca oruç tutmasının caiz olduğu hususunda İslâm ehlinden bir icmâ bulunduğunu nasıl iddia edebilirsin? Hâlbuki sen: Gebe...
والمرضعِ إذا خافتا على أولادِهما لهما الإفطارُ، وإن أطاقتا الصومَ بأبدانِهما، مع الخبرِ الذى رُوِى في ذلك عن رسولِ اللهِ ﷺ الذى حدثنا به هنّادُ بنُ السَّرىِّ، قال: حدثنا قبيصةُ، عن سفيانَ، عن أيوبَ، عن أبى قِلابةَ، عن أنسٍ، قال: أتيتُ رسولَ اللهِ ﷺ وهو يتغدَّى فقال: "تعَالَ أُحَدِّثْكَ؛ إن اللهَ وضَع عن المُسافِرِ والحاملِ والمُرْضِعِ الصومَ وشَطْرَ الصَّلاةِ" .
ve emziren kadın çocuklarından korktuklarında bedenleriyle oruca güç yetirseler bile oruç tutmayabileceklerini söyleyen kimsenin görüşünü ve bu konuda Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen, bize Hennâd b. es-Serî'nin anlattığı şu haberi de bilmektesin: Dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, [o] Eyyûb'dan, [o] Ebû Kılâbe'den, [o da] Enes'ten nakletti; [Enes] dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim, o öğle yemeği yiyordu. Buyurdu ki: 'Gel sana anlatayım; şüphesiz Allah yolcudan, gebeden ve emziren kadından orucu ve namazın yarısını kaldırmıştır' ."
قيل: إنّا لم ندَّعِ إجماعًا في الحاملِ والمرضعِ، وإنما ادَّعينَا في الرجالِ الذين وصفْنَا صِفَتَهم. فأما الحاملُ والمرضعُ فإنما علِمْنا أنهنَّ غيرُ مَعنياتٍ بقولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} إذ خَلَا الرجالُ أن يكونوا معنيِّينَ به؛ لأنهنَّ لو كنَّ مَعنياتٍ بذلك دونَ غيرِهنَّ من الرجالِ لقيل: وعلى اللواتِى يُطِقْنه فديةٌ طعامُ مسكينٍ؛ لأن ذلك كلامُ العربِ إذا أُفرِد الكلامُ بالخبرِ عنهن دونَ الرجالِ، فلمّا قيل: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} كان معلومًا أنَّ المعنىَّ به الرجالُ دونَ النساءِ، أو الرجالُ والنساءُ، فلمَّا صحَّ بإجماعِ الجميعِ على أنَّ من أطاقَ من الرجالِ المقيمينَ الأصِحّاءِ صومَ شهرِ رمضانَ فغيرُ مرخَّصٍ له في الإفطارِ والافتداءِ، فخرَج الرجالُ من أن يكونوا معنيِّين بالآيةِ، وعُلِمَ أن النساءَ لم يُرَدْنَ بها؛ لما وصَفْنا من أن الخبرَ عن النساءِ إذا انفَرد الكلامُ بالخبرِ عنهن: وعلى اللواتى يُطِقْنَه. والتنزيلُ بغيرِ ذلك.
Denilir ki: Biz gebe ve emziren kadın hakkında icmâ iddia etmedik; biz ancak niteliklerini vasfettiğimiz erkekler hakkında iddia ettik. Gebe ve emziren kadına gelince, erkeklerin bununla kastedilmemesi durumunda kadınların da O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine...” kavliyle kastedilmediklerini anladık; zira onlar erkekler olmaksızın sadece kendileri kastedilmiş olsalardı: 'Ve aleyhi'l-levâtî yutıknehû fidyetün taâmu miskîn' denilirdi. Çünkü erkekler olmaksızın sadece kadınlardan haber verildiğinde Arap kelâmı böyledir. {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine...” denildiğinde, bununla kastedilenlerin kadınlar olmaksızın sadece erkekler veya hem erkekler hem kadınlar olduğu anlaşılmıştır. Mukim ve sağlıklı erkeklerden Ramazan ayı orucuna gücü yeten kimsenin oruç tutmayıp fidye vermesine ruhsat bulunmadığı konusunda herkesin icmâı sabit olunca, erkekler ayetle kastedilmiş olmaktan çıkmış; açıkladığımız üzere, kadınlardan tek başına haber verildiğinde 'Ve aleyhi'l-levâtî yutıknehû' dendiği ve indirilen ayet ise bundan farklı olduğu için kadınların da kastedilmediği anlaşılmıştır.
وأما الخبرُ الذى رُوى عنِ النبىِّ ﷺ، فإنه إن كان صحيحًا، فإنما معْناه أنه وُضِع عن الحاملِ والمرضعِ الصومُ ما دامتا عاجزتينِ عنه حتى تُطِيقَا فتَقْضِيَا، كما
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen habere gelince; şayet sahih ise, bunun anlamı ancak şudur: Gebe ve emziren kadından, [oruca] güç yetiremeyip âciz kaldıkları müddetçe, güç yetirip kaza edinceye kadar oruç kaldırılmıştır; tıpkı
وُضِع عن المسافرِ في سفرِه حتى يقيمَ فيقضيَه، لا أنهمَا أُمِرَتَا بالفديةِ والإفطارِ بغيرِ وجوبِ قضاءٍ، ولو كان في قولِ النبىِّ ﷺ: "إنَّ اللهَ وضَع عن المُسافِرِ والمُرْضِعِ والحامِلِ الصومَ". دَلالةٌ على أنه ﷺ إنما عنَى أنَّ اللهَ تعالى ذكرُه وضَع عنهم بقولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} لوجَبَ ألا يكونَ على المسافرِ إذا أفطرَ في سفرِه قضاءٌ، وألا يَلْزَمَه بإفطارِه ذلك إلا الفديةُ؛ لأن النبىَّ ﷺ قد جمَع بينَ حكمِه وبينَ حُكمِ الحاملِ والمرضِعِ، وذلك قولٌ إن قاله قائلٌ خلافٌ لظاهرِ كتابِ اللهِ، ولِمَا أجمَع عليه جميعُ أهلِ الإسلامِ.
tıpkı yolcudan da mukim olup kaza edinceye kadar yolculuğunda [orucun] kaldırıldığı gibi. Yoksa onlara kaza vacip olmaksızın fidye vermek ve oruç tutmamak emredilmiş değildir. Eğer Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Şüphesiz Allah yolcudan, emziren kadından ve gebeden orucu kaldırmıştır" sözünde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem zikri yüce olan Allah'ın: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır” kavliyle onlardan [orucu] kaldırdığını kastettiğine dair bir delalet olsaydı, yolcu yolculuğunda oruç tutmadığında ona kaza gerekmemesi ve bu oruç tutmayışından dolayı ona fidyeden başka bir şeyin vacip olmaması gerekirdi; çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun hükmü ile gebe ve emziren kadının hükmünü birleştirmiştir. Bu ise şayet biri söylerse Allah'ın Kitabı'nın zahirine ve bütün İslâm ehlinin üzerinde icmâ ettiği hususa aykırı bir söz olur.
وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ أنّ معْنى قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ}: وعلى الذين يُطيقونَ الطعامَ. وذلك تأويلٌ لتأويلِ أهلِ العلمِ مخالفٌ.
Basra ehlinden bazı Arap dili âlimleri, O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} “Ona gücü yetenlerin üzerine...” kavlinin anlamının: 'Yiyeceğe gücü yetenlerin üzerine...' olduğunu iddia etmişlerdir. Bu ise ilim ehlinin teviline aykırı bir tevildir.
وأمّا قراءةُ مَن قرَأ ذلك: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه). فقراءةٌ لمصاحفِ أهلِ الإسلامِ خلافٌ ، وغيرُ جائزٍ لأحدٍ من أهلِ الإسلامِ الاعتراضُ بالرأىِ على ما نقَله المسلمونَ وراثةً عن نبِّيهم ﷺ نقلًا ظاهرًا قاطعًا للعذرِ؛ لأن ما جاءت به الحجَّةُ من الدينِ هو الحقُّ الذى لا شكَّ فيه أنه من عندِ اللهِ، ولا يُعْتَرَضُ على ما قد ثبَت وقامتْ به حجةٌ أنه مِن عندِ اللهِ بالآراءِ والظنونِ والأقوالِ الشاذَّةِ.
Bunu: (وعلى الذين يُطَوَّقُونه) şeklinde okuyanın kıraatine gelince; bu, İslâm ehlinin mushaflarına aykırı bir kıraattir . İslâm ehlinden hiçbir kimse için, Müslümanların Nebîlerinden sallallâhu aleyhi ve sellem mazereti ortadan kaldırıcı açık bir nakille miras aldıkları şey hakkında kendi reyi ile itirazda bulunması caiz değildir. Çünkü dinden gelen kesin hüccet, Allah katından olduğunda şüphe bulunmayan haktır; Allah katından olduğu sabit olmuş ve kesin delille ortaya konmuş bir hususa rey, zan ve şâz görüşlerle itiraz edilemez.
وأمّا معْنى "الفديةِ" فإنه الجزاءُ، من قولِك: فديتُ هذا بهذا. أى: جَزيتُه به، وأعطتُه بدلًا منه.
"Fidye"nin anlamına gelince, o karşılıktır; senin: 'Fedeytü hâzâ bihâzâ' [yani] 'Bunun karşılığını bununla verdim ve onun yerine bir bedel sundum' demenden gelir.
ومعْنى الكلامِ: وعلى الذين يُطيقونَ الصيامَ جزاءُ طَعامِ مسكينٍ منه؛ لكلِّ يومٍ أفطرَه من أيامِ صيامِه الذى كُتِب عليه.
Sözün anlamı şudur: Oruca gücü yetenlerin üzerine, kendilerine farz kılınan oruç günlerinden oruç tutmadıkları her bir gün için ondan bir yoksul doyumu karşılık [vermek] vardır.
وأمّا قولُه: {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} فإن القرأةَ مختلفةٌ في قراءتِه؛ فبعضٌ
O'nun: {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} “[üzerlerine] bir yoksul doyumu fidye [gerekir]” buyruğuna gelince; şüphesiz kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; nitekim bir kısmı
يقرأُ بإضافةِ "الفديةِ" إلى "الطعامِ"، وخفضِ "الطعامِ"، وذلك قراءةُ عُظْمِ قرأةِ أهلِ المدينةِ ، بمعْنى: وعلى الذين يُطيقونه أنْ يَفدُوه طعامَ مسكينٍ. فلمَّا جعَل مكانَ "أنْ يفديَه" "الفديةَ" أُضيفَت إلى "الطعامِ"، كما يقالُ: لزِمَتْنى غرامةُ درهمٍ لك. بمعنى: لزمنى أنْ أَغرَم لك درهمًا.
"fidye"yi "taâm"a izafe ederek ve "taâm"ı mecrur yaparak okur ki bu Medine kurrâsının çoğunluğunun kıraatidir . Anlamı: 'Ona güç yetirenlerin onu bir yoksul doyumu ile fidyeleşmeleridir.' 'En yefdiyehû' (onu fidyeleşmesi) yerine "el-fidyetü" kelimesi konulunca "et-taâm"a izafe edilmiştir; tıpkı: 'Sana bir dirhem borcum gerekti' anlamında 'Lazimetnî garâmetü dirhemin leke' denilmesi gibi.
وآخرون يقرَءونه بتنوينِ "الفديةِ" ورفعِ "الطعامِ"، بمعنى الإبانةِ بالطعامِ عن معنى الفديةِ الواجبةِ على مَن أفطر في صومِه الواجبِ، كما يقالُ: لزِمَتْنى غرامةٌ درهمٌ لك. فيُبينُ بالدرهم عن معنى الغرامةِ؛ ما هى وما حدُّها. وذلك قراءةُ عُظْمِ قرأةِ أهلِ العراقِ .
Başkaları ise bunu, vacip olan orucunu tutmayan kimseye gereken fidyenin anlamını "taâm" ile açıklamak maksadıyla "fidye"yi tenvinli ve "taâm"ı merfû olarak okurlar; nitekim: 'Lazimetnî garâmetün dirhemün leke' denilerek borcun anlamı, onun ne olduğu ve miktarının ne olduğu dirhem ile açıklanır. Bu da Irak kurrâsının çoğunluğunun kıraatidir .
وأوْلَى القراءتين بالصوابِ قراءةُ مَن قرأ: (فِدْيَةُ طَعَامِ) بإضافةِ "الفديةِ" إلى "الطعامِ"، [وتركِ تنوينِها وخفضِ "الطعامِ"] ؛ لأن الفديةَ اسمٌ للفعلِ، وهى غيرُ الطعامِ المَفْدِىِّ به الصومُ، وذلك أن الفديةَ مصدرٌ من قولِ القائلِ: فديتُ صومَ هذا اليومِ بطعامِ مسكينٍ، أَفديه فِدْيةً. كما يقالُ: جلستُ جِلسَةً، وَمَشَيْتُ مِشيةً. [فالفديةُ "فِعلةٌ"] ، والطعامُ غيرُها.
İki kıraatten doğruya en yakın olanı; "el-fidye"yi "et-taâm"a izafe ederek [ve onun tenvinini terk edip "et-taâm"ı mecrur kılarak] : (فِدْيَةُ طَعَامِ) şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü fidye fiilin ismidir ve o, kendisiyle orucun fidyeleşildiği yiyeceğin bizzat kendisinden başkadır. Zira fidye, söyleyenin: 'Bugünün orucunu bir yoksul doyumu ile fidyeleştim, onu bir fidye olarak öderim' sözünden türeyen bir masdardır. Tıpkı: 'Celestü cilseten' (belli bir oturuşla oturdum) ve 'Meşeytü mişyeten' (belli bir yürüyüşle yürüdüm) denildiği gibi. [Fidye 'fi'letün' veznindedir] , yiyecek ise ondan başkadır.
فإذ كان ذلك كذلك، فبيِّنٌ أنَّ أصحَّ القراءتين إضافةُ الفديةِ إلى الطعامِ. وواضحٌ خطأُ قولِ مَن قال: إن تَرْكَ إضافةِ الفديةِ إلى الطعامِ أصحُّ في المعنَى، من
Durum böyle olunca, iki kıraatten daha doğru olanının fidyenin taâma izafe edilmesi olduğu açıktır. Fidyenin taâma izafesini terk etmenin mana yönünden daha doğru olduğunu söyleyen kimsenin sözünün yanlışlığı da açıktır; [bu da] sırf...
أجْلِ أن الطعامَ عندَه هو الفديةُ. فيقالُ لقائلِ ذلك: قد علِمْنا أنّ الفديةَ مُقتضيةٌ مُفدِيًا ومُفْدًى به وفديةً، فإنْ كان الطعامُ هو الفديةَ، والصومُ هو المفدَى به، فأين اسمُ فعلِ المفتدِى الذى هو فديةٌ؟ إنّ هذا القولَ بَيِّنٌ خطؤُه غيرُ مُشكلٍ.
ona göre taâm fidyenin bizzat kendisidir. Bunu söyleyene şöyle denilir: Biz biliyoruz ki fidye; fidye vereni, kendisiyle fidye verileni ve fidyeyi gerektirir. Eğer taâm fidyenin bizzat kendisi, oruç da kendisiyle fidye verilen ise, o halde fidye veren kimsenin fidyeden ibaret olan fiilinin ismi nerededir? Şüphesiz bu görüşün hatası açıktır, kapalı değildir.
وأما "الطعامُ" فإنه مضافٌ إلى "المسكينِ". والقرأةُ في قراءةِ ذلك مختلِفون؛ فقرَأه بعضُهم بتوحيدِ المسكينِ ، بمعنَى: وعلى الذين يُطِيقونه فديةُ طعامِ مسكينٍ واحدٍ لكلِّ يومٍ أَفْطَره.
"Taâm"a gelince, o "el-miskîn"e izafe edilmiştir. Kurrâ bunu okumada ihtilaf etmiştir; bazısı onu miskîni tekil kılarak okumuştur . Anlamı: 'Ona güç yetirenlerin üzerine, tutmadığı her bir gün için bir tek yoksulun doyumu fidye vardır' demektir.
كما حدَّثنى محمدُ بنُ يزيدَ الرفاعىُّ، قال: حدثنا حسينٌ الجُعْفىُّ، عن أبى عَمرٍو أنه قرَأ: {فِدْيَةٌ} رفعٌ منونٌ، {طَعَامُ} رفعٌ بغير تنوينٍ {مِسْكِينٍ}. وقال: عن كلِّ يومٍ مسكينٌ.
Nitekim bana Muhammed b. Yezîd er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Hüseyn el-Cu'fî, Ebû Amr'dan nakletti ki o: {فِدْيَةٌ} “fidye” tenvinli merfû, {طَعَامُ} “yiyecek” tenvinsiz merfû ve {مِسْكِينٍ} “bir yoksul” şeklinde okudu ve: 'Her bir gün için bir yoksuldur' dedi.
وعلى ذلك عُظْمُ قرأةِ أهلِ العراقِ.
Irak kurrâsının çoğunluğu da bu görüş üzeredir.
وقرَأه آخرون بجمعِ المساكينِ: (فديةُ طعام مساكينَ) . بمعنى: وعلى الذين يُطيقونه فديةُ طعامِ مساكينَ عنِ الشهرِ إذا أفطرَ الشهرَ كلَّه.
Başkaları ise bunu mesâkîni çoğul yaparak: (فديةُ طعام مساكينَ) şeklinde okumuşlardır . Anlamı: 'Ona gücü yetenlerin üzerine, ayın tamamında oruç tutmadıklarında bütün ay için yoksulların doyumu fidye vardır' demektir.
كما حدَّثنى أبو هشامٍ محمدُ بنُ يزيدَ الرفاعىُّ، قال: حدثنا يعقوبُ، عن بشارٍ، عن عَمرٍو، عن الحسنِ: طعامُ مساكينَ عنِ الشهرِ كلِّه.
Nitekim bana Ebû Hişâm Muhammed b. Yezîd er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Beşşâr'dan, [o] Amr'dan, [o da] el-Hasen'den nakletti: 'Bütün ay için yoksulların doyumudur.'
وأَعجبُ القراءتينِ إلىَّ في ذلك قراءةُ مَن قرَأ: {طَعَامُ مِسْكِينٍ}. على الواحدِ، بمعنى: وعلى الذين يُطيقونَه عن كلِّ يومٍ أفطروه فديةٌ طعامُ مسكينٍ؛ لأن في إبانةِ حكمِ المفطرِ يومًا واحدًا وُصُولًا إلى معرفةِ حُكمِ المفطرِ جميعَ الشهرِ، وليس
Bu hususta iki kıraatten bana en sevimli geleni, [lafzı] tekil olarak { طَعَامُ مِسْكِينٍ } “bir yoksulun doyumu” şeklinde okuyanın kıraatidir. Anlamı: 'Ona gücü yetenlerin üzerine, oruç tutmadıkları her gün için bir yoksulun doyumu kadar fidye vardır' demektir. Zira bir tek gün oruç tutmayanın hükmünün açıklanmasıyla bütün ay oruç tutmayanın hükmünün bilinmesine ulaşılır; [oysa]
في إبانةِ حُكمِ المفطرِ جميعَ الشهرِ وصولٌ إلى إبانةِ حكمِ المفطرِ يومًا واحدًا وأيّامًا هى أقلُّ من أيامِ جميعِ الشهرِ، وأنّ كلَّ واحدٍ يُترجِمُ عن الجميعِ، وأن الجميعَ لا يُترْجَمُ به عنِ الواحدِ، فلذلك اخترْنا قراءةَ ذلك بالتوحيدِ.
bütün ay oruç tutmayanın hükmünün açıklanmasıyla bir gün veya bütün ayın günlerinden daha az günler oruç tutmayanın hükmünün açıklanmasına ulaşılamaz. Zira tekil olan her bir şey çoğun yerine geçer, fakat çoğun bütünüyle tekil olan yerine geçilmez. İşte bu sebeple biz bunun tekil olarak okunmasını tercih ettik.
واختلفَ أهلُ العلمِ في مبلغِ الطعامِ الذى كانوا يُطعِمون في ذلك إذا أَفطَروا؛ فقال بعضُهم: كان الواجبُ من طعامِ المسكينِ لإفطارِ اليومِ الواحدِ نصفَ صاعٍ من قمحٍ.
İlim ehli, oruç tutmadıkları takdirde bu hususta yedirecekleri yiyeceğin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bir günün oruç tutulmaması sebebiyle yoksul doyumu olarak vacip olan miktar yarım sâ' buğday idi.
وقال بعضُهم: كان الواجبُ مُدًّا من قمحٍ ومن سائرِ أقواتِهم.
Bazısı da: Vacip olan miktar , buğdaydan ve diğer temel gıdalarından bir müdd idi, demiştir.
وقال بعضُهم: كان ذلك نصفَ صاعٍ من قمحٍ أو صاعًا من تمرٍ أو زبيبٍ.
Bazısı da: Bu, yarım sâ' buğday veya bir sâ' hurma yahut kuru üzüm idi, demiştir.
وقال بعضُهم: ما كان المفطِرُ يَتَقَوَّتُه يومَه الذى أفطَره.
Bazısı da: Oruç tutmayan kimsenin oruç tutmadığı o günkü tükettiği gıda miktarıydı, demiştir.
وقال بعضُهم: كان ذلك سَحورًا وعَشاءً يكونُ للمسكين إفطارًا. وقد ذكَرنا بعضَ هذه المقالاتِ فيما مضَى قبلُ، فكرِهنا إعادةَ ذِكرِها.
Bazısı da: Bu, yoksul için iftar olacak bir sahur ve bir akşam yemeği idi, demiştir. Biz bu görüşlerin bir kısmını daha önce zikretmiştik, bu yüzden onları tekrar zikretmeyi uygun görmedik.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ}.
Yüce Allah'ın: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” kavlinin teviline dair görüş.
اختَلفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} فزادَ طعامَ مسكينٍ آخرَ فهو خيرٌ له، {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ}
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı bize Muhammed b. Amr'ın anlattığı şu rivayetteki görüşü söylemiştir: Dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o] Mücâhid ve Atâ'dan, [onlar da] İbn Abbâs'tan nakletti: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” [yani] başka bir yoksulun yiyeceğini de ilave ederse bu kendisi için daha hayırlıdır; {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} “ve oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten nakletti,
عن عَمرِو بنِ دينارٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
[o] Amr b. Dînâr'dan, [o] Atâ'dan, [o da] İbn Abbâs'tan benzerini nakletti .
حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِىِّ، قال: حدثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} قال: مَن أَطْعَمَ المسكينَ صاعًا .
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, [o] Husayf'tan, [o da] Mücâhid'den O'nun: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Yoksula bir sâ' yediren kimsedir .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن معمرٍ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} قال: إطعامُ مساكينَ عن كلِّ يومٍ فهو خيرٌ له .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Ma'mer'den, [o] İbn Tâvûs'tan, [o da] babasından: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” [ayeti hakkında] nakletti; [Tâvûs] dedi ki: Her gün için [birden fazla] yoksulu doyurmasıdır; işte bu kendisi için daha hayırlıdır .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا سُويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن حنظلةَ، عن طاوسٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Hanzale'den, [o da] Tâvûs'tan benzer şekilde haber verdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمنِ، قال: حدثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن طاوسٍ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} قال: طعامُ مسكينَيْنِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, [o da] Tâvûs'tan: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” hakkında nakletti; [Tâvûs] dedi ki: İki yoksulun doyurulmasıdır .
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا الحجاجُ، قال: حدثنا حمادٌ، عن ليثٍ، عن طاوسٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Leys'ten, [o da] Tâvûs'tan mislini nakletti.
[حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدثنا عبدُ الرحمنِ، قال: حدثنا سفيانُ، عن عبدِ الكريمِ، عن عطاءٍ مثلَه].
[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülkerîm'den, [o da] Atâ'dan mislini nakletti.]
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عُمرُ بنُ هارونَ، قال: ثنا ابنُ جُريجٍ، عن عطاءٍ أنه قرَأ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ} بالتاءِ، خفيفةً {خَيْرًا}. قال: زاد على مسكينٍ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan nakletti ki o, te harfi ile ve şeddesiz olarak: {فَمَنْ تَطَوَّعَ} “Kim gönülden yaparsa” {خَيْرًا} “bir hayır” şeklinde okudu ve: 'Bir yoksulun üzerine ilave etti' dedi.
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرٌو، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ}. فإن أطعَم مسكينَيْنِ فهو خيرٌ له .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” [ayeti hakkında] nakletti: 'Şayet iki yoksulu doyurursa bu kendisi için daha hayırlıdır' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: أخبَرنى ابنُ طاوسٍ، عن أبيه: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ}. قال: من أطعَم مسكينًا آخرَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Tâvûs, babasından: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” [ayeti hakkında] haber verdi; [Tâvûs] dedi ki: 'Başka bir yoksulu daha doyuran kimsedir' .
وقال آخرون: معْنى ذلك: فمن تطوَّع خيرًا فصامَ مع الفديةِ.
Başkaları da dedi ki: Bunun anlamı: 'Kim gönülden bir hayır yapıp fidye ile birlikte oruç da tutarsa' demektir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو صالحٍ، قال: حدثنى الليثُ، قال: أخبَرنى يونسُ، عن ابنِ شهابٍ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ}: يريدُ أنَّ مَن صامَ مع الفديةِ فهو خيرٌ له .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan nakletti: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” [ayeti hakkında]: 'Fidye ile birlikte oruç tutan kimseyi kastetmektedir, bu onun için daha hayırlıdır' [dedi] .
وقال آخرون: معنَى ذلك: فمن تطوَّع خيرًا فزادَ المسكينَ على قدرِ طعامِه.
Başkaları da dedi ki: Bunun anlamı: 'Kim gönülden bir hayır yapıp yoksula yiyeceğinin miktarından fazlasını verirse' [demektir].
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn
جُريجٍ. قال مجاهدٌ: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا}. فزاد طعامًا {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} .
Cüreyc dedi ki: Mücâhid: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” [ayeti hakkında]: 'Yiyeceği artırırsa' {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “bu kendisi için daha hayırlıdır” dedi .
والصوابُ من القولِ في ذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه عمَّ بقولِه: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} فلمْ يَخْصُصْ بعضَ معانى الخيرِ دونَ بعضٍ، وجمعُ الصومِ مع الفديةِ من تطوُّعِ الخيرِ، وزيادةُ مسكينٍ على جزاءِ الفديةِ من تطوُّعِ الخيرِ، [وزيادةُ المسكينِ على قدرِ قوتِ يومِه مِن تطوُّعِ الخيرِ] .
Bu konuda doğru olan görüş şudur: Zikri yüce olan Allah, {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” sözüyle [hükmü] genel kılmış, hayrın anlamlarından bir kısmını diğerine tahsis etmemiştir. Orucu fidye ile birleştirmek gönülden yapılan bir hayırdır, fidye karşılığına ilave bir yoksul [daha eklemek] gönülden yapılan bir hayırdır [ve yoksula bir günlük yiyeceğinin miktarından fazlasını vermek de gönülden yapılan bir hayırdır] .
وجائزٌ أن يكونَ جلَّ ثناؤُه عنَى بقولِه: {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} أىَّ هذه المعانِى تطوَّع به المفتدِى مِن صومِه {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ}؛ لأنّ كلَّ ذلك من تطوُّعِ الخيرِ ونوافلِ الفضلِ.
Senası yüce olan [Allah'ın], {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönülden bir hayır yaparsa” buyruğuyla, orucuna karşılık fidye veren kimsenin bu manalardan hangisini gönülden yaparsa {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} “bu kendisi için daha hayırlıdır” [anlamını] kastetmiş olması caizdir; zira bunların hepsi gönülden yapılan hayırdan ve nafile faziletlerdendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)}.
[Allah] Teâlâ'nın: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)} “Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” kavlinin teviline dair söz:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: وأن تَصوموا ما كُتِب عليكم من صومِ (١) شهرِ رمضانَ خيرٌ لكم مِن أن تُفطِروه وتَفْتدُوا.
Senası yüce olan [Allah] bununla: 'Ramazan ayı orucundan üzerinize farz kılınan orucu tutmanız, oruç tutmayıp fidye vermenizden sizin için daha hayırlıdır' [demek] istemektedir.
كما حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ}: ومَن تكلَّفَ الصيامَ فصامَه فهو خيرٌ له.
Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” [ayeti hakkında] nakletti: 'Kim orucu zorlukla da olsa üstlenip tutarsa bu kendisi için daha hayırlıdır.'
حدَّثنى المثنى، قال: حدثنا أبو صالحٍ، قال: حدثنى الليثُ، قال: حدثنى يونسُ، عن ابنِ شهابٍ: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} أى: إن الصيامَ خيرٌ لكم مِن الفديةِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan nakletti: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır”, yani: Oruç tutmak sizin için fidyeden daha hayırlıdır.
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، عن ابنِ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn
أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: وأنْ تَصُومُوا هو خَيْرٌ لكمْ .
Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır .
وأما قولُه: {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} فإنه يعنى: إن كنتم تعلَمون خيرَ الأمرَين لكم أيّها الذين آمنوا؛ من الإفطارِ والفديةِ أو الصومِ على ما أمرَكم اللهُ به.
[Allah'ın]: {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: 'Ey iman edenler! Şayet oruç açıp fidye vermek ile Allah'ın size emrettiği üzere oruç tutmaktan hangisinin sizin için daha hayırlı olduğunu biliyorsanız.'
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ}.
Allah Teâlâ'nın: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ} “Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak kendisinde Kur'an indirilen aydır” kavlinin teviline dair söz:
قال أبو جعفرٍ: والشهرُ فيما قيلَ مأخوذٌ أصلُه من الشُّهرةِ، يقالُ منه: قد شَهَر فلانٌ سيفَه. إذا أخرَجه من غِمدِه فاعترَض به مَن أراد ضربَهُ، يَشْهَرُه شَهْرًا. وكذلك: شهَر الشهرُ. إذا طلَعَ هلالُه، وأشهَرْنا نحن، إذا دخَلنا في الشهرِ.
Ebû Ca'fer der ki: Söylendiğine göre eş-şehr (الشهر) [kelimesinin] aslı eş-şuhre (الشهرة / şöhret, açığa çıkma)'den alınmadır. Bundan hareketle: Bir kimse kılıcını kınından çıkarıp vurmak istediği kimseye yönelttiğinde, 'Falanca kılıcını sıyırdı/açığa çıkardı' (قد شَهَر فلانٌ سيفَه / يَشْهَرُه شَهْرًا) denir. Aynı şekilde hilali doğduğu zaman 'Ay göründü/açığa çıktı' (شهَر الشهرُ), [yeni] aya girdiğimizde de 'Aya girdik' (أشهَرْنا نحن) denir .
وأما "رمضانُ"، فإن بعضَ أهلِ المعرفةِ بلغةِ العربِ كان يزعُمُ أنه سُمِّى بذلك لشدةِ الحرِّ الذى كان يكونُ فيه حتى تَرمَضَ فيه الفِصالُ، كما قيل للشهرِ الذى يُحَجُّ: ذو الحِجةِ. والذى يُرتَبَعُ فيه: رَبيعٌ الأولُ وربيعٌ الآخرُ.
"Ramazan" (رمضانُ) kelimesine gelince; Arap dili ehlinden bazıları, bu ayda deve yavrularının ayaklarının yanacağı derecede şiddetli sıcak olduğu için bu şekilde isimlendirildiğini ileri sürmüşlerdir; nitekim haccedilen aya Zü'l-Hicce, bahar otlağına çıkılan aya da Rebîul'evvel ve Rebîul'âhir dendiği gibi.
وأما مجاهدٌ فإنه كان يَكْرَهُ أن يقالَ: رمضانُ. ويقولُ: لعله اسمٌ من أسماءِ اللهِ.
Mücâhid ise sadece "Ramazan" denilmesini hoş görmez ve: "Belki de o, Allah'ın isimlerinden bir isimdir" derdi.
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو نُعيم، قال: ثنا سفيانُ، عن مجاهدٍ أنه كرِه أن [يقول: رمضانُ]. لعله اسمٌ من أسماءِ اللهِ، ولكن يقولُ كما قال اللهُ:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mücâhid'den anlattı; o, [kişinin sadece] [“Ramazan” demesini] -belki de o Allah'ın isimlerinden bir isimdir [diye]- kerih görür, fakat Allah'ın buyurduğu gibi söylemesini [isterdi]:
{شَهْرُ رَمَضَانَ} .
{شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı” [desin] derdi .
وقد بينتُ فيما مضَى أن {شَهْرُ رَمَضَانَ} مرفوعٌ على قولِه: {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} هنَّ شهرُ رمضانَ. وجائزٌ أن يكونَ رفعُه بمعنى: ذلك شهرُ رمضانَ. وبمعنى: كُتِبَ عليكم شهرُ رمضانَ.
Daha önce de açıkladığım gibi , {شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı” [ifadesi], {أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “sayılı günler” kavline binaen 'Onlar Ramazan ayıdır' [takdiriyle] merfûdur (ötreli). Bunun 'O, Ramazan ayıdır' anlamında veya 'Üzerinize Ramazan ayı farz kılındı' anlamında merfû olması da caizdir.
وقد قرأه بعضُ القرأةِ: (شَهْرَ رمضانَ) نصبًا ، بمعنى: كُتِبَ عليكم الصيامُ أنْ تصوموا شهرَ رمضانَ. وقرَأه بعضُهم نصبًا بمعنى: وأنْ تصوموا شهرَ رمضانَ خيرٌ لكم إن كنتم تعلَمون. وقد يجوزُ أيضًا نصبُه على وجهِ الأمرِ بصومِه، كأنه قيل: شهرَ رمضانَ فصومُوه. وجائزٌ نصبُه على الوقتِ، كأنه قيلَ: كُتِب عليكم الصيامُ في شهرِ رمضانَ.
Bazı kurrâ ise bunu 'Üzerinize Ramazan ayını tutmanız şeklinde oruç farz kılındı' manasında mensûb (üstünlü) olarak *(Şehra Ramadâne)* şeklinde okumuştur . Bazıları da 'Ramazan ayını tutmanız, bilirseniz sizin için daha hayırlıdır' manasında mensûb okumuştur. Bunun, orucun tutulması emri yönüyle 'Ramazan ayıdır, öyleyse onu tutun' denilmişçesine mensûb olması da caizdir. Vakit bildirme (zarfiyet) üzere 'Ramazan ayında oruç üzerinize farz kılındı' denilmişçesine mensûb olması da caizdir.
وأما قولُه: {الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ}. فإنه ذُكِر أنه نزَل في ليلةِ القدرِ من اللوحِ المحفوظِ إلى السماءِ الدنيا، في ليلةِ القدرِ من شهرِ رمضانَ، ثم أُنزِل إلى محمدٍ ﷺ على ما أراد اللهُ إنزالَه إليه.
[Allah'ın]: {الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Kendisinde Kur'an indirilen” kavline gelince; zikredildiğine göre [Kur'an], Ramazan ayındaki Kadir gecesinde Levh-i Mahfûz'dan dünya semasına indirilmiş, sonra da Allah'ın kendisine indirmeyi dilediği şekilde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir.
كما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن الأعمشِ، عن حسانَ [بنِ أبى الأَشْرَسِ]، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أُنزِلَ القرآنُ
Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, el-A'meş'ten, [o] Hassân [b. Ebî'l-Eşres'ten], [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Kur'an...
جملةً مِن الذكرِ في ليلةِ أربعٍ وعشرين من رمضانَ، فجُعِل في بيتِ العزَّةِ . قال أبو كريبٍ: قال أبو بكرٍ: وقال ذلك السُّدِّىُّ.
Ramazan'ın yirmi dördüncü gecesinde Zikir'den (Levh-i Mahfuz'dan) toptan indirildi ve Beytü'l-İzze'ye konuldu . Ebû Küreyb dedi ki: Ebû Bekir dedi ki: Bunu es-Süddî de söyledi.
حدَّثنى عيسى بنُ عثمانَ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن حسانَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: نزَل القرآنُ جملةً واحدةً في ليلةِ القدرِ في شهرِ رمضانَ، فجُعِل في السماءِ الدنيا .
Bana Îsâ b. Osmân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, [o] Hassân'dan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Kur'an, Ramazan ayında Kadir gecesinde bir defada toptan indirildi ve dünya semasına konuldu .
حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ، قال: ثنا عمرانُ القطانُ، عن قتادةَ، عن ابنِ أبى المليحِ، عن واثِلةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "نزَلتْ صحفُ إبراهيمَ أولَ ليلةٍ من شهرِ رمضانَ، وأُنزِلتِ التوراةُ لستٍّ مضَينَ من رمضانَ، وأُنزِل الإنجيلُ لثلاثَ عشرةَ خلتْ، وأُنزل القرآنُ لأربعٍ وعشرين من رمضانَ".
Bize Ahmed b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Recâ anlattı, dedi ki: Bize İmrân el-Kattân, Katâde'den, [o] İbn Ebî'l-Melîh'ten, [o] Vâsile'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «İbrâhim'in sahifeleri Ramazan ayının ilk gecesinde indirildi; Tevrat Ramazan'dan altı [gece] geçince indirildi; İncil [Ramazan'dan] on üç [gece] geçince indirildi; Kur'an ise Ramazan'ın yirmi dördünde indirildi.»
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ}: أما {أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ}. فإن ابنَ عباسٍ قال: شهرُ رمضانَ، والليلةُ المباركةُ: ليلةُ القدرِ، فإن ليلةَ القدرِ هى الليلةُ المباركةُ، وهى في رمضانَ، نزَل القرآنُ جملةً واحدةً من الزُّبُرِ إلى البيتِ المعمورِ، وهو موقعُ النجومِ في السماءِ الدنيا، حيث وقَع القرآنُ، ثم نُزِّل على محمدٍ ﷺ بعد ذلك في الأمرِ والنَّهىِ، وفى الحروبِ رَسَلًا رَسَلًا .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı, kendisinde Kur'an indirilen aydır” [ayeti hakkında] nakletti: {أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Kendisinde Kur'an indirilen” [ifadesine] gelince; İbn Abbâs demiştir ki: Ramazan ayı ve mübarek gece Kadir gecesidir. Zira Kadir gecesi mübarek gecedir ve o Ramazan'dadır. Kur'an, kitaplardan (Zebûr'lardan/Levh-i Mahfuz'dan) Beyt-i Ma'mûr'a toptan bir defada indi; o da Kur'an'ın indiği yer olan dünya semasındaki yıldızların mevkiidir . Sonra bundan sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e emir, nehiy ve savaşlar hususunda parça parça , peyderpey indirildi .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أنزَل اللهُ القرآنَ إلى السماءِ الدنيا في ليلةِ القدرِ، فكان اللهُ إذا أرادَ أن يُوحِىَ منه شيئًا أوْحاهُ، فهو قولُه: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} [القدر: ١].
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Allah Kur'an'ı Kadir gecesinde dünya semasına indirdi. Allah ondan bir şey vahyetmek istediğinde onu vahyederdi. İşte [Allah'ın]: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [el-Kadr: 1] kavli budur .
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا ابنُ أبي عدىٍّ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، فذكرَ نحوَه. وزاد فيه: فكان بين أولِه وآخرِه عشرون سنةً .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Dâvûd'dan, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan benzerini nakletti. Ve rivayette şu ilaveyi yaptı: [Kur'an'ın] ilki ile sonu arasında yirmi yıl vardı .
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلَى، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: نزَل القرآنُ كلُّه جملَةً واحدةً في ليلةِ القدرِ، في رمضانَ إلى السماءِ الدنيا، فكان اللهُ إذا أرادَ أن يُحدِثَ في الأرضِ شيئًا أنزَله منه حتى جمعَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Kur'an'ın tamamı Kadir gecesinde, ramazanda dünya semasına toptan bir defada indi. Allah yeryüzünde bir şeyi meydana getirmeyi dilediğinde, onu bir araya getirip tamamlayıncaya kadar ondan [bölüm bölüm] indirirdi.
حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن حكيمِ بنِ جُبيرٍ ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: نزَل القرآنُ في ليلةِ القدرِ من السماءِ العُلْيا إلى السماءِ جملةً واحدةً، ثم فُرِّقَ في السنين بعدُ. قال: وتلا ابنُ عباسٍ هذه الآيةَ: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} [الواقعة: ٧٥] قال: نزَل مُتفرِّقًا .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Hakîm b. Cübeyr'den , [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan haber verdi; dedi ki: Kur'an, Kadir gecesinde en yüce semadan [dünya] semasına toptan bir defada indi, sonra yıllar boyunca peyderpey indirildi. Dedi ki: İbn Abbâs şu ayeti okudu: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim” [el-Vâkıa: 75] ve: 'Parça parça indi' dedi .
حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليّةَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ، قال: بلَغنا أن القرآنَ نزَل جملةً واحدةً إلى السماءِ الدنيا.
Bize Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, [o da] eş-Şa'bî'den nakletti; dedi ki: Bize ulaştığına göre Kur'an, dünya semasına toptan bir defada inmiştir.
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، قراءةً عن ابنِ جُريجٍ في قولِه: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} قال: قال ابنُ عباسٍ: نزَل القرآنُ جملةً واحدةً على جبريلَ في ليلةِ القدرِ، فكان لا يُنزِلُ منه إلا [ما أُمِر] . قال ابنُ جُريجٍ: كان يُنزَّلُ من القرآنِ في ليلةِ القدرِ كلُّ شيءٍ يُنزَّلُ من القرآنِ في تلك السنةِ، فيتنَزّلُ ذلك من السماءِ السابعةِ على جبريلَ في السماءِ الدنيا، فلا يُنزِّلُ جبريلُ مِن ذلك علَى محمدٍ إلَّا ما أمَرهُ به ربُّه، ومثلُ ذلك: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}. و: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} [الدخان: ٣].
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek okuyarak , İbn Cüreyc'den : {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı, kendisinde Kur'an indirilen aydır” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: Kur'an Kadir gecesinde Cebrâîl'e toptan bir defada indi; o da bundan ancak [kendisine emredileni] indiriyordu . İbn Cüreyc dedi ki: Kur'an'dan o yıl indirilecek olan her şey Kadir gecesinde indirilir, bu da yedinci semadan dünya semasındaki Cebrâîl'e inerdi . Cebrâîl de bundan Muhammed'e ancak Rabbinin kendisine emrettiğini indirirdi. Bunun bir benzeri de: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” ve: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik” [ed-Duhân: 3] ayetleridir .
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن إسرائيلَ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, İsrâîl'den anlattı,
عن السُّدىِّ، عن محمدِ بنِ أبى المجالدِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال له رجلٌ: إنه قد وقَع في قلبى الشكُّ من قولِه: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} وقولِه: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ}. وقولِه: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}. وقد أنزَل اللهُ في شوالٍ وذى القَعدةِ وغيرِه. قال: إنما نزَل في رمضانَ في ليلةِ القدرِ، وليلةٍ مباركةٍ جملةً واحدةً، ثم أُنزِل على مواقعِ النجومِ رَسَلًا في الشهورِ والأيامِ .
es-Süddî'den, [o] Muhammed b. Ebi'l-Mücâlid'den, [o] Mıksem'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki bir adam ona: [Allah'ın]: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı, kendisinde Kur'an indirilen aydır” kavli, {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik” kavli ve {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” kavli hakkında kalbime şüphe düştü; zira Allah Şevval'de, Zilkade'de ve diğer [aylar]da da [vahiy] indirmiştir, dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: O ancak Ramazan'da, Kadir gecesinde ve mübarek bir gecede toptan bir defada indi; sonra aylarda ve günlerde yıldızların mevkilerine göre peyderpey indirildi .
وأما قولُه: {هُدًى لِلنَّاسِ} فإنه يعنى: رشادًا للناسِ إلى سبيلِ الحقِّ وقَصدِ المنهجِ.
[Allah'ın]: {هُدًى لِلنَّاسِ} “İnsanlara yol gösterici olarak” kavline gelince; O bununla şunu kastetmektedir: İnsanlar için hak yola ve dosdoğru caddeye bir rehberliktir.
وأما قولُه: {وَبَيِّنَاتٍ} فإنه يعنى: واضحاتٍ، {مِنَ الْهُدَى} يعنى: من البيانِ الدالِّ على حدودِ اللهِ وفرائضِه وحلالِه وحرامِه.
[Allah'ın]: {وَبَيِّنَاتٍ} “Ve apaçık deliller” kavline gelince; O bununla apaçık [hükümleri], {مِنَ الْهُدَى} “hidayetten” [kavliyle de] Allah'ın sınırlarına, farzlarına, helaline ve haramına delalet eden açıklamaları kastetmektedir.
وقولُه: {وَالْفُرْقَانِ} يعنى: والفَصلِ بين الحقِّ والباطلِ.
{وَالْفُرْقَانِ} “Ve Furkan” kavli ise hak ile batılın arasını ayıran demektir.
كما حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: أما {وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ} فبيناتٍ من الحلالِ والحرامِ .
Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ} “Hidayetten ve Furkan'dan apaçık deliller” [ifadesine] gelince; helal ve haramdan apaçık delillerdir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse/şahit olursa onda oruç tutsun” kavlinin teviline dair söz:
اختلف أهلُ التأويلِ في معنى شهودِ الشهرِ؛ فقال بعضُهم: هو مُقامُ المقيمِ في دارِه. قالوا: فمن دخَل عليه شهرُ رمضانَ وهو مقيمٌ في دارِه، فعليه صومُ الشهرِ
Ehl-i tevil (tefsir ehli), aya şahit olmanın anlamı hususunda ihtilaf etti. Onlardan bazıları şöyle dedi: Bu, mukimin memleketinde ikamet etmesidir. Dediler ki: Ramazan ayı kim memleketinde mukim iken girerse, o ayın orucunun
كلِّه، غابَ بعدُ فسافرَ أو أقام فلم يَبْرَحْ.
tamamını oruç tutması gerekir; ister sonradan ayrılıp sefere çıksın, ister ikamet edip yerinden ayrılmasın.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ حُميدٍ ومحمدُ بنُ عيسى الدَّامَغانىُّ، قالا: ثنا ابنُ المباركِ، عن الحسنِ بنِ يحيى، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} قال: هو إهلالُه بالدَّارِ. يريدُ إذا هَلَّ وهو مقيمٌ .
Bana Muhammed b. Humeyd ve Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî anlattı, dediler ki: Bize İbnü'l-Mubârek, el-Hasan b. Yahyâ'dan, [o] ed-Dahhâk'tan, [o da] İbn Abbâs'tan: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: 'Kişinin memleketinde iken hilali görmesidir.' Yani hilal doğduğunda mukim olmayı kastetmektedir .
حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا حصينٌ، عمّن حدَّثه، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في قولِه: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ}: فإذا شهِده وهو مقيمٌ فعليه الصومُ، أقامَ أو سافرَ، وإن شهِده وهو في سفرٍ، فإن شاء صامَ، وإن شاءَ أفطرَ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, kendisine anlatan kimseden, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki o, {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Eğer [kişi] ona mukim iken erişirse, ister mukim kalsın ister sefere çıksın oruç tutması gerekir. Şayet ona seferdeyken erişirse, dilerse oruç tutar dilerse tutmaz' .