مكةَ، فكانوا يصومون رمضانَ وغيرَه في السفرِ .
yol arkadaşlığı yaptım; onlar yolculukta Ramazan orucunu da diğer oruçları da tutarlardı .
حدَّثنى علىُّ بنُ الحسنِ الأزْدِىُّ، قال: ثنا مُعَافَى بنُ عِمرانَ، عن سفيانَ، عن حمَّادٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، قال: الفطرُ في السفرِ رُخصةٌ، والصومُ أفضلُ .
Bana Alî b. el-Hasan el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Muâfâ b. İmrân, Süfyân'dan, o Hammâd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: 'Yolculukta iftar etmek bir ruhsattır, oruç tutmak ise daha faziletlidir' .
حدَّثنى محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ سعيدٍ الواسطىُّ، قال: ثنا يعقوبُ الزُّهْرِىُّ، قال: ثنا صالحُ بنُ محمدِ بنِ صالحٍ، عن أبيه، قال: قلتُ للقاسمِ بنِ محمدٍ: إنا نُسافِرُ في الشتاءِ في رمضانَ، فإن صمتُ فيه كان أهْوَنَ علىَّ مِن أن أقْضِيَه في الحَرِّ؟ فقال: قال اللهُ: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} ما كان أيسرَ عليك فافعلْ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Saîd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb ez-Zührî anlattı, dedi ki: Bize Sâlih b. Muhammed b. Sâlih babasından anlattı; dedi ki: el-Kāsım b. Muhammed'e: 'Biz kışın Ramazan'da yolculuk yapıyoruz; şayet onda oruç tutarsam bu bana onu sıcakta kaza etmekten daha kolay gelir?' dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Allah: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” buyurmuştur. Sana hangisi daha kolaysa onu yap .
قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ أوْلَى عندنا بالصوابِ؛ لإجماعِ الجميعِ على أن مريضًا لو صام شهرَ رمضانَ -وهو مِمَّن له الإفطارُ لمرضِه- أن صومَه ذلك مُجْزِئٌ عنه، ولا قضاءَ عليه إذا برَأ مِن مرضِه بعدَّةٍ مِن أيامٍ أُخَرَ، فكان معلومًا بذلك أن حُكْمَ المسافرِ حكمُه في ألا قضاءَ عليه إن صامه في سفرِه؛ لأن الذى جُعِل للمسافرِ مِن الإفطارِ وأُمِر به مِن قضاءِ عِدَّةٍ مِن أيامٍ أُخَرَ، مثلُ الذى، جُعِلَ مِن ذلك للمريضِ وأُمِر به مِن القضاءِ. ثم في دلالةِ الآيةِ كفايةٌ مُغْنِيةٌ عن استشهادِ شاهدٍ على صحةِ ذلك بغيرِها، وذلك قولُ اللهِ جلّ ثناؤه: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}. فلا عُسْرَ أعظمُ مِن أن يُلْزَمَ مَن صامَه في سفرِه عِدَّةً مِن أيامٍ أُخَرَ، وقد تكلَّفَ أداءَ فرْضِه في أثقلِ الحالينِ عليه حتى قضاه وأدَّاه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu görüş bize göre gerçeğe en uygun olanıdır. Zira hastalığı sebebiyle iftar etme hakkı bulunan bir hastanın Ramazan ayında oruç tutması halinde bu orucunun kendisi için geçerli olduğu ve hastalığından iyileştiğinde başka günlerden sayısınca kaza etmesinin gerekmediği hususunda herkesin icmâı vardır. Böylece yolculukta oruç tuttuğu takdirde kaza etmesinin gerekmemesi hususunda yolcunun hükmünün de hastanın hükmüyle aynı olduğu anlaşılmış olur. Çünkü yolcuya tanınan iftar ruhsatı ve emredilen başka günlerin sayısı kadar kaza etme hükmü, hastaya tanınan ruhsat ve emredilen kaza hükmünün tıpkısıdır. Ayrıca ayetin delaleti, bunun doğruluğu hakkında kendisinden başka bir şahidin tanıklığına ihtiyaç bırakmayacak derecede yeterlidir. Bu da Allah -celle senâuh-'un şu buyruğudur: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez”. Farz olan ibadeti kendisi için iki durumdan daha ağır olanında meşakkate katlanıp nihayet onu kaza ve eda etmiş olan bir kimseye, yolculuğunda oruç tuttuğu halde başka günlerden sayısınca kaza etmeyi zorunlu kılmaktan daha büyük bir zorluk olamaz.
فإن ظنَّ ذو غَبَاوةٍ أن الذى صامه لَمْ يكن فَرْضَه الواجبَ، فإنَّ في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ}، {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} ما يُنْبِئُ عن أن المكتوبَ صومُه مِن الشهورِ على كلِّ مؤمنٍ هو شهرُ رمضانَ، مسافرًا كان أو مقيمًا؛ لعمومِ اللهِ جلّ وعزّ المؤمنين بذلك بقولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} {شَهْرُ رَمَضَانَ} وأن قولِه: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَر} معناه: ومَن كَان مريضًا أو على سفرٍ فأفطرَ برُخصةِ اللهِ، فعليه صومُ عِدَّةٍ من أيامٍ أُخَرَ مكانَ الأيامِ التى أفطرَ في سفرِه أو مرضِه. ثم في تظاهُرِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بقولِه -إذ سُئِل عن الصومِ في السفرِ-: "إنْ شِئْتَ فَصُمْ، وإنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ" الكفايةُ الكافيةُ عن الاستدلالِ على صحَّةِ ما قُلْنا في ذلك بغيرِه.
Eğer anlayışsız biri, tuttuğu bu orucun üzerine farz olan oruç olmadığını zannedecek olursa; Allah -celle senâuh-'un: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı”, {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı, içinde Kur'an indirilen aydır” kavlinde, ister yolcu ister mukim olsun, her mümine orucu farz kılınan ayın Ramazan ayı olduğunu bildiren açık delil vardır . Zira Allah -celle ve azze-: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ} “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı”, {شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı” kavliyle bütün müminleri genel kapsamına almıştır. {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَر} “Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler sayısınca] diğer günlerden [kaza etsin]” kavlinin anlamı ise şudur: Kim hasta veya yolculukta olur da Allah'ın tanıdığı ruhsatla oruç tutmazsa, yolculuğunda veya hastalığında tutmadığı günlerin yerine diğer günlerden aynı sayıda oruç tutması gerekir. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yolculukta oruç tutma hakkında sorulduğunda : "İstersen tut, istersen tutma" buyurduğuna dair birbiri ardınca gelen mütevâtir haberlerde, bu konuda söylediğimizin doğruluğuna başka delil aramaya ihtiyaç bırakmayacak tam bir yeterlilik vardır.
حَدَّثَنَا هنَّادٌ، قال: ثنا عبدُ الرحيمِ ووكيعٌ وعَبْدَةُ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، أن حمزةَ سأل رسولَ اللهِ ﷺ عن الصومِ في السفرِ، وكان يَسْرُدُ الصومَ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن شِئْتَ فَصُمْ، وإن شِئْت فأفْطِرْ".
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abdürrahîm, Vekî' ve Abde, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o [da] Âişe'den [naklen] anlattılar ki: Hamza, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yolculukta oruç tutmayı sordu -kendisi peş peşe aralıksız oruç tutardı-. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إن شِئْتَ فَصُمْ، وإن شِئْت فأفْطِرْ» «Dilersen oruç tut, dilersen tutma!» buyurdu.
حَدَّثَنَا أبو كُرَيْبٍ وعُبَيْدُ بنُ إسماعيلَ الهبَّارىُّ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: ثنا هشامُ بنُ عروةَ، عن أبيه، أن حمزةَ سأل رسولَ اللهِ ﷺ. فذكَر نحوَه .
Bize Ebû Küreyb ve Ubeyd b. İsmâîl el-Habbârî anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve babasından anlattı ki: Hamza, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu... diyerek benzerini zikretti .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكَمِ المصريُّ، قال: ثنا أبو زُرْعَةَ [وهبُ اللهِ] بنُ راشدٍ، قال : أخبرَنا حَيْوَةُ بنُ شُرَيْحٍ، قال: أخبرَنا أبو الأسودِ، أنه سمِع عروةَ بنَ الزبيرِ يُحَدِّثُ عن أبي مُرَاوحٍ، عن حمزةَ الأسلميِّ صاحبِ رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: يا رسولَ اللهِ، إنى أَسْرُدُ الصيامَ ، فأصومُ في السفرِ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنَّما هِىَ رُخْصَةٌ مِنَ اللهِ للعبادِ، فمَنْ قبِلها فَحَسَنٌ جميلٌ، ومَن تَرَكَهَا فَلا جُناحَ عليه". فكان حمزةُ يصومُ الدهرَ، فيصومُ في السفرِ والحَضَرِ، وكان عروةُ بنُ الزبيرِ يصومُ الدهرَ، فيصومُ في السفرِ والحضرِ، حتى إن كان لَيَمْرَضُ فما يُفْطِرُ، وكان أبو مُراوحٍ يصومُ الدهرَ، فيصومُ في السفرِ والحضرِ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem el-Mısrî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zür'a [Vehbullâh] b. Râşid anlattı, dedi ki : Bize Hayve b. Şüreyh bildirdi, dedi ki: Bize Ebü'l-Esved bildirdi; o Urve b. ez-Zübeyr'in Ebû Merâvıh'tan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabisi Hamza el-Eslemî'den şöyle anlattığını işitmiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben peş peşe aralıksız oruç tutan biriyim ; yolculukta oruç tutayım mı?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Bu ancak Allah'ın kullarına bir ruhsatıdır; kim onu kabul ederse bu güzel ve hoştur , kim de onu terk ederse [oruç tutarsa] ona bir günah yoktur" buyurdu. Hamza bütün sene oruç tutardı; yolculukta da hazarda (ikamet halinde) de oruç tutardı. Urve b. ez-Zübeyr de bütün sene oruç tutardı; yolculukta da hazarda da oruç tutardı, hatta hastalandığında bile orucunu bozmazdı . Ebû Merâvıh da bütün sene oruç tutardı; yolculukta da hazarda da oruç tutardı .
ففى هذا، مع نظائرِه مِن الأخبارِ التى يطولُ باستيعابِها الكتابُ، الدلالةُ الدالَّةُ على صِحَّة ما قُلنا مِن أن الإفطارَ رُخصةٌ لا عَزْمٌ، والبيانُ الواضحُ على صِحَّةِ ما قُلنا
İşte bunda ve hepsini zikretmenin kitabı uzatacağı benzeri rivayetlerde, [yolculukta] iftar etmenin (oruç açmanın) bir azimet değil bir ruhsat olduğuna dair söylediğimiz şeyin doğruluğuna işaret eden kesin bir delil ve söylediğimiz şeyin doğruluğuna apaçık bir beyan [vardır].
في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ}.
{وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler sayısınca] diğer günlerden [kaza etsin]” kavlinin tevilinde söylediklerimizin sıhhatine dair apaçık bir beyan vardır.
فإن قال قائلٌ: فإن الأخبارَ بما قلتَ، وإن كانت متظاهرةً، فقد تظاهرتْ أيضًا بقولِه: "لَيْسَ مِن البِرِّ الصِّيامُ في السَّفَرِ".
Eğer birisi: 'Senin söylediğin doğrultudaki haberler birbirini destekler nitelikte ise de; "Yolculukta oruç tutmak iyilikten (el-birr) değildir" hadisi de aynı şekilde birbirini destekler tarzda rivayet edilmiştir' diyecek olursa,
قيل: ذلك إذا كان [الصائمُ بمثلِ] الحالِ التى جاء الأثرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال في ذلك لمن قاله له.
Şöyle denir: Bu [hüküm], [oruç tutan kimse] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen eserde bu sözü kendisine söylediği kimsenin durumunda olduğu [zaman geçerlidir] .
حَدَّثَنِي الحسينُ بنُ يزيدَ السَّبِيعيُّ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن محمدِ بنِ عمرِو بنِ الحسنِ، عن جابرٍ أن رسولَ اللهِ ﷺ رأَى رجُلًا في سفرٍ ، قد ظُلِّلَ عليه، وعليه جماعةٌ فقال: "ما هَذَا؟ " قالوا: صائمٌ. قال: "ليس [مِن البِرِّ] الصَّوْمُ في السَّفَرِ" .
Bana el-Hüseyn b. Yezîd es-Sebîî anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o Muhammed b. Amr b. el-Hasan'dan, o Câbir'den anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir yolculukta , üzerine gölgelik yapılmış ve etrafında bir topluluk bulunan bir adam gördü ve: "Bu nedir?" diye sordu. 'Oruçludur' dediler. O da: "Yolculukta oruç tutmak [iyilikten] değildir" buyurdu .
[قال أبو جعفر: أخشى أن يكونَ هذا الشيخُ غلِط، وبين ابن إدريسَ ومحمدِ ابنِ عبدِ الرحمنِ شعبةُ] .
[Ebû Ca'fer dedi ki: Bu şeyhin yanılmış olmasından korkarım; İbn İdrîs ile Muhammed b. Abdirrahmân arasında Şu'be vardır] .
حَدَّثَنَا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن [محمدِ بنِ] عبدِ الرحمنِ بنِ سعدِ بنِ زُرَارَةَ الأنصارىِّ، عن محمدِ بنِ عمرِو بنِ الحسنِ بنِ عليٍّ،
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, [Muhammed b.] Abdirrahmân b. Sa'd b. Zürâre el-Ensârî'den, o Muhammed b. Amr b. el-Hasan b. Alî'den,
عن جابرِ بنِ عبدِ اللهِ، قال: رأى رسولُ اللهِ ﷺ رجلًا قد اجْتَمَع الناسُ عليه، وقد ظُلِّلَ عليه، فقالوا: هذا رجلٌ صائمٌ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ليس مِن البِرِّ أن تَصُومُوا في السَّفرِ" .
Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, insanların etrafına toplandığı ve üzerine gölgelik yapılmış bir adam gördü. 'Bu adam oruçludur' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yolculukta oruç tutmanız iyilikten değildir" buyurdu .
فمَن بلَغ منه الصومُ ما بلَغ مِن الذى قال له النبيُّ ﷺ ذلك، فليس مِن البرِّ صومُه؛ لأنَّ اللهَ جلّ ثناؤه قد حرَّم على كلِّ أحدٍ تعريضَ نفْسِه لما فيه هلاكُها، وله إلى نجاتِها سَبِيلٌ، فإنما يُطْلَبُ البِرُّ بما ندَب اللهُ إليه، وحضَّ عليه مِن الأعمالِ، لا بما نهَى عنه.
Oruç sebebiyle, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine bu sözü söylediği kimsenin ulaştığı dereceye (aşırı bitkinliğe) ulaşan kimsenin oruç tutması iyilikten (el-birr) sayılmaz. Çünkü Allah -celle senâuh-, kurtulmak için bir yol varken herkesin kendi nefsini helake maruz bırakmasını haram kılmıştır. İyilik ise yasaklanan şeylerle değil, ancak Allah'ın teşvik ettiği ve yapılmasını emrettiği amellerle aranır.
وأَمَّا الأخبارُ التى رُوِيت عنه ﷺ مِن قولِه: "الصَّائِمُ في السَّفَرِ كالمُفْطِرِ في الحَضَرِ". فقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ قِيل لمن بلَغ منه الصومُ ما بلَغ من هذا الذى ظُلِّل عليه، إن كان قيل ذلك، وغيرُ جائزٍ أن يُضافَ إلى النَّبِيِّ ﷺ قيلُ ذلك؛ لأنَّ الأخبارَ التى جاءت بذلك عن رسولِ اللهِ ﷺ واهيةُ الأسانيدِ لا يجوزُ الاحتجاجُ بها في الدِّينِ.
Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen: "Yolculukta oruç tutan, hazarda (ikamet halinde) oruç tutmayan gibidir" şeklindeki haberlere gelince; şayet bu söz söylenmişse , bu durumun da oruç sebebiyle üzerine gölgelik yapılan bu adamın derecesine ulaşan kimse hakkında söylenmiş olması muhtemeldir. Zaten bu sözün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilmesi de caiz değildir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu konuda gelen rivayetlerin isnadları zayıftır ve din hususunda kendileriyle delil getirilmesi caiz değildir.
وإن قال قائلٌ: وكيف عطَف على "المريضِ" -وهو اسمٌ- بقولِه: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ} و"على" صفةٌ لا اسمٌ؟
Eğer birisi: 'Bir isim olan "el-marîd" (hasta) kelimesine, "alâ" bir isim değil harf-i cer (sıfat) olduğu halde nasıl {أَوْ عَلَى سَفَرٍ} sözüyle atıf yapılmıştır?' diyecek olursa,
قِيل: جاز أن يُنْسَقَ [بـ"على"] على "المريضِ"؛ لأنَّها في معنى الفعلِ،
Şöyle cevap verilir: ["Alâ" edatıyla] "el-marîd" (hasta) kelimesine atıf yapılması caiz olmuştur; çünkü bu [edat] fiil anlamındadır,
وتأويلُ ذلك: أو مسافرًا. كما قال جلّ ثناؤه: {دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} [يونس: ١٢] فعطَف بالقاعدِ والقائمِ على اللامِ التى في {لِجَنْبِهِ} لأنَّ معناها الفعلُ، كأنه قال: دعانا مُضْطَجِعًا أو قاعدًا أو قائمًا.
Bunun tevili: 'Yahut yolcu iken' demektir. Nitekim Allah -celle senâuh-: {دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} [Yunus: 12] “Yan yatarken, otururken yahut ayaktayken Bize dua eder” buyurarak {لِجَنْبِهِ} ifadesindeki lâm harfine kâiden (otururken) ve kâimen (ayaktayken) kelimeleriyle atıf yapmıştır; çünkü bu ifadenin anlamı fiildir, sanki: 'Bize yan yatmışken yahut otururken yahut ayaktayken dua eder' demiş gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}.
Allah Teâlâ'nın: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” kavlinin teviline gelince:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: يُرِيدُ اللهُ بكم أيُّها المؤمنون -بترخيصِه لكم في حالِ مرضِكم وسفرِكم في الإفطارِ، وقضاءِ عِدَّةٍ مِن أيامٍ أُخَرَ مِن الأيامِ التى أفطَرْتُموها بعدَ إقامتِكم وبعدَ بُرْئِكم مِن مرضِكم- التخفيفَ عليكم، والتسهيلَ عليكم؛ لعلمِه بمشقَّةِ ذلك عليكم في هذه الأحوالِ.
Bununla Allah -celle senâuh- şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah, hastalık ve yolculuk halinizde size oruç tutmama ve ikamet ettikten yahut hastalığınızdan iyileştikten sonra tutmadığınız günler sayısınca diğer günlerden kaza etme ruhsatı vermekle; bu hallerde [orucun] size meşakkat vereceğini bildiği için sizin üzerinizdeki yükü hafifletmeyi ve size kolaylık sağlamayı murat eder.
{وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} يقولُ: ولا يُرِيدُ بكم الشدَّةَ والمشقَّةَ عليكم، فيُكَلِّفَكم صومَ الشهرِ في هذه الأحوالِ، مع علْمِه بشدَّةِ ذلك عليكم، وثِقَلِ حِمْلِه عليكم لو حمَّلكم صومَه.
{وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Ve sizin için zorluk istemez” buyruğu ise şöyle demektir: Bu hallerde [orucun] size ne kadar ağır geleceğini ve üzerinize oruç tutmayı yükleseydi bunun size ne kadar ağır bir yük olacağını bildiği halde, bu durumlarda ayın orucunu size yükleyerek size sıkıntı ve meşakkat vermek istemez.
كما حَدَّثَنِي المثُنَّي، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ ابنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} قال: اليُسْرُ الإفطارُ في السفرِ، والعُسْرُ الصِّيامُ في السفرِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Alî b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Kolaylık (yüsr), yolculukta oruç tutmamaktır; zorluk (usr) ise yolculukta oruç tutmaktır' .
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ المُثَنَّي، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي حمزةَ، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ عن الصومِ في السفرِ، فقال: يُسْرٌ وعُسْرٌ، فَخُذْ بيُسرِ اللهِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hamza'dan anlattı; dedi ki: İbn Abbâs'a yolculukta oruç tutmayı sordum, şöyle dedi: 'Kolaylık da vardır, zorluk da; sen Allah'ın kolaylığını tercih et' .
حَدَّثَنِي المُثَنَّي، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المبارَكِ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek [...]'den haber verdi:
شِبْلٍ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ} قال: هو الإفطارُ في السفرِ، وجَعْلُ عِدَّةٍ مِن أيامٍ أُخَرَ، {وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}.
Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: 'O, yolculukta oruç tutmamak ve diğer günlerden aynı sayıda [kaza] kılmaktır', {وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “ve sizin için zorluk istemez”.
حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}: فأريدُوا لأنفسِكم ما أراد اللهُ بكم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Allah sizin için ne istediyse siz de kendiniz için onu isteyin' .
حَدَّثَنَا المُثَنَّي، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ عُيَيْنَةَ، عن عبدِ الكريمِ الجَزَرِيِّ، عن طاوسٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا تَعِبْ على مَن صام ولا على مَن أفطَرَ -يعنى في السفرِ في رمضانَ- {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Uyeyne'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o Tâvûs'tan, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: -Ramazan'da yolculuk halini kastederek- 'Ne oruç tutanı ayıpla ne de oruç tutmayanı. {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez”'.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: ثنا الفَضْلُ بنُ خالدٍ، قال: ثنا عُبَيْدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ بنَ مُزَاحِمٍ فى قولِه: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ}: الإفطارُ في السفرِ، {وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ}: الصيامُ في السفرِ.
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Bize el-Fadl b. Hâlid anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'in: {يُرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık ister” kavli hakkında: 'Yolculukta oruç tutmamaktır', {وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “ve sizin için zorluk istemez” kavli hakkında da: 'Yolculukta oruç tutmaktır' dediğini işittim.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “...ve sayıyı tamamlamanız için” kavlinin teviline gelince:
يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} عِدَّةَ ما أفطرْتُم، [من أيامِ شهرِ رمضانَ في سفرِكم أو مرضِكم] ، مِن أيامٍ أُخَرَ، أوْجَبْتُ عليكم قضاءَ عِدَّةٍ مِن أيامٍ أُخرَ بعدَ بُرْئِكم مِن مرضِكم، أو إقامتِكم مِن سفرِكم.
Bununla Allah -celle senâuh- şunu kastetmektedir: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “ve sayıyı tamamlamanız için”; yani diğer günlerden [kaza ederek] oruç tutmadığınız günlerin [yolculuğunuzda veya hastalığınızda Ramazan ayının günlerinden tutmadığınız günlerin] sayısını tamamlamanız için, hastalığınızdan iyileştikten yahut yolculuğunuzdan ikamet haline geçtikten sonra diğer günlerden aynı sayıda kaza etmeyi üzerinize farz kıldım.
كما حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المُبَارَكِ، عن
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek ...den bildirdi:
جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحَّاكِ في قولِه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} قال: عِدَّةَ ما أفطرَ المريضُ والمسافرُ .
Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “ve sayıyı tamamlamanız için” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'Hastanın ve yolcunun oruç tutmadığı günlerin sayısıdır' .
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} قال: إكمالُ العدةِ أن يصومَ ما أفطَرَ مِن رمضانَ في مرضٍ أو سفرٍ أن يُتِمَّه، فإذا أتمَّه فقد أكمَل العدةَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “ve sayıyı tamamlamanız için” kavli hakkında şöyle dedi: 'Sayının tamamlanması, hastalık veya yolculuk sebebiyle Ramazan'dan tutmadığı oruçları tamamlamasıdır; onu bitirdiği zaman sayıyı tamamlamış olur.'
فإن قال لنا قائلٌ: ما الذى عليه بهذه الواوِ التى في قولِه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} عُطِفَتْ؟
Eğer bize birisi: '{وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} kavlindeki bu vâv harfi neyin üzerine atfedilmiştir?' diye soracak olursa,
قيل: اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: هى عاطفةٌ على ما قبلَها، كأنه قيل: ويُرِيدُ لِتُكْمِلُوا العِدَّةَ ولِتُكَبِّرُوا اللهَ.
Şöyle denir: Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O kendisinden öncesine atfetmektedir; sanki: 'Sayıyı tamamlamanızı ve Allah'ı tekbir etmenizi (yüceltmenizi) ister' denilmiş gibidir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: هذه اللامُ التى في قولِه: {وَلِتُكْمِلُوا} لامُ "كى"، لو أُلْقِيتْ كان صوابًا. قال: والعربُ تُدْخِلُها في كلامِها على إضمارِ فعلٍ بعدَها، ولا يكونُ شرطًا للفعلِ الذى قبلَها وفيها الواوُ، ألا تَرَى أنك تقولُ: جئتُك لتُحْسِنَ إليَّ. ولا تقولُ: جئتُك وَلِتُحْسِنَ إليَّ. فإذا قلتَه فأنت تُرِيدُ: ولِتُحْسِنَ جئتُك. قال: وهذا في القرآنِ كثيرٌ، منه قولُه: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ} [الأنعام: ١١٣]. وقولُى: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} [الأنعام: ٧٥]. لو لَمْ تكن فيه الواوُ كان شرطًا على قولِك: أرَيْناه ملكوتَ السماواتِ والأرضِ ليكونَ. فإذا كانت الواوُ فيها فلها فِعلٌ مُضْمَرٌ بعدَها: وليكونَ مِن المُوقِنين أرَيْناه.
Kûfeli nahivcilerden (dilcilerden) bazıları şöyle demiştir: {وَلِتُكْمِلُوا} kavlindeki bu lâm, "key" (-mesi için / diye) anlamındaki lâmdır; şayet [cümleden] atılsaydı [yine de] doğru olurdu. Şöyle devam etti: Araplar bu [lâmı], kendisinden sonra gizli bir fiil takdir ederek kelamlarına dahil ederler. İçinde vâv varken kendisinden önceki fiilin şartı (gerekçesi) olmaz. Görmez misin ki sen: "Bana iyilik edesin diye sana geldim" dersin; "Sana geldim ve bana iyilik edesin diye" demezsin. Şayet böyle dersen: "Ve bana iyilik edesin diye sana geldim" [yani fiili lâm'dan sonra takdir etmeyi] kastetmiş olursun. Şöyle dedi: Bu [kullanım] Kur'an'da çoktur. Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ} “ve ona gönüller meyletsin diye” [el-En'âm: 113] kavlidir. Diğeri de: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [el-En'âm: 75] kavlidir. Şayet onda vâv bulunmasaydı, senin: "Olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdik" sözündeki gibi [önceki fiilin] gerekçesi olurdu. Vâv onda bulunduğuna göre, kendisinden sonra gizli bir fiil takdir edilir: "Ve kesin inananlardan olsun diye ona [bunu] gösterdik" [takdirindedir].
وهذا القولُ أوْلَى بالصوابِ فى العربيةِ؛ لأن قولَه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} ليس قبلَه لامٌ بمعنى اللامِ التى فى قولِه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} فيعطفَ بقولِه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} عليها، وأن دخولَ الواوِ معَها يُؤْذِنُ بأنها شرطٌ لفعلٍ بعدَها، إذ كانت الواوُ لو حُذِفت كانت شرطًا لما قبلَها مِن الفعلِ.
Bu görüş, Arap dil kuralları açısından doğruya daha yakındır; çünkü {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} kavlinden önce, {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} kavlindeki lâm anlamında bir lâm harfi yoktur ki {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} kavliyle ona atıf yapılabilsin. Ayrıca vâv harfinin onunla birlikte gelmesi, kendisinden sonraki bir fiilin şartı (gerekçesi) olduğunu bildirir; zira vâv hazfedilseydi kendisinden önceki fiilin şartı olurdu.
القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “ve size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” kavlinin teviline gelince:
يعنى بذلك: ولِتُعَظِّموا اللهَ بالذكْرِ له بما أنعَمَ عليكم به مِن الهدايةِ التى خذَّل عنها غيرَكم مِن أهلِ المِلَلِ الذين كتَب عليهم مِن صومِ شهرِ رمضانَ مثلَ الذى كتَب عليكم منه ، فضلُّوا عنه بإضلالِ اللهِ إيَّاهم، وخصَّكم بكرامتِه فهداكم له، ووفَّقكم لأداءِ ما كتَب عليكم مِن صومِه، وتَشْكُروه على ذلك بالعبادةِ له. والذكرُ الذى حضَّهم اللهُ جلّ ثناؤه على تعظيمِه به التكبيرُ يومَ الفطرِ فيما تأوَّله جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bununla şunu kastetmektedir: Size farz kıldığı gibi kendilerine de Ramazan ayı orucunu farz kıldığı halde bundan mahrum bıraktığı diğer din mensuplarının yüz çevirdiği hidayeti size lütfetmesi, Allah'ın onları saptırmasıyla onların bundan sapması, sizi ise ikramına mazhar kılıp buna hidayet etmesi ve üzerinize farz kıldığı orucunu eda etmeye muvaffak kılması sebebiyle Allah'ı zikirle yüceltmeniz ve O'na ibadet ederek buna şükretmeniz içindir. Tefsir ehlinden bir topluluğun yaptığı tevile göre, Allah -celle senâuh-'un kendisiyle O'nu yüceltmeye teşvik ettiği zikir, fıtır (Ramazan bayramı) günündeki tekbirdir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المُبَارَكِ، عن داودَ بنِ قيسٍ، قال: سمِعتُ زيدَ بنَ أسلمَ يقولُ: {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} قال: إذا رُئى الهلالُ، فالتكبيرُ مِن حين يُرَى الهلالُ حتى يَنْصَرِفَ الإمامُ فى الطريقِ والمسجدِ، إلَّا أنه إذا حضَر الإمامُ كُفَّ فلا يُكَبَّرُ إلَّا بتكبيرِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Dâvûd b. Kays'tan bildirdi; o şöyle demiştir: Zeyd b. Eslem'in {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “ve size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” [ayeti hakkında] şöyle dediğini işittim: “Hilal görüldüğünde; tekbir getirmek, hilalin görüldüğü andan imam [namazdan] ayrılıncaya kadar yolda ve mescittedir. Ancak imam [namaza] geldiğinde [tekbire] son verilir ve imam tekbir getirmedikçe tekbir getirilmez.”
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخبرَنا ابنُ المبُاركِ، قال: سمِعتُ سفيانَ يقولُ: {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} قال: بلَغَنا أنه التكبيرُ يومَ الفطرِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek bildirdi; dedi ki: Süfyân'ın: {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “ve size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: 'Bize ulaştığına göre bu, fıtır (bayram) günündeki tekbirdir.'
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: حقٌّ على المسلمين إذا نَظروا إلى هلالِ شَوَّالٍ أن يُكَبِّروا اللهَ حتى يَفْرُغوا مِن عيدِهم؛ لأن اللهَ يقولُ: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: 'Müslümanların Şevval hilalini gördüklerinde bayramlarını bitirinceye kadar Allah'ı tekbir etmeleri (yüceltmeleri) üzerlerine bir haktır; çünkü Allah: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “...sayıyı tamamlamanız ve size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” buyurmaktadır' .
قال ابنُ زيدٍ: يَنْبَغِى لهم إذا غَدَوْا إلى المُصَلَّى كَبَّروا، فإِذا جلَسوا كبَّروا، فإذا جاء الإمامُ صمَتوا، فإذا كبَّر الإمامُ كبَّروا، لا يُكَبِّرون إذا جاء الإمامُ إلَّا بتكبيرِه، حتى إذا فرَغ وانْقَضَتِ الصلاةُ فقد انقضى العيدُ. قال يونسُ: قال ابنُ وهبٍ: قال عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ: والجماعةُ عندَنا على أن يَغْدُوا بالتكبيرِ إلى المُصَلَّى.
İbn Zeyd dedi ki: 'Namazgâha sabahleyin çıktıklarında tekbir getirmeleri, oturduklarında tekbir getirmeleri, imam geldiğinde susmaları, imam tekbir getirdiğinde tekbir getirmeleri gerekir; imam geldiğinde ancak onun tekbiriyle tekbir getirirler. Nihayet [imam namazı] bitirip namaz sona erdiğinde bayram [namazı] da sona ermiş olur.' Yûnus dedi ki: İbn Vehb dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd dedi ki: 'Bizdeki cemaatin uygulaması namazgâha tekbirle sabah erkenden gitmek doğrultusundadır.'
القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)} “...ve umulur ki şükredersiniz” kavlinin teviline gelince:
يعنى جلّ ثناؤه بذلك: ولِتَشْكُروا اللهَ على ما أنعَم به عليكم مِن الهدايةِ والتوفيقِ، وتيسيرِ ما لو شاء عسَّره عليكم.
Bununla Allah -celle senâuh- şunu kastetmektedir: Hidayet ve muvaffakiyetle size bahşettiği nimetlere ve dileseydi size zorlaştıracağı şeyleri kolaylaştırmasına karşılık Allah'a şükretmeniz içindir.
و"لعلّ" فى هذا الموضعِ بمعنى "كى"، ولذلك عُطِف به على قولِه: {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ}.
Buradaki "lealle" (umulur ki) kelimesi 'key' (için) anlamındadır; bu sebeple {وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “sayıyı tamamlamanız ve size hidayet vermesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” kavline atfedilmiştir.
القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm. O halde onlar da Benim davetime uysunlar ve Bana iman etsinler ki doğru yolu bulsunlar” kavlinin teviline gelince:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: وإذا سألك يا محمدُ عبادى عنِّى أين أنا؟ فإنى قريبٌ منهم، أَسْمَعُ دعاءهم، وأُجِيبُ دعوةَ الداعى منهم.
Bununla Allah -celle senâuh- şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Kullarım sana Benden ve nerede olduğumdan soracak olurlarsa, bilsinler ki Ben onlara yakınım; dualarını işitirim ve içlerinden dua edenin duasına icabet ederim.
وقد اخْتَلَفوا فيما أُنْزِلتْ فيه هذه الآيةُ؛ فقال بعضُهم: نزَلت فى سائلٍ سأل
Bu ayetin ne hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: [Bu ayet], şöyle soran bir kimse hakkında inmiştir:
النبىَّ ﷺ، فقال: يا محمدُ، أقريبٌ ربُّنا فَنُناجِيَه، أمْ بعيدٌ فَنُنادِيَه؟ فأَنْزَل اللهُ: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} الآية.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: 'Ey Muhammed! Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla yakaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?' demiş, bunun üzerine Allah: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım...” ayetini indirmiştir.
حدَّثنا بذلك ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عَبْدَةَ السِّجِسْتانِىِّ ، عن الصُّلْبِ بنِ حَكيمٍ، عن أبيه، عن جدِّه .
Bunu bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Abde es-Sicistânî'den , o Sulb b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: سأل أصحابُ النبىِّ ﷺ النبىَّ ﷺ: أينَ ربُّنا؟ فأنْزَل اللهُ جلّ وعزّ: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} الآية .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleyman, Avf'tan, o da el-Hasen'den haber verdi; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Rabbimiz nerededir?' diye sordu. Bunun üzerine Allah -celle ve azze-: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm...” ayetini indirdi.
وقال آخَرون: بل نزَلت جوابًا لمسألةِ قومٍ سأَلوا النبىَّ ﷺ: أىُّ ساعةٍ يدعُون اللهَ فيها؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Allah'a hangi vakitte dua edelim?' diye soran bir topluluğun sorusuna cevap olarak inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ، قال: لماَّ نزَلت: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] قال: قالوا: فى أىِّ ساعةٍ؟ قال: فنزَلت: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} إلى
Bize Süfyân b. Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o İbn Cüreyc’den, o da Atâ’dan rivayet etti; [Atâ] dedi ki: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [Gâfir: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” [ayeti] indiğinde, [insanlar]: 'Hangi vakitte?' dediler. [Atâ] dedi ki: Bunun üzerine {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz Ben yakınım” [ayetinden] şu
قولِه: {يَرْشُدُونَ} .
...{يَرْشُدُونَ} “...doğru yolu bulsunlar” kavline kadar olan kısım indi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأَهْوَازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرِىُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ فى قولِه: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} قالوا: لو علِمْنا أىَّ ساعةٍ ندعو؟ فنزَلت: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} الآية.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm” kavli hakkında rivayet etti; [insanlar]: 'Hangi vakitte dua edeceğimizi bir bilseydik?' dediler. Bunun üzerine: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım...” ayeti indi.
حدَّثنى القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: زعَم عطاءُ بنُ أبى رَبَاحٍ أنه بلَغه لمَّا نزَلت: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} قال الناسُ: لو نَعْلَمُ أىَّ ساعةٍ ندعو؟ فنزَلت: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ}.
Bana el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh'ın belirttiğine göre kendisine şu haber ulaşmıştır: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” ayeti indiğinde insanlar: 'Hangi vakitte dua edeceğimizi bir bilseydik?' dediler. Bunun üzerine: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm” ayeti indi.
حدّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} قال: ليس مِن عبدٍ مؤمنٍ يدعُو اللهَ إلَّا اسْتَجَاب له، فإن كان الذى يَدْعو به هو له رزقٌ فى الدنيا أعطاه إياه ، وإن لم يكنْ له رزقًا فى الدنيا ذخَره له إلى يومِ القيامةِ، أو دفَع به عنه مكروهًا .
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: 'Hiçbir mümin kul yoktur ki Allah'a dua etsin de Allah onun duasına icabet etmesin. Eğer dua ettiği şey dünyada onun için bir rızık ise onu kendisine verir ; şayet dünyada onun için bir rızık değilse bunu kıyamet gününe kadar onun lehine biriktirir veya bununla ondan bir kötülüğü defeder' .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: [حدثنا أبو المهنَّا، قال]: ثنا الليثُ بنُ سعدٍ، عن [عبدِ اللهِ] ابنِ صالحٍ، عمَّن حدَّثه، أنه بلَغه أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "ما أُعْطِىَ أَحَدٌ الدُّعاءَ
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: [Bize Ebu'l-Mühennâ rivayet edip dedi ki]: Bize el-Leys b. Sa'd, [Abdullah] b. Sâlih'ten, o da kendisine rivayet eden kimseden nakletti; ona ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbir kimseye dua [etme imkânı] verilip de
فَمُنِعَ الإجابَةَ؛ لأَنَّ اللهَ يَقُولُ: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠].
...icabetten mahrum bırakılmaz; çünkü Allah: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Mü'min: 60] buyurmaktadır."
ومعنى مُتأوِّلى هذا التأويلِ: وإذا سألك [يا محمدُ] عبادى عنِّى؛ أىُّ ساعةٍ يدعوننى، فإنى منهم قريبٌ فى كلِّ وقتٍ أُجِيبُ دعوةَ الداعِى إذا دعانِى.
Bu tevili yapanların vardığı anlam şudur: [Ey Muhammed!] Kullarım sana Benden ve Bana hangi vakitte dua edeceklerinden soracak olurlarsa, bilsinler ki Ben her vakitte onlara yakınım; Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim.
وقال آخَرون: بل نزَلت جوابًا لقولِ قومٍ قالوا -إذ قال اللهُ لهم: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} -: إلى أين نَدْعوه؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu ayet, Allah kendilerine: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurduğunda: 'O'na ne tarafa doğru dua edelim?' diyen bir topluluğun sözüne cevap olarak inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال مجاهدٌ: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} قالوا: إلى أين؟ فنزلتْ: {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} [البقرة: ١١٥].
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; Mücâhid: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” kavli hakkında dedi ki: 'Ne tarafa doğru [dua edelim]?' dediler. Bunun üzerine: {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} [البقرة: ١١٥] “Artık nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi (yönü/rızası) oradadır. Şüphesiz Allah Vâsi'dir, Alîm'dir” [Bakara: 115] ayeti indi.
وقال آخرون: بل نزَلتْ جوابًا لقومٍ قالوا: كيف ندْعو.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu ayet: 'Nasıl dua edelim?' diyen bir topluluğa cevap olarak inmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أنه لمَّا أنْزَل اللهُ: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} قال رجالٌ: كيفَ ندعو يا نبىَّ اللهِ؟ فأنْزَل اللهُ: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} إلى قولِه: {يَرْشُدُونَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bize aktarıldığına göre, Allah: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” ayetini indirdiğinde birtakım adamlar: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Nasıl dua edelim?' dediler. Bunun üzerine Allah: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] Ben şüphesiz çok yakınım...” ayetinden {يَرْشُدُونَ} “...doğru yolu bulsunlar” kavline kadar olan kısmı indirdi.
وأمَّا قولُه: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي}. فإنه يعنى به: فَلْيَسْتَجِيبوا لى بالطاعةِ. يقالُ منه: استجبتُ له واستجبتُه. بمعنى: أجبتُه. كما قال كعبُ بنُ سعدٍ
Allah Teâlâ'nın: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} “O hâlde onlar da bana icabet etsinler” buyruğuna gelince; bununla: 'Bana itaatle icabet etsinler' [anlamı] kastedilmektedir. Bu fiilden hem *istecibtü lehû* (استجبتُ له) hem de *istecibtühû* (استجبتُه) şeklinde söylenir; [bu da] *ecebtühû* (أجبتُه) [ona icabet ettim / cevap verdim] manasındadır. Nitekim Ka'b b. Sa'd [şöyle demiştir]:
الغَنَوىُّ :
...el-Ganevî şöyle demiştir :
وَدَاعٍ دَعا يا مَن يُجِيبُ إلى النَّدَى … فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عندَ ذَاكَ مُجِيبُ
'Bir çağıran: Ey cömertliğe ve bağışa çağrılınca icabet eden! diye seslendi / Fakat o anda ona hiçbir icabet eden cevap vermedi.'
يُرِيدُ: فلم يُجِبْه.
[Şair bu sözüyle] 'ona cevap vermedi' anlamını kastetmektedir.
وبنحوِ ما قلنا فى ذلك قال [أهلُ التأويلِ] ؛ مجاهدٌ وجماعةٌ غيرُه.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü Mücâhid ve başkalarından oluşan bir topluluk [müfessirler] da söylemiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى الحَجَّاجُ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال مجاهدٌ قولَه: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} قال: فَلْيُطِيعوا لى. قال: الاستجابةُ الطاعةُ
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana el-Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: Mücâhid, Allah'ın: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} “O halde onlar da Benim davetime uysunlar” kavli hakkında: 'Bana itaat etsinler' dedi ve ekledi: 'İstisâbe (icabet etmek), itaattir' .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا حِبَّانُ بنُ موسى، قال: سألتُ عبدَ اللهِ بنَ المباركِ عن قولِه: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} قال: طاعةُ اللهِ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Hıbbân b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Abdullah b. el-Mübârek'e: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} “O halde onlar da Benim davetime uysunlar” kavlini sordum; 'Allah'a itaattir' dedi.
وقال بعضُهم: معنى: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي}: فَلْيَدْعُونى.
Bazıları ise: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} “O halde onlar da Benim davetime uysunlar” kavlinin anlamı: 'Bana dua etsinler' şeklindedir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى منصورُ بنُ هارونَ، عن أبى رجاءٍ الخُراسانىِّ، قال: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي}: فَلْيَدْعونى.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû Recâ el-Horasânî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} “O halde onlar da Benim davetime uysunlar”, yani: 'Bana dua etsinler' demektir.
وأمَّا قولُه: {وَلْيُؤْمِنُوا بِي} فإنه يعنى: وَلْيُصَدِّقوا -إذا هم استجابوا لى بالطاعة- أنى لهم مِن وراءِ طاعتِهم لى فى الثوابِ عليها وإجزالى الكرامةَ لهم عليها.
Allah Teâlâ'nın: {وَلْيُؤْمِنُوا بِي} “...ve Bana iman etsinler...” kavline gelince: Bununla şunu kastetmektedir: İtaatle Bana icabet ettiklerinde, Bana gösterdikleri itaatin karşılığında onlara sevap vereceğimi ve bu itaat sebebiyle kendilerine bol ikramda bulunacağımı tasdik etsinler .
وأمَّا الذى تأوَّل قولَه: {فَلْيَسْتَجِيبُوا} بمعنى: فَلْيَدْعونى. فإنه كان يَتَأَوَّلُ
Allah Teâlâ'nın: {فَلْيَسْتَجِيبُوا} “O halde onlar da [Benim davetime] uysunlar” kavlini 'Bana dua etsinler' manasında tevil eden kimseye gelince; o, [şöyle] tevil ediyordu:
قولَه: {وَلْيُؤْمِنُوا بِي} أى: وَلْيُؤْمِنوا بى أنى أَسْتَجِيبُ لهم.
...{وَلْيُؤْمِنُوا بِي} “...ve Bana iman etsinler...” kavlini, yani: 'Kendilerine icabet edeceğime Bana inansınlar' şeklinde tevil ediyordu.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى منصورُ بنُ هارونَ، عن أبى رجاءٍ الخُراسانىِّ: {وَلْيُؤْمِنُوا بِي} يقولُ: أنى أَسْتَجِيبُ لهم.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Ebû Recâ el-Horasânî'den: {وَلْيُؤْمِنُوا بِي} “...ve Bana iman etsinler...” kavli hakkında rivayet etti; [Ebû Recâ] şöyle demektedir: 'Kendilerine icabet edeceğime [inansınlar].'
وأمَّا قولُه: {لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} فإنه يعنى: فَلْيَسْتَجِيبوا لى بالطاعةِ، وَلْيُؤْمِنوا بى فَيُصَدِّقوا على طاعتِهم إيَّاى بالثوابِ منِّى لهم؛ ليَهْتَدوا بذلك مِن فعلِهم [ويَرْشُدوا] .
Allah Teâlâ'nın: {لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “...ki doğru yolu bulsunlar” kavline gelince: Bununla şunu kastetmektedir: İtaatle Bana icabet etsinler, Bana iman edip Bana gösterdikleri itaate karşılık tarafımdan kendilerine sevap verileceğini tasdik etsinler ki, bu yaptıkları fiille hidayete ersinler [ve doğru yolu bulsunlar] .
كما حدَّثنى به المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بن سعدٍ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ فى قولِه: {لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} يقول: لعلَّهم يَهْتَدون .
Nitekim bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den: {لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} kavli hakkında rivayet etti; [er-Rebî'] şöyle demektedir: 'Umulur ki hidayete ererler' .
فإن قال لنا قائلٌ: وما معنى هذا القولِ مِن اللهِ، فأنت تَرَى كثيرًا مِن البشرِ يَدْعون اللهَ فلا يُستجابُ لهم دعاءٌ، وقد قال: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ}؟!
Eğer birisi bize: 'Allah'ın bu sözünün anlamı nedir? Oysa sen insanlardan pek çoğunun Allah'a dua ettiğini fakat hiçbir dualarına icabet edilmediğini görüyorsun; hâlbuki O: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm” buyurmuştur?!' diyecek olursa:
قيل: إن لذلك وجهينِ مِن المعنى؛ أحدُهما: أن يكونَ مَعْنِيًّا بالدعوةِ العملُ بما ندَب اللهُ إليه أو أمَر به، فيكونَ تأويلُ الكلامِ: وإذا سألك عبادى عنى فإنى قريبٌ ممَّن أطاعنى وعمِل بما أمَرتُه به؛ أُجِيبُه بالثوابِ على طاعتِه إيَّاى إذا أطاعنى. فيكونُ معنى الدعاءِ مسألةَ العبدِ ربَّه ما وعَد أولياءَه على طاعتِهم بعمَلِه بطاعتِه، ومعنى الإجابةِ
Şöyle denilir: Şüphesiz bunun mana yönünden iki vechi vardır; bunlardan biri: Dua ile, Allah'ın teşvik ettiği veya emrettiği şeylerle amel etmenin kastedilmiş olmasıdır. Bu takdirde sözün tevili: 'Kullarım beni sana sorduklarında şüphesiz ben, bana itaat eden ve emrettiğim şeyle amel eden kimseye yakınım; bana itaat ettiği zaman bana olan itaatine karşılık onu sevapla mükâfatlandırırım (icabet ederim).' şeklinde olur. Bu durumda duanın anlamı, kulun [Allah'a] itaatiyle amel etmesi suretiyle, O'nun dostlarına itaatleri karşılığında vadettiği mükâfatı Rabbinden istemesi; icabetin anlamı ise...
مِن اللهِ التى ضمِنها له الوفاءَ له بما وعَد العاملين له بما أمَرهم به، كما رُوِى عن النبىِّ ﷺ مِن قولِه: "إنَّ الدُّعاءَ هُوَ العِبَادَةُ".
...kendisi için emrettiği şeyleri yerine getiren amel sahiplerine vadettiği şeyleri yerine getirmeyi O'nun tekeffül etmesidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Dua ibadetin ta kendisidir" buyurduğu rivayet edilmiştir.
حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا جريرٌ ، عن الأعمشِ، عن ذَرٍّ، عن يُسَيْعٍ الحَضْرَميِّ، عن النعمانِ بنِ بَشيرٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنَّ الدُّعاءَ هُوَ العِبَادَةُ". ثُمَّ قرَأ: " {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر: ٦٠] .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr , el-A'meş'ten, o Zerr'den, o Yusey' el-Hadramî'den, o da en-Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Dua ibadetin ta kendisidir" buyurdu. Sonra: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر: ٦٠] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz Bana ibadet etmekten kibirlenenler, boyun eğmiş aşağılık kimseler olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min: 60] ayetini okudu.
فأخْبَر ﷺ أن دعاءَ اللهِ إنما هو عبادتُه ومسألتُه بالعملِ له والطاعةِ.
Böylece [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'a dua etmenin ancak O'na ibadet etmek ve O'nun rızası için amel ve itaatle O'ndan istemek olduğunu haber vermiştir.
وبنحوِ الذى قلنا في ذلك ذُكِر أن الحسنَ كان يقولُه.
Bu konuda söylediğimize benzer bir görüşü el-Hasen'in de söylediği zikredilmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني منصورُ بنُ هارونَ، عن عبدِ اللهِ بنِ المباركِ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن الحسنِ أنه قال فيها: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ}. قال: اعْمَلُوا وأبْشِروا، فإنه حقٌّ على اللهِ أن يَسْتَجِيبَ للذينَ آمَنوا وعمِلوا الصالحاتِ ويَزِيدَهم مِن فضلِه .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Mansûr b. Hârûn, Abdullah b. el-Mübârek'ten, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da el-Hasen'den rivayet etti; o: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Amel edin ve müjdeleniniz; zira iman edip salih ameller işleyenlere icabet etmek ve onlara lütfundan fazlasını vermek Allah üzerine bir haktır' .
والوجهُ الآخَرُ: أن يكونَ معناه: أجِيبُ دعوةَ الداعي إذا دعانِ إن شئتُ، فيكونُ ذلك -وإن كان عامًّا مخرجُه في التلاوةِ- خاصًّا معناه (*).
Diğer vecih ise şudur: Ayetin manası, "Dilediğim takdirde, Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim" şeklinde olur. Böylece bu [ifade], tilavetteki çıkışı (lafzı) genel olsa bile manası özel kılınmış olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişkide bulunmak) size helal kılındı” kavlinin teviline gelince:
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {أُحِلَّ لَكُمْ}: أُطْلِقَ لكم وأُبِيحَ.
Zikri yüce olan Allah, {أُحِلَّ لَكُمْ} “Size helal kılındı” kavliyle: 'Size serbest bırakıldı ve mubah kılındı' anlamını kastetmektedir.
ويعنى بقولِه: {لَيْلَةَ الصِّيَامِ}: في ليلةِ الصيامِ.
{لَيْلَةَ الصِّيَامِ} “Oruç gecesinde” kavliyle de 'oruç tutulan günün gecesinde' anlamını kastetmektedir.