حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ، قال: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثني أبي، عن عمْرِو بنِ مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} قال: ليلةُ القدرِ. قال أبو هشامٍ: هكذا قرَأها معاذٌ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Amr b. Mâlik'ten, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} “...ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” kavli hakkında: Kadir gecesidir, dedi. Ebû Hişâm dedi ki: Muâz bunu böyle okudu .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا الحسنُ بنُ أبي جعفرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} قال: ليلةُ القدرِ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen b. Ebî Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Mâlik, Ebü'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} “...ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” kavli hakkında: "[O,] Kadir gecesidir" dedi.
وقال آخرون: بل معناه: ما أحلَّه اللهُ لكم ورخَّصه لكم.
Başkaları da dedi ki: Aksine bunun anlamı, Allah'ın size helal kıldığı ve size ruhsat verdiği şeydir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} يقولُ: ما أحلَّه اللهُ لكم.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} “...ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” [ayeti hakkında]; 'Allah'ın size helal kıldığı şeydir' demektedir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، قال: قال قتادةُ في ذلك: ابتغوا الرُّخصةَ التي كُتِبت لكم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer haber verip dedi ki: Katâde bu hususta şöyle dedi: 'Sizin için yazılmış olan ruhsatı arayın' .
وقرَأ ذلك بعضُهم: (اتَّبِعوا مَا كَتَبَ اللهُ لكم) .
Bazıları da bunu (اتَّبِعوا مَا كَتَبَ اللهُ لكم) [Allah'ın sizin için yazdığına uyun] şeklinde okumuştur .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ عُيَيْنَةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عطاءِ بنِ أبي رَباحٍ، قال: قلتُ لابنِ عباسٍ: كيف تُقْرَأُ هذه الآيةُ: {وَابْتَغُوا} أو (واتَّبِعُوا)؟ قال: أيَّتَهما شئتَ. قال: عليك بالقراءةِ الأولى .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs'a: 'Bu ayet nasıl okunur; {وَابْتَغُوا} [ve arayın] şeklinde mi yoksa (واتَّبِعُوا) [ve uyun] şeklinde mi?' dedim. O: 'Hangisini dilersen' dedi [ve ekledi]: 'Sen ilk kıraate sarıl' .
والصوابُ مِن القولِ في تأويلِ ذلك عندي أن يُقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه قال: {وَابْتَغُوا} بمعنى: اطْلُبوا ما كتَب اللهُ لكم. يعني الذي قضَى اللهُ تعالى لكم، وإنما يُرِيدُ اللهُ تعالى ذكرُه: اطلُبوا الذي كتَبتُ لكم في اللوحِ المحفوظِ أنه يُباحُ فَيُطْلَقُ لكم، وطلبُ الولدِ إن طلَبه الرجلُ بجماعِه المرأةَ ممَّا كتَب اللهُ له في اللوحِ المحفوظِ،
Bana göre bunun tevilinde doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şanı yüce olan Allah, {وَابْتَغُوا} “...ve arayın” buyurmuştur; bunun anlamı, 'Allah'ın sizin için yazdığını isteyin' demektir. Yani Allah Teâlâ'nın sizin için takdir ettiğini [isteyin]. Şanı yüce Allah ancak şunu murad etmektedir: Levh-i Mahfûz'da sizin için mübah kılınıp serbest bırakıldığını yazdığım şeyi isteyin. Erkeğin kadınla cinsel birlikteliğinde çocuğu talep etmesi de Allah'ın Levh-i Mahfûz'da onun için yazdıklarındandır;
وكذلك إن طلَب ليلةَ القدرِ، فهو ممَّا كتَب اللهُ له، وكذلك إن طلَب ما أحلَّ اللهُ وأباحه، فهو مِمَّا كتَبه اللهُ له في اللوحِ المحفوظِ.
Aynı şekilde Kadir gecesini ararsa, bu da Allah'ın onun için yazdıklarındandır. Yine Allah'ın helal kılıp mübah kıldığı şeyleri talep ederse, bu da Allah'ın Levh-i Mahfûz'da onun için yazdığı şeylerdendir.
وقد يَدْخُلُ في قولِه: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} جميعُ معاني الخيرِ المطلوبةِ، غيرَ أنَّ أشبَهَ المعاني بظاهرِ الآيةِ قولُ مَن قال: معناه: وابْتَغوا ما كتَب اللهُ لكم مِن الولدِ؛ لأنه عَقِيبَ قولِه: {فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ}. بمعنى: جامِعوهنَّ. فلَأَنْ يكونَ قولُه: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} بمعنى: وابْتَغوا ما كتَب اللهُ في مباشرتِكم إيَّاهنَّ مِن الولدِ والنسلِ - أشبهُ بالآيةِ مِن غيرِه مِن التأويلاتِ التي ليس على صحَّتِها دلالةٌ مِن ظاهرِ التنزيلِ، ولا خبرٌ عن الرسولِ ﷺ. القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}.
Allah'ın: {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} “...ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” kavline talep edilen bütün hayır anlamları dâhil olabilir; şu kadar var ki ayetin zahirine en uygun olan mana, 'Bunun anlamı: Allah'ın sizin için çocuktan takdir ettiğini arayın [demektir]' diyenin sözüdür. Zira bu ifade, O'nun: {فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ} “Artık şimdi onlarla birleşin...” yani 'onlarla cinsel ilişkide bulunun' kavlinin hemen peşindedir. Dolayısıyla O'nun {وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} kavlinin: 'Onlarla birleşmenizde Allah'ın çocuktan ve nesilden takdir ettiğini arayın' manasında olması; tenzilin zahirinden sıhhatine dair bir delil ve Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den bir haber bulunmayan diğer tevillere nazaran ayete daha uygundur. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin ve için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın...” kavlinin teviline dair açıklama.
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ}، فقال بعضُهم: يعني بقولِه: {الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ}: ضوءَ النهارِ. وبقولِه: {الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ}: سوادَ الليل.
Tevil ehli, O'nun: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar...” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'O'nun {الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ} “beyaz iplik” kavliyle gündüzün aydınlığını, {الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “siyah iplik” kavliyle de gecenin karanlığını kastetmektedir' demiştir.
فتأويلُه على قولِ قائلي هذه المقالةِ: وكُلُوا بالليلِ في شهرِ صومِكم، واشْرَبوا، وباشِروا نساءَكم، مبتغِين ما كتَب اللهُ لكم مِن الولدِ، مِن أوَّلِ الليلِ إلى أن يَقَعَ لكم ضوءُ النهارِ بطلوعِ الفجرِ مِن ظُلمةِ الليلِ وسوادِه.
Bu görüşü savunanların sözüne göre ayetin tevili şöyledir: Oruç ayınızda geceleyin yiyin, için ve Allah'ın sizin için yazdığı çocuğu arayarak kadınlarınızla birleşin; gecenin başından, fecrin doğmasıyla gündüz aydınlığı gecenin karanlığından ve siyahlığından sizin için belirinceye kadar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ عَرَفَةَ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبَادةَ، قال: ثنا أشعثُ، عن الحسنِ
Bize el-Hasen b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde rivayet edip dedi ki: Bize Eş'as, el-Hasen'den rivayet etti:
في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْر} قال: الليلُ مِن النهارِ.
Şanı yüce olan Allah'ın: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْر} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar...” kavli hakkında dedi ki: 'Gecenin gündüzden [ayırt edilmesidir]'.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْر} قال: حتى يَتَبَيَّنَ لكمُ النهارُ مِن الليلِ، {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}.
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْر} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin ve için...” kavli hakkında dedi ki: Gündüz geceden sizin için ayırt edilinceye kadar, {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “sonra da orucu geceye kadar tamamlayın.”
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}: فهما عَلَمانِ وحدَّان بيِّنان، فلا يَمْنَعْكم أذانُ مُؤَذِّنٍ مُراءٍ أو قليلِ العقلِ مِن سَحورِكم، فإنهم يُؤَذِّنون بهَجيعٍ مِن الليلِ طويلٍ، وقد يُرَى بياضُ ما على السَّحَرِ، يقالُ له: الصبحُ الكاذبُ. كانت تُسمِّيه العربُ، فلا يَمنعْكم ذلك من سَحورِكم، فإن الصبحَ لا خفاءَ به، طريقةٌ معترِضةٌ في الأفقِ، وكُلُوا واشْرَبوا حتى يتبيَّنَ لكم الصبحُ، فإذا رأيتُم ذلك فأمْسِكوا.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin ve için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Onlar iki apaçık işaret ve sınırdır. Riyakâr veya aklı kıt bir müezzinin ezanı sizi sahurunuzdan alıkoymasın; zira onlar gecenin epey bir kısmında ezan okurlar. Bazen seher vaktinde bir beyazlık görülür ki buna 'yalancı fecir' denir; Araplar bunu böyle isimlendirirdi. Bu durum sizi sahurunuzdan alıkoymasın; çünkü sabah vakti gizli kalmaz, ufukta enlemesine yayılan bir çizgidir. Sabah sizin için belirinceye kadar yiyin ve için; bunu gördüğünüz zaman ise [yiyip içmeyi] bırakın.'
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} يعني: الليلُ مِن النهارِ، فأُحِلَّ لكم المجامعةُ والأكلُ والشربُ حتى يتبيَّنَ لكم الصبحُ، فإذا تبيَّنَ الصبحُ حرُم عليهم المجامعةُ والأكلُ والشربُ حتى يُتِمُّوا الصيامَ إلى الليلِ، فأمَر بصومِ النهارِ إلى الليل، وأمَر بالإفطارِ بالليلِ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin ve için...”; yani gecenin gündüzden [ayırt edilmesidir]. Sabah [vakti] sizin için belirginleşinceye kadar cinsel ilişki, yeme ve içme size helal kılındı. Sabah belirginleşince ise orucu geceye kadar tamamlayıncaya dek cinsel ilişki, yeme ve içme onlara haram kılındı. Böylece gündüzün geceye kadar oruç tutulmasını emretmiş, geceleyin de iftar edilmesini emretmiştir.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، وقيل له: أرأيتَ قولَ اللهِ تعالى: {الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ}. قال: "إنك لعريضُ القَفا".
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş rivayet etti; ona yüce Allah'ın: {الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten...” kavli soruldu. Dedi ki: 'Sen doğrusu geniş enselisin!'
قال: "هذا ذَهابُ الليلِ ومجيءُ النهارِ". قيل له: الشَّعْبِيُّ، عن عَدِىِّ بنِ حاتمٍ؟ قال: نعم ، حدَّثنا حُصَينٌ .
Dedi ki: 'Bu, gecenin gitmesi ve gündüzün gelmesidir.' Ona: 'eş-Şa'bî'nin Adiy b. Hâtim'den [rivayeti mi]?' denildi. Dedi ki: 'Evet , bize Huseyn rivayet etti.'
وعِلَّةُ مَن قال هذه المقالةَ، وتأوَّلَ الآيةَ هذا التأويلَ ما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِيَاثٍ، عن مجالدِ بنِ سعيدٍ، عن الشعبيِّ، عن عديِّ بنِ حاتمٍ، قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، قولُ اللهِ: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ}؟ قال: "هو بياضُ النهارِ وسوادُ الليلِ" .
Bu sözü söyleyen ve ayeti bu şekilde tevil eden kimsenin dayanağı, Ebû Küreyb'in bize rivayet ettiği şu hadistir; dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Mücâlid b. Saîd'den, o eş-Şa'bî'den, o da Adiy b. Hâtim'den rivayet etti: Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin ve için...” kavli nedir?' Şöyle buyurdu: 'O, gündüzün beyazlığı ile gecenin siyahlığıdır' .
حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ نميرٍ وعبدُ الرحيمِ بنُ سليمانَ، عن مجالدِ بنِ سعيدٍ، عن عامرٍ، عن عديٍّ بنِ حاتمٍ، قال: أتيتُ رسولَ اللهِ ﷺ فعلَّمنِي الإسلامَ، ونعَت ليَ الصلواتِ كيف أصلِّى كلَّ صلاةٍ لوَقْتِها، ثم قال: "إذا جاء رمضانُ فكُلْ واشرَبْ، حتى يتبيَّنَ لك الخيطُ الأبيضُ من الخيطِ الأسودِ من الفجرِ، ثم أتمَّ الصيامَ إلى الليلِ". ولمْ أدْرِ ما هوَ، ففتَلْتُ خيطيْنِ من أبيضَ وأسودَ، فنظرَتُ فيهما عندَ الفجرِ، فرأيتُهما سواءً، فأتيتُ رسولَ اللهِ ﷺ، فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، كلَّ شيءٍ أوصَيْتَني قد حفِظتُ، غيرَ الخيطِ الأبيضِ من الخيطِ الأسودِ، قال: "وَمَا مَنَعَكَ يا بنَ حاتمٍ؟ " وتبسَّمَ كأنه قد علِم ما فعلتُ. قلتُ: فتَلْتُ خيطين من أبيضَ وأسودَ،
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr ve Abdurrahîm b. Süleymân, Mücâlid b. Saîd'den, o Âmir'den, o da Adiy b. Hâtim'den rivayet etti; [Adiy] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim; bana İslam'ı öğretti ve her namazı vaktinde nasıl kılacağımı tarif etti. Sonra şöyle buyurdu: «Ramazan geldiğinde, fecirden beyaz iplik siyah iplikten sana ayırt edilinceye kadar ye, iç; sonra orucu geceye kadar tamamla.» [Bunun] ne olduğunu bilemedim; beyaz ve siyah iki iplik büktüm. Fecir vaktinde onlara baktım, ikisini de farksız gördüm. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, bana tavsiye ettiğin her şeyi belledim; sadece beyaz ipliğin siyah iplikten [ayrılması] müstesna" dedim. Şöyle buyurdu: «Seni [anlamaktan] alıkoyan ne oldu ey İbn Hâtim?» [Bunu söylerken] sanki ne yaptığımı anlamış gibi tebessüm etti. Dedim ki: 'Beyaz ve siyah iki iplik bükmüştüm,
فنظرَتُ فيهما من الليلِ، فوجدتُهما سواءً. فضحِك رسولُ اللهِ ﷺ حتى رُئي نواجِذُه، ثم قال: "ألم أقل لك: مِن الفَجْرِ؟ إنما هُوَ ضَوْءُ النَّهارِ وَ ظُلْمَةُ الليْلِ" .
geceleyin onlara baktım, ikisini de bir gördüm.' Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] azı dişleri görününceye kadar güldü; sonra şöyle buyurdu: 'Sana 'fecirden' demedim mi? O ancak gündüzün aydınlığı ve gecenin karanlığıdır' .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا داودُ و ابنُ عُلَيَّةَ، جميعًا عن مُطرِّفٍ، عن الشعبيِّ، عن عديِّ بنِ حاتمٍ، قال: قلتُ لرسولِ اللهِ ﷺ: ما الخيطُ الأبيضُ من الخيطِ الأسودِ، أهما خيطان أبيضُ وأسودُ؟ فقال: "إنّكَ لَعرِيضُ القفا أنْ أبْصَرْتَ الخيْطَيْن". ثم قال: "لا، ولَكِنَّهُ سَوَادُ اللَّيْلِ وبيَاضُ النَّهارِ" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâil rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd ve İbn Uleyye, hepsi birden Mutarrif'ten, o eş-Şa'bî'den, o da Adiy b. Hâtim'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e dedim ki: 'Beyaz ipliğin siyah iplikten [ayrılması] nedir, onlar beyaz ve siyah iki iplik midir?' Şöyle buyurdu: 'Eğer o iki ipliğe baktıysan doğrusu sen geniş enselisin!' Sonra şöyle buyurdu: 'Hayır, bilakis o, gecenin siyahlığı ve gündüzün beyazlığıdır' .
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحيم البَزقيُّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: ثنا أبو غسَّانَ، قال: ثنا أبو حازمٍ، عن سهلِ بنِ سعدٍ، قال: نزَلت هذه الآيةُ: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ}. فلم ينزِلْ: {مِنَ الْفَجْر} قال: فكان رجالٌ إذا أرادُوا الصومَ ربَطَ أحدُهم في رجلَيْه الخيطَ الأسودَ والخيطَ الأبيضَ، فلا يزالُ يأكُلُ ويشربُ حتى يَتبيَّنَ له، فأنزَل اللهُ بعد ذلك: {مِنَ الْفَجْر} فعلِموا أنما يعني بذلك الليلَ والنهارَ .
Bana Ahmed b. Abdirrahîm el-Bezzakî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Gassân rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâzim, Sehl b. Sa'd'dan rivayet etti; dedi ki: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “...beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin ve için...” ayeti indi. Henüz: {مِنَ الْفَجْر} “...fecirden...” kısmı inmemişti. Dedi ki: İnsanlar oruç tutmak istediklerinde onlardan biri iki ayağına siyah bir iplik ve beyaz bir iplik bağlar, [fark] kendisine belirinceye kadar yiyip içmeye devam ederdi. Bundan sonra Allah: {مِنَ الْفَجْر} “...fecirden...” [kısmını] indirdi de bununla geceyi ve gündüzü kastettiğini anladılar .
وقال متأوِّلُو قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ}: إنه بياضُ النهارِ وسوادُ الليلِ: صفةُ ذلك البياضِ أن يكونَ مُنتشرًا مُستفيضًا في السماءِ يملأُ بياضُه وضَوْءُه الطرقَ، فأما الضوءُ الساطعُ في السماءِ،
Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah ipliğinden sizin için ayırt edilinceye kadar...” kavlini; 'gündüzün aydınlığı ve gecenin karanlığıdır' şeklinde yorumlayanlar şöyle demiştir: Söz konusu bu beyazlığın niteliği, gökyüzünde yayılıp genişlemesi, aydınlığı ve ışığının yolları doldurmasıdır. Gökyüzünde dikine yükselen [fecr-i kâzib] ışığa gelince,
فإن ذلك غيرُ الذي عناه اللهُ بقولِه: {الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ}.
o, Allah'ın: {الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “...beyaz iplik siyah iplikten...” kavliyle kastettiği şeyden başkadır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى الصَّنْعانيُّ، قال: ثنا مُعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ عِمرانَ بنَ حُدَيرٍ، عن أبي مِجْلَزٍ: الضوءُ الساطعُ في السماءِ ليس بالصبحِ، ولكنْ ذاك الصبحُ الكاذبُ، إنما الصبحُ إذا انفضَح الأفقُ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ es-San'ânî rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: İmrân b. Hudeyr'i Ebû Miclez'den şöyle derken işittim: 'Gökyüzüne dikey yükselen ışık sabah [fecri] değildir; o ancak yalancı fecirdir. Sabah [fecri] ancak ufuk aydınlandığı zamandır' .
حدَّثني سَلْمُ بنُ جُنادةَ السُّوائيُّ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ، قال: لم يكونوا يعُدُّون الفجرَ فجْرَكم هذا، كانوا يعُدُّون الفجرَ الذي يملأُ البيوتَ والطُّرُقَ .
Bana Selm b. Cünâde es-Sevâî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o da Müslim'den rivayet etti; dedi ki: Onlar sizin şu fecrinizi fecir saymazlardı; evleri ve yolları dolduran fecri [gerçek fecir] sayarlardı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثامٌ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ: ما كانوا يرَونَ إلَّا أنَّ الفجرَ الذي يستفيضُ في السماءِ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Asâm, el-A'meş'ten, o da Müslim'den rivayet etti: Onlar fecrin ancak gökyüzünde enlemesine yayılan fecir olduğunu kabul ederlerdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا روحُ بنُ عبادةَ، قال: ثنا ابنُ جُريجٍ، قال: أخبَرني عطاءٌ أنه سمِعَ ابنَ عباسٍ يقولُ: هما فَجْرانِ؛ فأمَّا الذي يَسطَعُ في السماءِ فليس يُحِلُّ ولا يُحرِّمُ شيئًا، ولكنَّ الفجرَ الذي يستبينُ على رءوسِ الجبالِ هو الذي يُحرِّمُ الشَّرابَ .
Bize el-Hasan b. Arefe rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde rivayet edip dedi ki: Bize İbn Cüreyc rivayet edip dedi ki: Atâ bana, İbn Abbâs'ı şöyle derken işittiğini haber verdi: 'İki fecir vardır; gökyüzüne dikey yükselene gelince, o hiçbir şeyi ne helal ne de haram kılar. Fakat dağ başlarında beliren fecir ise içmeyi haram kılan fecirdir' .
حدَّثنا الحسنُ بنُ الزِّبرقانِ النَّخعيُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن محمدِ بنِ أبي ذئبٍ، عن الحارثِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ ثَوْبانَ، قال:
Bize el-Hasan b. ez-Zibrikan en-Nehaî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Muhammed b. Ebî Zi'b'den, o el-Hâris b. Abdirrahmân'dan, o da Muhammed b. Abdirrahmân b. Sevbân'dan rivayet etti; dedi ki:
الفجرُ فَجْران، فالذي كأنه ذَنَبُ السِّرْحانِ لا يُحرِّمُ شيئًا، وأمّا المستطيرُ الذي يأخُذُ الأفُقَ، فإنه يُحِلُّ الصلاةَ ويُحرِّمُ الطعامَ .
'Fecir ikidir: Kurt kuyruğu gibi olan hiçbir şeyi haram kılmaz. Ufku kaplayıp yayılan [fecir] ise namazı helal, yemeği haram kılar' .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ وإسماعيلُ بنُ صَبيحٍ وأبو أسامةَ، عن أبي هلالٍ، عن سَوَادَةَ بنِ حنظلةَ، عن سَمُرةَ بنِ جُندُبٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لَا يَمْنَعْكُمْ مِن سَحُورِكم أذَانُ بِلالٍ ولَا، الفَجْرُ المستَطِيلُ، ولكِنِ الفَجْرُ المسْتَطِيرُ فِي الأُفُقِ" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', İsmâil b. Sabîh ve Ebû Üsâme, Ebû Hilâl'den, o Sevâde b. Hanzale'den, o da Semure b. Cündüb'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Bilâl'in ezanı ve dikey yükselen fecir sizi sahurunuzdan alıkoymasın; lâkin ufukta enlemesine yayılan fecir [alıkoyar]' .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ هشامٍ الأسديُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن سوادةَ، قال: سمِعتُ سَمُرةَ بنَ جُندُبٍ يذكُرُ عن النبيِّ ﷺ أنه سمِعَه وهو يقولُ: "لا يَغُرَّنَّكم نِدَاءُ بِلالٍ ولا هذا البياضُ حتى يَبْدُوَ الفَجْرُ وَيَنْفَجِرَ" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye b. Hişâm el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Sevâde'den rivayet etti; dedi ki: Semure b. Cündüb'ün Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den zikrederek onu şöyle buyururken işittiğini duydum: 'Bilâl'in çağrısı ve bu beyazlık, fecir iyice belirip yarılıncaya kadar sizi sakın aldatmasın' .
وقال آخَرون: الخيطُ الأبيضُ هو ضَوْءُ الشمسِ، والخيطُ الأسودُ هو سوادُ الليلِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Beyaz iplik güneşin ışığı, siyah iplik ise gecenin karanlığıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا عَبيدةُ بنُ حُميدٍ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ التَّيْميِّ، قال: سافَر أبي مع حُذيفةَ. قال: فسارَ، حتى إذا خشِينا أن يَفْجَأَنَا الفجرُ قال: هل منكم من أحدٍ آكلٌ أو شاربٌ؟ قال: قلتُ له: أمَّا مَن يريدُ الصومَ فلَا. قال: بلى. قال: ثم سار حتى إذا استَبْطأْنا الصلاةَ نزَل فتسحَّرَ.
Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Abîde b. Humeyd, el-A'meş'ten, o da İbrâhim et-Teymî'den rivayet etti; dedi ki: Babam Huzeyfe ile yolculuk yaptı. Dedi ki: Yola devam etti, nihayet fecrin ansızın üzerimize doğmasından endişe ettiğimizde: 'İçinizden yiyen veya içen var mı?' dedi. Babam: 'Ona dedim ki: Oruç tutmak isteyen kimseye gelince, hayır [yiyip içmez].' O: 'Bilakis [yiyip içebilir]' dedi. Dedi ki: Sonra yoluna devam etti; nihayet namazı geciktirdiğimizde binek hayvanından inip sahur yaptı.
حدَّثنا هنَّادٌ وأبو السائبِ، قالَا: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ التَّيْمِيِّ، عن أبيه، قال: خرَجْتُ مع حُذيفةَ إلى المدائنِ في رمضانَ، فلمَّا طلَع الفجرُ، قال: هل منكم مِن أحدٍ آكلٌ أو شاربٌ؟ قلنا: أمَّا رجلٌ يريدُ أن يصومَ فلَا. قال: لكنِّي. قال: ثم سِرْنا حتى اسْتَبْطَأْنا الصلاةَ قال: هل منكم أحدٌ يريدُ أن يتسحَّرَ؟ قال: قُلْنا: أمَّا مَن يريدُ الصومَ فلَا. قال: لكنِّي. ثم نزَل فتسحَّرَ، ثم صلَّى .
Bize Hennâd ve Ebü's-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o İbrâhim et-Teymî'den, o da babasından rivayet etti; dedi ki: Ramazan'da Huzeyfe ile birlikte Medâin'e doğru çıktım. Fecir doğduğunda: 'İçinizden yiyen veya içen var mı?' dedi. 'Oruç tutmak isteyen bir adama gelince, hayır' dedik. O: 'Lakin ben [yer içerim]' dedi. Dedi ki: Sonra yolumuza devam ettik, nihayet namazı geciktirdiğimizde: 'İçinizden sahur yapmak isteyen var mı?' dedi. Dedi ki: 'Oruç tutmak isteyene gelince, hayır' dedik. O: 'Lakin ben [sahur yaparım]' dedi. Sonra binek hayvanından indi, sahur yaptı, ardından namaz kıldı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: ربَّما شرِبتُ بعدَ قولِ المؤذِّنِ - يعْني في رمضانَ -: قد قامتِ الصلاةُ. قال: وما رأيتُ أحدًا كان أفعلَ له مِن الأعمشِ، وذلك لِما سمِع قال: حدثنا إبراهيمُ التيميُّ، عن أبيه، قال: كنا مع حُذيفةَ نسيرُ ليلًا، فقال: هل منكم مُتسحِّرٌ الساعةَ؟ قال: ثم سارَ، ثم قال حذيفةُ: هل منكم مُتسحِّرٌ الساعةَ؟ قال: ثم سار حتى اسْتَبطأْنا الصلاةَ، قال: فنزَل فتسحَّرَ. حدَّثنا هارونُ بنُ إسحاقَ الهمْدانيُّ، قال: ثنا مصعبُ بنُ المِقدامِ، قال: ثنا إسرائيلُ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، عن هُبيرةَ، عن عليٍّ أنه لمَّا صلَّى الفجرَ، قال: هذا
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir rivayet edip dedi ki: –Ramazan'da– müezzinin 'Kad kāmeti's-salâh (namaz başladı)' demesinden sonra su içtiğim olurdu. Dedi ki: el-A'meş'ten daha çok bunu yapan bir kimse görmedim; bu da duyduğu şu [rivayetten] dolayı idi: Bize İbrâhim et-Teymî, babasından rivayet edip dedi ki: Biz Huzeyfe ile birlikte geceleyin yürüyorduk. [Huzeyfe]: 'İçinizden şu anda sahur yapan var mı?' dedi. Dedi ki: Sonra yoluna devam etti. Ardından Huzeyfe [tekrar]: 'İçinizden şu anda sahur yapan var mı?' dedi. Dedi ki: Sonra namazın vaktini geciktirdiğimizi düşününceye kadar yürüdü. Dedi ki: Sonra [bineğinden] inip sahur yaptı. Bize Hârûn b. İshâk el-Hemdânî rivayet edip dedi ki: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl rivayet edip dedi ki: Bize Ebû İshâk, Hübeyre'den, o da Ali'den rivayet etti; o, fecir namazını kıldığında şöyle demiştir: 'Bu
حينُ يَتَبيَّنُ الخيطُ الأبيضُ من الخيطِ الأسودِ من الفجرِ .
fecrin beyaz ipliğinin siyah iplikten ayırt edildiği andır .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا [ابنُ الصَّلْتِ] ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ حذيفةَ العطارُ، عن أبيه، عن البراءِ، قال: تسحَّرْتُ في شهرِ رمضانَ، ثم خرجتُ فأتيتُ ابنَ مسعودٍ، فقال: اشرَبْ. فقلت: إني قد تسحَّرْتُ. فقال: اشرَبْ. فشرِبْنا ثم خرَجْنا والناسُ في الصلاةِ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize [İbnü's-Salt] rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Huzeyfe el-Attâr, babasından, o da el-Berâ'dan rivayet etti; dedi ki: Ramazan ayında sahur yaptım, sonra çıkıp İbn Mes'ûd'a geldim. 'İç' dedi. 'Ben sahur yaptım' dedim. 'İç' dedi. İçtik, sonra çıktık; insanlar namazdaydı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الشيبانيِّ، عن جَبَلةَ بنِ سُحيمٍ، عن عامرِ بنِ مَطَرٍ، قال: أتيتُ عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ في دارِه، فأخرَج فضْلًا من سَحُورِه، فأكلْنا معه، ثم أُقيمتِ الصلاةُ فخرَجْنا فصلَّيْنا .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, eş-Şeybânî'den, o Cebele b. Sühaym'dan, o da Âmir b. Matar'dan rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'a evinde geldim, sahurundan artan bir miktar [yiyecek] çıkardı, onunla beraber yedik. Sonra kamet getirildi, çıkıp namaz kıldık .
حدَّثنا خَلَّادُ بنُ أسلمَ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بنِ معقلٍ، عن سالمٍ مولَى أبي حُذيفةَ، قال: كنتُ أنا وأبو بكرٍ الصديقُ فوق سطحٍ واحدٍ في رمضانَ، فأتيتُ ذاتَ ليلةٍ فقلتُ: ألَّا تأكُلُ يا خليفةَ رسولِ اللهِ ﷺ؟ فأوْمأَ بيدِه أنْ كُفَّ، ثم أتيتُه مرةً أخرى، فقلتُ له: ألا تأكُلُ يا خليفةَ رسولِ اللهِ؟ فأومأَ بيدِه أنْ كُفَّ، ثم أتيتُه مرةً أخرى، فقلتُ: ألا تأكُلُ يا خليفةَ رسولِ اللهِ؟ فَنَظَرَ إلى الفجرِ ثمَّ أومَأ بيدِه أن كُفَّ، ثمَّ أتيتُه فقلتُ: ألا تأكلُ يا خليفةَ رسولِ اللهِ؟ قال: هاتِ غَداءَك. قال: فأتيتُه به فأكَلَ ثم صلَّى
Bize Hallâd b. Eslem rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Ebû İshâk'tan, o Abdullah b. Ma'kıl'dan, o da Ebû Huzeyfe'nin âzatlısı Sâlim'den rivayet etti; dedi ki: Ramazan'da Ebû Bekir es-Sıddîk ile ben aynı damın üzerindeydik. Bir gece gelip: "Yemez misin ey Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem halifesi?" dedim. Eliyle "Dur/bekle" diye işaret etti. Sonra yanına bir kez daha gelip ona: "Yemez misin ey Resûlullah'ın halifesi?" dedim. Eliyle "Dur/bekle" diye işaret etti. Sonra yanına bir kez daha gelip: "Yemez misin ey Resûlullah'ın halifesi?" dedim. Fecir vaktine (tanyerine) baktı, sonra eliyle "Dur/bekle" diye işaret etti. Sonra yine gelip: "Yemez misin ey Resûlullah'ın halifesi?" dedim. "Sahur yemeğini getir" dedi. [Sâlim] dedi ki: Yemeği ona getirdim; yedi, sonra namaz kıldı
ركعتين، ثم قام إلى الصلاةِ .
namaz kıldı, ardından da [cemaatle] namaza kalktı .
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهدىٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: الوِترُ بالليلِ والسَّحورُ بالنهارِ.
Bize İbnü'l-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mugîre'den, o da İbrâhim'den rivayet etti; dedi ki: Vitir geceleyin, sahur ise gündüzleyindir.
وقد رُوِيَ عن إبراهيمَ غيرُ ذلك.
İbrâhim'den bundan başkası da rivayet edilmiştir.
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، قال: السَّحورُ بليلٍ، والوِترُ بليلٍ .
Bize İbnü'l-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Hammâd'dan, o da İbrâhim'den rivayet etti; dedi ki: Sahur geceleyin, vitir de geceleyindir .
حدَّثنا حَكّامٌ، عن ابنِ أبي جعفرٍ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ، قال: السَّحورُ والوِترُ ما بينَ التَّثْوِيبِ والإقامةِ.
Bize Hekkâm, İbn Ebî Ca'fer'den, o Mugîre'den, o da İbrâhim'den rivayet etti; dedi ki: Sahur ve vitir, tesvib (sabah ezanındaki 'es-salâtü hayrun mine'n-nevm' nidası) ile kamet arasındadır.
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن شبيبِ بنِ غَرقدَةَ ، عن حبّانَ، قال: تسحَّرنا مع عليٍّ ثم خرجْنا وقد أقيمتِ الصلاةُ فصلَّيْنا .
Bize İbnü'l-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Şebîb b. Garkada'dan , o da Habbân'dan rivayet etti; dedi ki: Ali ile birlikte sahur yaptık, sonra çıktık; namaz için kamet getirilmişti, böylece namaz kıldık .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن شبيبٍ، عن حبّانَ بنِ الحارثِ، قال: مرَرْتُ بعليٍّ، وهو في دَير أبِي موسى وهو يتسحَّرُ، فلما انتهيتُ
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Şebîb'den, o da Habbân b. el-Hâris'ten rivayet etti; dedi ki: Ali'ye, Deyrü Ebî Mûsâ'da sahur yaparken uğradım; vardığımda
إلى المسجدِ أقيمت الصَّلاةُ.
namaz için kamet getirildi.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي السَّفَرِ، قال: صلَّى عليُّ بنُ أبي طالبٍ الفجرَ، ثم قال: هذا حينُ يَتبيَّنُ الخيطُ الأبيضُ من الخيطِ الأسودِ من الفجرِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ebû İshâk'tan, o da Ebu's-Sefer'den rivayet etti; dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib sabah namazını kıldırdı, sonra şöyle dedi: İşte bu, fecrin beyaz ipliğinin siyah iplikten ayırt edildiği andır .
وعلةُ من قال هذا القولَ أن الوقتَ إنما هو النهارُ دونَ الليلِ. قالوا: وأوَّلُ النَّهارِ طلوعُ الشمسِ، كما أن آخرَه غرُوبُها. قالوا: ولو كان أوَّلُه طلوع الفجرِ لوجبَ أن يكونَ آخِرُه غروبَ الشَّفَقِ. قالوا: وفي إجماعِ الحجَّةِ على أن آخِرَ النَّهارِ غروبُ الشمسِ دليلٌ واضحٌ على أن أوَّلَه طلوعُها. قالوا: وفي الخبرِ عن النبيِّ ﷺ أنه تسحَّر بعد طلوعِ الفجرِ، أوضحُ الدليلِ على صحةِ قولِنا.
Bu görüşü savunanların gerekçesi şudur: [Oruç] vakti, gece değil sadece gündüzdür. Onlar şöyle dediler: Gündüzün sonu güneşin batışı olduğu gibi, başlangıcı da güneşin doğuşudur. Dediler ki: Eğer gündüzün başlangıcı fecrin doğuşu olsaydı, sonunun da şafağın kaybolması olması gerekirdi. Dediler ki: Gündüzün sonunun güneşin batışı olduğu hususunda hüccet ehlinin icma etmiş olması, başlangıcının da onun doğuşu olduğuna açık bir delildir. Dediler ki: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den fecrin doğuşundan sonra sahur yaptığına dair gelen haber, sözümüzün doğruluğunun en açık delilidir.
ذِكرُ الأخبارِ التي رُوِيَت عن النبيِّ ﷺ في ذلك
Bu Hususta Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den Rivayet Edilen Haberlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن حذيفةَ، قال: قلتُ: تسحَّرتَ مع النبيِّ ﷺ؟ قال: نعم. قال: لو أشاءُ لَأقولُ: هو النهارُ إلَّا أن الشَّمسَ لم تطلُعْ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir, Âsım'dan, o Zirr'den, o da Huzeyfe'den rivayet etti; dedi ki: 'Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikte sahur yaptın mı?' dedim. 'Evet' dedi ve ekledi: 'Dilesem, [vakit] gündüzdü, şu kadar var ki güneş henüz doğmamıştı, derim' .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: ما كذَبَ عاصمٌ على زِرٍّ، ولا زِرٌّ على حذيفةَ، قال: قلتُ له: يا أبا عبدِ اللهِ، تسحَّرتَ مع النبيِّ ﷺ؟ قال: نعم، هو النهارُ إلَّا أن الشَّمسَ لم تطلُعْ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir rivayet edip dedi ki: Ne Âsım Zirr'e yalan nispet etti, ne de Zirr Huzeyfe'ye. [Zirr] dedi ki: Ona 'Ey Ebû Abdillâh, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile sahur yaptın mı?' dedim. 'Evet, [vakit] gündüzdü, şu kadar var ki güneş henüz doğmamıştı' dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، [قال: ثنا مؤمَّلٌ]، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن
Bize İbn Beşşâr rivayet edip [dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti], dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Zirr'den, o da
حذيفةَ، قال: كان النبيُّ ﷺ يَتَسَحَّرُ وأنا أرَى مواقعَ النَّبْلِ. قال: قلتُ: أبعدَ الصبحِ؟ قال: هو الصبحُ إلَّا أنه لم تطلُعِ الشَّمسُ .
Huzeyfe'den rivayet etti; dedi ki: Ben atılan okun düştüğü yeri görürken Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] sahur yapıyordu. Dedi ki: 'Sabahtan sonra mı?' dedim. 'O sabahtı, şu kadar var ki güneş henüz doğmamıştı' dedi .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدثنا الحكمُ [بنُ بشيرٍ] ، قال: حدثنا عمرُو بنُ قيسٍ وخلّادٌ الصفارُ، عن عاصمِ بنِ بَهدَلةَ، عن زِرِّ بنِ حُبيشٍ، قال: أصبحتُ ذاتَ يومٍ فغدوتُ إلى المسجدِ، فقلتُ: لو مررْتُ على بابِ حذيفةَ ففتَح لي، فدخلتُ فإذا هو يُسخَّن له طعامٌ، فقال: اجلسْ حتى تَطعَمَ. فقلتُ: إني أريدُ الصومَ. فقرَّبَ طعامَه فأكَل وأكلتُ معه، ثم قام إلى لِقحةٍ في الدارِ، فأخَذ يحلُبُ من جانبٍ وأحلُب أنا من جانبٍ، فناولَني، فقلتُ؛ ألا ترى الصبحَ؟ فقال: اشربْ. فشرِبتُ، ثم جئتُ إلى باب المسجدِ فأُقيمتِ الصلاةُ، فقلتُ له: أخبرِنْي بآخِرِ سَحورٍ تسحَّرتَه مع رسولِ اللهِ ﷺ؟ فقال: هو الصبحُ إلَّا أنه لم تطلُعِ الشَّمسُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem [b. Beşîr] rivayet etti , dedi ki: Bize Amr b. Kays ve Hallâd es-Saffâr, Âsım b. Behdcle'den, o da Zirr b. Hubeyş'ten rivayet etti; dedi ki: Bir gün sabahladım ve erkenden mescide yöneldim. Kendi kendime: 'Huzeyfe'nin kapısına uğrasam' dedim; bana kapıyı açtı. İçeri girdim, bir de baktım ki ona yemek ısıtılıyor. 'Otur da ye' dedi. 'Ben oruç tutmak istiyorum' dedim. Yemeğini yaklaştırdı, yedi ve ben de onunla birlikte yedim. Sonra evdeki sağılır bir deveye yöneldi; o bir tarafından sağmaya başladı, ben de bir tarafından sağdım. [Sütü] bana uzattı. 'Sabahı görmüyor musun?' dedim. 'İç' dedi. İçtim, sonra mescidin kapısına geldim; namaza kamet getirildi. Ona: 'Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile yaptığın en son sahuru bana haber ver' dedim. 'O sabahtı, şu kadar var ki güneş henüz doğmamıştı' dedi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازيُّ!، قال: ثنا روحُ بنُ عبادةَ، قال: ثنا حمادٌ، عن محمدِ بنِ عَمرٍو، عن أبي سَلَمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "إذا سَمِعَ أحَدُكم النِّدَاءَ وَالإناءُ على يَدِهِ فلا يَضَعْهُ حتَّى يَقْضِيَ حاجَتَهُ منه".
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: « إذا سَمِعَ أحَدُكم النِّدَاءَ وَالإناءُ على يَدِهِ فلا يَضَعْهُ حتَّى يَقْضِيَ حاجَتَهُ منه » «Biriniz, kap elindeyken ezanı işitirse, ondan ihtiyacını giderinceye kadar onu bırakmasın.».
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا روحُ بنُ عبادةَ ، قال: ثنا حمادٌ، عن عمارِ ابن أبي عمارٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه، وزاد فيه: وكان المؤذِّنُ يُؤذِّنُ إذا بزَغ الفجرُ .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde rivayet etti , dedi ki: Bize Hammâd, Ammâr b. Ebî Ammâr'dan, o da Ebû Hüreyre'den, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den benzerini rivayet etti ve rivayetinde şunu ekledi: 'Müezzin fecir doğduğu vakit ezan okurdu' .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، وحدثنا محمدُ بنُ عليِّ بنِ الحسنِ بنِ شقيقٍ، قال: سمِعتُ أبي، قال: أخبَرنا الحسينُ بنُ واقدٍ - قالَا جميعًا: عن أبي غالبٍ، عن أبي أُمامةَ، قال: أقيمتِ الصَّلاةُ والإناءُ في يدِ عُمرَ، قال: أشربُها يا رسولَ اللهِ؟ قال: "نعم". فشرِبها .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; [yine] bize Muhammed b. Alî b. el-Hasan b. Şakîk rivayet edip dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd haber verdi; her ikisi de Ebû Gâlib'den, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti; dedi ki: Kap Ömer'in elindeyken namaza kamet getirildi. 'Onu içeyim mi ey Allah'ın Resûlü?' dedi. 'Evet' buyurdu; o da onu içti .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا يونسُ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ، قال: قال بلالٌ: أتيتُ النَّبيَّ ﷺ أُوذِنُه بالصَّلاةِ وهو يريدُ الصومَ، فدعا بإناءٍ فشرِبَ، ثم ناوَلَني فشرِبتُ، ثم خرَج إلى الصلاةِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, babasından, o da Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: Bilâl şöyle dedi: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e namaz vaktini bildirmek üzere geldim; oruç tutmak istiyordu. Bir kap istedi ve içti, sonra bana uzattı, ben de içtim. Ardından namaza çıktı .
حدَّثني محمدُ بنُ أحمدَ الطُّوسيُّ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بن موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بنِ مَعقِلٍ، عن بلالٍ قال: أتيتُ النَّبيَّ ﷺ أُوذِنُه بصلاةِ الفجرِ وهو يريدُ الصيامَ، فدعا بإناءٍ فشَرِب، ثْم ناوَلَني فشرِبتُ، ثم خرَجْنا إلى الصلاةِ.
Bana Muhammed b. Ahmed et-Tûsî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Abdullah b. Ma‘kıl'den, o da Bilâl'den rivayet etti; dedi ki: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e sabah namazı vaktini bildirmek üzere geldim; oruç tutmak istiyordu. Bir kap istedi ve içti, sonra [kalanı] bana uzattı, ben de içtim. Ardından [birlikte] namaza çıktık.
وأوْلى التأويلَيْن بالآيةِ التأويلُ الذي رُوِي عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "الخَيْطُ الأبْيَضُ بَياضُ النَّهارِ، والخَيْطُ الأسْوَدُ سَوَادُ اللَّيْلِ". وهو المعروفُ في كلامِ العربِ، قال أبو دُؤادَ الإياديُّ :
Bu iki tevil arasından ayete en uygun olanı, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edilen şu sözüdür: "Beyaz iplik gündüzün aydınlığı, siyah iplik ise gecenin karanlığıdır." Bu, Arapların kelâmında da bilinen bir husustur. Nitekim Ebû Duâd el-İyâdî şöyle demiştir:
فَلَمَّا أضَاءَتْ لَنا سُدْفَةٌ … ولاحَ مِن الصُّبحِ خَيْطٌ أنارَا
Gecenin karanlığı bizim için aydınlandığında... Ve sabahtan aydınlatan bir iplik beliriverdiğinde
وأمَّا الأخبارُ التي رُوِيَت عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه شرِب أو تسحَّر ثم خرَج إلى الصلاةِ، فإنه غيرُ دافعٍ صحةَ ما قُلْنا في ذلك؛ لأنه غيرُ مُستنكَرٍ أن يكونَ ﷺ شرِب قبلَ الفجرِ، ثم خرَج [إلى الصلاةِ، إذْ كانت الصَّلاةُ - صلاةُ الفجرِ - هي على عهدِه كانت تُصلَّى] بعد ما يطلُعُ الفجرُ ويَتبينُ طلوعُه، ويؤذَّنُ لها قبلَ طلوعِه.
Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in içtiğine veya sahur yapıp ardından namaza çıktığına dair rivayet edilen haberlere gelince; bu durum, bizim bu konudaki sözümüzün doğruluğunu zedelemez. Çünkü onun fecirden önce içmiş olması, ardından da [namaza -ki sabah namazı onun döneminde- fecir doğduktan ve doğuşu iyice belirginleştikten sonra kılınır], ezan ise fecrin doğuşundan önce okunurdu; bu şekilde namaza çıkmış olması yadırganacak bir durum değildir .
وأما الخبَرُ الذي رُوي عن حذيفةَ أن النَّبيَّ ﷺ كان يتسحَّرُ وأنا أرَى مواقعَ النَّبْلِ. فإنه قد اسْتُثبِت فيه، فقيل له: أبَعْدَ الصبحِ؟ فلم يُجِبْ في ذلك بأنه كان بعدَ الصبحِ، ولكنه قال: هو الصبحُ. وذلك من قولِه يَحتمِلُ أن يكونَ معناه هو الصبحَ لقُرْبِه منه، وإن لم يكنْ هو بعَيْنِه، كما تقولُ العربُ: هذا فلانٌ شبهًا. وهي تُشيرُ إلى غيرِ الذي سمَّتْه، فتقولُ: هُو هُو. تشبيهًا منها له به. فكذلك قولُ حذيفةَ: هو الصبحُ. معناه: هو الصبحُ شبهًا به وقربًا منه.
Huzeyfe'den rivayet edilen, 'Ben atılan okun düştüğü yeri görürken Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] sahur yapıyordu' haberine gelince; bu rivayette tahkik yapılmış ve kendisine: 'Sabahtan sonra mı?' diye sorulmuştur. O, bunun sabahtan sonra olduğuna dair cevap vermemiş, bilakis 'O sabahtı' demiştir. Onun bu sözü, sabahın tam kendisi olmasa bile ona çok yakın olması sebebiyle 'o sabahtı' anlamına gelmesi muhtemeldir; nitekim Araplar, adını andıkları kimseden başkasına işaret ederek benzetme yoluyla 'Bu falancadır' der ve ona benzeterek 'O, odur' derler. Huzeyfe'nin 'O sabahtı' sözü de böyledir; bunun anlamı, ona benzemesi ve ona pek yakın olması hasebiyle 'o sabahtı' demektir.
وقال ابنُ زيدٍ في معنى "الخيطِ الأبيضِ والأسودِ" ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} قال: الخيطُ الأبيضُ الذي يكونُ مِن تحت الليلِ يكشِفُ الليلَ، والأسودُ ما فوقَه.
İbn Zeyd, "beyaz iplik ve siyah iplik"in anlamı hakkında [şöyle demiştir]; bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ} “Fecrin beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Beyaz iplik, gecenin altından gelip geceyi aydınlatan; siyah iplik ise onun üzerindeki [karanlık]tır."
وأمَّا قولُه: {مِنَ الْفَجْرِ}. فإنه تعالى ذكرُه يعْنِي: حتَّى يتبيَّنَ لكم الخيطُ الأبيضُ من الخيطِ الأسودِ الذي هو من الفجرِ، وليس ذلك هو جميعَ الفجرِ، ولكنه إذا تبيَّنَ لكم أيُّها المؤمنون من الفجرِ ذلك الخيطُ الأبيضُ الذي يكون من تحتِ الليلِ الذي فوقَه سوادُ الليلِ، فمِن حينئذٍ فصُوموا، ثم أتمُّوا صيامَكم من ذلك إلى الليلِ.
Yüce Allah'ın: {مِنَ الْفَجْرِ} “fecirden” buyruğuna gelince; O'nun zikri yücedir, şunu kastetmektedir: Fecirden olan o beyaz iplik, siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar. Bu, fecrin tamamı demek değildir; fakat ey müminler , gecenin altından doğup üstünde gecenin karanlığı bulunan fecirden o beyaz iplik sizin için ayırt edildiğinde, işte o andan itibaren oruç tutun; sonra orucunuzu o andan geceye kadar tamamlayın.
وبمثلِ ما قلنا في ذلك كان ابنُ زيدٍ يقولُ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini İbn Zeyd de söylemekteydi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مِنَ الْفَجْرِ}. قال: ذلك الخيطُ الأبيضُ هو من الفجرِ نسبةً إليه، وليس الفجرَ كلَّه، فإذا جاء هذا الخيطُ وهو أوَّلُه، فقد حلَّتِ الصَّلاةُ، وحرُمَ الطعامُ والشرابُ على الصائمِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {مِنَ الْفَجْرِ} “fecirden” buyruğu hakkında şöyle dedi: O beyaz iplik, ona nispet edilerek fecirdendir, fecrin tamamı değildir. Fecrin başlangıcı olan bu iplik belirdiği zaman namaz helal olmuş, oruç tutana da yeme ve içme haram kılınmıştır.
وفي قولِه تعالى ذكرُه: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. أوضحُ الدَّلالةِ على خطأَ قولِ مَن قال: حلالٌ الأكلُ والشربُ لمن أرادَ الصومَ، إلى طلوعِ الشمسِ. لأن الخيطَ الأبيضَ من الفجرِ يتبيَّنُ عندَ ابتداءِ طلوعِ أوائلِ الفجرِ، وقد جعَل اللهُ تعالى ذكرُه ذلك حدًّا لمن لزِمه الصومُ في الوقتِ الذي أباح إليه الأكلَ والشربَ والمباشرةَ، فمَن زعَم أن له أن يتجاوزَ ذلك الحدَّ، قيل له: أرأيتَ إن أجاز له آخَرُ ذلك ضَحوةً أو نصفَ النَّهارِ؟ فإن قال: إنَّ قائلَ ذلك مخالفٌ للأُمةِ. قيل له: وأنت لما دلَّ عليه كتابُ اللهِ ونقْلُ
Allah Teâlâ'nın: {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğunda; 'Oruç tutmak isteyen kimse için güneşin doğuşuna kadar yemek ve içmek helaldir' diyen kimsenin sözünün yanlışlığına dair en açık delil bulunmaktadır. Çünkü fecirden olan beyaz iplik, fecrin başlangıcının doğmasıyla belirginleşir. Şanı yüce olan Allah, oruç tutması gereken kimseye yemeyi, içmeyi ve cinsel ilişkiyi mubah kıldığı vakitte bunu bir sınır kılmıştır. Kim bu sınırı aşabileceğini iddia ederse, ona şöyle denilir: Bir başkası buna kuşluk vaktine yahut gün ortasına kadar cevaz verseydi [buna] ne derdin? Şayet o: 'Bunu söyleyen kimse ümmete muhalefet etmiştir' derse, ona şöyle denilir: Sen de Allah'ın Kitabı'nın gösterdiğine ve nakline...
الأُمةِ مخالفٌ، فما الفرقُ بينَك وبينَه من أصلٍ أو قياسٍ؟ فإن قال: الفرقُ بيني وبينَه أن اللهَ أمرَ بصومِ النَّهارِ دونَ الليلِ، والنهارُ من طلوعِ الشمسِ. قيل له: كذلك يقولُ مُخالِفوك، والنهارُ عندهم أوَّله طلوعُ الفجرِ، وذلك هو ضوءُ الشمسِ وابتداءُ طلوعِها دونَ أن يتتامَّ طلوعُها، كما أن آخِرَ النَّهارِ ابتداءُ غروبِها دونَ أن يتتامَّ غروبُها.
muhalefet ettin; o halde bir asıl veya kıyas bakımından seninle onun arasındaki fark nedir? Eğer: 'Benimle onun arasındaki fark şudur: Allah geceyi değil gündüzü oruç tutmayı emretmiştir, gündüz ise güneşin doğuşundan itibaren başlar' derse, ona şöyle denilir: Senin muhatapların da aynı şekilde söylerler; onlara göre gündüzün başlangıcı fecrin doğuşudur; bu da güneşin tam olarak doğması değil, ışığının ve doğuşunun başlangıcıdır; nitekim gündüzün sonu da güneşin tamamen batması değil, batmaya başlamasıdır.
ويقالُ لقائلي ذلك: إن كان النهارُ عندَكم كما وصفتُم هو ارتفاعُ الشمسِ وتكاملُ طلوعِها، وذَهابُ جميعِ سُدْفةِ الليلِ وغَبَسِ سوادِه، فكذلك عندكم الليلُ، هو تتَامُّ غروبِ الشَّمسِ وذَهابُ ضيائِها، وتكاملُ سوادِ الليلِ وظلامِه.
Bunu söyleyenlere şöyle denir: Eğer gündüz sizin nitelediğiniz gibi güneşin yükselmesi, doğuşunun tamamlanması ve gecenin bütün karanlığı ile alacakaranlığının gitmesi ise; aynı şekilde size göre gece de güneşin batışının tamamlanması, ışığının gitmesi ve gecenin siyahlığı ile karanlığının kemale ermesidir.
فإن قالوا: ذلك كذلك. قيل لهم: فقد يجِبُ أن يكونَ الصومُ إلى مَغيبِ الشَّفَقِ، وذَهابِ ضوءِ الشمسِ وبياضِها من أُفقِ السماءِ.
Eğer: 'Durum böyledir' derlerse, onlara şöyle denilir: O halde orucun şafağın kaybolmasına, güneşin ışığının ve beyazlığının gök ufkundan bütünüyle gitmesine kadar olması gerekir.
فإن قالوا: ذلك كذلك. أوجَبوا الصومَ إلى مَغيبِ الشفقِ الذي هو بياضٌ، وذلك قولٌ إن قالوه مدفوعٌ بنَقلِ الحجَّةِ التي لا يجوزُ فيما نَقلَتْه مُجمِعةً عليه الخطأُ والسهوُ، [وكفى بذلك شاهدًا] على تخطئتِه.
Eğer: 'Durum böyledir' derlerse, orucu beyazlık olan şafağın kaybolmasına kadar farz kılmış olurlar. Bu ise, şayet söylerlerse, icma ile naklettiklerinde hata ve yanılmanın caiz olmadığı hüccet ehlinin nakliyle reddedilmiş bir görüştür ve onun yanlışlığına dair [bu delil olarak yeterlidir] .
وإن قالوا: بل أوَّلُ الليلِ ابتداءُ سُدْفَتِه وظلامِه، ومَغيبُ عينِ الشمسِ عنا. قيل لهم: وكذلك أوَّلُ النَّهارِ، طلوعُ أوَّلِ ضياءِ الشَّمسِ، ومَغيبُ، أوائلِ سُدْفةِ الليلِ، ثم يُعكَسُ عليه القولُ في ذلك، ويُسألُ الفرقَ بين ذلك، فلن يقولَ في أحدِهما قولًا إلَّا أُلزِمَ في الآخَرِ مثلَه.
Şayet: 'Aksine gecenin başlangıcı, alacakaranlığının ve karanlığının başlaması ve güneş yuvarlağının bizden kaybolmasıdır' derlerse, onlara şöyle denilir: Gündüzün başlangıcı da böyledir; güneşin ilk ışığının doğması ve gecenin ilk karanlığının kaybolmasıdır. Sonra bu konudaki söz onların aleyhine çevrilir ve aradaki fark sorulur. İkisinden biri hakkında bir şey söyleyecek olsalar, diğerinde de aynısı kendilerine zorunlu kılınır.
وأما الفجرُ، فإنه مصدرٌ من قولِ القائلِ: تفجَّرَ الماءُ يتفَجَّرُ فَجْرًا. إذا انبعَثَ
Fecir (الفجر) [kelimesine] gelince; o, [su] fışkırdığı zaman söylenen «تفجَّرَ الماءُ يتفَجَّرُ فَجْرًا» (Su coşup fışkırdı) ifadesinden gelen bir masdardır.
وجرَى. فقيلَ للطالعِ من تباشيرِ ضياءِ الشمسِ من مَطلَعِ الشمسِ: فَجْرٌ. لانبعاثِ ضَوئِه عليهم وتورُّدِه عليهم بطُرُقِهم ومحاجِّهم ، تفجُّرَ الماءِ المنفَجِرِ من مَنْبعِه.
Güneşin doğduğu yerden beliren ilk ışıklarına 'fecir' denilmiştir; zira ışığı insanların yollarına ve caddelerine , kaynaktan fışkıran suyun fışkırması gibi yayılır ve gelir.
وأمّا قولُه: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. فإنه تعالى ذكرُه حدَّ الصومَ بأنَّ آخِرَ وقتِه إقبالُ الليلِ، كما حدَّ الإفطارَ وإباحةَ الأكلِ والشربِ والجماعِ وأوَّلَ الصومِ بمجيءِ أوَّلِ النهارِ وأوَّلِ إدبارِ آخرِ الليلِ، فدلَّ بذلك على ألا صَوْمَ بالليلِ كما لا فِطْرَ بالنهارِ في أيامِ الصومِ، وعلى أنَّ الموُاصِلَ مُجوِّعٌ نفسَه في غيرِ طاعةِ ربِّه.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğuna gelince; O'nun zikri yücedir, iftarı, yeme, içme ve cinsel ilişkinin mubahlığını ve orucun başlangıcını gündüzün ilk kısmının gelmesi ve gecenin sonunun gitmeye başlamasıyla sınırlandırdığı gibi, orucun son vaktini de gecenin gelmesiyle sınırlandırmıştır. Böylece oruç günlerinde gündüzleyin iftar olmadığı gibi geceleyin de oruç olmadığını ve visal (ara vermeden peş peşe oruç) tutanın , Rabbine itaat dışı bir şekilde nefsini aç bıraktığını göstermiştir.
كما حدَّثنا هَنادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ ووكيعٌ وعَبْدةُ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، عن عاصمِ بنِ عمرٍو، عن عمرَ، قال: قال رسول اللهَ ﷺ: "إذَا أقْبَلَ اللَّيْلُ وأدْبَرَ النَّهارُ وغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أفْطَرَ الصَّائمُ" .
Nitekim bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Vekî' ve Abde, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Âsım b. Ömer'den, o da Ömer'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Gece [şu taraftan] geldiğinde, gündüz [şu tarafa] gittiğinde ve güneş battığında artık oruçlu iftar etmiştir."
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، قال: ثنا أبو إسحاقَ الشيبانيُّ، وحدثنا هنّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا أبو عُبيدةَ وأبو معاويةَ، [عن الشيبانيِّ]، وحدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو معاويةَ، وحدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن
Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş rivayet edip dedi ki: Bize Ebû İshâk eş-Şeybânî rivayet etti. Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ubeyde ve Ebû Muâviye, [eş-Şeybânî'den] rivayet etti. Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye rivayet etti. Bana Ebû's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti; ...
الشيبانيِّ، قالوا جميعًا في حديثِهم: عن عبدِ اللهِ بنِ أبي أوْفَى قال: كنا مع النبيِّ ﷺ في مسيرٍ وهو صائمٌ، فلمَّا غَربتِ الشمسُ قال لرجلٍ: "انْزِلْ فاجْدَح لي". قالوا: لو أمسيتَ يا رسولَ اللهِ. فقال: "انْزِلْ فاجْدَحْ لي". فقال الرجلُ: يا رسولَ اللهِ، لو أمسيتَ. قال: "انْزِلْ فاجْدَحْ لي" قال: يا رسولَ اللهِ، إنَّ علينا نهارًا. فقال له الثالثةَ، فنزَل فجَدَحَ له، ثم قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إذَا أقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ ههنا" - وضرَبَ بيدِه نحوَ المشرقِ - "فَقَدْ أفْطَرَ الصَّائمُ" .
eş-Şeybânî'den rivayet etti; hepsi hadislerinde Abdullah b. Ebî Evfâ'dan naklederek dediler ki: Bir yolculukta Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile beraberdik, kendisi oruçluydu. Güneş batınca bir adama: "İn de bana sevik ez " buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, akşama girseydin' dediler. "İn de bana sevik ez" buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, akşama girseydin' dedi. "İn de bana sevik ez" buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, üzerimizde hâlâ gündüz [aydınlığı] var' dedi. Ona üçüncü kez söyledi; o da inip onun için sevik ezdi. Sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Gece şuradan geldiği vakit" -ve eliyle doğu tarafına işaret etti- "artık oruçlu iftar etmiştir" buyurdu .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن رُفَيعٍ، قال: فرَض اللهُ الصيامَ إلى الليلِ، فإذا جاءَ الليلُ فأنت مُفطِرٌ، إن شئتَ فكُلْ، وإن شئتَ فلا تأكُلْ.
Bize Muhammed b. el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Rufey'den rivayet etti; dedi ki: Allah orucu geceye kadar farz kılmıştır. Gece geldiği zaman artık sen iftar etmiş durumdasın; dilersen ye, dilersen yeme.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلَى، قال: ثنا داودُ، عن أبي العاليةِ أنه سُئِلَ عن الوصالِ في الصومِ، فقال: افترَض اللهُ على هذه الأُمةِ صومَ النهارِ، فإذا جاء الليلُ فإن شاءَ أكَل وإن شاءَ لم يأكُلْ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; ona oruçta visal (iftar etmeksizin orucu sürdürme) hakkında sorulduğunda şöyle dedi: Allah bu ümmete gündüz orucunu farz kılmıştır; gece geldiğinde ise dileyen yer, dileyen yemez.
حدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثني ابنُ عُلَيَّةَ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، قال: قال أبو العاليةِ في الوصالِ في الصومِ، قال: قال اللهُ: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. فإذا جاء الليلُ فهو مُفطِرٌ، فإن شاءَ أكلَ وإن شاء لم يأكُلْ .
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bana İbn Uleyye, Dâvûd b. Ebî Hind'den rivayet etti; dedi ki: Ebu'l-Âliye oruçta visal hakkında şöyle dedi: Allah: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” buyurmuştur. Gece geldiğinde kişi iftar etmiş sayılır; dilerse yer, dilerse yemez .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا ابنُ دُكينٍ، عن مِسعرٍ، عن قتادةَ، قال: قالت عائشةُ: {أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. يعني أنها كرِهَتِ الوصالَ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İbn Dükeyn, Mis'ar'dan, o da Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Âişe [şöyle] dedi: {أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Orucu geceye kadar tamamlayın”. [Katâde] bununla onun visal [orucunu] mekruh gördüğünü kastetmektedir.
فإن قال قائلٌ: فما وجهُ وصالِ من واصَل، فقد علِمتَ بما حدَّثكم به أبو السائبِ، قال: ثنا حفصٌ، عن هشامِ بنِ عروةَ، قال: كان عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ يواصِلُ سبعةَ أيامٍ، فلمَّا كبِر جعَلها خمسًا، فلما كبِر جدًّا جعَلها ثلاثًا .
Şayet birisi şöyle derse: 'Peki visal tutanların bu fiilinin izahı nedir? Zira Ebu's-Sâib'in size rivayet ettiğini bilmektesin; dedi ki: Bize Hafs, Hişâm b. Urve'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. ez-Zübeyr yedi gün üst üste visal tutardı. Yaşlanınca bunu beş güne indirdi, iyice yaşlanınca da üçe düşürdü .
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا حفصٌ، عن عبدِ الملكِ، قال: كان ابنُ أبي يَعمَرَ يُفْطِرُ في كلِّ شهرٍ مرةً.
Bize Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Hafs, Abdülmelik'ten rivayet etti; dedi ki: İbn Ebî Ya'mer her ayda sadece bir kere iftar ederdi.
حدَّثنا ابنُ أبي بكرٍ المقدَّميُّ، قال: ثنا الفَرْويُّ، قال: سمِعتُ مالكًا يقولُ: كان عامرُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ الزبيرِ يواصلُ ليلةَ ستَّ عشْرةَ وليلةَ سبْعَ عشْرةَ من رمضانَ لا يُفطِرُ بينهما، فلَقِيتُه فقلتُ له: يا أبا الحارثِ ماذا تجِدُه يُقوِّيك في وصالِك؟ قال: السمنُ أشرَبُه أجِده يَبُلُّ عروقِي، فأمَّا الماءُ فإنه يخرُجُ من جسدِي.
Bize İbn Ebî Bekr el-Mukaddemî rivayet edip dedi ki: Bize el-Fervevî rivayet edip dedi ki: Mâlik'i şöyle derken işittim: Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr Ramazan'ın on altıncı ve on yedinci gecelerinde visal yapar, ikisi arasında iftar etmezdi. Onunla karşılaştım ve ona: 'Ey Ebü'l-Hâris, visalinde sana neyin güç verdiğini görüyorsun?' dedim. 'İçtiğim sade yağ damarlarımı ıslatıyor, suya gelince o vücudumdan çıkıp gidiyor' dedi.
وما أشبهَ ذلك ممن فعَل ذلك، ممن يطولُ بذكرِهم الكتابُ؟
Bunu yapan ve isimlerini zikretmenin kitabı uzatacağı benzeri kimselerin durumu nedir?'
قيلَ: وجهُ من فعَل ذلك إن شاء اللهُ تعالى، على طلبِ الخُموصةِ لنفسِه والقوَّةِ، لا على طلبِ البِرِّ للهِ بفعلِه، وفِعْلُهم ذلك نظيرُ ما كان عمرُ بنُ الخطابِ يأمرُهم به بقولِه: اخْشَوْشِنوا وتمَعْدَدوا، وانْزُوا على الخيلِ نَزْوًا، واقطعوا
Şöyle denildi: Bunu yapan kimsenin [amacı] -inşâallâhu teâlâ-, bu fiiliyle Allah rızası ve sevabı aramak değil, kendisi için karnın zayıflayıp incelmesini (el-Humûsa) ve güç kazanmayı temin etmektir. Onların bu davranışı, Ömer b. el-Hattâb'ın onlara şu sözüyle emrettiği şey gibidir: «Sert ve sade yaşayın, zahmete ve çetin şartlara alışık olun (temaddadû), atların üzerine sıçrayarak binin ve kesin...»
الرُّكُبَ ، وامشُوا حفاةً . يأمرُهم في ذلك بالتخشُّنِ في عَيْشِهم، لئلا يتنعَّموا فيَرْكَنوا إلى خفْضِ العيشِ، ويَميلُوا إلى الدَّعةِ فيجبُنوا ويَحتمُوا عن أعدائِهم، وقد رغِب - لمن واصل - عن الوصالِ كثيرٌ من أهلِ الفضلِ.
kesin ve yalınayak yürüyün .' O, bu sözleriyle refaha kapılıp konfora meylederek rahatlığa alışmamaları, böylece korkaklaşıp düşmanlarına karşı aciz duruma düşmemeleri için hayatlarında sert ve dayanıklı olmalarını emretmektedir. Fazilet ehlinden birçok kimse de visal tutan kimsenin visalinden yüz çevirmiştir.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ مهديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، أن ابنَ أبي نُعْمٍ كان يواصلُ من الأيامِ حتى لا يستطيعَ أن يقومَ. فقال عمرُو بنُ ميمونٍ. لو أدرَك هذا أصحابُ محمدٍ ﷺ رَجَموه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan rivayet etti; İbn Ebî Nu'm ayakta duramayacak hale gelene kadar günlerce visal yapardı. Amr b. Meymûn şöyle dedi: 'Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ashabı buna yetişseydi onu taşa tutarlardı .'
ثم في الأخبارِ المتواترةِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بالنهي عن الوصالِ التي يطولُ بإحصائِها الكتابُ، ترَكْنا ذكْرَ أكثرِها استغناءً بذكْرِ بعضِها، إذ كان في ذكرِ ما ذكرنَا مُكتفًى عن الاستشهادِ - على كراهةِ الوصالِ - بغيرِه.
Ayrıca Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den visali yasaklayan mütevatir haberler vardır ki bunları saymak kitabı uzatır. Bunların bir kısmını zikretmekle yetinerek çoğunu zikretmeyi bıraktık; çünkü zikrettiklerimiz, -visalin mekruhluğuna dair- başkasıyla delil getirmeye ihtiyaç bırakmayacak yeterliliktedir.