حدُّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عبيدِ اللهِ، قال: أخبرَني نافعٌ، عن ابنِ عمرَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ نهى عن الوصالِ، قالوا: إنك تواصلُ يا رسولَ اللهِ! قال: "إنِّي لَسْتُ كأحدٍ مِنْكم، إنِّي أبِيتُ أُطْعَمُ وأُسْقَى" .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Ubeydullah'tan rivayet etti; dedi ki: Bana Nâfi', İbn Ömer'den haber verdi ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] visal [orucunu] yasakladı. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, sen visal yapıyorsun!' Şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben hiçbiriniz gibi değilim; ben gecelerim, yedirilir ve içirilirim" .
وقد رُوِي عن النبيِّ ﷺ الإذنُ بالوِصالِ من السَّحَرِ إلى السَّحَرِ.
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den sahura kadar visale izin verildiği de rivayet edilmiştir.
حدّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ المصريُّ، قال: ثنا شعيبٌ، عن
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem el-Mısrî rivayet edip dedi ki: Bize Şuayb, [o da]...
الليثِ، عن يزيدَ بنِ الهادِ، عن عبدِ اللهِ بنِ خَبّابٍ ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، أنه سمِع رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "لا تُواصِلُوا، فأيُّكم أراد أن يُواصِلَ فَلْيُواصِلْ حتَّى السَّحَرِ". قالوا: يا رسولَ اللهِ، إنَّك تواصلُ! قال: "إنِّي لَسْتُ كهَيْئَتِكُم، إني أبِيتُ لي مُطْعِمٌ يُطْعِمُني وساقٍ يَسْقِيني" .
Leys'ten, [o da] Yezîd b. el-Hâd'dan, [o da] Abdullah b. Habbâb'dan , [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayet etti ki] o, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i şöyle buyururken işitmiştir: "Visal yapmayınız! Sizden kim visal yapmak isterse sahura kadar visal yapsın." Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, sen visal yapıyorsun!' Şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben sizin durumunuzda değilim; ben gecelerim, beni doyuran bir doyurucu ve bana içiren bir içirici vardır" .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا أبو إسرائيلَ العبسيُّ، عن أبي بكرِ ابنِ حفصٍ، عن أمِّ ولدِ حاطبِ بنِ أبي بلْتَعةَ أنها مرَّتْ برسولِ اللهِ ﷺ وهو يتسَحَّرُ، فدعاها إلى الطعامِ فقالت: إني صائمةٌ. قال: "وكيف تَصومين؟ " فذكرَتْ ذلك للنبيِّ ﷺ، فقال: "أينَ أنتِ من وصالِ آلِ محمدٍ ﷺ، من السَّحَرِ إلى السَّحَرِ؟ " .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Ebû İsrâîl el-Absî, Ebû Bekr b. Hafs'tan, [o da] Hâtıb b. Ebî Beltea'nın ümmüveledinden rivayet etti ki kendisi sahur yapmakta olan Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in yanından geçti. [Resûlullah] onu yemeğe davet etti; kadın: 'Ben oruçluyum' dedi. [Resûlullah]: "Nasıl oruç tutuyorsun?" buyurdu. Kadın bunu Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Âl-i Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in sahurdan sahura olan visali nerede, sen neredesin?" buyurdu .
فتأويلُ الآيةِ إذن: ثم أتمُّوا الكفَّ عمَّا أمرَكم اللهُ بالكفِّ عنه، من حيِن يتبيَّنُ لكم الخيطُ الأبيضُ من الخيطِ الأسودِ من الفجرِ إلى الليلِ، ثم حَلَّ لكم ذلك بعده، إلى مثلِ ذلك الوقتِ.
Bu durumda ayetin tevili şudur: Sonra, fecrin beyaz ipliği siyah ipliğinden sizin için ayırt edilir hale geldiği andan geceye kadar, Allah'ın size kendisinden uzak durmanızı emrettiği şeylerden uzak durmayı tamamlayın; sonra bundan sonra o vakte kadar bunlar size helal kılınmıştır.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. قال: من هذه الحدودِ الأربعةِ. فقرَأ: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ}. فقرَأ حتى بلَغ: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ}. وكان أبي وغيرُه من مَشْيختِنا يقولون هذا ويتلونَه علينا.
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” sözü hakkında şöyle demiştir: "Şu dört sınırdan [itibaren]." Sonra {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [ayetini] okudu ve {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ} “Sonra da orucu geceye kadar tamamlayın” [kısmına] kadar okudu. Babam ve şeyhlerimizden başkaları bunu söyler ve bize okurlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}.
Yüce Allah'ın: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ}: لا تجامِعوا نساءَكم. وبقولِه: {وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. يقولُ: في حالِ عُكُوفِكم في المساجدِ. وتلك حالُ حَبْسِهم أنفسَهم على عبادةِ اللهِ في مساجدِهم. و "العكوفُ" أصلُه المُقامُ وحبْسُ النفس على الشيءِ، كما قال الطِّرِمَّاحُ بنُ حَكيمٍ :
Zikri yüce olan, {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ} “Onlarla birleşmeyin” sözüyle: Kadınlarınızla cinsel ilişkide bulunmayın [demek istemektedir]. {وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken” sözüyle ise: Mescitlerde itikaf halinde iken [demektedir]. Bu da mescitlerinde nefislerini Allah'a ibadete bağladıkları haldir. İtikaf (العُكُوف) kelimesinin aslı ise ikamet etmek ve nefsi bir şeye bağlayıp tutmaktır; nitekim Tırımmâh b. Hakîm şöyle demiştir :
فبات بناتُ اللَّيْلِ حَوْلِيَ عُكَّفًا … عُكُوفَ البَواكي بينَهن صَريعُ
Gece kızları (dertler) etrafımda durup sabahladı ... Aralarında bir ölü bulunan ağıtçı kadınların duruşu gibi.
يعني بقولِه: عكفًا: مقيمةً. وكما قال الفرزدقُ :
"Ukkefen" (عكفًا) sözüyle ikamet edenleri kastetmektedir. Nitekim Ferezdak da şöyle demiştir :
ترى حولَهنَّ المُعْتَفِينَ كأنهم … على صَنمٍ في الجاهليةِ عُكَّفُ
Etraflarında ihsan dileyenleri görürsün , sanki onlar ... Cahiliye döneminde bir putun başında bekleyenler gibidirler.
وقد اختلفَ أهلُ التأويلِ في معنى "المباشرَةِ" التي نهى اللهُ عنها بقولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك الجماعُ دون غيرِه من معاني المباشرةِ.
Tevil ehli, Allah'ın: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ} “Onlarla birleşmeyin” sözüyle yasakladığı "mübaşeret"in anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, mübaşeretin diğer anlamları değil, sadece cinsel ilişkidir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلْحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}: في رمضانَ أو في غيرِ رمضانَ، فحرَّم اللهُ أن يَنكِحَ النساءَ ليلًا ونهارًا حتى يقضيَ اعتكافَه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” sözü hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: "Ramazan'da veya Ramazan dışında; Allah itikafını tamamlayıncaya kadar gece ve gündüz kadınlarla cinsel ilişkide bulunmayı haram kılmıştır" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ، قال:
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den haber verdi; dedi ki:
قال لي عطاءٌ: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. قال: الجماعُ .
Atâ bana {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” [ayeti hakkında] dedi ki: "Cinsel ilişkidir" .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبِي، عن سفيانَ، عن عَلْقمةَ بنِ مَرْثَدٍ، عن الضحاكِ، قال: كانوا يجامِعون وهم معتكِفون حتى نزلت: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} .
Bize Süfyân b. Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, [o] Alkame b. Mersed'den, [o da] Dahhâk'tan rivayet etti; dedi ki: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” [ayeti] inene kadar itikafta iken cinsel ilişkide bulunurlardı .
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، [عن سفيانَ] ، عن علقمةَ بنِ مَرْثَدٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. قال: كان الرجلُ إذا اعتكَف فخرَج من المسجدِ جامع إن شاء، فقال اللهُ: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. يقولُ: لا تقربوهُنَّ ما دُمتم عاكفينَ في مسجدٍ [ولا] غيرِه .
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, [Süfyân'dan] , [o] Alkame b. Mersed'den, [o da] Dahhâk'tan O'nun: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” sözü hakkında şöyle rivayet etti: "Kişi itikafa girdiğinde mescitten dışarı çıkınca dilerse cinsel ilişkide bulunurdu. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” buyurdu. Yani mescitte [veya] başka yerde itikafta olduğunuz sürece onlara yaklaşmayın demektedir" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابنُ المباركِ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ نحوَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Cüveybir'den, [o da] Dahhâk'tan benzerini haber verdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: كان أناسٌ يصيبون نساءَهم وهم عاكفونَ، فنهاهُم اللهُ عن ذلك.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den [şöyle dediğini] rivayet etti: İnsanlar itikafta iken hanımlarıyla cinsel ilişkide bulunurlardı, bunun üzerine Allah onları bundan nehyetti.
وحَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. قال: كان الرجلُ إذا خرَج من المسجدِ وهو معتكفٌ فلقِي امرأتَه باشرَها إن شاء، فنهاهُم اللهُ ﷿ عن ذلك، وأخبرَهم أن ذلك لا يصلُحُ حتى يقضيَ اعتكافَه .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” sözü hakkında şöyle rivayet etti: "Kişi mescitten itikaflı olarak çıktığında hanımına rastlarsa dilerse onunla birleşirdi. Allah Azze ve Celle onları bundan nehyetti ve itikafını tamamlayıncaya kadar bunun caiz olmayacağını onlara bildirdi" .
حَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُ بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. . يقولُ: من اعتكَف فإنه يصومُ ولا يَحِلُّ له النساءُ ما دام معتكفًا .
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” [ayeti hakkında şöyle dediğini] rivayet etti: "Kim itikafa girerse oruç tutar ve itikafta olduğu sürece ona kadınlar helal olmaz demektedir" .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. قال: الجوارُ، فإذا خرَج أحدُكم من بيتِه إلى بيتِ اللهِ فلا يقرَبِ النساءَ . حَدَّثَنَا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: من خرَج من بيتِه إلى بيتِ اللهِ فلا يقرَبِ النساءَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Civar (itikaf)tır; sizden biri evinden Allah'ın evine çıktığında kadınlara yaklaşmasın" . Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: "Kim evinden Allah'ın evine çıkarsa kadınlara yaklaşmasın" .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. قال: كان الناسُ إذا اعتكَفوا يخرجُ الرجلُ فيباشرُ أهلَه ثم يرجعُ إلى المسجدِ، فنهاهم اللهُ عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: İnsanlar itikafa girdiklerinde kişi [dışarı] çıkar, hanımıyla ilişkide bulunur, sonra mescide dönerdi; Allah da onları bundan
ذلك .
nehyetti .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: كانوا إذا اعتكَفوا فخرَج الرجلُ إلى الغائطِ جامَع امرأتَه ثم اغتسَل، ثم رجَع إلى اعتكافِه، فنُهوا عن ذلك. قال ابنُ جُريجٍ: قال مجاهدٌ: نُهوا عن جماعِ النساءِ في المساجدِ، حيثُ كانت الأنصارُ تجامِعُ، فقال: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ}: قال: {عَاكِفُونَ}: الجوارُ. قال ابنُ جريجٍ: فقلتُ لعطاءٍ: الجماعُ المباشرةُ؟ قال: الجماعُ نفسُه. فقلتُ له: فالقُبلةُ في المسجدِ واللمسةُ ؟ قال: أمّا الذي حُرِّمَ فالجماعُ، وأنا أكرهُ كلَّ شيءٍ مِن ذلك في المسجدِ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: "İtikafa girdiklerinde kişi tuvalet ihtiyacı için çıktığında hanımıyla cinsel ilişkide bulunur, sonra gusleder, sonra itikafına dönerdi; bundan nehyedildiler." İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: "Ensâr'ın cinsel ilişkide bulunduğu yer olan mescitlerde kadınlarla cinsel ilişkide bulunmaktan nehyedildiler. Şöyle buyurdu: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ} “İtikafta iken onlarla birleşmeyin”. [Mücâhid] dedi ki: {عَاكِفُونَ} “itikafta iken”, civar (mescitte kalmak)tır." İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: "Mübaşeret cinsel ilişki midir?" dedim. "Cinsel ilişkinin ta kendisidir" dedi. Ona: "Peki mescitte öpmek ve dokunmak [hakkında ne dersin]?" dedim. "Haram kılınan şeye gelince o cinsel ilişkidir; ben mescitte bunlardan herhangi birini mekruh görürüm" dedi .
حُدِّثتُ عن حسينِ بنِ الفرجِ المروزيِّ ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ}: يعني الجماعَ .
Hüseyn b. el-Ferec el-Mervezî'den rivayetle bana anlatıldı; dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'tan {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ} “Onlarla birleşmeyin” [ayeti hakkında]: "Cinsel ilişkiyi kastetmektedir" [dedi].
وقال آخَرون: معنى ذلك على جميعِ معاني المباشرةِ مِن لمسٍ وقُبلةٍ وجماعٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı dokunma, öpme ve cinsel ilişki gibi mübaşeretin bütün anlamlarını kapsar.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال مالكُ بنُ أنسٍ: لا يمَسُّ المعتكِفُ امرأتَه ولا يباشِرُها ولا يتلذَّذُ منها بشيءٍ؛ قُبلةٍ ولا غيرِها.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Mâlik b. Enes şöyle demiştir: İtikaftaki kimse eşine dokunamaz, onunla mübaşerette bulunamaz ve öpme veya başka herhangi bir yolla ondan hiçbir haz alamaz.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ}. قال: المباشرةُ الجماعُ وغيرُ الجماعِ، كلُّه محرَّمٌ عليه. قال: المباشرةُ بغيرِ جماعٍ: إلصاقُ الجلدِ بالجلدِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” sözü hakkında şöyle demiştir: "Mübaşeret, cinsel ilişki ve cinsel ilişki dışındaki [temaslar]dır, hepsi ona haramdır." Dedi ki: "Cinsel ilişki dışındaki mübaşeret, tenin tene temas etmesidir."
وعلةُ من قال بهذا القولِ أن اللهَ تعالى ذِكرُه عمَّ بالنَّهي عن المباشرةِ ولم يَخْصُصْ منها شيئًا دون شيءٍ، فذلك على ما عمَّه حتى تأتيَ حجةٌ يجِبُ التسليمُ لها بأنه عنَى به مباشرةً دون مباشرةٍ.
Bu görüşü savunanların gerekçesi şudur: Zikri yüce olan Allah mübaşeret yasağını genel tutmuş, bir şeyi diğerinden ayırt etmemiştir; dolayısıyla bu, [özel] bir mübaşereti kastettiğine dair teslim olunması gereken kesin bir delil gelinceye kadar umumiliği üzere kalır.
وأوْلَى التأويلين عندي بالصواب قولُ من قال: معنى ذلك الجماعُ أو ما قام مَقامَ الجماعِ، مما أوجب غُسلًا إيجابُه؛ وذلك أنه لا قولَ في ذلك إلَّا أحدُ قولين؛ إمّا مِن جعلِ حُكْمِ الآيةِ عامًّا، أو جعلِ حُكْمِها في خاصٍّ من معاني المباشرةِ. وقد تظاهرتِ الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ أن نساءَه كُنَّ يُرَجِّلْنَه وهو معتكفٌ، فلمّا صحَّ ذلك عنه ﷺ، عُلِم أن الذي عُنِيَ به من معاني المباشرةِ البعضُ دونَ الجميعِ.
Bana göre iki tevilin doğruya en yakın olanı ; bunun anlamının cinsel ilişki veya gerektirmesi guslü vacip kılan hususlardan cinsel ilişki yerine geçen şeyler olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Zira bu hususta ancak iki görüşten biri söz konusudur: Ya ayetin hükmünü genel kılmak ya da hükmünü mübaşeret anlamlarından özel birine hasretmektir. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den, itikafta iken hanımlarının onun saçını taradıklarına dair rivayetler birbirini destekler nitelikte gelmiştir. Bu durum ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem] sahih olarak sabit olunca, mübaşeret anlamlarından kastedilenin tamamı değil, bir kısmı olduğu anlaşılmıştır.
حَدَّثَنِي عليُّ بنُ شعيبٍ، قال: ثنا مَعْنُ بنُ عيسى القَزّازُ، قال: أخبَرنا مالكٌ، عن الزهريِّ، عن عروةَ، عن عَمْرَةَ، عن عائشةَ أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ كان إذا اعتكَف يُدْنِي إليَّ رأسَه فأُرَجِّلُه .
Bana Ali b. Şuayb rivayet edip dedi ki: Bize Ma'n b. Îsâ el-Kazzâz rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik, ez-Zührî'den, [o] Urve'den, [o] Amre'den, [o da] Âişe'den haber verdi ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] itikafa girdiğinde başını bana yaklaştırır, ben de onun saçını tarardım .
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، عن عروةَ بنِ الزُّبيرِ وعَمْرةَ، أن عائشةَ قالت: إن رسولَ اللهِ ﷺ لم يكنْ يَدخُلُ البيتَ إلَّا لحاجةِ الإنسانِ، وكان يُدْخِلُ عليَّ رأسَه وهو في المسجدِ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, [o] Urve b. ez-Zübeyr ile Amre'den haber verdi ki Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanî ihtiyaç dışında eve girmezdi; kendisi mescitte iken başını bana [içeriye doğru] uzatırdı,
فأُرَجِّلُه .
ben de onun saçını tarardım ."
حَدَّثَنَا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن هشامِ بنِ عُروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: كان النبيُّ ﷺ يُدْنِي إليَّ رأسَه وهو مجاورٌ في المسجدِ وأنا في حجرتِي وأنا حائضٌ، فأغسلُه وأُرَجِّلُه .
Bize Süfyân b. Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Hişâm b. Urve'den, [o] babasından, [o da] Âişe'den rivayet etti; dedi ki: "Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] mescitte itikafta iken başını bana yaklaştırır, ben odamda ve hayızlı olduğum halde onun başını yıkar ve tarardım ."
حَدَّثَنَا سُفيانُ بن وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ فُضَيلٍ ويعلَى بنُ عُبيدٍ، عن الأعمشِ، عن تميمِ بنِ سَلَمةَ، عن عروةَ، عن عائشةَ، قالت: كان النَّبِيُّ ﷺ يعتكِفُ فيُخرِجُ إليَّ رأسَه مِن المسجدِ وهو عاكفٌ فأغسلُه وأنا حائضٌ .
Bize Süfyân b. Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl ve Ya'lâ b. Ubeyd, el-A'meş'ten, [o] Temîm b. Seleme'den, [o] Urve'den, [o da] Âişe'den rivayet ettiler; dedi ki: "Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] itikafa girer, itikafta olduğu halde başını mescitten bana uzatırdı da ben hayızlı iken onun başını yıkardım ."
حَدَّثَنِي محمدُ بن معمرٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ مَسعدةَ، قال: ثنا مالكُ بن أنسٍ، عن الزهريِّ وهشامِ بنِ عروةَ، جميعًا عن عروَةَ، عن عائشةَ أن النَّبِيَّ ﷺ كان يُخْرِجُ رأسَه فأرجِّلُه وهو معتكفٌ.
Bana Muhammed b. Ma'mer rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. Enes, ez-Zührî ve Hişâm b. Urve'den, her ikisi Urve'den, [o da] Âişe'den [naklen] rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem itikafta iken başını [dışarı] çıkarır, ben de onun başını tarardım.
فإذ كان صحيحًا عن رسولِ اللهِ ﷺ ما ذكرنَا من غَسلِ عائشةَ رأسَه وهو مُعتكفٌ، فمعلومٌ أن المرادَ بقولِه: {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} غيرُ جميعِ ما لزِمه اسمُ المباشرةِ وأنه معنيٌّ به البعضُ من معاني المباشرةِ دونَ الجميعِ، فإذا كان ذلك كذلك، وكان مُجمَعًا على أنَّ الجماعَ مما عُنِي به، كان واجبًا تحريمُ الجماعِ على المعتكفِ وما أشبَههُ، وذلك كلُّ ما قامَ في الالتذاذِ مَقامَه مِن المباشرةِ.
Âişe'nin, o itikafta iken başını yıkadığına dair Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den zikrettiğimiz rivayet sahih olduğuna göre , {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ} “Mescitlerde itikafta iken onlarla birleşmeyin” sözüyle kastedilenin, üzerine mübaşeret ismi düşen her şey olmadığı ve bununla mübaşeret anlamlarının tamamının değil bir kısmının kastedildiği bilinmiş olur. Durum böyle olunca ve bununla kastedilenin cinsel ilişki olduğu hususunda icmâ bulunduğuna göre, itikaf yapan kimseye cinsel ilişkinin ve ona benzeyen -yani mübaşeretten lezzet alma konusunda onun yerine geçen her şeyin- haram kılınması zorunlu olur.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {تِلْكَ حُدُودُ اللهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا}.
Yüce Allah'ın: {تِلْكَ حُدُودُ اللهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır; sakın onlara yaklaşmayın” sözünün tevili hakkında [görüşler].
يعني تعالى ذكرُه بذلك: هذه الأشياءُ التي بَيَّنْتُها من الأكلِ والشربِ والجماعِ في شهرِ رمضانَ نهارًا في غيرِ عذرٍ، وجماعِ النساءِ في الاعتكافِ في المساجدِ.
Zikri yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Ramazan ayında gündüzleyin bir mazeret olmaksızın yeme, içme ve cinsel ilişki ile mescitlerde itikafta iken kadınlarla cinsel ilişkide bulunmaya dair açıkladığım bu şeyler [Allah'ın sınırlarıdır].
يقولُ: هذه أشياءُ حدَّدْتُها لكُم، وأمَرْتُكُم أن تَجتنِبوها في الأوقاتِ التي أمَرْتُكم أن تَجْتنِبوها وحرَّمْتُها فيها عليكم، فلا تقْرَبوها وابعُدوا منها أن تركَبوها، فتَستحِقُّوا بها من العقوبةِ ما يستحِقُّه مَن تعدَّى حُدودِي وخالَفَ أمْرِي وركِب معاصيَّ.
Şöyle buyurmaktadır: Bunlar sizin için sınırlandırdığım, kaçınmanızı emrettiğim ve kendisinde bunları size haram kıldığım vakitlerde kaçınmanızı emrettiğim şeylerdir. Onlara yaklaşmayın ve onları çiğnemekten uzak durun; aksi takdirde sınırlarımı aşan, emrime muhalefet eden ve günahlarımı işleyen kimsenin hak ettiği cezayı bunlar sebebiyle hak edersiniz.
وكان بعضُ أهلِ التأويلِ يقولُ: حدودُ اللهِ شُروطُه.
Tevil ehlinden bazıları şöyle derdi: "Allah'ın sınırları, O'nun şartlarıdır."
وذلك معنًى قريبٌ من المعنَى الذي قلْنا، غيرَ أنَّ الذي قلْنا في ذلك أشبهُ بتأويلِ الكلمةِ، وذلك أنّ حدَّ كلِّ شيءٍ ما حصَره مِن المعاني وميَّز بينَه وبينَ غيرِه، فقولُه: {تِلْكَ حُدُودُ اللهِ} من ذلك، يعْني به: المحارمَ التي ميَّزها من الحلالِ المطلقِ، فحدَّدَها بنُعوتِها وصفاتِها وعرَّفَها عبادَه.
Bu, bizim söylediğimiz anlama yakın bir anlamdır; ancak bu hususta bizim söylediğimiz, kelimenin teviline daha uygundur. Zira her şeyin sınırı (haddi), anlamlardan onu kuşatan ve kendisiyle başkasının arasını ayıran şeydir. O'nun: {تِلْكَ حُدُودُ اللهِ} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” sözü de bu kabildendir; bununla, mutlak helalden ayırdığı, nitelikleri ve vasıflarıyla belirleyip kullarına tanıttığı haramları kastetmektedir.
ذِكرُ من قال: إن ذلك بمعنى الشروطِ
Bunun şartlar anlamında olduğunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât rivayet etti, [o da]
السُّدِّيِّ، قال: أمّا حدودُ اللهِ فشروطُه .
es-Süddî'den rivayet etti; dedi ki: "Allah'ın sınırlarına gelince, onlar O'nun şartlarıdır ."
وقال بعضُهم: حدودُ اللهِ: معاصِيه.
Bazıları da: "Allah'ın sınırları, O'na karşı işlenen günahlardır" demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ المروزيِّ، قال: سمِعتُ [أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا] عُبيدٌ، قال سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: {تِلْكَ حُدُودُ اللهِ}. يقولُ: معصيةُ اللهِ، يعْني: المباشرةَ في الاعتكافِ .
Hüseyin b. el-Ferec el-Mervezî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: [Ebû Muâz'ın şöyle dediğini] işittim: [Bize] Ubeyd [haber verip] dedi ki: Dahhâk'ın: {تِلْكَ حُدُودُ اللهِ} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” hakkında şöyle dediğini işittim: "Allah'a isyandır; yani itikafta mübaşerette bulunmaktır ."
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)}.
Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)} “İşte Allah, sakınsınlar diye ayetlerini insanlara böyle açıklar” sözünün tevili hakkında [görüşler].
يعني تعالى ذكرُه بذلك: كما بينتُ لكم أيُّها الناسُ واجِبَ فرائِضي عليكُم من الصومِ، وعرَّفْتُكم حدودَه وأوقاتَه، وما عليكم منه في الحضرِ، وما لكم فيه في السفرِ والمرضِ، وما اللازمُ لكم تجنُّبُه في حالِ اعتكافِكُم في مساجدِكم، فأوضحتُ جميعَ ذلك لكم، فكذلك أُبَيِّنُ أحْكامِي وحلَالِي وحرامِي وحدُودِي وأمْرِي ونهْيي في كتابِي وتنزيلي، وعلى لسانِ رسولي للناسِ.
Zikri yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Oruçtan üzerinize farz kıldıklarımı size açıkladığım, onun sınırlarını ve vakitlerini, hazerde (ikamet halinde) üzerinize düşeni, seferde ve hastalıkta sizin için [tanınan ruhsatları] ve mescitlerinizde itikafta bulunduğunuz halde kaçınmanız gereken şeyleri size bildirdiğim ve bütün bunları size apaçık kıldığım gibi; Kitabım'da, indirdiğim vahiyle ve Resûlümün diliyle insanlara hükümlerimi, helalimi, haramımı, sınırlarımı, emrimi ve yasağımı da böylece açıklıyorum.
ويعني بقولِه: {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} يقول: أُبيِّنُ ذلك لهم ليتَّقوا محارمِي ومعاصيَّ، ويتجنَّبوا سَخطِي وغَضبِي بتركِهم ركوبَ ما أبيِّنُ لهم في آياتِي أنِّي قد حرَّمتُه عليهم، وأمرْتُهم بهجرِه وترْكِه.
{لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “sakınsınlar diye” sözüyle de şunu kastetmektedir: Ayetlerimde kendilerine haram kıldığımı ve uzak durup terk etmelerini emrettiğimi açıkladığım şeyleri yapmaktan vazgeçerek haramlarımdan ve bana isyandan korunsunlar, gazabımdan ve öfkemden sakınsınlar diye bunu onlara açıklıyorum.
القولُ في تأويلِ قولهِ: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)}.
[Yüce Allah'ın] {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)} “Mallarınızı aranızda haksız yollarla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için onları hâkimlere aktarmayın.” [el-Bakara: 188] sözünün tevili hakkındaki görüş:
يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: ولا يأكُلْ بعضُكم مالَ بعضٍ بالباطلِ. فجعَل تعالى ذكرُه آكِلَ مالِ أخِيه بالباطلِ كالآكلِ مالَ نفسِه بالباطلِ. ونظيرُ ذلك قولُه تعالى: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} [الحجرات: ١١]. وقولُه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [النساء: ٢٩]. بمعنى: لا يَلْمِزْ بعضُكم بعضًا، ولا يقتُلْ بعضُكم بعضًا؛ لأنّ اللهَ تعالى ذكرُه جعَل المؤمنين إخوةً، فقاتلُ أخيه كقاتلِ نفسِه، ولامِزُه كلامِزِ نفسِه. وكذلك تفعلُ العربُ، تَكنى عن أنْفُسِها بإخوتِها، وعن إخوتِها بأَنْفُسِها، فتقولُ: أخي وأخوك أيُّنَا أبْطشُ. يعني: أنا وأنت نصْطَرِعُ فنَنْظُرُ أيُّنَا أشَدُّ. فيَكنى المتكلمُ عن نفْسِه بأخِيه؛ لأنّ أخَا الرجلِ عندَها كنفسِه، ومِن ذلك قولُ الشاعرِ : أخِي وأخُوكَ بِبَطْنِ النُّسَيْـ … ــرِ لَيْسَ لَنا مِنْ مَعَدٍّ عَرِيبْ فتأويلُ الكلامِ: ولا يأكلْ بعضُكُم أموالَ بعضٍ فيما بيْنَكم بالباطلِ. وأكلُه بالباطلِ: أكلُه مِن غيرِ الوجهِ الذي أباحَه اللهُ تعالى ذكرُه لآكِلِيه.
Övgüsü yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Birbirinizin mallarını haksız yollarla yemeyin. Zikri yüce olan [Allah], din kardeşinin malını haksız yere yiyen kimseyi, kendi malını haksız yere yiyen kimse gibi saymıştır. Yüce Allah'ın şu sözleri de bunun benzeridir: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} [el-Hucurât: 11] “Birbirinizi ayıplamayın” ve {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [en-Nisâ: 29] “Kendinizi (birbirinizi) öldürmeyin”. Anlamı şudur: Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinizi öldürmeyin; zira zikri yüce olan Allah müminleri kardeş kılmıştır; dolayısıyla kardeşini öldüren kendi nefsini öldürmüş gibi, onu ayıplayan da kendi nefsini ayıplamış gibidir. Araplar da böyle yapar; kendi nefislerini kardeşleriyle, kardeşlerini de kendi nefisleriyle kinaye yoluyla ifade ederler ve: "Benim kardeşimle senin kardeşin, hangimiz daha güçlü bir yakalayışa sahibiz?" derler. Yani: "Ben ve sen güreşelim de hangimizin daha güçlü olduğuna bakalım" demektir. Konuşan kişi kardeşini kendi nefsi yerine kinaye olarak kullanır; zira onlara göre kişinin kardeşi kendi nefsi gibidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir : Kardeşim ve senin kardeşin en-Nuseyr vadisinin bağrındadır… Bizim için Maad'dan hiçbir yabancı yoktur . Sözün tevili şudur: Aranızda birbirinizin mallarını haksızlıkla yemeyin. Onu bâtıl ile yemek ise zikri yüce olan Allah'ın onu yiyenlere mubah kılmadığı yoldan yemesidir.
وأما قولُه: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} فإنه يعني: وتُخاصِمُوا بها، يعني: بأموالِهم {إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا}. يعني: طائفةً {مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}.
[Yüce Allah'ın]: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “ve onu hâkimlere aktarmayın” buyruğuna gelince; [O] bununla şunu kastetmektedir: Hâkimlerin huzurunda onlar hakkında, yani [başkalarının] malları hususunda [haksız yere] davalaşarak {إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا} “bir kısmını yemek için hâkimlere aktarmayın”. Yani bir kısmını {مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “insanların mallarından bile bile günah ile [yiyesiniz diye]”.
ويعني بقوله: {بِالْإِثْمِ} أي: بالحرامِ الذي قد حرَّمَه اللهُ عليكم.
{بِالْإِثْمِ} “günah ile” sözüyle: Allah'ın size haram kıldığı haram yol ile [demektir].
{وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أي: وأنتُم تَعَمَّدون أكلَ ذلك بالإثمِ على قَصْدٍ منكم إلى ما حرَّم اللهُ عليكم منه، ومَعرفةٍ بأنّ فِعلَكم ذلك معصيةٌ للهِ وإثمٌ.
{وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “bile bile” yani: Siz Allah'ın o maldan size haram kıldığı şeye kasten yönelerek ve bu yaptığınızın Allah'a karşı bir isyan ve günah olduğunu bilerek bunu günah ile yemeyi kastettiğiniz halde [böyle yapmayın].
كما حَدَّثَنِي المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ}: فهذا في الرجلِ يكونُ عليه مالٌ وليس عليه فيه بينةٌ، فيجحَدُ المالَ فيخاصِمُهم فيه إلى الحكامِ وهو يعرفُ أنَّ الحقَّ عليه، وهو يعلمُ أنه آثمٌ آكلٌ حرامًا .
Nitekim bana el-Müsennâ b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve onları hakimlere aktarmayın”: Bu, üzerinde bir mal borcu bulunup da aleyhinde delil olmayan bir adam hakkındadır; malı inkâr eder, hakkın kendi üzerinde olduğunu bildiği ve günahkâr olup haram yediğini bildiği halde onlar hakkında hâkimlerin önünde çekişmeye girer .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ}. قال: لا تُخاصِمْ وأنت ظالمٌ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “onları hakimlere aktarmayın” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Zalim olduğun halde dava açıp çekişme ."
حدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ}: وقد كان يقالُ: من مشَى مع خَصمِه وهو له ظالمٌ فهو آثمٌ حتى يرجِعَ إلى الحقِّ. واعلمْ يا بنَ آدمَ أنّ قضاءَ القاضِي لا يُحِلُّ لك حرامًا، ولا يُحِقُّ لك باطلًا، وإنما يقضِي القاضِي بنحوِ ما يرَى ويشهَدُ به
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve onları hâkimlere aktarmayın” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Şöyle denilirdi: Kim haksız olduğu halde hasmıyla mahkemeye giderse, hakka dönünceye kadar günahkârdır. Ey Âdemoğlu! Bil ki hâkimin hükmü sana haram olan bir şeyi helal kılmaz ve bâtıl olan bir şeyi senin lehine hak kılmaz. Hâkim ancak gördüğü duruma ve tanıkların şehadetine göre hüküm verir...»
الشهودُ، والقاضي بشرٌ يخطئُ ويصيبُ. واعلَموا أنه مَن قد قُضِي له بباطلٍ، فإنَّ خصومتَه لَمْ تنقَضِ حتى يجمَعَ اللهُ بينَهما يومَ القيامةِ، فيقضِيَ على المبطلِ للمحقِّ بأجودَ مما قُضِيَ به للمبطِلِ على المحقِّ في الدنيا .
hâkim de yanılabilecek ve isabet edebilecek bir beşerdir. Biliniz ki kime bâtıl yolla lehine hüküm verilmişse, kıyamet gününde Allah ikisini bir araya getirip de haksızın aleyhine, haklının lehine dünyada bâtıl lehine haklı aleyhine verilenden çok daha hayırlı bir şekilde hükmedinceye kadar onun davası son bulmamıştır .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ}. قال: لَا تُدْلِ بمالِ أخيكَ إلى الحاكمِ وأنت تعَلمُ أنك ظالمٌ، فإنّ قضاءَه لا يُحِلُّ لك شيئًا كان حرامًا عليك .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “onları hakimlere aktarmayın” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Zalim olduğunu bildiğin halde kardeşinin malını hâkime intikal ettirip dava konusu yapma; çünkü hâkimin hükmü sana haram olan hiçbir şeyi helal kılmaz ."
حَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}: أما "الباطلُ"، يقولُ: يظلِمُ الرجلُ منكم صاحبَه، ثم يُخاصِمُه ليقْطعَ مالَه وهو يعلمُ أنه ظالمٌ، فذلك قولُه: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} .
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için onları hakimlere aktarmayın”: "el-Bâtıl"a gelince, şöyle der: Sizden bir adam arkadaşına zulmeder, sonra kendisinin haksız olduğunu bildiği halde onun malını kesip almak için onunla mahkemeleşir. İşte O'nun: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “onları hakimlere aktarmayın” sözü budur .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني خالدٌ الواسطيُّ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، عن عكرمةَ قولَه: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ}. قال: هو الرجلُ الذي يشترِي السِّلْعةَ فيردُّها ويَردُّ معها درَاهمَ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Hâlid el-Vâsıtî, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da İkrime'den O'nun: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Bu, bir mal satın alıp sonra onu geri iade eden ve onunla birlikte dirhemleri de geri veren adamdır ."
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ}. قال: يكونُ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve onları hâkimlere aktarmayın” sözü hakkında şöyle dedi: [Kendisi]...
أجدَلَ منه، وأعرفَ بالحجةِ، فيخاصِمُه في مالِه بالباطلِ، ليأكلَ مالَه بالباطلِ.
ondan daha iyi tartışan, delil getirmeyi daha iyi bilen biri olur; böylece malını bâtıl yolla yemek için onun malı hususunda bâtıl yere onunla mahkemeleşir."
وقرأ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} [النساء: ٢٩]. قال: هذا القِمارُ الذي كان يعملُ به أهلُ الجاهليةِ .
Ve: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} [en-Nisâ: 29] “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” ayetini okudu ve şöyle dedi: "Bu, Câhiliye ehlinin yaptığı kumardır ."
وأصلُ "الإدلاءِ" إرسالُ الرَّجُلِ الدَّلوَ في سببٍ مُتعلقًا به في البئرِ. فقيل للمُحْتَجِّ لِدَعواهُ : أدْلَى بحجةِ كَيتَ وكَيتَ. إذ كانت حُجَّتُه التي يحتجُّ بها سبَبًا له هو به مُتعلِّقٌ في خُصومَتِه، كتعلُّقِ المستقِي من بئرٍ بدَلو قد أرسلَها فيها بسبَبِها الذي الدَّلوُ به مُتعلقةٌ، يقالُ فيهما جميعًا - أعني من الاحتجاجِ، ومِن إرسالِ الدَّلوِ في البئرِ بسببٍ -: أدلَى فلانٌ بحجَّتِه فهو يُدْلي بها إدلاءً، وأدْلَى دلْوَه في البئرِ فهو يُدْليها إدلاءً.
"el-İdlâ" (إِدْلَاء) kelimesinin aslı, kişinin kovayı bir ipe bağlı olarak kuyuya sarkıtmasıdır. Bu sebeple davası için delil getiren kimse hakkında: "Falan filan delili sarkıttı (öne sürdü)" denilmiştir. Zira öne sürdüğü delil, kuyudan su çeken kimsenin bir iple kuyuya sarkıttığı ve kovanın da o ipe bağlı olduğu durum gibi, çekişmesinde kendisine tutunduğu bir sebeptir. Her ikisi için de -yani hem delil getirmekten hem de kovayı iple kuyuya sarkıtmaktan- şöyle denir: 'Falan kişi delilini öne sürdü (edlâ bihüccetihî yehve yüdlî bihâ idlâen)' ve 'Kovasını kuyuya sarkıttı (edlâ delvehû fi'l-bi'ri fehüve yüdlîhâ idlâen)'.
وأما قولُه: {وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ}. فإنّ فيه وجهين من الإعرابِ؛ أحدُهما، أن يكونَ قولُه {وَتُدْلُوا} جَزْمًا عطفًا على قولِه: {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} : ولَا تُدلوا بها إلى الحكَّامِ. وقد ذُكرَ أن ذلك كذلكَ في قراءةِ أُبيٍّ، بتكريرِ حرف النَّهْي: (وَلَا تُدْلوا بها إلى الحكَّامِ) .
{وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ} “ve onları hakimlere aktarmayın” sözüne gelince; bunda irab bakımından iki vecih vardır: Birincisi, {وَتُدْلُوا} sözünün, {وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} sözüne atfedilerek mezmûm (cezm durumunda) olmasıdır: 'Onları hâkimlere de aktarmayın'. Nehiy harfinin tekrarıyla Übeyy'in kıraatinde bunun bu şekilde: (وَلَا تُدْلوا بها إلى الحكَّامِ) "Onları hâkimlere aktarmayın" olduğu zikredilmiştir.
والآخرُ منهما، النصبُ على الصرفِ، فيكونُ معناه حينئذٍ: لا تأكُلوا
Bu ikisinden diğeri ise sarf üzere mansûb olmasıdır. Bu durumda [cümlenin] manası şöyle olur: Yemeyin
أموالَكم بينكم بالباطلِ وأنتم تُدلُون بها إلى الحكَّامِ، كما قال الشاعر :
mallarınızı aranızda bâtıl ile yemeyin. Nitekim şair şöyle demiştir :
لا تَنْهَ عَنْ خُلُقٍ وتَأتيَ مِثْلَهُ … عارٌ عَلَيْكَ إذَا فَعَلْتَ عَظِيمُ
Bir ahlaktan sakındırıp da kendin onun benzerini işleme… Bunu yaptığın zaman senin için büyük bir ayıptır.
بمعنى: لا تنْهَ عن خلقٍ وأنت تأتي بمثلِه، عارٌ عليك.
Anlamı şudur: Kendin onun benzerini işlediğin halde bir ahlaktan sakındırma, bu senin için bir ayıptır.
وهو أنْ يكونَ في موضعِ جزمٍ - على ما ذُكرَ من قراءةِ أُبيٍّ - أحسنُ منه أن يكونَ نصبًا.
Übeyy'in kıraatinden nakledilene göre, bunun cezm konumunda olması nasb olmasından daha güzeldir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ}.
Yüce Allah'ın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” sözünün tevili hakkında [görüşler].
ذُكرَ أن رسولَ اللهِ ﷺ سُئلَ عن زيادةِ الأهلَّةِ ونُقصانِها، واختلافِ أحوالِها، فأَنْزَل اللهُ هذه الآيةَ جوابًا لهم فيما سألوا عنه.
Resûlullah ﷺ'e hilallerin büyümesi, küçülmesi ve durumlarının farklılaşması hakkında sorulduğu, bunun üzerine Allah'ın sordukları şeye bir cevap olarak bu ayeti indirdiği zikredilmiştir.
ذِكرُ الأخبارِ بذلك
Buna dair haberlerin zikri:
حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ}. قال قتادةُ: سألوا نبيَّ اللهِ ﷺ عن ذلك: لمَ جُعِلتْ هذه الأهلةُ؟ فأنزل اللهُ فيها ما تسمَعون: {قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ}. فجعَلها لصومِ المسلمِين ولإفطارِهم، ولمناسِكِهم وحَجِّهم، ولعِدَّةِ نسائِهم، ومحِلِّ دَينِهم، و في أشياءَ، واللهُ أعلمُ بما يُصلحُ خلقَه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” sözü hakkında rivayet etti: Katâde dedi ki: Allah'ın Peygamberi ﷺ'e bundan: "Bu hilaller ne için yapıldı?" diye sordular; Allah da onlar hakkında işitmekte olduğunuz şu ayeti indirdi: {قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir”. Böylece onları Müslümanların orucu, iftarı, menâsikleri, hacları, kadınlarının iddeti, borçlarının vâdesi ve daha birçok şey için [vakit ölçüsü] kıldı. Allah yarattıklarına neyin iyi geleceğini en iyi bilendir .
حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ،
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den rivayet etti:
قال: ذُكرَ لنا أنهم [سألوا النَّبِيَّ] ﷺ: لَمْ خُلقتِ الأهلةُ؟ فأنزل اللهُ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ}. جعلَها اللهُ مواقيتَ لصومِ المسلمِين وإفطارِهم، ولحجِّهم ومناسِكِهم، ولعدَّةِ نسائهِم، وحَلِّ ديونِهم .
Dedi ki: Bize anlatıldığına göre onlar [Peygamber'e] ﷺ: "Hilaller niçin yaratıldı?" diye sordular; bunun üzerine Allah: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” ayetini indirdi. Allah onları Müslümanların orucu, iftarı, hacları, menâsikleri, kadınlarının iddeti ve borçlarının vadesi için vakit ölçüleri kılmıştır .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ}. قال: هي مواقيتُ لهم في حجِّهم وصوْمِهم وفطرِهم ونُسكِهم .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “insanlar için vakit ölçüleridir” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Onlar haclarında, oruçlarında, iftarlarında ve kurban/menâsiklerinde onlar için vakit ölçüleridir ."
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال الناسُ: لِمَ [جعِلت هذه] الأهلةُ؛ فنزَلت: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ}؛ لصومِهم وإفطارِهم، وحجِّهم ومناسِكِهم. قال: قال ابنُ عباسٍ: ووقتِ حجِّهم، وعِدَّةِ نسائِهم، وحَلِّ ديونِهم .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İnsanlar: "[Bu] hilaller niçin yapıldı?" dediler; bunun üzerine: Oruçları, iftarları, hacları ve menâsikleri için {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir” ayeti indi. Dedi ki: İbn Abbâs: "Haclarının vakti, kadınlarının iddeti ve borçlarının vadesi için" demiştir .
حَدَّثَنِي موسى، قال: ثنا عمرُو بنُ حمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ}: فهي مواقيتُ للطلاقِ والحيضِ والحجِّ .
Bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir”: "Onlar boşanma, hayız ve hac için vakit ölçüleridir ."
وحدِّثتُ عن الحسيِن بنِ الفرجِ، قال: ثنا الفضلُ بنُ خالدٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} يعْني:
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Bize el-Fadl b. Hâlid rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir” [ifadesiyle şunu] kastetmektedir:
حَلَّ دَيْنِهم، ووقتَ حجِّهم، وعِدَّةَ نسائهم .
"Borçlarının vadesi, haclarının vakti ve kadınlarının iddetidir ."
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمِّي، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: سأل الناسُ رسولَ اللهِ ﷺ عن الأهلةِ، فنزَلتْ هذه الآيةُ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ}: يعلَمون بها حَلَّ دَيْنِهم، وعِدَّةَ نسائِهم، ووقتَ حجِّهم .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: İnsanlar Resûlullah ﷺ'e hilaller hakkında sordular; bunun üzerine şu ayet indi: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir”: "Onunla borçlarının vadesini, kadınlarının iddetini ve haclarının vaktini bilirler ."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ نجيٍّ ، عن عليٍّ أنه سُئلَ عن قولِه: {مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ}. قال: هي مواقيتُ الشهرِ هكذا وهكذا وهكذا - وقبَض إبهامَه - فإذا رأيتمُوه فصوموا، وإذا رأيتموه فأَفطِرُوا، فإنْ غُمَّ عليكم فأتِمُّوا ثلاثِين .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed, Şerîk'ten, o Câbir'den, o Abdullah b. Neciyy'den , o da Ali'den rivayet etti; kendisine: {مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “insanlar için vakit ölçüleridir” sözü sorulunca şöyle demiştir: "O, ayın vakit ölçüleridir; şöyle, şöyle ve şöyledir -ve başparmağını büktü-; onu gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin; eğer hava size kapalı olursa otuza tamamlayın ."
فتأويلُ الآيةِ - إذا كان الأمرُ على ما ذكَرناه عمَّن ذكَرنَا عنه قولَه في ذلك -: يسألُونك يا محمدُ عن الأهلةِ ومحاقِها وسِرَارِها وتمامِها واستوائِها وتغيرِ أحوالِها بزيادةٍ ونقصانٍ ومُحاقٍ واسْتِسرارٍ، وما المعنى الذي خالفَ بينَه وبينَ الشمسِ التي هي دائمةٌ أبدًا على حالٍ واحدةٍ لا تتغيرُ بزيادةٍ ولا نقصانٍ؟ فقلْ يا محمدُ: خالفَ بينَ ذلك ربُّكم ﷿ لتصييرِه الأهلةَ - التي سألتم عن أمرِها ومخالفةِ ما بينَها وبينَ غيرِها فيما - خالف بينَها وبينَه - مواقيتَ لكم ولغيرِكم من بني آدمَ في معايشِهم، تُوَقِّتون بزيادتِها ونقصانِها ومحاقِها واسْتسرارِها وإهلالِكم
Ayetin tevili -bu husustaki görüşlerini naklettiğimiz kimselerden zikrettiğimiz üzere ise- şöyledir: Sana hilalleri, onların görünmez olmasını (mehâk), gizlenmesini (sirâr), dolunay halini, tamamlanmasını; artma, eksilme, görünmez olma ve gizlenmeyle hallerinin değişmesini ve sürekli tek bir halde olup artma ve eksilme ile değişmeyen güneşten onu farklı kılan hikmetin ne olduğunu soruyorlar. De ki [ey Muhammed]: Rabbiniz azze ve celle, durumunu ve diğerlerinden farklı oluşunu sorduğunuz hilalleri, -onunla diğeri arasını farklı kıldığı cihetle- geçim hususunda sizin ve diğer ademoğulları için vakit ölçüleri kılmak üzere böyle farklı yaratmıştır; [öyle ki] sizler onların artması, eksilmesi, görünmez olması, gizlenmesi ve onları hilal olarak görmenizle vakitleri belirlersiniz
إيَّاها، أوقاتَ حَلِّ ديونِكم، وانقضاءِ مدةِ إجارةِ من استأجَرْتُموه [مِن أُجَرائِكم] ، وتَصرُّمِ عِدةِ نسائِكم، ووقتَ صومِكم وإفطارِكم، فجعَلَها مواقيتَ للناسِ.
borçlarınızın vadesini, [ücretlilerinizden] kiraladığınız kimsenin kira süresinin bitişini, kadınlarınızın iddetinin sona ermesini, orucunuzun ve iftarınızın vaktini belirlersiniz; bu sebeple onları insanlar için vakit ölçüleri kılmıştır.
وأمّا قولُه: {وَالْحَجِّ} فإنه يعني: وللحجِّ. يقولُ: وجعَلها أيضًا ميقاتًا لحجِّكم تعرِفون بها وقتَ مناسكِكم وحَجِّكم.
{وَالْحَجِّ} “ve hac için” sözüne gelince; hac için [demektir]. Şöyle buyurmaktadır: Onları ayrıca menâsikinizin ve haccınızın vaktini kendisiyle bildiğiniz, haccınız için bir vakit ölçüsü kıldı.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; asıl iyilik, sakınan kimsenin [tavrı]dır. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”
قيل: نزَلتْ هذه الآيةُ في قومٍ كانوا لا يدخُلون إذا أحْرَمُوا بُيوتَهم من قِبلِ أبوابِها.
Denildi ki: Bu ayet, ihrama girdiklerinde evlerine kapılarından girmeyen bir topluluk hakkında inmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ المثنَّي، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمِعتُ البراءَ يقولُ: كانت الأنصارُ إذا حَجُّوا فرجَعوا، لَمْ يدْخُلوا البيوتَ إلَّا من ظُهورِها. قال: فجاءَ رجلٌ من الأنصارِ فدخَل من بابِه، فقيل له في ذلك، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o Ebû İshâk'tan rivayet etti; dedi ki: Berâ'nın şöyle dediğini işittim: Ensâr hac yapıp döndüklerinde evlere ancak arkalarından girerlerdi. Dedi ki: Ensâr'dan bir adam geldi ve kapısından girdi; bunun üzerine kendisine bu durum söylendi de şu ayet indi: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” .
حدَّثني سفيانُ بنُ وكيع، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ، قال: كانوا في الجاهليةِ إذا أحرَموا أتَوا البيوتَ من ظهورِها، ولم يأتُوا من
Bana Süfyân b. Vekî' rivayet etti; dedi ki: Bana babam, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan rivayet etti; dedi ki: [İnsanlar] Câhiliye döneminde ihrama girdiklerinde evlere arkalarından gelirlerdi ve...
أبوابِها، فنزَلت: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ} الآية .
kapılarından [girmezlerdi]; bunun üzerine şu ayet indi: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ} “İyilik, evlere ... girmeniz değildir” .