Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 82. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ داودَ، عن قيسِ بنِ جُبَيْرٍ أنّ الناسَ كانوا إذا أحْرَمُوا لم يدخُلوا حائطًا من بابِه ولا دارًا من بابِها أو بيتًا، فدخَل رسولُ اللهِ ﷺ وأصحابُه دارًا، وكان رجلٌ من الأنصارِ يقالُ له: رفاعةُ بنُ تابوتٍ. فجاء فتسوَّرَ الحائطَ، ثمَّ دخَل على رسولِ اللهِ ﷺ، فلمَّا خرَج من بابِ الدارِ - أو قال: بابِ البيتِ - خرَج معه رِفاعةُ. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ما حَمَلك على ذلك"؟ قال: يا رسولَ اللهِ، رأيتُك خرَجتَ منه فخرَجتُ منه. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: " إنِّي رَجلٌ أحْمَسُ ". فقال: إن تكنْ رجلًا أحْمسَ، فإنّ دِينَنا واحدٌ. فأنزل اللهُ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا}.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: Dâvûd'dan, onun da Kays b. Cübeyr'den şöyle dediğini işittim: İnsanlar ihrama girdiklerinde bir bahçeye kapısından, bir eve veya meskene de kapısından girmezlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı bir eve girdi. Ensâr'dan Rifâa b. Tâbût denilen bir adam vardı. Gelip duvardan atladı, sonra Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına girdi. [Resûlullah] evin kapısından -veya meskenin kapısından- çıktığı zaman Rifâa da onunla birlikte çıktı. [Dâvûd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Seni bunu yapmaya sevk eden nedir?» buyurdu. O: "Ey Allah'ın Resûlü, senin oradan çıktığını gördüm ve ben de oradan çıktım" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz ben ahmesî bir adamım» buyurdu. [Rifâa]: "Sen ahmesî bir adamsan, bizim dinimiz de birdir" dedi. Bunun üzerine Allah [Teâlâ] şunu indirdi: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin iyilik, sakınan [kimsenin iyiliğidir]. Evlere kapılarından girin.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا}. يقولُ: ليس البرُّ بأن تأتُوا البيوتَ من كَوّاتٍ في ظهورِ البيوتِ، وأبوابٍ في جُنُوبها، تجعَلُها أهلُ الجاهليةِ، فنُهوا أن يَدْخُلوا منها، وأُمروا أنْ يدخُلوا من أبوابِها .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın şu sözü hakkında rivayet etti: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir.” Şöyle demektedir: İyilik, Câhiliye ehlinin yaptığı gibi evlerin arkalarındaki menfezlerden ve yanlarındaki kapılardan evlere girmeniz değildir. Onlar buralardan girmekten nehyedildiler ve kapılarından girmekle emrolundular .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: كان ناسٌ من أهلِ الحجازِ إذا أحْرَمُوا لم يدخُلوا من أبوابِ بيوتِهم ودخَلوا من ظُهورِها، فنزَلت: {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى} الآية .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o İbrâhîm'den rivayet etti; dedi ki: Hicaz ehlinden birtakım insanlar ihrama girdikleri zaman evlerinin kapılarından girmez, arkalarından girerlerdi; bunun üzerine: {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى} “Asıl iyilik, sakınan kimsenin [tavrı]dır...” ayeti indi.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا}. قال: كان المشركون إذا أحْرمَ الرجُلُ منهم نَقَب كَوَّةً في ظهرِ بيتِه فجعَل سُلَّمًا، فجعَل يدخُلُ منها. قال: فجاء رسولُ اللهِ ﷺ ذاتَ يومٍ ومعه رجلٌ من المشركين. قال: فأتى البابَ ليدخُلَ منه. قال: فانطَلق الرجلُ ليدخلَ من الكَوَّةِ. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ما شأنُكَ؟ " قال: فقال: إني أحْمسُ. فقال

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا} “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir; asıl iyilik, sakınan kimsenin [tavrı]dır. Evlere kapılarından girin ve sakının...” ayeti hakkında şöyle dedi: Müşriklerden biri ihrama girdiği zaman evinin arkasında bir delik açar, bir merdiven koyar ve oradan girerdi. Dedi ki: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanında müşriklerden bir adamla geldi. Dedi ki: [Resûlullah] oradan girmek üzere kapıya yöneldi. Dedi ki: Adam ise delikten girmek üzere yöneldi. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ne yapıyorsun?» buyurdu. [Adam]: Ben Ahmesîyim, dedi. Bunun üzerine Resûlullah

رسولُ اللهِ: "وأنا أحْمَسُ" .

Resûlullah: "Ben de Ahmesîyim" buyurdu .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن الزهريِّ، قال: كان ناسٌ من الأنصارِ إذا أهلُّوا بالعمرةِ لم يَحُلْ بينَهم وبينَ السماءِ شيْءٌ، يتحرَّجُون من ذلك. وكان الرجلُ يخرُجُ مُهِلًّا بالعُمرةِ، فتبدُو له الحاجةُ بعدَ ما يخرُجُ من بيتِه، فيرجِعُ ولا يدخُلُ من بابِ الحجرةِ من أجلِ سقفِ البابِ أن يحولَ بينَه وبين السماءِ، فيفتحُ الجدارَ من ورائِه، ثم يقومُ في حجرتِه فيأمرُ بحاجَتِه، فتُخرَجُ إليه من بيتِه، حتى بلغَنا أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ أهلَّ زمنَ الحديْبِيةِ بالعُمرةِ، فدخَل حجرةً، فدخَل رجلٌ على أثَرِه من الأنصارِ من بني سَلِمةَ، فقال له النبيُّ ﷺ: "إنِّي أحْمَسُ" - قال الزهريُّ: وكانت الحُمْسُ لا يبالون ذلك - فقال الأنصاريُّ: وأنا أَحْمسُ. يقولُ: وأنا على دينِك. فأنزَل اللهُ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den haber verdi; dedi ki: Ensâr'dan birtakım kimseler umre için ihrama girdiklerinde [bunu günah sayıp] çekindikleri için kendileriyle gökyüzü arasına hiçbir şeyin girmesine izin vermezlerdi. Adam umre için ihrama girmiş olarak çıkar, evinden çıktıktan sonra bir ihtiyacı ortaya çıkar, geri döner fakat kapının tavanı kendisiyle gökyüzü arasına girer endişesiyle odanın kapısından girmezdi; duvarı arkasından delip açar, sonra odasında durup ihtiyacını söyler ve ihtiyacı evinden kendisine çıkarılırdı. Nihayet bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye zamanında umre için ihrama girdi ve bir odaya girdi. Ensâr'dan Benî Selime'ye mensup bir adam da onun peşinden girdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Şüphesiz ben Ahmesîyim" buyurdu -Zührî dedi ki: Hums kabilesi mensupları buna aldırış etmezlerdi-. Bunun üzerine Ensârî: "Ben de Ahmesîyim" dedi; yani "Ben de senin dinin üzereyim" demek istedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” [ayetini] indirdi.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ} الآية كلّها. قال قتادةُ: كان هذا الحيُّ من الأنصارِ في الجاهليةِ إذا أهلَّ أحدُهم بحجٍّ أو عمرةٍ لا يدخُلُ دارًا من بابِها إلَّا أن يتسوَّرَ حائطًا تسوُّرًا، وأسلَمُوا وهم كذلك، فأنزَل اللهُ في ذلك ما تسمَعون، ونهاهُم عن صنيعِهم ذلك، وأخبرَهم أنه ليس من البرِّ صنيعُهم ذلك، وأمَرَهُم أن يأتُوا البيوتَ من أبوابِها .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ} “İyilik, evlere... girmeniz değildir” ayetinin tamamı hakkında rivayet etti. Katâde dedi ki: Câhiliye döneminde Ensâr'ın bu kabilesinden biri hac veya umre için ihrama girdiğinde, duvardan aşarak girmek dışında bir eve kapısından girmezdi. Müslüman olduklarında da bu hâl üzere idiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta işittiğiniz [ayeti] indirdi; onları bu yaptıklarından nehyetti, bu yaptıklarının iyilikten olmadığını kendilerine bildirdi ve evlere kapılarından girmelerini emretti .

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, ...'den rivayet etti:

السُّدِّيِّ قولَه: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا}: فإنَّ ناسًا من العربِ كانوا إذا حَجُّوا لم يدخُلوا بيوتَهم من أبوابِها، كانوا يَنْقُبونَ في أدْبارِها، فلما حجَّ رسولُ اللهِ ﷺ حجةَ الوداعِ، أقبلَ يَمشِي ومعه رجلٌ من أولئك وهو مسلمٌ، فلما بلَغ رسولُ اللهِ ﷺ بابَ البيتِ، احتبسَ الرجلُ خلْفَه وأبَى أنْ يَدخُلَ، قال: يا رسولَ اللهِ، إني أحْمسُ. يقولُ: إني مُحرِمٌ - وكان أولئك الذين يفعَلون ذلك يُسمَّون الحُمسَ - قال رسولُ اللهِ ﷺ: "وأنا أيْضًا أحْمَسُ، فادْخُلْ". فدخَل الرجلُ، فأنزل اللهُ: {وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} .

es-Süddî'den Allah Teâlâ'nın şu sözü hakkında: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir”: Araplardan birtakım insanlar hacca gittiklerinde evlerine kapılarından girmez, arkalarında delik açarlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nı yaptığı zaman yürüyerek geldi, yanında da onlardan Müslüman olmuş bir adam vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evin kapısına ulaştığında adam arkasında durdu ve girmekten kaçındı; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, ben Ahmesîyim" -yani "Ben ihramlıyım" demek istiyordu; bunu yapan kimselere el-Hums denilirdi-. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben de Ahmesîyim, gir!" buyurdu. Bunun üzerine adam girdi ve Allah Teâlâ: {وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} “Evlere kapılarından girin” [ayetini] indirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا}: وإن رجالًا من أهلِ المدينةِ كانوا إذا خاف أحدُهم من عَدوِّه شيئًا أحرَم فأمِنَ، فإذا أحْرَمَ لم يَلِجْ من بابِ بيتِه، واتخذَ نَقْبًا من ظهرِ بيتِه، فلمَّا قدِم رسولُ الله ﷺ المدينةَ، كان بها رجلٌ محرمٌ كذلك. وإنَّ أهلَ المدينةِ كانوا يُسمُّون البستانَ الحُشَّ. وإنّ رسولَ اللهِ ﷺ دخَل بستانًا، فدخَله من بابِه، ودخَل معه ذلك المحرِمُ، فناداه رجلٌ من ورائِه: يا فلانُ، إنك محرمٌ وقد دخلْتَ [مع الناسِ]. فقال: أنا أحمسُ. [وقال]: يا رسولَ اللهِ، إنْ كنتَ محرمًا فأنا محرمٌ، وإنْ كنتَ أحْمسَ فأنا أحْمسُ. فأنزَل اللهُ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} إلى آخرِ الآيةِ. فأحلَّ اللهُ للمؤمنين أن يدخُلوا من أبوابِها.

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; asıl iyilik, sakınan kimsenin [tavrı]dır. Evlere kapılarından girin” ayeti hakkında rivayet etti [ve şöyle dedi]: Medine ahalisinden birtakım adamlar vardı ki içlerinden biri düşmanından bir şey hususunda endişe ettiğinde ihrama girer ve böylece güvende olurdu. İhrama girdiği zaman evinin kapısından içeri girmez, evinin arkasından bir delik açardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde, orada bu durumda olan ihramlı bir adam vardı. Medine halkı bahçeye "el-huşş" derlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir bahçeye yönelip kapısından girdi, o ihramlı kimse de onunla birlikte girdi. Bunun üzerine arkasından bir adam ona: “Ey falan! Sen ihramlısın ve [insanlarla birlikte] [kapıdan] girdin!” diye seslendi. O da: “Ben Ahmesîyim (Hums kabilesindenim/kendine dinde zorluk koyanlardanım)” dedi. [Ve dedi ki]: “Ey Allah'ın Resûlü! Eğer sen ihramlıysan ben de ihramlıyım, şayet sen Ahmesî isen ben de Ahmesîyim.” Bunun üzerine Allah Teâlâ ayetin sonuna kadar {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir...” ayetini indirdi. Böylece Allah müminlere [evlere] kapılarından girmelerini helal kıldı.

حدثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا}. قال: كان أهلُ المدينةِ وغيرُهم إذا أحرَمُوا لم يدْخُلوا البيوتَ إلَّا من ظُهورِهَا، وذلك أن يَتَسَوَّرُوها، فكان إذا أحرَم أحدُهم لا يدخُلُ البيتَ إلَّا أن يتَسوَّرَه من قِبلِ ظهرِه، وأنّ النبيَّ ﷺ دخَل ذاتَ يومٍ بيتًا لبعضِ الأنصارِ، فدخَل رجلٌ على أثَرِه ممّنْ قد أَحْرَمَ، فأنكَروا ذلك عليه، وقالوا: هذا رجلٌ فاجرٌ فقال النبيُّ ﷺ: "لِمَ دَخَلْتَ مِنَ البابِ وَقَدْ أحْرَمْتَ؟ " قال: رأيتُكَ يا رسولَ اللهِ دخلتَ فدخلتُ على أثَرِكَ. فقال النبيُّ ﷺ: "إنِّي أحْمَسُ" - وقريشٌ يومَئذٍ تُدعَى الحُمْسَ - فلمَّا أن قال ذلك النبيُّ ﷺ، قال الأنصاريُّ: إنّ دِيني دِينُك. فأنزَل اللهُ: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} الآية .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah Teâlâ'nın şu sözü hakkında rivayet etti: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; asıl iyilik, sakınan kimsenin [tavrı]dır. Evlere kapılarından girin.” Dedi ki: Medine ehli ve başkaları ihrama girdiklerinde evlere ancak arkalarından, yani duvardan aşarak girerlerdi. Onlardan biri ihrama girdiğinde eve ancak arkasından aşarak girerdi. Bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan birinin evine girdi. İhrama girmiş olanlardan bir adam da onun peşinden girdi. Bunun üzerine bunu ayıplayıp: "Bu günahkâr bir adamdır" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İhrama girmiş olduğun hâlde neden kapıdan girdin?" buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Senin girdiğini gördüm ve peşinden girdim" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz ben Ahmesîyim" buyurdu -o günlerde Kureyş'e el-Hums denilirdi-. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söyleyince Ensârî: "Şüphesiz benim dinim senin dinindir" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ayetin sonuna kadar {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir...” [ayetini] indirdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: قلتُ لعطاءٍ: قولُه: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا}.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti; dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya Allah Teâlâ'nın: {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” sözünü sordum.

قال: كان أهلُ الجاهليةِ يأْتونَ البيوتَ من ظهورِها ويَروْنه بِرًّا، فقال: "البرُّ"، ثم نعَت "البرَّ"، وأَمرَ أنْ يأتُوا البيوتَ من أبوابِها. قال ابنُ جُريجٍ: وأخبرني عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ أنه سمِعَ مجاهدًا يقولُ: كانت هذه الآيةُ في الأنصارِ يأتُونَ البيوتَ من ظهورِها يتبرَّرُون بذلك.

Dedi ki: Câhiliye ehli evlere arkalarından gelir ve bunu bir iyilik sayarlardı; Allah Teâlâ "iyilik" dedi, sonra "iyiliği" nitelendirdi ve evlere kapılarından girmelerini emretti. İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr haber verdi ki o, Mücâhid'in şöyle dediğini işitmiştir: Bu ayet, evlere arkalarından gelip bununla iyilik ve takva arayan Ensâr hakkında indi.

فتأويلُ الآيةِ إذن: وليس البرُّ أيُّها الناسُ بأن تأتُوا البيوتَ في حالِ إحرامِكم من ظُهورِها، ولكن البرَّ من اتقى اللهَ ﷿ فخافَه، وتجنَّبَ مَحارمَه فأطاعَهُ بأداءِ فرائضِه التي أمرَه بها. فأما إتيانُ البيوتِ من ظهورِها فلا برَّ للهِ فيه، فأْتوهَا من حيثُ

Bu durumda ayetin tevili şöyledir: Ey insanlar! İyilik, ihramlı hâlinizde evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin asıl iyilik, aziz ve celil olan Allah'tan sakınan, O'ndan korkan, haramlarından kaçınan ve emrettiği farzları eda ederek O'na itaat eden kimsenin [yaptığıdır]. Evlere arkalarından gelmeye gelince, bunda Allah için hiçbir iyilik [ve sevap] yoktur; öyleyse onlara nereden...

شئتُم مِن أبوابِها وغيرِ أبوابِها، ما لم تعتقِدوا تحريمَ إتيانِها من أبوابِها في حالٍ من الأحوالِ، فإنّ ذلك غيرُ جائزٍ لكم اعتقادُه؛ لأنَّه مما لم أحرِّمْه عليكم.

dilerseniz -kapılarından olsun veya kapıları dışından olsun- hiçbir hâlde kapılarından girmenin haram olduğuna inanmadığınız sürece girin; çünkü bunu bu şekilde inanmanız sizin için caiz değildir, zira o Ben'im size haram kılmadığım şeylerdendir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {وَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)} “Ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”

يعني بذْلك جلَّ ثناؤُه: واتقُوا اللهَ أيّها الناسُ، فاحذَرُوه وارهَبُوه، بطاعتِه فيما أمَركم به من فرائضِه، واجتنابِ ما نهاكم عنه؛ لتفلِحُوا فتُنْجِحُوا في طَلِباتِكم لديه، وتُدرِكُوا به البقاءَ في جِنانِه، والخلودَ في نَعيمِه.

Senası yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Allah'tan sakının, O'nun size emrettiği farzlarında O'na itaat ederek ve sizi nehyettiği şeylerden kaçınarak O'ndan çekinin ve korkun ki kurtuluşa eresiniz; böylece O'nun katındaki dileklerinizde başarıya ulaşasınız ve bu sayede O'nun cennetlerinde ebedi kalışı ve nimetlerindeki sonsuzluğu elde edesiniz.

وقد بينَّا معنى "الفلاحِ" فيما مضَى قَبلُ بما يدلُّ عليه .

Daha önce "felâh" kelimesinin anlamına delalet eden açıklamayı yapmıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.”

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: هذه الآيةُ هي أوّلُ آيةٍ نزَلتْ في أمْرِ المسلمين بقتالِ المشركين. وقالوا: أُمِر فيها المسلمون بقتالِ مَن قاتَلَهم من المشركينَ، والكَفِّ عمَّن كفَّ عنهم منهم ، ثم نُسِخَتْ بعدُ بـ "براءةَ".

Tevil ehli bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, Müslümanlara müşriklerle savaşmanın emredilmesi hususunda inen ilk ayettir. Dediler ki: Bu ayette Müslümanlara, müşriklerden kendileriyle savaşanlarla savaşmaları, onlardan savaştan el çekenlerden de el çekmeleri emredilmiş , daha sonra bu hüküm "Berâe" [Tevbe suresi] ile neshedilmiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ وابنُ أبي جعفرٍ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ في قولِه: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}. قال: هذه أوّلُ آيةٍ نزَلتْ في القتالِ بالمدينةِ، فلمَّا نزَلتْ كان رسولُ اللهِ ﷺ يقاتِلُ من قاتَله، ويكفُّ

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa‘d ve İbn Ebî Ca‘fer, Ebû Ca‘fer'den, o da er-Rebî‘den nakletti; o, {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, Medine'de savaş konusunda inen ilk ayettir. Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle savaşanla savaşıyor ve el çeken...

عمَّن كفَّ عنه، حتى نزَلتْ "براءةُ". قال: ولم يَذكُرُ عبدُ الرحمنِ المدينةَ .

"Berâe" [suresi] inene kadar kendisinden el çekenden de el çekiyordu. [Râvi] dedi ki: Abdurrahman Medine'yi zikretmedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: قد نُسِخَ هذا. وقرأ قولَ اللهِ: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} [التوبة: ٣٦]. وهذه الناسخةُ. وقرأ: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ}. حتى بلَغ: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} إلى {إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [التوبة: ١ - ٥].

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd ayetin sonuna kadar {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın...” sözü hakkında şöyle dedi: Bu neshedilmiştir. Ve Allah Teâlâ'nın şu sözünü okudu: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” [et-Tevbe: 36]. Ve nesheden ayet budur. [Ayrıca] {بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ} “Allah ve Resûlü'nden bir ültimatomdur” [ayetini] okudu ve {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün...” kısmından {إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [kısmına kadar] okudu [et-Tevbe: 1-5].

وقال آخَرون: بل ذاك أمرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه المسلمين بقتالِ الكفارِ لم يُنْسَخْ، وإنما الاعتداءُ الذي نهاهُم اللهُ عنه، هو نهيُه عن قتلِ النساءِ والذَّرَارِيِّ. قالوا: والنهيُ عن قتلِهم ثابتٌ حكمُه اليومَ. قالوا. ولا شيْءَ نُسِخَ من حكمِ هذه الآيةِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu, senası yüce olan Allah'ın Müslümanlara kâfirlerle savaşmaları yönündeki neshedilmemiş bir emridir. Allah'ın onları nehyettiği haddi aşma (i'tidâ) ise kadınları ve çocukları öldürmekten nehyetmesidir. Dediler ki: Onları öldürme yasağının hükmü bugün de sabittir. Ve dediler ki: Bu ayetin hükmünden hiçbir şey neshedilmemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن صَدقةَ الدمشقيِّ، عن يحيى بنِ يحيى الغسانيِّ، قال: كتبتُ إلى عمرَ بنِ عبدِ العزيزِ أسألُه عن قولِه: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}. قال: فكتَب إليَّ أَنَّ ذلك في النساءِ والذُّرِّيةِ، [ومن] لمْ يَنْصِبْ لك الحربَ منهم.

Bize Süfyân b. Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Sadaka ed-Dımaşkî'den, o da Yahyâ b. Yahyâ el-Gassânî'den rivayet etti; dedi ki: Ömer b. Abdilazîz'e [mektup] yazıp Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez” buyruğunu sordum. [Yahyâ] dedi ki: O da bana, bunun kadınlar, çocuklar [ve] onlardan sana karşı savaş açmamış kimseler hakkında olduğunu yazdı.

حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسَى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ}: لأصحابِ محمدٍ ﷺ أُمِرُوا بقتالِ الكفارِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” sözü hakkında rivayet etti: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına kâfirlerle savaşmaları emredilmiştir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}. يقولُ: لا تقتُلوا النساءَ والصبْيانَ والشيخَ الكبيرَ، ولا مَنْ ألْقَى إليكم السَّلَمَ وكفَّ يدَه، فإنْ فعلتُم فقد اعتديتُم .

Bana Ali b. Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti; dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın şu sözü hakkında rivayet etti: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.” Şöyle demektedir: Kadınları, çocukları, yaşlı ihtiyarı ve size barış teklif edip elini [savaştan] çekeni öldürmeyin; eğer [bunu] yaparsanız haddi aşmış olursunuz .

حدَّثني ابنُ البرْقىِّ، قال: ثنا عَمرُو بنُ أبي سلَمةَ، عن سعيدِ بنِ عبدِ العزيزِ، قال: كتَب عُمرُ بنُ عبدِ العزيز إلى عديٍّ بنِ أرطاةَ: إنِّي وجَدتُ آيةً في كتابِ اللهِ: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}. أي: لا تقاتِلْ من لا يُقاتلُ. يعني النساءَ والصبيانَ والرهبانَ. وأوْلَى هذين القولين بالصوابِ القولُ الذي قاله عمرُ بنُ عبدِ العزيزِ؛ لأن دَعوَى المدَّعِي نَسْخَ آيةٍ مُحْتملٍ أن تكونَ غيرَ منسوخةٍ، بغيرِ دَلالةٍ على صحَّةِ دعْواه - تَحكُّمٌ، والتحَكُّمُ لَا يَعجِزُ عنه أحدٌ.

Bana İbnü'l-Berkī rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Saîd b. Abdilazîz'den rivayet etti; dedi ki: Ömer b. Abdilazîz, Adiy b. Ertât'a şöyle yazdı: "Ben Allah'ın Kitabı'nda bir ayet buldum: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.” Yani savaşmayanla savaşma; [bununla] kadınları, çocukları ve rahipleri kastediyor." Bu iki görüşten gerçeğe en yakın olanı Ömer b. Abdilazîz'in söylediği görüştür. Çünkü bir iddia sahibinin, mensuh (hükmü kaldırılmış) olmama ihtimali bulunan bir ayetin mensuh olduğunu iddiasının sıhhatine dair bir delil bulunmaksızın öne sürmesi indî bir hükümdür (delilsiz bir iddiadır); indî hüküm vermekten ise hiç kimse âciz kalmaz.

وقد دلَّلنَا على معنى "النسخِ"، والمعنى الذي من قِبَلِه ثبَتت صحةُ النَّسخِ، بما قد أغنَى عن إعادَتِه في هذا الموضعِ .

"Nesh"in anlamını ve neshin sıhhatinin kendisiyle sabit olduğu manayı, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde delilleriyle ortaya koymuştuk .

فتأويلُ الآيةِ - إذ كان الأمرُ على ما وصَفْنا -: وقاتلُوا أيُّها المؤمنون في سبيلِ اللهِ. وسَبيلُه: طريقُه الذي أوضحَه، ودينُه الذي شرَعَه لعبادِه، يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه. وقاتلوا في طاعتِي، وعلى ما شرَعتُ لكم من دينِي، وادْعُوا إليه مَن وَلَّى عنه واستكبرَ، بالأيدِي والألسنِ، حتى يُنِيبُوا إلى طاعتِي، أو يُعطوكم الجزيةَ صَغارًا إنْ كانوا أهلَ كتابٍ. وأمَرهم جلَّ ثناؤُه بقتالِ مَن كان فيه قتالٌ من مُقاتِلةِ أهلِ الكفرِ، دونَ مَن لم يكنْ فيه قِتالٌ، من نسائِهم وذَراريِّهم، فإنهم أموالٌ وخَوَلٌ لهم، إذا غُلبَ المقاتلون منهم فقُهِرُوا. فذلك معنى قولِه: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} [لا أنه] أباح الكفَّ عمَّنْ كفَّ فلم يقاتلْ مِن مشركِي أهلِ الأوثانِ، أو الكافِّينَ عن قتالِ المسلمينَ مِن كفارِ أهلِ الكتابِ على غير إعطاءِ الجزيةِ صَغارًا.

Durum vasfettiğimiz gibi olduğuna göre ayetin tevili şöyledir: Ey müminler, Allah yolunda savaşın! O'nun yolu; açıkladığı yolu ve kulları için teşri kıldığı dinidir. Senası yüce olan Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Benim itaatim uğrunda ve dinimden sizin için teşri kıldığım esaslar üzere savaşın; ellerle ve dillerle, ondan yüz çevirip büyüklük taslayanları, Benim itaatime dönünceye kadar yahut eğer Ehl-i kitap iseler boyun eğerek cizye verinceye kadar ona davet edin. Senası yüce olan Allah, kâfirlerin savaşçılarından kendisinde savaşma kabiliyeti bulunanlarla savaşmayı emretmiş; kendisinde savaşma kabiliyeti bulunmayan kadınları ve çocuklarıyla savaşmayı ise emretmemiştir; zira savaşçıları mağlup edilip kahredildiklerinde onlar [müminler için] birer ganimet malı ve hizmetçidirler. İşte {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” sözünün anlamı budur; [yoksa] putperest müşriklerden savaşı bırakıp savaşmayanlardan veya Ehl-i kitap kâfirlerinden boyun eğerek cizye vermek şartı olmaksızın Müslümanlarla savaşmaktan el çekenlerden el çekmeyi mubah kılmış değildir .

فمعنى قولِه: {وَلَا تَعْتَدُوا}: لا تقتُلوا وليدًا ولا امرأةً، ولا مَن أعطاكُم الجزيةَ مِن أهلِ الكتابيْن والمجوسِ، {إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ}، الذين يتجاوزون حدودَه، فيَسْتحلُّون ما حرَّمه عليهم من قَتلِ هؤلاءِ الذين حرَّمَ قتلَهم، من نساءِ المشركين وذَرارِيِّهم.

O'nun: {وَلَا تَعْتَدُوا} “Ve aşırı gitmeyin” sözünün anlamı şudur: Ne bir çocuğu ne bir kadını ne de iki Kitap ehlinden ve Mecûsîlerden size cizye veren bir kimseyi öldürün. {إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez”; yani O'nun sınırlarını aşanları, müşriklerin kadınları ve çocuklarından öldürülmesini haram kıldığı kimseleri öldürmeyi helal sayarak O'nun kendilerine haram kıldığını helal kılanları sevmez.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} “Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın” sözünün tevili hakkındaki görüş [şöyledir]:

يعنِي بذلك جلَّ ثناؤه: واقتُلوا أيُّها المؤمنون الذين يقاتلونكم من المشركين حيث أصبتم مَقاتلَهم ، وأمكَنكم قتلُهم، وذلك هو معنى قولِه: {حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ}.

Senası yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Müşriklerden sizinle savaşanları, can alıcı yerlerini vurduğunuz ve onları öldürmeye güç yetirdiğiniz her yerde öldürün. İşte O'nun: {حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “Onları yakaladığınız yerde” sözünün anlamı budur.

ومعنى الثَّقافةِ بالأمرِ: الحِذْقُ به والبصرُ، يقالُ: إنَّه لثَقِفٌ لَقِفٌ. إذا كان جَيِّدَ الحذرِ في القتالِ، بصيرًا بمواضِعِ القَتلِ.

Bir işte "sekāfe"nin anlamı; onda maharetli ve basiretli olmaktır. Savaşta tedbiri gayet iyi olan ve öldürme noktalarını çok iyi bilen kimse için: "Şüphesiz o mâhir ve çeviktir (sekifun lekif)" denilir.

وأمّا التَّثقيفُ فمعنًى غيرُ هذا، وهو التقويمُ.

"Tesḳīf"e gelince; bu bundan farklı bir anlam olup düzeltmek ve doğrultmaktır.

فمعنى {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ}: اقتُلوهم في أيِّ مكانٍ تَمكَّنتُم من قتلِهم، وأبصرْتُم مَقاتلَهم.

Buna göre {وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “Onları yakaladığınız yerde öldürün” ifadesinin anlamı: Onları öldürmeye güç yetirdiğiniz ve can alıcı yerlerini gördüğünüz her yerde öldürün demektir.

وأما قولُه: {وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} فإنه يعني بذلك المهاجرين الذين أُخرِجُوا من ديارِهم ومنازِلهم بمكّةَ، فقال لهم جلَّ ثناؤُه: وأَخرِجُوا هؤلاء الذين يقاتلونَكم وقد أخْرجوكم مِن ديارِكم، مِن مساكنِهم وديارِهم كما أخرَجوكم منها.

O'nun: {وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} “ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın” sözüne gelince; Allah bununla Mekke'deki yurtlarından ve evlerinden çıkarılan muhacirleri kastetmektedir. Senası yüce olan Allah onlara şöyle buyurmuştur: Sizinle savaşan ve vaktiyle sizi yurtlarınızdan çıkarmış olan bu kimseleri, onlar sizi yurtlarınızdan çıkardıkları gibi siz de kendi meskenlerinden ve yurtlarından çıkarın.

القولُ في تأويلِ قوله: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir.”

يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}: والشركُ باللهِ أشدُّ مِن القتلِ.

Senası yüce olan Allah: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah'a şirk koşmak, öldürmekten daha beterdir.

وقد بيَّنتُ فيما مضَى أن أصلَ الفتنةِ الابتلاءُ والاختبارُ .

Daha önce fitnenin aslının ibtila (sınama) ve imtihan olduğunu açıklamıştım .

فتأويلُ الكلامِ: وابتلاءُ المؤمنِ في دينِه حتى يرجِعَ عنه فيصيرَ مشركًا بالله مِن

Sözün tevili (anlamı) şöyledir: Müminin dininde imtihan edilip [baskıya uğrayarak] ondan dönmesi ve Allah'a şirk koşan biri hâline gelmesi,

بعدِ إسلامِه، أشدُّ عليه وأضرُّ من أن يُقتلَ مقيمًا على دينِه، مُتمسِّكًا بمِلَّتِه محقًّا فيه.

Allah'a şirk koşan biri hâline gelmesi, onun için dininde sabit, inancına (milletine) sımsıkı bağlı ve onda hak üzere iken öldürülmesinden daha ağır ve daha zararlıdır.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. قال: ارتدادُ المؤمنِ إلى الوَثنِ أشدُّ عليه من [أنْ يُقْتلَ] .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında rivayet etti: Dedi ki: Müminin puta [tapan müşrikliğe] geri dönmesi, onun için [öldürülmesinden] daha ağırdır.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يَزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. يقولُ: الشِّرْكُ أشدُّ من القتلِ.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: Şirk, öldürmekten daha beterdir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادة مثلَه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .

حدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثَنَا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. يقول: الشركُ أشدُّ من القتلِ .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: Şirk, öldürmekten daha beterdir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهيرٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. قال: الشركُ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti; dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında rivayet etti; Dedi ki: [O], şirktir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: أخبرني عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. قال: الفتنةُ الشركُ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında haber verdi; Dedi ki: Fitne, şirktir.

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. قال: الشركُ أشدُّ من القتلِ. حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ}. قال: فتنةُ الكفرِ .

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Fadl b. Hâlid'den işittim; dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, ed-Dahhâk'tan Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında rivayet etti; Dedi ki: Şirk, öldürmekten daha beterdir. Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne, öldürmekten daha beterdir” sözü hakkında dedi ki: Küfür fitnesidir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١)}

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١)} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer orada sizinle savaşırlarsa onları öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir.”

والقرأةُ مختلفةٌ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامّةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ ومكةَ: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} . بمعنى: ولا تَبْدءوا أيُّها المؤمنون المشركينَ بالقتالِ عندَ المسجدِ الحرامِ حتى يَبدَءوكم به، فإن بَدءوكم به هنالِك عندَ المسجدِ الحرامِ في الحَرَمِ فاقتلُوهم، فإن اللهَ ﷿ جعَل ثوابَ الكافرينَ على كفرِهم وأعمالِهم السيئةِ القتلَ في الدنيا، والخزيَ الطويلَ في الآخرةِ.

Kurrâ (kıraat âlimleri) bunu okumakta ihtilaf etmiştir. Medine ve Mekke ehlinin kurrâsının geneli bunu şöyle okumuştur: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” . Anlamı şudur: Ey müminler! Müşrikler Mescid-i Harâm yanında sizinle savaşa başlamadıkça siz onlarla savaşa başlamayın. Şayet onlar orada, Harem'de Mescid-i Harâm'ın yanında sizinle savaşa başlarlarsa onları öldürün. Çünkü aziz ve celil olan Allah, kâfirlerin küfürlerinin ve kötü amellerinin karşılığını dünyada öldürülmek, ahirette ise uzun bir rüsvaylık kılmıştır.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يَزِيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ}: كانوا لا يُقاتِلون فيه حتى يُبدَءُوا بالقتالِ، ثم نسَخَ بعدُ ذلكَ، فقال: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} حتى لا يكونَ

Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü rivayet etti: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın”: [Müslümanlar], kendileriyle savaşa başlanmadıkça orada savaşmıyorlardı. Daha sonra [Allah] bunu neshetti (hükmünü kaldırdı) ve şöyle buyurdu: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”; yani hiçbir

شركٌ {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ}: أن يُقالَ: لا إلهَ إلَّا اللهُ. عليها قاتَل نبيُّ اللهِ، وإليها دَعَا .

şirk kalmayıncaya {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar”; yani 'Lâ ilâhe illallâh' denilinceye kadar. Allah'ın Peygamberi bunun uğrunda savaşmış ve buna davet etmiştir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ}: فأمَر اللهُ جلَّ ثناؤُه نبيَّه ألا يقاتلَهم عندَ المسجدِ الحرامِ، إلا أن يُبدَءُوا فيه بقتالٍ، ثم نَسَخ اللهُ ذلك بقولَه: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. فأمَر اللهُ نبيَّه إذا انقضَى الأجلُ أن يُقاتِلَهُم في الحِلِّ والحرمِ، وعند البيتِ، حتى يَشهدوا أن لا إلهَ إلَّا اللهُ، وأن محمدًا رسولُ اللهِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet etti; dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den rivayet etti: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün”: Senası yüce olan Allah, Peygamberine Mescid-i Harâm yanında onlar savaşa başlamadıkça kendileriyle savaşmamasını emretti; sonra Allah bunu: {فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözüyle nesh etti. Allah, süre bittiğinde Peygamberine; 'Lâ ilâhe illallâh ve Muhammedün Resûlullâh' diye şahitlik edinceye kadar Hıll bölgesinde de Harem'de de Beyt'in yanında da onlarla savaşmasını emretti .

حدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا عبد اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه، {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ}: فكانوا لا يقاتِلونَهم فيه، ثم نسَخَ ذلك بَعدُ، فقال: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın” sözü hakkında rivayet etti: [Müslümanlar] orada onlarla savaşmıyorlardı; sonra Allah bunu nesh edip şöyle buyurdu: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” .

وقال بعضُهم: هذه آيةٌ محكمةٌ غيرُ منسوخةٍ.

Bazıları da: “Bu, muhkem olup mensuh olmayan bir ayettir” dediler.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, [o da]

مجاهدٍ: {فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ}: في الحرمِ، {فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} لا تقاتِلْ أحدًا فيه أبدًا، فمن عدَا عليكَ فَقاتَلكَ فقاتِلْه كما يُقاتِلُك .

Mücâhid'den rivayet etti: {فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ} “Eğer sizinle savaşırlarsa”, [yani] Harem'de; {فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} “onları öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir”. Orada hiç kimseyle asla savaşma; ama kim sana saldırıp seninle savaşırsa, sana karşı savaştığı gibi sen de onunla savaş .

وقرَأ ذلك عُظْمُ قَرأةِ الكوفيِّينَ: (ولَا تَقْتُلُوهم عِنْدَ المسْجِدِ الحرامِ حتى يَقْتُلُوكم فيه فإنْ قَتَلُوكم فاقْتُلُوهم) . بمعنى: ولا تبدَءوهُم بقتلٍ حتى يبدَءوكم به.

Kûfeli kurrânın çoğunluğu ise bunu: (ولَا تَقْتُلُوهم عِنْدَ المسْجِدِ الحرامِ حتى يَقْتُلُوكم فيه فإنْ قَتَلُوكم فاقْتُلُوهم) şeklinde okumuştur . Anlamı: Onlar sizinle öldürmeye başlamadıkça siz onlarla öldürmeye başlamayın demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبي حمادٍ. ، عن حمزةَ الزياتِ، قال: قلتُ للأعمشِ: أرأيتَ قراءَتَك: (وَلَا تَقْتُلُوهم عِنْدَ المسجِدِ الحَرَامِ حتَّى يَقْتُلوكم فيه فإن قَتَلُوكم فاقْتُلُوهم كَذلِكَ جَزَاءُ الكافِرِينَ فإِنِ انْتَهَوْا فإنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) إذا قتَلوهم كيف يقتُلونَهم؟ قال: إنَّ العربَ إذا قُتل منهم رجلٌ قالوا: قُتِلنا. وإذا ضُرب منهم رجلٌ قالوا: ضُربنَا .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti; dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd , Hamza ez-Zeyyât'tan rivayet etti; dedi ki: A'meş'e şöyle dedim: Senin; (وَلَا تَقْتُلُوهم عِنْدَ المسجِدِ الحَرَامِ حتَّى يَقْتُلوكم فيه فإن قَتَلُوكم فاقْتُلُوهم كَذلِكَ جَزَاءُ الكافِرِينَ فإِنِ انْتَهَوْا فإنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) şeklindeki kıraatine ne dersin, onlar bunları öldürdükten sonra bunlar onları nasıl öldürsünler? Dedi ki: Araplar kendilerinden bir adam öldürüldüğünde: “Öldürüldük (katledildik)” ; bir adam dövüldüğünde ise: “Dövüldük” derler .

وأوْلَى هاتين القراءتين بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ}؛ لأن اللهَ جل ثناؤه لم يأمرْ نبيَّه وأصحابَه في حالٍ - إذا قاتلَهم المشركون - بالاستسلامِ لهم حتى يَقتُلوا منهم قتيلًا، بعدَ ما أذِن له ولهم بقتالِهم، فتكونَ القراءةُ بالإذنِ بقتلِهم بعدَ أنْ يَقتُلوا منهم، أوْلى من القراءةِ بما

Bu iki kıraatten doğruya en layık olanı; {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü senâsı yüce olan Allah, kendilerine onlarla savaşma izni verdikten sonra, müşrikler kendileriyle savaştığı takdirde Peygamberine ve ashâbına hiçbir durumda onlardan birini öldürünceye kadar kendilerine teslim olmalarını emretmemiştir. Dolayısıyla [müşriklerin] kendilerinden birini öldürmelerinin ardından onların öldürülmesine izin veren kıraatin, bizim

اختَرنا. وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أنه قد كان جلَّ ثناؤُه أذِن لهم بقتالِهم، إذا كان ابتداءُ القتالِ من المشركين قبلَ أن يَقتلُوا منهم قتيلًا، وبعدَ أنْ يقتُلوا .

kıraatten daha evla olsun. Durum böyle olunca, senası yüce olan Allah'ın, savaşa başlama işi müşriklerden olduğu takdirde, onlardan birini öldürmeden önce de öldürdükten sonra da onlarla savaşmalarına izin vermiş olduğu malumdur .

وقد نسَخ اللهُ هذه الآيةَ بقولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. وقولِه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} ونحو ذلك من الآياتِ.

Allah bu ayeti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” ve {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözleri ve benzeri ayetlerle nesh etmiştir.

وقد ذكَرنا قولَ بعضِ من قال: هي منسوخةٌ. وسنذكُرُ قولَ من حضَرَنا ذكرُه ممَّن لَمْ نذكُرْه.

Bunun mensuh olduğunu söyleyenlerden bazılarının sözünü zikretmiştik. Henüz zikretmediklerimizden aklımıza gelenlerin sözlerini de zikredeceğiz.

حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: ثنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمَرٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ} قال: نسَخها قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın” [ayeti hakkında] haber verdi; Dedi ki: Bunu O'nun: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözü nesh etmiştir .

حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ}. قال: حتى يبدَءوكم، كان هذا قد حُرِّم، فأحلَّ اللهُ جلَّ ثناؤُه ذلك له، فلم يزَلْ ثابتًا حتى أمَره اللهُ ﵎ بقتالِهم بعدُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar sizinle [savaşa] başlayıncaya kadar [savaşmayın]. Bu haram kılınmıştı; senası yüce olan Allah bunu ona helal kıldı ve daha sonra Allah Teâlâ ona onlarla savaşmayı emredinceye kadar bu sabit kaldı .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢)} “Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

يعني بذلك جلَّ ثناؤُه: فإن انتهى الكافرون الذين يُقاتلونكم عن قتالِكم وكُفرِهم باللهِ، فتَركوا ذلك وتابوا، فإن اللهَ غفورٌ لذنوبِ مَن آمَن منهم وتابَ من شِرْكِه، وأنابَ إلى اللهِ مِن معاصِيه التي سلَفتْ منه، وآثامِه التي

Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şayet sizinle savaşan kâfirler, sizinle savaşmaktan ve Allah'ı inkâr etmekten vazgeçer, bunu terk edip tövbe ederlerse; şüphesiz Allah, onlardan iman edip şirkinden tövbe eden, geçmişteki isyanlarından ve işlediği günahlardan

مَضتْ، رحيمٌ به في آخرتِه بتفَضُّلِه عليه، وإعطائِه ما يُعْطِي أهلَ طاعتِه مِن الثوابِ بإنابتِه إلى محبتِه من مَعصيتِه.

günahlarından Allah'a yönelen kimsenin günahlarını çok bağışlayandır; isyanından [dönüp] O'nun sevgisine yönelmesi sebebiyle ona lütfetmesi ve itaat ehline verdiği sevabı ona da bahşetmesi suretiyle ahiretinde ona çok merhamet edendir.

كما حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِنِ انْتَهَوْا}: فإن تابوا، {فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .

Nitekim bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَإِنِ انْتَهَوْا} “Eğer vazgeçerlerse”, yani tövbe ederlerse; {فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında [görüşler]: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وقاتِلُوا المشركين الذين يقاتِلونكُم {حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. يعني: حتى لا يكونَ شركٌ باللهِ، وحتى لا يُعبدَ دونَه أحدٌ، وتَضْمحِلَّ عبادةُ الأوثانِ والآلهةِ والأندادِ، وتكونَ العبادةُ والطاعةُ للهِ وحدَه دونَ غيرِه من الأصنامِ والأوثانِ.

Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Sizinle savaşan müşriklerle {حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “fitne kalmayıncaya kadar” savaşın. Yani: Allah'a şirk kalmayıncaya, O'ndan başka hiçbir kimseye ibadet edilmeyinceye, putlara, ilahlara ve eş koşulan varlıklara kulluk yok olup ibadet ve itaat putlar ve heykeller gibi başkalarına değil yalnızca Allah'a oluncaya kadar.

كما قال قتادةُ فيما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}: حتى لا يكونَ شركٌ.

Nitekim bize Bişr b. Muâz'ın rivayet ettiğine göre Katâde şöyle demiştir; dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”, yani şirk kalmayıncaya kadar.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيَى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}: حتى لا يكونَ شِركٌ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar” sözü hakkında haber verdi: Şirk kalmayıncaya kadar .

حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: الشركُ، {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ}.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”. [Mücâhid]: "[Fitne], şirktir" dedi, {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar”.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السَّدِّيِّ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: أمّا الفتنةُ فالشِّركُ .

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”. Dedi ki: Fitneye gelince, o şirktir .

حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. يقولُ: قاتلِوا حتى لا يكونَ شِركٌ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” sözü hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: Şirk kalmayıncaya kadar savaşın .

حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. أي: شِركٌ .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”. Yani: Şirk [kalmayıncaya kadar] .

حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال: ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: حتى لا يكونَ كفرٌ. وقرَأ: {تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ} [الفتح: ١٦].

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” sözü hakkında dedi ki: Küfür kalmayıncaya kadar. Ve: {تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ} “Onlarla savaşırsınız ya da Müslüman olurlar” [Fetih, 16] ayetini okudu.

حَدَّثَنِي عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حَدَّثَنِي معاويةُ، عن ابنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}. قال: شِركٌ .

Bana Ali b. Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti; dedi ki: Bana Muâviye, İbn Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Hiçbir fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”. Dedi ki: Şirk [kalmayıncaya kadar] .

وأما "الدِّينُ" الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ، فهو العبادةُ والطاعةُ للهِ في

Allah Teâlâ'nın bu yerde zikrettiği "ed-Dîn" kelimesine gelince; o, Allah'a kulluk ve itaattir;

أمرِه ونهيِه، مِن ذلك قولُ الأعْشَى :

Allah'ın emir ve yasaklarında O'na kulluk ve itaattir. el-A'şâ'nın şu sözü bu kabildendir :

هُوَ دَانَ الرِّبابَ إذْ كَرِهُوا الدِّيـ … ــنَ دِرَاكًا بغزْوَةٍ وَصِيالِ

“O, Ribâb kabilesini boyun eğdirdi, onlar itaatten (dinden)... hoşlanmadıkları vakit, ardı ardına gelen gazve ve hücumla.”

يعني بقولِه: [إذ كرِهوا الدِّينَ] : إذ كرِهوا الطاعةَ وأبَوْها.

[إذ كرِهوا الدِّينَ] sözüyle şunu kastetmektedir: İtaati kerih görüp ondan kaçındıklarında.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ}. يقولُ: حتى لا يُعبدَ إلَّا اللهُ، وذلك: لا إلهَ إلَّا اللهُ. عليه قاتل النبيُّ ﷺ، وإليه دعَا، فقال النبيُّ ﷺ: "إنِّي أُمِرْتُ أنْ أُقاتِلَ النَّاسَ حتَّى يَقُولُوا: لا إلَهَ إلَّا اللهُ. ويُقِيمُوا الصَّلاةَ، ويُؤْتُوا الزَّكاةَ، فإذَا فَعَلُوا ذلك فَقَدْ عَصَمُوا دِماءَهم وأمْوالَهم إلَّا بِحَقِّها، وَحِسابُهم على اللهِ" .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah Teâlâ'nın: {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar” sözü hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: Yalnızca Allah'a ibadet edilinceye kadar; bu da 'Lâ ilâhe illallâh'tır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunun uğrunda savaşmış ve buna davet etmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ben, insanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye, namazı kılıncaya ve zekâtı verinceye kadar onlarla savaşmakla emrolundum. Bunu yaptıkları vakit -İslam'ın hakkı hariç- kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar ; hesapları ise Allah'a aittir” .

حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ}: أن يقالَ: لا إلهَ إلَّا اللهُ. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "إنَّ اللهَ أمَرَنِي أنْ أُقاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا: لا إلَهَ إلَّا اللهُ" . ثم ذكرَ مثلَ حديثِ الربيعِ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar”: 'Lâ ilâhe illallâh' denilmesidir. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Şüphesiz Allah, insanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar onlarla savaşmamı emretti” . Sonra er-Rebî'in hadisinin benzerini zikretti.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)} “Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur” sözünün tevili hakkındaki görüş:

يعني بقولِه جلَّ ثناؤُه: {فَإِنِ انْتَهَوْا}: فإن انتهَى الذين يقاتِلونَكم من الكفارِ عن قتالِكم، ودخَلُوا في ملّتِكم، وأقرُّوا بما أَلْزَمهم اللهُ تعالى ذكرُه من فرائضِه، وترَكوا ما هم عليه من عبادةِ الأوثانِ، فدَعُوا الاعتداءَ عليهم وقتالَهم وجِهادَهم، فإنه لا ينبغي أن يُعتدَى إلَّا على الظالمين، وهم المشركون باللهِ، الذين ترَكوا عبادةَ ربِّهم، وعبَدوا غيرَ خالقِهم.

Senası yüce olan Allah: {فَإِنِ انْتَهَوْا} “Eğer vazgeçerlerse” sözüyle şunu kastetmektedir: Eğer sizinle savaşan o kâfirler sizinle savaşmaktan vazgeçer, dininize girer, zikri yüce olan Allah'ın kendilerine farz kıldığı şeyleri ikrar eder ve içinde bulundukları putperestliği terk ederlerse; artık onlara saldırmayı, onlarla savaşmayı ve cihad etmeyi bırakın. Çünkü ancak zalim olanlara saldırılması gerekir; onlar da Rablerine kulluğu terk edip yaratıcılarından başkasına tapan, Allah'a şirk koşan kimselerdir.

فإن قال قائلٌ: وهل يجوزُ الاعتداءُ على الظالمِ، فيقالَ: {فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ}؟

Eğer biri: “Zalime haddi aşarak saldırmak/düşmanlık caiz midir ki: {فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} ‘Artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur’ denilmektedir?” derse.

قيل: إن المعنى في ذلك غيرُ الوجهِ الذي ذهبتَ إليه، وإنما ذلك على وجهِ المجازاةِ لما كان من المشركين من الاعتداءِ. يَقولُ: افعَلوا بهم مثلَ الذي فعلُوا بكم. كما يقالُ: إن تعاطيتَ منِّي ظلمًا تعاطيتُه منكَ: والثاني ليس بظلمٍ، كما قال عَمرُو ابنُ شأسٍ الأسديُّ :

Şöyle denilir: Bundaki anlam senin gittiğin/anladığın yönden farklıdır; bu ancak müşriklerin yapmış olduğu haddi aşmaya/saldırıya bir karşılık (mücâzât) türündendir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Size yaptıklarının benzerini onlara yapın. Nitekim şöyle denilir: 'Bana haksızlık yapmaya kalkışırsan ben de sana [aynısını] yaparım.' İkincisi zulüm/haksızlık değildir; nitekim Amr b. Şe's el-Esedî şöyle demiştir :