Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 84. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرَنا هشامٌ، عن ابنِ سِيرينَ، قال: سأَلتُ عَبيدةَ السلمانيَّ عن ذلك، فقال: هو الرجلُ يُذْنِبُ الذنبَ فيَسْتَسْلِمُ فيُلْقِي بيدِه إلى التَّهلُكةِ، ويقولُ: لا توبةَ له. يعني قولَه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}.

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den haber verdi; dedi ki: Abîde es-Selmânî'ye bunu sordum, şöyle dedi: 'O, günah işleyip de teslim olan, sonra kendi eliyle kendini tehlikeye atan ve: Artık onun için tevbe yoktur, diyen kimsedir.' Yani O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” sözünü [kastetmektedir].

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: حدَّثنا أيوبُ، عن محمدٍ، عن عَبيدةَ في قولِه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}. قال: كان الرجلُ يُصيبُ الذنبَ فيُلْقِي بيدِه.

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed'den, o Abîde'den O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: 'Kişi günah işler, sonra kendi eliyle kendini [tehlikeye] atardı.'

حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابنِ عَونٍ، عن ابنِ سيرينَ، عن عَبيدةَ: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}. قال: القُنوطُ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, İbn Avn'dan, o İbn Sîrîn'den, o Abîde'den: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Abîde] dedi ki: '[O,] ümitsizliktir' .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبَرنا هُشَيمٌ، عن يونسَ وهشامٍ عن ابنِ سيرينَ، عن عَبيدةَ السلمانيِّ، قال: هو الرجلُ يُذْنِبُ الذنبَ فيَسْتَسْلِمُ، يقولُ: لا توبةَ لي. فيُلْقِي بيدِه.

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Yûnus ve Hişâm'dan, onlar İbn Sîrîn'den, o Abîde es-Selmânî'den haber verdi; dedi ki: 'O, bir günah işleyip de teslim olan, 'Benim için tevbe yoktur' diyen ve böylece kendi eliyle kendini [tehlikeye] atan kimsedir.'

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرَنا مَعْمَرٌ، قال:

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verip dedi ki:

حدَّثني أيوبُ، عن ابنِ سِيرينَ، عن عَبيدةَ أنه قال: هي في الرجلِ يصيبُ الذنبَ العظيمَ، فيُلْقِي بيَدِه ويَرَى أنَّه قد هلَك .

Bana Eyyûb, İbn Sîrîn'den, o Abîde'den rivayet etti; o şöyle demiştir: 'Bu, büyük bir günah işleyip de kendi eliyle kendini [tehlikeye] atan ve helak olduğunu düşünen kimse hakkındadır' .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: وأنْفِقُوا في سبيلِ اللهِ ولا تَتْرُكوا الجهادَ في سبيلِه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Allah yolunda harcayın ve O'nun yolunda cihadı terk etmeyin, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وَهبٍ، قال: أخبَرَني حَيْوَةُ، عن يزيدَ بنِ أبي حَبيبٍ، عن أسلمَ أبي عِمرانَ، قال: غزَوْنا المدينةَ، يُرِيدُ القُسْطَنْطينيَّةَ، وعلى أهلِ مصرَ عُقْبةُ بنُ عامرٍ، وعلى الجماعةِ عبدُ الرحمنِ بنُ خالدِ بنِ الوليدِ. قال: فصفَفْنا صَفَّين، لم أرَ صفَّين قَطُّ أعرَضَ ولا أطوَلَ منهما، والرومُ مُلصِقون ظُهورَهم بحائطِ المدينةِ. قال: فحمَل رجلٌ منا على العدوِّ، فقال الناسُ: مَهْ! لا إلهَ إلا اللهُ، يُلْقِي بيدِه إلى التَّهْلُكَةِ. فقال أبو أيوبَ الأنصاريُّ: إنما تَأوَّلون هذه الآيةَ هكذا أنْ حمَل رجلٌ يُقاتِلُ يَلْتَمِسُ الشهادةَ أو يُبْلِي مِن نفسِه، إنما نزَلت هذه الآيةُ فينا معشرَ الأنصارِ، إنا لماّ نصَر اللهُ نبيَّه، وأظهرَ الإسلامَ، قلنا بينَنا معشرَ الأنصارِ خَفِيًّا مِن رسولِ اللهِ ﷺ: إنّا قد كنّا ترَكنا أهلَنا وأموالَنا أنْ نُقيمَ فيها ونُصْلِحَها حتى نصَر اللهُ نبيَّه، هَلُمَّ نقيمُ في أموالِنا ونُصْلِحُها. فأنزَل اللهُ الخبرَ مِن السماءِ: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} الآية. والإلقاءُ بالأيدي إلى التَّهْلُكَةِ أن نُقيمَ في أموالِنا ونُصْلِحَها، ونَدَعَ الجهادَ. قال أبو عِمرانَ: فلم يَزَلْ أبو أيوبَ يُجاهدُ في سبيلِ اللهِ حتى دُفِن بالقُسْطَنْطِينِيَّةِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Hayve, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da Ebû İmrân Eslem'den haber verdi; o şöyle dedi: Biz [Rumların] Medine'sine -Kostantiniyye'yi kastediyor- gazaya çıktık. Mısırlıların başında Ukbe b. Âmir, ordunun tamamının başında ise Abdurrahman b. Hâlid b. el-Velîd bulunuyordu. [Eslem] dedi ki: İki saf halinde dizildik; bunlardan daha geniş ve daha uzun iki saf asla görmemiştim. Rumlar ise sırtlarını şehrin suruna dayamışlardı. [Eslem] dedi ki: Bizden bir adam düşmana hücum etti. Bunun üzerine insanlar: «Yapma! Lâ ilâhe illallâh! Kendi eliyle kendisini tehlikeye atıyor!» dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb el-Ensârî [şöyle] dedi: «Siz bu ayeti, bir adamın şehit olmayı dileyerek yahut canını ortaya koyarak hücum edip savaşması şeklinde yorumluyorsunuz. Oysa bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında inmiştir. Allah Peygamberi'ne yardım edip İslâm'ı üstün kıldığında, biz Ensâr topluluğu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizli olarak kendi aramızda: 'Biz, Allah Peygamberi'ne yardım edinceye kadar başlarında durup onları ıslah edelim diye çoluk çocuğumuzu ve mallarımızı terk etmiştik. Haydi artık mallarımızın başında duralım ve onları ıslah edelim' dedik. Bunun üzerine Allah gökten şu haberi indirdi: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ayeti. Kendi elleriyle tehlikeye atmak; mallarımızın başında durup onları ıslah etmemiz ve cihadı terk etmemizdir.» Ebû İmrân dedi ki: Ebû Eyyûb, Kostantiniyye'ye defnedilinceye kadar Allah yolunda cihad etmeye devam etti.

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسَديُّ وعبدُ اللهِ بنُ أبي زيادٍ، قالا: ثنا أبو عبدِ الرحمنِ عبدُ الله بنُ يزيدَ، قال: أخبرَني حَيْوةُ وابنُ لَهيعةَ، قالا: ثنا يزيدُ بنُ أبي حَبيبٍ، قال: حدَّثني أسلمُ أبو عِمرانَ مولى تُجَيبَ ، قال: كنا بالقُسْطَنْطِينِيَّةِ، وعلى أهلِ مصرَ عُقْبةُ بنُ عامرٍ الجُهَنيُّ صاحبُ رسولِ اللهِ ﷺ، وعلى أهلِ الشامِ فَضالةُ بنُ عُبَيدٍ صاحبُ رسولِ اللهِ ﷺ، فخرَج مِن المدينةِ صفٌّ عظيمٌ مِن الرومِ. قال: وصفَفْنا صفًّا عظيمًا مِن المسلِمينَ، فحمَل رجلٌ مِن المسلِمينَ على صفِّ الرومِ حتى دخَل فيهم، ثم خرَج إلينا مُقبِلًا، فصاح الناسُ وقالوا: سبحانَ اللهِ، ألْقَى بيدِه إلى التَّهْلُكَةِ! فقام أبو أيوبَ الأنصاريُّ صاحبُ رسولِ اللهِ ﷺ فقال: أيُّها الناسُ، إنكم تتَأوَّلون هذه الآيةَ على هذا التأويلِ، وإنَّما أُنْزِلَت هذه الآيةُ فينا معشرَ الأنصارِ، إنا لما أعزَّ اللهُ دينَه وكثَّر ناصرِيه، قلنا فيما بينَنا بعضُنا لبعضِ سِرًّا مِن رسولِ اللهِ ﷺ: إنَّ أموالَنا قد ضاعت، فلو أنَّا أَقَمْنا فيها فأصْلَحْنا ما ضاع منها. فأنزَل اللهُ في كتابِه يَرُدُّ علينا ما همَمْنا به، فقال: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}.

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî ve Abdullah b. Ebî Ziyâd rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Abdirrahmân Abdullah b. Yezîd rivayet edip dedi ki: Bana Hayve ve İbn Lehîa haber verip dediler ki: Bize Yezîd b. Ebî Habîb rivayet etti; dedi ki: Bana Tücîb'in mevlası Eslem Ebû İmrân rivayet edip dedi ki: Biz Kostantiniyye'de idik. Mısırlıların başında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabi olan Ukbe b. Âmir el-Cühenî, Şamlıların başında da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabi olan Fedâle b. Ubeyd vardı. Şehirden Rumlara ait büyük bir saf çıktı. Dedi ki: Biz de Müslümanlardan büyük bir saf oluşturduk. Müslümanlardan bir adam Rumların safına hücum edip içlerine kadar girdi, sonra bize doğru geri döndü. Bunun üzerine insanlar feryat edip: 'Sübhânallâh! Kendi eliyle kendini tehlikeye attı!' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabi Ebû Eyyûb el-Ensârî ayağa kalkıp şöyle dedi: 'Ey insanlar! Siz bu ayeti bu şekilde tevil ediyorsunuz; oysa bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında inmiştir. Allah dinini aziz kılıp yardımcılarını çoğalttığında, biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizli olarak kendi aramızda birbirimize: 'Mallarımız zayi oldu; keşke onların başında durup zayi olanları ıslah etseydik' dedik. Bunun üzerine Allah, niyetlendiğimiz şeyi reddetmek üzere Kitabı'nda: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Allah yolunda harcayın ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ayetini indirdi.'

بالإقامةِ التي أرَدْنا أن نُقِيمَ في الأموالِ ونُصْلِحَها، فأمرَنا بالغزوِ. فما زال أبو أيوبَ غازيًا في سبيلِ اللهِ حتى قبَضه اللهُ.

...malların başında kalıp onları ıslah etmeyi istememizdeki ikamet idi; böylece [Allah] bize gazaya çıkmayı emretti. Ebû Eyyûb da Allah onun canını alıncaya kadar Allah yolunda gazaya devam etti.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي أن يُقالَ: إن اللهَ جلَّ ثناؤُه أمَر بالإنفاقِ في سبيلِه بقولِه. {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ} وسبيلُه: طريقُه الذي شرَعه لعبادِه وأوضَحَه لهم.

Bu konuda bana göre doğru olan söz şudur: Allah -senası yüce olsun-: {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ} “Allah yolunda harcayın” sözüyle kendi yolunda harcamayı emretmiştir. O'nun yolu, kulları için teşri kıldığı ve onlara açıkladığı yoludur.

ومعنى ذلك: [{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ}] : وأنْفِقوا في إعزازِ دينِي الذي شرَعْتُه لكم بجهادِ عدوِّكم النّاصِبينَ لكم الحربَ على الكفرِ بي. ونهاهم أن يُلْقُوا بأيدِيهم إلى التَّهْلُكةِ، فقال: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}. وذلك مَثَلٌ، والعربُ تقولُ للمُسْتَسْلمِ للأمرِ: أعطَى فلانٌ بيَدَيْه. وكذلك يُقالُ للمُمَكِّنِ مِن نفسِه مما أُرِيد به: أعطَى بيدَيْه.

Bunun anlamı: [{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ}] “[Allah yolunda harcayın]”: Bana küfür üzere size karşı savaş açan düşmanınızla cihad ederek sizin için teşri kıldığım dinimi aziz kılmak uğrunda harcayın, demektir. Onları kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atmaktan nehyederek: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyurdu. Bu bir meseldir (deyimdir); Araplar bir işe teslim olan kimse için: 'Filan iki eliyle teslim oldu (a'tâ bi-yedeyh)' derler. Kendisine yapılmak istenen şeye boyun eğen kimse için de: 'İki eliyle teslim oldu' denir.

فمعنى قولِه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}: ولا تَسْتَسْلِموا للهَلَكَةِ فتُعْطُوها أَزِمَّتَكم فتَهْلِكوا، والتاركُ النفقةِ في سبيلِ اللهِ عندَ وجُوبِ ذلك عليه مُسْتَسْلِمٌ للهَلَكَةِ بتركِه أداءَ فرضِ اللهِ عليه في مالِه، وذلك أنَّ اللهَ جلَّ ثناؤُه جعَل أحدَ سِهامِ الصدقاتِ المفروضاتِ الثمانيةِ في سبيلِه، فقال: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. إلى قولِه: {وَفِي سَبِيلِ اللهِ وَابْنِ السَّبِيلِ} [التوبة: ٦٠].

O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” sözünün anlamı şudur: Helake teslim olup yularlarınızı ona kaptırmayın ki helak olmayasınız. Kendisine farz olduğu zaman Allah yolunda infakı terk eden kimse, malındaki Allah'ın farzını yerine getirmeyi terk etmekle helake teslim olmuş olur. Zira Allah -senası yüce olsun- farz kılınan sekiz sadaka payından birini kendi yoluna tahsis etmiş ve: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir...” buyurup: {وَفِي سَبِيلِ اللهِ وَابْنِ السَّبِيلِ} [التوبة: ٦٠] “...Allah yolunda ve yolcu olanlar içindir” sözüne kadar zikretmiştir.

فمن ترَك إنفاقَ ما لزِمه مِن ذلك في سبيلِ اللهِ على ما لزِمه كان للهَلَكَةِ مستسلِمًا، وبيدَيْه للتَّهْلُكةِ مُلْقِيًا، وكذلك الآيِسُ مِن رحمةِ اللهِ لِذنبٍ سلَف منه مُلْقٍ بيدَيه إلى التَّهْلُكةِ؛ لأنَّ اللهَ قد نَهى عن ذلك فقال: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} [يوسف: ٨٧]. وكذلك التاركُ غزوِ المشركين وجهادِهم في حالِ وُجوبِ ذلك عليه في حالِ حاجةِ المسلمين إليه، مُضَيِّعٌ فرضًا،

Dolayısıyla kim bundan kendisine gereken miktarı, gereken şekilde Allah yolunda infak etmeyi terk ederse helake teslim olmuş ve kendi elleriyle [kendini] tehlikeye atmış olur. Aynı şekilde, geçmişte işlediği bir günahtan ötürü Allah'ın rahmetinden ümidini kesen kimse de kendi elleriyle [kendini] tehlikeye atmış olur; çünkü Allah bunu nehyederek şöyle buyurmuştur: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} [Yûsuf: 87] “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin; zira kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.” Aynı şekilde, Müslümanların kendisine ihtiyaç duyduğu bir durumda müşriklerle savaşmayı ve onlara karşı cihad etmeyi -kendisine farz olduğu halde- terk eden kimse de bir farzı zayi etmiş,

مُلْقٍ بيدِه إلى التَّهْلُكَةِ.

[ve] kendi eliyle kendini tehlikeye atmış olur.

فإذا كانت هذه المعاني كلُّها يَحْتَمِلُها قولُه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} ولم يكنِ اللهُ ﷿ خصَّ منها شيئًا دون شيْءٍ، فالصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يُقالَ: إنَّ اللهَ تعالى ذكرُه نهى عن الإلقاءِ بأيدِينا لِما فيه هلاكُنا والاستسلامِ للهَلَكَةِ - وهي العذابُ - بتركِ ما لزِمَنا مِن فرائضِه، فغيرُ جائزٍ لأحدٍ منا الدخولُ في شيْءٍ يَكْرَهُه اللهُ منا مما نَسْتَوْجِبُ بدُخولِنا فيه عذابَه، غيرَ أنَّ الأمرَ وإن كان كذلك، فإنَّ الأغلبَ مِن تأويلِ الآيةِ: وأنْفِقُوا أيها المؤمنون في سبيلِ اللهِ، ولا تَتْرُكوا النفقةَ فيها فتَهْلِكُوا باستحقاقِكم بتركِكم ذلك عذابي.

Bu anlamların tamamı O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” sözünün muhtevasında bulunduğuna ve Allah azze ve celle bunlardan birini diğerine tahsis etmediğine göre, bu konuda doğru olan söz şöyle denilmesidir: Zikri yüce olan Allah, üzerimize farz kıldığı görevleri terk ederek helakimize sebep olacak şeylere kendi ellerimizle atılmayı ve helake -ki o azaptır- teslim olmayı nehyetmiştir. Dolayısıyla hiçbirimizin, içine girdiğimizde Allah'ın azabını hak edeceğimiz ve O'nun bizden hoşlanmadığı bir duruma girmesi caiz değildir. Ne var ki durum böyle olmakla birlikte, ayetin tevilinde en kuvvetli ve baskın olan mana şudur: Ey müminler! Allah yolunda harcayın ve bu yolda infak etmeyi terk etmeyin; aksi takdirde bunu terk etmeniz sebebiyle azabımı hak edip helak olursunuz.

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا مُعاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ}. قال: التَّهْلُكةُ عذابُ اللهِ .

Nitekim bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” sözü hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: 'Tehlike, Allah'ın azabıdır' .

فيكونُ ذلك إعلامًا منه لهم، بعد أمرِه إياهم بالنفقةِ، ما لمن ترَك النفقةَ المفروضةَ عليه في سبيلِه مِن العقوبةِ في المعادِ.

Dolayısıyla bu, onlara infakı emrettikten sonra, O'nun yolunda üzerine farz olan infakı terk eden kimse için ahirette ne gibi bir ceza olduğunu bildirmesi anlamına gelir.

فإن قال قائلٌ: وما وجهُ إدخالِ الباءِ في قولِه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ} وقد علِمتَ أنَّ المعروفَ مِن كلامِ العربِ: ألقَيتُ إلى فلانٍ درهمًا. دونَ: ألقَيتُ إلى فلانٍ بدرهمٍ؟

Eğer birisi: 'Arap kelamında bilinen ifadenin: ألقيتُ إلى فلانٍ بدرهمٍ [biçiminde olmayıp] ألقيتُ إلى فلانٍ درهما (Filana dirhem attım) şeklinde olduğunu bildiğin halde, O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ} “Kendi ellerinizle [kendinizi] atmayın” sözündeki 'be' (بِ) harf-i cerrinin dahil edilmesinin sebebi nedir?' diye sorarsa;

قيل: قد قِيل: إنها زِيدت نحوَ زيادةِ القائلِ الباءَ في قولِه: جذَبتُ الثوبَ، وجذَبتُ بالثوبِ، وتعَلَّقْتُ به، وتعلَّقتُه، و {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [المؤمنون: ٢٠]. وإنما

Şöyle denildi: Bir kimsenin: 'Cezebtü's-sevbe' [ile] 'cezebtü bi's-sevb' (Elbiseyi çektim), 'teallaktu bihî' [ile] 'teallaktühû' (Ona tutundum) sözlerinde ve: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [el-Mü'minûn: 20] “[O ağaç] yağ ile biter” [ayetinde] 'be' (بِ) harf-i cerrini zâit kılması gibi, buradaki ['be' harfinin] de zâit olarak eklendiği söylenmiştir. Bu ancak...

هو: تُنبِتُ الدُّهْنَ.

...تُنْبِتُ الدُّهْنَ (Yağı bitirir) demektir.

وقال آخرون: الباءُ في قولِه: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} أصلٌ للكَلِمةِ؛ لأنَّ كلَّ فعلٍ واقعٍ كُنِي عنه فهو مُضْطرٌّ إليها، كنحوِ قولِك في رجلٍ كلَّمتَه، فأرَدتَ الكنايةَ عن فعلِه، فإذا أرَدتَ ذلك، قلتَ: فعلتُ به. قالوا؛ فلما كانت الباءُ هي الأصلَ جاز إدخالُ الباءِ وإخراجُها في كلِّ فعلٍ سبيلُه سبيلُ كَلِمَتِه.

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” sözündeki 'be', kelimenin aslındandır; çünkü kinaye yoluyla ifade edilen her geçişli fiil (müteaddî fiil) bu harfe muhtaçtır. Nitekim konuştuğun bir adam hakkında onun fiilinden kinaye yapmak istediğinde: 'Faaltü bihî (Ona şunu yaptım)' dersin. Şöyle dediler: 'Be' harfi asıl olunca, yapısı bu kelime gibi olan her fiilde 'be' harfini dahil etmek ve çıkarmak caiz olmuştur.

وأمّا التَّهْلُكةُ، فإنها التَّفْعُلةُ مِنْ الهلاكِ.

et-Tehlüke (التَّهْلُكة) kelimesine gelince, bu, el-helâk (الهلاك) kökünden tef'ule (التَّفْعُلة) veznindedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)} “Ve iyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” sözünün tevili hakkında.

يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَأَحْسِنُوا}: أحسِنوا أيُّها المؤمنون في أداءِ ما ألزَمْتُكم مِنْ فرائضي، وتَجَنُّب ما أمَرتُكم بتَجَنُّبِه مِنْ معاصيَّ، وفي الإنفاقِ في سبيلي، وعَوْدِ القويِّ فيكم على الضعيفِ ذي الخَلَّةِ ، فإني أُحبُّ المحسنين في ذلك.

Senası yüce olan Allah: {وَأَحْسِنُوا} “Ve iyilik edin” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey müminler! Üzerinize farz kıldığım şeyleri yerine getirmede, kaçınmanızı emrettiğim günahlarımdan kaçınmada, yolumda infak etmede ve içinizdeki güçlünün, ihtiyaç sahibi zayıfa yardım etmesinde ihsanda bulunun (iyilik edin); zira Ben bu konularda iyilik edenleri severim.

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبَابِ، قال: أخبَرَنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن رجلٍ مِنْ الصحابةِ في قولِ اللهِ: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}. قال: أداءُ الفرائضِ.

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da sahâbeden bir adamdan Allah Teâlâ'nın: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Ve iyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Farzları yerine getirmektir.

وقال بعضُهم: معناه: أحسِنوا الظنَّ باللهِ.

Bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Allah hakkında hüsnüzanda bulunun (güzel zan besleyin), demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: أخبَرَنا حفصُ بنُ عمرَ، عن الحَكَمِ ابنِ أبانٍ، عن عِكْرمةَ: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}. قال: أحسِنوا الظنَّ باللهِ [يَبَرَّ بكم] .

Bize el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Ömer, el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Ve iyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” [ayeti hakkında] haber verdi; [İkrime] dedi ki: 'Allah hakkında hüsnüzanda bulunun [ki size iyilikle muamele etsin]' .

وقال آخرون: أحسِنوا بالعَوْدِ على المحتاجِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: İhtiyaç sahibine yardım ve lütufta bulunarak iyilik edin.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}: عُودُوا على مَن ليس بيدِه شيْءٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Ve iyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” [ayeti hakkında] şöyle dedi: 'Elinde hiçbir şey bulunmayan kimseye yardım edin.'

[حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وَهْبٍ، قال: أخبَرَني عبدُ اللهِ بنُ عَيَّاشٍ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ: قال لِمَن في يدِه فضْلٌ: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}] .

[Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş haber verip dedi ki: Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Elinde fazlalık [mal] bulunan kimseye: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Ve iyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” buyurmuştur] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözünün tevili hakkında.

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، فقال بعضُهم: معنى ذلك: أتمُّوا الحجَّ بمناسكِه وسننِه، وأتمُّوا العمرةَ [إلى البيتِ] بحدودِها وسننِها.

Ehl-i tevil bunun tevilinde ihtilaf etti. Onlardan bazısı şöyle dedi: Bunun anlamı; haccı menâsiki ve sünnetleriyle tamamlayın, umreyi de [Beyt'e kadar] sınırları ve sünnetleriyle tamamlayın [şeklindedir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي عبيدُ بنُ إسماعيلَ الهبَّاريُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ نُمَيرٍ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عَلْقَمةَ في قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: هي في قراءةَ عبدِ اللهِ: (وأتِمُّوا الحجَّ والعمرةَ إلى البيتِ) قال: لا تَجاوَزوا بالعمرةِ البيتَ. قال إبراهيمُ: فذكَرتُ ذلك لسعيدِ بنِ جُبَيرٍ، فقال: كذلك قال ابنُ عباسٍ .

Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Hebbârî rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Nümeyr, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında rivayet etti; [Alkame] dedi ki: 'O, Abdullah'ın kıraatinde: (وأتموا الحج والعمرة إلى البيت) [Haccı ve umreyi Beyt'e kadar tamamlayın] şeklindedir.' [Alkame] dedi ki: 'Umre ile Beyt'i aşmayın.' İbrâhîm dedi ki: 'Bunu Saîd b. Cübeyr'e anlattım; o da: 'İbn Abbâs da böyle demiştir' dedi' .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ أنه قرَأ: (وأقِيمُوا الحَجَّ والعُمْرَةَ إلى البَيْتِ) .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den rivayet etti; o: (وأقيموا الحج والعمرة إلى البيت) [Haccı ve umreyi Beyt'e kadar ikame edin/yerine getirin] şeklinde okumuştur .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عَلْقَمةَ أنه قرَأ: (وأتِمُّوا (١) الحَجَّ والعُمْرَةَ إلى البَيْتِ).

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den rivayet etti; o: (وأتموا الحج والعمرة إلى البيت) (١) [Haccı ve umreyi Beyt'e kadar tamamlayın] şeklinde okumuştur.

حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: حَدَّثَنِي معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} يقولُ: مَن أحرَم بحجٍّ أو بعُمرةٍ فليس له أن يَحِلَّ حتى يُتِمَّها، تمامُ الحجِّ يومُ النحرِ، إذا رمَى جمرةَ العقبةِ وزارَ البيتَ، فقد حلَّ مِن إحرامِه كلِّه، وتمامُ العُمرةِ إذا طاف بالبيتِ والصفا والمروةِ، فقد حَلَّ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan [rivayet etti; o]: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: "Kim hac veya umre için ihrama girerse, onu tamamlayıncaya kadar ihramdan çıkması helal olmaz. Haccın tamamlanması kurban (nahr) günündedir; Akabe cemresini taşlayıp Beyt'i ziyaret (tavaf) ettiği zaman ihramının tamamından çıkmış olur. Umrenin tamamlanması ise Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf ettiği zamandır; böylece [ihramdan] çıkmış olur."

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثني عيسى، وحَدَّثَنِي المُثَنَّي، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: ما أُمِروا فيهما .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bana Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: '[Tamamlamak,] her ikisinde kendilerine emredilen şeylerdir' .

حُدِّثْتُ عن عمّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: قال إبراهيمُ، عن عَلْقَمةَ بنِ قَيْسٍ، قال: الحجُّ: مناسكُ الحجِّ، والعمرةُ لا تُجاوِزْ بها البيتَ .

Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: İbrâhîm, Alkame b. Kays'tan rivayetle şöyle dedi: 'Hac, haccın menâsikidir; umrede ise Beyt'i aşma' .

حَدَّثَنَا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: تقضى مناسكَ الحجِّ؛ عرفةَ والمزدلِفَةَ ومواطنَها، والعمرةُ للبيتِ [إنما هي تَطَّوَّفُ] بالبيتِ وبينَ الصفا والمروةِ ثم تَحِلُّ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [ayeti hakkında] rivayet etti; dedi ki: 'Haccın menâsikini; Arafat'ı, Müzdelife'yi ve [diğer] yerlerini yerine getirirsin. Umre ise Beyt'e mahsustur; [o ancak] Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını tavaf etmendir , sonra ihramdan çıkarsın.'

وقال آخرون: تمامُهما أن تُحْرِمَ بهما مفردَينِ من دُوَيرةِ أهلِك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Her ikisinin tamamlanması, ikisine ailenin evinden (memleketinden) müstakil olarak (ifrad haccı ve umresiyle) ihrama girmendir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا ابنُ المُثَنَّي، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ سلمةَ، عن عليٍّ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}: أن تُحرِمَ مِن دُوَيرةِ أهلِك .

Bize İbnü'l-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Seleme'den, o Ali'den rivayet etti; o bu ayet: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” hakkında şöyle demiştir: 'Ailenin evinden (memleketinden) ihrama girmendir' .

حَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا هارونُ بنُ المغيرةِ، عن عَنْبَسةَ، عن شعبةَ، عن

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hârûn b. el-Mugîre, Anbese'den, o Şu'be'den, o...

عمرو بنِ مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ سلمةَ، قال: جاء رجلٌ إلى عليٍّ، فقال: أرأيتَ قولَ اللهِ ﷿: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: أن تُحرِمَ من دُوَيرَةَ أهلِك.

Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Seleme'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ali'ye bir adam gelip: 'Allah Azze ve Celle'nin: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında ne dersin?' dedi. [Ali]: 'Ailenin evinden (memleketinden) ihrama girmendir' dedi.

حَدَّثَنَا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن سفيانَ، عن محمدِ بنِ سُوقةَ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: من تمامِ العُمرةِ أن تُحرِمَ من دُوَيرَةِ أهلِك .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Muhammed b. Sûka'dan, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Umrenin tamamlanmasından biri de ailenin evinden (memleketinden) ihrama girmendir' .

حَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن ثَوْرِ بنِ يزيدَ، عن سليمانَ بنِ موسَي، عن طاوسٍ، قال: تمامُهما إفرادُهما مُؤْتَنَفَيْنِ مِن أهلِك.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Sevr b. Yezîd'den, o Süleymân b. Mûsâ'dan, o Tâvûs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Her ikisinin tamamlanması, ikisine ailenin yanından (müstakil yolculuklarla) yeniden başlayarak ayrı ayrı ihrama girmendir' .

حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا [أبو نُعيمٍ الفَضْلُ بنُ دُكَينٍ، قال: ثنا] سفيانُ، عن ثورٍ، عن سليمانَ بنِ موسَى، عن طاوسٍ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: تُفْرِدُهما مُؤْتَنَفَين مِن أهلِك، فذلك تمامُهما .

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize [Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn rivayet edip dedi ki: Bize] Süfyân, Sevr'den, o Süleymân b. Mûsâ'dan, o Tâvûs'tan: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [ayeti hakkında] rivayet etti; dedi ki: 'İkisine ailenin yanından (müstakil yolculuklarla) yeniden başlayarak ayrı ayrı ihrama girersin ; işte bu, ikisinin tamamlanmasıdır' .

وقال آخرون: تمامُ العُمرةِ أن تُعْمَلَ في غيرِ أشهرِ الحَجِّ، وتمامُ الحجِّ أن يُؤْتَى بمناسِكِه كلِّها حتى لا يَلْزَمَ عاملَه دمٌ بسببِ قِرانٍ ولا مُتعةٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Umrenin tamamlanması, hac ayları dışındaki bir zamanda yapılmasıdır. Haccın tamamlanması ise, onu yapan kimseye kıran veya temettu' sebebiyle kurban (dem) gerekmesin diye bütün menâsikinin [müstakil olarak] eda edilmesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: تمامُ العُمرةِ ما كان في غيرِ أشهرِ الحجِّ، وما كان في أشهرِ الحجِّ، ثم أقامَ حتى يَحُجَّ فهي مُتْعةٌ، عليه فيها الهَدْيُ إن وجَدَ، وإلا صامَ

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle dedi: 'Umrenin tamamlanması, hac ayları dışında yapılanıdır. Hac aylarında yapılıp da hac edinceye kadar [Mekke'de] ikamet edilen [umre] ise temettu'dur; [imkân] bulursa onda kurban kesmesi gerekir, bulamazsa oruç tutar...'

ثلاثةَ أيامٍ في الحجِّ، وسبعةً إذا رجَع .

hacda üç gün, döndüğü zaman da yedi gün oruç tutar' .

حَدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: ما كان في غيرِ أشهرِ الحجِّ فهي عُمرةٌ تامَّةٌ، وما كان في أشهرِ الحجِّ فهي مُتْعةٌ وعليه الهَدْيُ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: 'Hac ayları dışında yapılan tam bir umredir; hac aylarında yapılan ise temettu'dur ve ona kurban gerekir.'

حَدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن ابنِ عَونٍ، قال: سمِعتُ القاسمَ بنَ محمدٍ يقولُ: إنَّ العُمرةَ في أشهرِ الحجِّ ليست بتامَّةٍ. قال: فقيل له: العُمرةُ في المُحرَّمِ؟ قال: كانوا يَرَوْنَها تامَّةً .

Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, İbn Avn'dan rivayet etti; o dedi ki: Kāsım b. Muhammed'i şöyle derken işittim: 'Hac aylarındaki umre tam değildir.' Dedi ki: Ona: 'Muharrem'deki umre [nasıldır]?' diye soruldu. 'Onu tam görürlerdi' dedi .

وقال آخرون: إتمامُهما أن تَخْرُجَ مِن أهلِك ولا تُريدُ غيرَهما.

Başkaları ise şöyle demiştir: İkisinin tamamlanması, ailenin yanından (evinden) çıktığında ikisinden başkasını amaçlamamandır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني رجلٌ، عن سفيانَ، قال: هو - يعني تمامَهما - أن تَخْرُجَ مِن أهلِك لا تريدُ إلا الحجَّ والعُمرةَ، وتُهِلَّ مِن الميقاتِ، ليس أن نَخْرُجَ لتجارةٍ ولا لحاجةٍ، حتى إذا كُنْتَ قريبًا مِن مكةَ قلتَ: لو حَجَجْتُ أو اعتَمَرْتُ. وذلك يُجزِئُ، ولكنَّ التَّمامَ أن تَخْرُجَ له لا تَخْرُجُ لغيرِه .

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana bir adam Süfyân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: 'O —yani ikisinin tamamlanması— ailenin yanından sadece hac ve umreyi isteyerek çıkman ve mikattan telbiye getirip ihrama girmendir. Yoksa ticaret veya bir ihtiyaç için yola çıkıp da Mekke'ye yaklaştığında: «Keşke hac veya umre yapsam» demen değildir. Bu [da] geçerlidir, ancak tam olanı, onun için yola çıkman ve ondan başkası için çıkmamandır' .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: أتمُّوا الحَجَّ والعُمرةَ للَّهِ إذا دخَلتم فيهما.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: İkisine başladığınız zaman haccı ve umreyi Allah için tamamlayın, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: ليست العُمرةُ واجبةً على أحدٍ مِن الناسِ. قال: فقلتُ له: قولُ اللَّهِ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: ليس مِن الخَلقِ أحدٌ ينبَغي له [إذا دخَلَ] في أمرٍ إلا أن يُتِمَّه، فإذا دخَل فيها لَمْ يَنْبَغِ له أن يُهِلَّ يومًا أو يومَين ثم يَرْجِعَ، كما لو صامَ يومًا لَمْ يَنْبَغِ له أن يُفْطِرَ في نصفِ النهارِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Umre, insanlardan hiçbir kimseye farz değildir. Dedi ki: Ben ona: Allah Teâlâ'nın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” buyruğu [hakkında ne dersin]? dedim. O da şöyle dedi: Yaratılmışlardan hiç kimseye, bir işe [başladığı zaman] onu tamamlamaktan başka bir şey yakışmaz. Dolayısıyla ona (umreye) başladığı zaman, bir veya iki gün telbiye getirip (ihrama girip) sonra vazgeçip dönmesi uygun olmaz; tıpkı bir gün oruç tuttuğunda günün ortasında orucunu bozmasının uygun olmaması gibi.

وكان الشعبيُّ يَقْرَأُ ذلك رفعًا :

eş-Şa'bî ise bunu ref' ile (ötreli) okurdu :

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: حدَّثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن شعبةَ، قال: حدَّثني سعيدُ بنُ أبي بُرْدةَ، أن الشعبيَّ وأبا بُرْدةَ تذاكرَا العُمرةَ، قال: فقال الشعبيُّ: تَطوُّعٌ: (وأتموا الحَجَّ والعُمْرةُ للهِ). وقال أبو بُرْدَةَ: هي واجبةٌ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} .

Bize Muhammed b. el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den rivayet edip dedi ki: Bana Saîd b. Ebî Bürde rivayet etti; eş-Şa'bî ve Ebû Bürde umre hakkında karşılıklı konuştular. Dedi ki: eş-Şa'bî: 'O nafiledir: (وأتموا الحَجَّ والعُمْرةُ للهِ) [Haccı tamamlayın, umre ise Allah içindir]' dedi. Ebû Bürde ise: 'O farzdır: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın”' dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا ابنُ عَونٍ، عن الشعبيِّ أنه كان يَقْرؤُها: (وأتمُّوا الحَجَّ والعُمْرَةُ لِلَّهِ) .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize İbn Avn, eş-Şa'bî'den rivayet etti; o bunu: (وأتمُّوا الحَجَّ والعُمْرَةُ لِلَّهِ) şeklinde okurdu .

وقد روِي عن الشعبيِّ خلافُ هذا القولِ، وإن كان المشهورُ عنه مِن القولِ هو هذا.

Ondan meşhur olan görüş bu olmakla birlikte, eş-Şa'bî'den bu görüşün hilafı da rivayet edilmiştir.

وذلك ما حدَّثني به المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن المُغيرةِ، عن الشعبيِّ، قال: العُمرةُ واجبةٌ .

Bu da el-Müsenna'nın bana rivayet ettiği şu haberdir: Dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Avâne, el-Mugîre'den, o eş-Şa'bî'den rivayet etti; [eş-Şa'bî]: 'Umre farzdır' demiştir .

فقراءةُ مَن قال: العُمرةُ واجبةٌ. نَصْبُها بمعنى: أَقِيمُوا فرضَ الحجِّ والعُمرةِ.

"Umre farzdır" diyen kimsenin kıraati; [kelimenin] "Haccın ve umrenin farzını eda ediniz" manasında nasb ile okunmasıdır.

كما حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ أبا إسحاقَ يَقُولُ: سمِعتُ مَسروقًا يقولُ: أُمِرْتم في كتابِ اللَّهِ بأربعٍ؛ بإقامِ الصلاةِ، وإيتاءِ الزكاةِ، والحجِّ، والعمرةِ. قال: ثم تلا هذه الآيةَ: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ} [آل عمران: ٩٧] (وأتموا الحج والعمرة إلى البيت) .

Nitekim bize İbnü'l-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti; dedi ki: Ebû İshâk'ı şöyle derken işittim: Mesrûk'u şöyle derken işittim: 'Allah'ın Kitabı'nda size dört şey emredildi: Namazı kılmak, zekâtı vermek, hac ve umre.' Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ} “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân: 97] [ve] (وأتموا الحج والعمرة إلى البيت) [Haccı ve Beyt'e umreyi tamamlayın] .

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعْتُ لَيْثًا يَرْوِي عن الحسنِ، عن مَسروقٍ، قال: أُمِرنا بإقامةِ أربعةٍ؛ الصلاةِ، والزكاةِ، والعمرةِ، والحجِّ، فنُزِّلَت العُمرةُ مِن الحجِّ منزلةَ الزكاةِ مِن الصلاةِ .

Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet edip dedi ki: Leys'in el-Hasen'den, onun Mesrûk'tan rivayet ettiğini işittim; [Mesrûk] dedi ki: 'Bize dört şeyi ikame etmemiz emredildi: Namaz, zekât, umre ve hac. Böylece umrenin hacdaki konumu, zekâtın namazdaki konumu gibi kılındı' .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ بكرٍ، قال: ثنا ابنُ جُرَيجٍ، قال: قال عليُّ بنُ حسينٍ وسعيدُ بنُ جُبيرٍ، وسئِلا: أواجبةٌ العُمرةُ على الناسِ؟ فكلاهما قال: ما نَعْلَمُها إلا واجبةً، كما قال اللَّهُ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Cüreyc rivayet etti; dedi ki: Ali b. Hüseyin ve Saîd b. Cübeyr'e: 'İnsanlara umre farz mıdır?' diye sorulduğunda her ikisi de: 'Allah'ın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” buyurduğu gibi, biz onu ancak farz olarak biliriz' dediler .

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ العَنْبريُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ القطانُ، عن عبدِ الملكِ بنِ أبي سليمانَ، قال: سأَل رجلٌ سعيدَ بنَ جُبَيرٍ عن العُمرةِ فريضةٌ هي أم تَطَوُّعٌ؟ قال: فريضةٌ. قال: فإن الشعبيَّ يقولُ: هي تطوُّعٌ. قال: كذَب الشعبيُّ. وقرَأ: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}.

Bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân, Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan rivayet etti; dedi ki: Bir adam Saîd b. Cübeyr'e umrenin farz mı yoksa nafile mi olduğunu sordu. O: "Farzdır" dedi. Adam: "Şa'bî onun nafile olduğunu söylüyor" deyince; [Saîd]: "Şa'bî yanıldı" dedi ve: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ayetini okudu.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرَنا مَعمرٌ، عن قتادةَ، وعمّن سمِع عطاءً يَقُولُ في قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. قال: هما واجبانِ؛ الحجُّ والعُمرةُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den ve Atâ'nın O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında şöyle dediğini işiten kimseden haber verdi: 'İkisi de, hac da umre de farzdır' dedi .

فتأويلُ هؤلاءِ في قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} في أنهما واجِبانِ: أمَر اللَّهُ بإقامتِهما كما أَمر بإقامِ الصلاةِ، وأنهما فريضتان، وأوجَبَ العُمرةَ وجوبَ الحجِّ. وهم عددٌ كثيرٌ مِن الصحابةِ والتابِعين، ومَن بعدَهم مِن الخالفِين كرِهنا تطويلَ الكتابِ بذكرِهم وذكرِ الرواياتِ عنهم. وقالوا: معنى قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}: وأَقِيمُوا الحَجَّ والعُمرةَ.

Bunların: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında ikisinin de farz olduğuna dair tevili şudur: Allah, namazın ikame edilmesini emrettiği gibi bu ikisinin ikame edilmesini emretmiştir , her ikisi de farzdır ve umreyi haccın farziyeti gibi farz kılmıştır. Bunlar; sahabeden, tabiinden ve onlardan sonra gelen sonraki nesillerden çok sayıda kimsedir; onları ve onlardan gelen rivayetleri zikrederek kitabı uzatmak istemedik. Onlar şöyle demişlerdir: O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözünün anlamı: Haccı ve umreyi ikame edin (yerine getirin), demektir.

ذكرُ بعضِ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerden bazılarının zikri:

حدَّثنا موسَى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. يقولُ: أقِيموا الحجَّ والعُمرةَ .

Bize Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” sözü hakkında rivayet etti; [es-Süddî] şöyle der: 'Haccı ve umreyi ikame edin' .

حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن ثُوَيرٍ، عن أبيه، عن عليٍّ: (وأقيمُوا الحجَّ والعُمْرَةَ للبيْتِ): ثم هي واجبةٌ مِثلُ الحجِّ .

Bize Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Süveyr'den, o babasından, o Ali'den: '(وأقيمُوا الحجَّ والعُمْرَةَ للبيْتِ) [Haccı ve Beyt'e umreyi ikame edin]: Sonra o, hac gibi farzdır' dediğini rivayet etti .

حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن ثُويرٍ، عن أبيه، عن عبدِ اللَّهِ: (وَأَقيمُوا الحجَّ والْعُمْرَةَ إلى الْبَيْتِ). ثم قال عبدُ اللَّهِ: لولا التَّحَرُّجُ وأني لم أَسْمَعْ مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ فيها شيئًا، لقُلتُ: إن العُمرةَ واجبةٌ مثلُ الحجِّ.

Bize Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Süveyr'den, o babasından, o Abdullah'tan rivayet etti: “(وَأَقيمُوا الحجَّ والْعُمْرَةَ إلى الْبَيْتِ) [Haccı ve Beyt'e umreyi ikame edin]”. Sonra Abdullah şöyle dedi: “Eğer çekinmek ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey işitmemiş olmam [durumu] olmasaydı, hac gibi umrenin de farz olduğunu söylerdim.”

وكأنهم عَنَوا بقولِهم: (وأقيموا الحجَّ والعُمرةَ): ائْتوا بهما بحدودِهما وأحكامِهما على ما فُرِضَ عليكم.

Onlar '(وأقيموا الحجَّ والعُمرةَ)' sözleriyle sanki: 'Size farz kılındığı üzere sınırları ve hükümleriyle her ikisini de yerine getirin' kastetmişlerdir.

وقال آخرون ممن قرَأ قراءةَ هؤلاءِ بنصبِ العُمرةِ: العُمرةُ تطوُّعٌ. ورأوْا أنه لا دَلالةَ على وُجوبِها في نصبِهم العُمرةَ في القراءةِ، إذ كان مِن الأعمالِ ما قد يَلْزَمُ العبدَ عملُه، وإتمامُه بدخولِه فيه، ولم يَكُنِ ابتداءُ الدخولِ فيه فرضًا عليه، وذلك كالحَجِّ التطوُّعِ، لا خلافَ بين الجميعِ فيه أنه إذا أحرَم به أنَّ عليه المُضِيَّ فيه وإتمامَه، ولم يكنْ فرضًا عليه ابتداءُ الدخولِ فيه. وقالوا: فكذلك العُمرةُ غيرُ فرضٍ واجبٍ الدخولُ فيها ابتداءً، غيرَ أنَّ على مَن دخَل فيها وأوجَبها على نفسِه إتمامَها بعدَ الدخولِ فيها.

Bunların kıraatiyle 'el-Umre' kelimesini nasb ile (üstünlü) okuyanlardan başkaları ise şöyle demiştir: Umre nafiledir. Onlar kıraatte 'el-Umre'yi nasb ile okumalarında onun farziyetine dair bir delil bulunmadığını düşünmüşlerdir; çünkü amellerden öyleleri vardır ki, kula o ameli yapmak ve ona başlamakla onu tamamlamak zorunlu hale gelir; oysa ona ilk olarak başlamak üzerine farz değildir. Nitekim nafile hac böyledir; onda ihrama girdiği zaman onu devam ettirip tamamlamasının kendisine gerektiği ve başlangıçta ona girmenin üzerine farz olmadığı hususunda herkes arasında görüş birliği vardır. Dediler ki: İşte umre de böyledir; başlangıçta ona girmek farz-ı vâcip değildir, şu kadar var ki ona başlayıp onu kendi üzerine vacip kılan kimseye, ona başladıktan sonra onu tamamlamak gerekir.

قالوا: ليس في أمرِ اللَّهِ بإتمامِ الحجِّ والعمرةِ دَلالةٌ على وجوبِ فرضِهِما .

Onlar dediler ki: Allah'ın haccı ve umreyi tamamlamayı emretmesinde, o ikisinin [aslen] farz oluşunun gerekliliğine dair bir delil yoktur .

قالوا: وإنما أوجَبنا فَرْضَ الحَجِّ بقولِ اللَّهِ تعالى ذِكرُه: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} [آل عمران: ٩٧].

Onlar dediler ki: Biz haccın farz oluşunu ancak Allah Teâlâ zikrinin: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân: 97] sözüyle vacip kıldık.

وممن قال ذلك جماعةٌ مِن الصحابةِ والتابعين ومَن بعدَهم مِن الخالِفين.

Bunu söyleyenlerden sahabeden, tabiinden ve onlardan sonra gelen nesillerden bir topluluk vardır.

ذكرُ بعضِ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerden bazılarının zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ أبي عَروبةَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن إبراهيمَ، قال: قال عبدُ اللَّهِ: الحجُّ فريضةٌ، والعُمرةُ تطوُّعٌ.

Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, [o da] dedi ki: Saîd b. Ebî Arûbe'den işittim; o Ebû Ma'şer'den, o İbrâhîm'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: «Hac farzdır, umre ise nafiledir (tatavvudur).»

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ أبي عَروبةَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن النَّخَعِيِّ، عن ابنِ مسعودٍ مثلَه.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Ebî Arûbe'den, o Ebû Ma'şer'den, o en-Nehaî'den, o İbn Mes'ûd'dan aynısını rivayet etti.

وحدَّثنا ابنُ بَشارٍ، قال: ثنا ابنُ عَثْمَةَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ بَشيرٍ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: العُمرةُ ليستْ بواجبةٍ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Asme rivayet edip dedi ki: Bize Saîd b. Beşîr, Katâde'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; [Saîd] dedi ki: 'Umre farz değildir.'

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن سماكٍ ، قال: سألتُ إبراهيمَ عن العُمرةِ فقال: سنةٌ حسنةٌ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Simâk'tan rivayet etti; dedi ki: İbrâhîm'e umreyi sordum, 'Güzel bir sünnettir' dedi .

حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o İbrâhîm'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن المُغيرةِ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Avâne, el-Mugîre'den, o İbrâhîm'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سُفيانُ، عن المُغيرةِ، عن إبراهيمَ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-Mugîre'den, o İbrâhîm'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا الحَجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ عَونٍ، عن الشَّعبيِّ، قال: العُمرةُ تطوُّعٌ .

Bize el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Avn, eş-Şa'bî'den rivayet etti; [eş-Şa'bî] şöyle dedi: 'Umre nafiledir' .

فأما الذين قرَءوا ذلك برفعِ "العُمرةِ"، فإنَّهم قالوا: لا وَجْهَ لنصبِها؛ لأنَّ العُمرةَ إنما هي زيارةُ البيتِ، ولا يكونُ مستحِقًّا اسمَ مُعْتَمِرٍ إلا وهو له زائِرٌ. قالوا: وإذا كان لا يَسْتَحِقُّ اسمَ مُعْتَمِرٍ إلا بزيارتِه - وهو متى

Bunu "el-Umre" kelimesini ref' ile [merfû olarak] okuyanlara gelince; onlar şöyle demişlerdir: Onun nasb ile [mansûb] okunmasının bir vechi (tutarlı gerekçesi) yoktur. Çünkü umre yalnızca Beyt'i ziyarettir ve bir kimse orayı ziyaret etmedikçe umre yapan (mu'temir) ismini hak etmez. [Yine] şöyle dediler: Mademki o, ancak orayı ziyaret etmesiyle umre yapan ismini hak etmektedir —ki o ne zaman

بلَغه فطاف به وبالصفا والمروةِ، فلا عَملَ يبقى بعدَه يُؤمَرُ بإتمامِه بعدَ ذلك، كما يُؤمَرُ الحاجُّ بعدَ بُلوغِه والطوافِ به وبالصفا والمروةِ بإتيانِ عرفةَ والمُزدَلِفةِ، والوقوفِ بالمواضعِ التي أُمِر بالوقوفِ بها، وعَمَلِ سائِرِ أعمالِ الحجِّ الذي هو مِن تمامِه بعدَ إتيانِ البيتِ - لم يكنْ لِقولِ القائلِ للمعتمرِ: أَتِمَّ عُمرتَك. وجهٌ مفهومٌ. قالوا : وإذا لم يَكُنْ له وَجْهٌ مفهومٌ، فالصوابُ مِن القراءةِ في "العُمرةِ" بالرفعِ على أنها من أعمالِ البرِّ للَّهِ، فتكونُ مَرفوعةً بخبرِها الذي بعدَها، وهو قولُه: {لِلَّهِ}.

oraya ulaşıp onu ve Safâ ile Merve'yi tavaf ederse, hacının oraya vardıktan, onu ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettikten sonra Arafat'a ve Müzdelife'ye gitmekle, durması emredilen yerlerde vakfe yapmakla ve Beyt'e vardıktan sonra onun tamamlanmasından olan diğer hac amellerini yapmakla emrolunduğu gibi, bundan sonra tamamlanması emredilecek geriye bir amel kalmaz— bu durumda umre yapana bir kimsenin: 'Umreni tamamla' demesinin anlaşılır bir yönü olmaz. Dediler ki : Mademki bunun anlaşılır bir yönü yoktur, o halde doğru olan, "el-Umre" kelimesinin Allah için yapılan iyilik amellerinden biri olması hasebiyle ref' ile (ötreli) okunmasıdır ; böylece kendisinden sonraki haberiyle, yani O'nun: {لِلَّهِ} “Allah içindir” sözüyle merfû olur.

وأَوْلى القِراءَتين بالصوابِ في ذلك عندَنا قراءةُ مَن قرَأ بنصبِ "العُمرةِ" على العطفِ بها على "الحجِّ"، بمعنى الأمرِ [بإتْمامِها للَّهِ]، ولا معنى لاعتلالِ من اعتَلَّ في رفعِها بأنَّ العمرةَ زيارةُ البيتِ، وأن المُعْتَمِرَ متى بلَغه فلا عمَل بقِي عليه يؤمَرُ بإتمامِه؛ وذلك أنه إذا بلَغ البيتَ، فقد انْقَضَتْ زيارتُه وبقِي عليه تمامُ العمَلِ الذي أمَره اللَّهُ به في اعتمارِه وزيارتِه البيتَ، وذلك هو الطوافُ بالبيتِ، والسعيُ بينَ الصفا والمروةِ، وتَجَنُّبُ ما أمَر اللَّهُ بتَجَنُّبِه إلى إتمامِه ذلك. وذلك عمَلٌ - وإن كان مما لزِمه بإيجابِه الزيارةَ على نفسِه - غيرُ الزيارةِ. هذا، مع إجماعِ الحجةِ على قراءةِ "العمرةِ" بالنصبِ، ومخالفةِ جمبعِ قرأةِ الأمصارِ قراءةَ مَن قرَأ ذلك بالرفعِ، ففي ذلك مُسْتَغْنًى عن الاستشهادِ على خطإِ قِراءةِ مَن قرَأ ذلك رفعًا.

Bu hususta bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı; [onun da] Allah için tamamlanması emri anlamında, "el-Hacc" kelimesine atfedilerek "el-Umre" kelimesini nasb ile (üstünlü) okuyanın kıraatidir. Umrenin Beyt'in ziyareti olduğu ve umre yapan kimsenin oraya ulaştığında üzerinde tamamlanması emredilecek bir amelin kalmadığı gerekçesiyle onu ref' ile (ötreli) okuyanın gerekçelendirmesinin bir anlamı yoktur. Zira o, Beyt'e ulaştığında ziyareti sona ermiş olur; geriye ise umresinde ve Beyt'i ziyaretinde Allah'ın kendisine emrettiği amelin tamamlanması kalır. Bu da Beyt'i tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek ve bunu tamamlayıncaya kadar Allah'ın kaçınmasını emrettiği şeylerden sakınmaktır. Bu amel —ziyareti kendi nefsine vacip kılmasıyla her ne kadar kendisine gerekli olan şeylerden olsa da— ziyaretin kendisinden farklıdır. Bununla birlikte, bağlayıcı delil niteliğindeki icmânın "el-Umre" kelimesinin nasb ile okunması üzerinde ittifak etmesi ve bütün şehirlerin kurrâsının (kıraat âlimlerinin), bunu ref' ile okuyanın kıraatine muhalefet etmesi sebebiyle, bunu ref' ile okuyanın kıraatinin hatalı olduğuna delil getirmeye ihtiyaç kalmamıştır.

وأما أَولى القولين اللذين ذكَرنا بالصوابِ في تأويلِ قولِه: {وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} على قراءةِ مَن قرَأ ذلك نصبًا، فقولُ عبدِ اللَّهِ بنِ مَسعودٍ ومَن قال بقولِه، من أن معنى ذلك: وأتموا الحجَّ والعمرةَ للَّهِ إلى البيتِ بعدَ إيجابِكم إياهما. لا أنَّ ذلك أمرٌ مِن اللَّهِ بابتداءِ عملِهما والدخولِ فيهما وأداءِ عملِهما بتمامِه بهذه الآيةِ؛ وذلك أن الآيةَ مُحْتَمِلةٌ المعنيين اللذين وصَفنا؛ من أن يكون أمرًا مِن اللَّهِ بإقامتِهما بتَمامِهما ابتداءً، وإيجابًا منه على العبادِ فرضَهما. وأن يكونَ أمرًا منه بإتمامِهما بعد الدخولِ فيهما، وبعد إيجابِ موجبِهما على نفسِه. فإذا كانت الآيةُ مُحْتَمِلةً المعنيين اللذين وصَفنا، فلا حجةَ فيها لأحدِ الفريقين على الآخَرِ، إلا وللآخَرِ عليه فيها مثلُها. وإذا كان ذلك كذلك ولم يكنْ بإيجابِ فرضِ العُمرةِ خبرٌ عن الحجةِ للعذرِ قاطعًا، وكانت الأمةُ في وجوبِها متنازعةً، لم يكنْ لقولِ قائلٍ: هي فرضٌ. بغيرِ برهانٍ دالٍّ على صحةِ قولِه - معنًى، إذ كانت الفروضُ لا تَلْزَمُ العبادَ إلا بدلالةٍ على لزومِها إياهم واضحةٍ.

O'nun: {وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “ve umreyi de Allah için [tamamlayın]” kavlinin tevilinde, onu nasb ile okuyanın kıraatine göre zikrettiğimiz iki görüşten doğruya en yakın olanı; Abdullah b. Mes'ûd ve onun görüşünü paylaşanların, bunun anlamının: 'Haccı ve umreyi kendinize vacip kıldıktan sonra Beyt'e kadar Allah için tamamlayın' şeklinde olduğu yönündeki sözüdür. Yoksa bu, bu ayetle onların ameline başlamayı, onlara girmeyi ve amellerini tastamam ifa etmeyi emreden Allah'tan bir emir değildir. Çünkü ayet, vasfettiğimiz iki anlama da ihtimallidir: İlki, bunun başlangıçta tastamam yerine getirilmesine dair Allah'tan bir emir ve onların farz kılınmasını kullar üzerine O'ndan bir vacip kılma olması; diğeri ise, her ikisine girdikten ve bunları kendisi üzerine vacip kılan kimsenin bu vacibiyetinden sonra onların tamamlanmasına dair O'ndan bir emir olmasıdır. Ayet vasfettiğimiz iki anlama da ihtimalli olduğuna göre, iki taraftan birinin diğeri aleyhine, diğer tarafın da onun aleyhine sahip olduğu delilden fazlası yoktur. Durum böyle olunca ve umrenin farz kılınması hususunda mazereti kesin olarak ortadan kaldıran hüccet niteliğinde bir haber de bulunmayıp, ümmet onun vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf edince; farzlar kullara ancak onların gerekliliğine dair açık bir delil ile terettüp ettiğinden dolayı, bir kimsenin sözünün doğruluğuna işaret eden bir delil olmaksızın: 'O farzdır' demesinin bir anlamı kalmamıştır.

فإن ظنَّ ظانٌّ أنها واجبةٌ وُجوبَ الحجِّ، وأنَّ تأويلَ مَن تأوَّل قولَه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. بمعنى: أقِيمُوا حدودَهما وفُروضَهما. أولى مِن تأويلِنا، لما حدَّثني به حاتمُ بنُ بكرٍ الضبيُّ، قال: ثنا أشهلُ بنُ حاتمٍ الأرطبانيُّ، قال: ثنا ابنُ عونٍ، عن محمدِ بنِ جُحادةَ، عن رجلٍ، عن زميلٍ له، عن أبيه - وكان أبوه يُكنَى أبا المُنْتَفِقِ - قال: أتَيتُ النبيَّ ﷺ بعرفةَ، فدنَوتُ منه، حتى اختلَفَت عنقُ راحِلَتي

Eğer bir kimse, haccın vacip (farz) oluşu gibi onun (umrenin) da vacip olduğunu ve O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” kavlini 'ikisinin sınırlarını ve farzlarını yerine getirin' şeklinde tevil edenin tevilinin, bizim tevilimizden daha evla olduğunu zannederse; [bu zannı], Hâtim b. Bekr ed-Dabbî'nin bana rivayet ettiği şu haberden dolayıdır: O dedi ki: Bize Eşhel b. Hâtim el-Artubânî tahdis edip dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed b. Cuhâde'den, o bir adamdan, o bir yol arkadaşından, o da babasından —ki babasının künyesi Ebü'l-Müntefik idi— rivayet etti; o şöyle dedi: Arafat'ta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve ona öylesine yaklaştım ki binek devemin boynu

وعنقُ راحلتِه، فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، أنْبِئْني بعملٍ يُنْجِيني مِن عذابِ اللَّهِ ويُدْخِلُني جنتَه؟ قال: "اعْبُدِ اللَّهَ ولَا تُشْرِكْ به شيئًا، وأقمِ الصلاةَ المكتوبةَ، وأدِّ الزكاةَ المفروضةَ، وحُجَّ واعْتَمِرْ" - قال أشهلُ: وأظنُّه قال: "وصُمْ رمضانَ" - "وانْظُرْ ما تُحِبُّ مِن الناسِ أن يَأْتُوه إليك فافْعَلْه بهم، وما تَكْرَهُ مِن الناسِ أن يَأْتُوه إليك فذَرْهُم منه" .

onun binek devesinin boynu birbirine geçti. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Beni Allah'ın azabından kurtaracak ve beni O'nun cennetine sokacak bir ameli bana haber ver.' Buyurdu ki: “Allah'a ibadet et ve O'na hiçbir şeyi ortak koşma; farz kılınan namazı dosdoğru kıl, farz kılınan zekâtı ver, hac ve umre yap.” —Eşhel dedi ki: Sanırım şöyle de dedi: “Ramazan orucunu tut”— “İnsanların sana yapmasını istediğin şeyleri sen de onlara yap; insanların sana yapmasından hoşlanmadığın şeyleri de onlara yapmaktan vazgeç.”