وما حدَّثني به يعقوبُ بنُ إبراهيمَ ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ ومحمدُ بنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن النعمانِ بنِ سالمٍ، عن عمرِو بنِ أوسٍ، عن أبي رَزينٍ العُقَيليِّ، رجلٍ مِن بني عامرٍ، قال: قلت يا رسولَ اللَّهِ، إن أبي شيخٌ كبيرٌ لا يَسْتَطِيعُ الحجَّ ولا العُمرةَ ولا الظَّعْنَ، وقد أدرَكَه الإسلامُ، أفأَحُجُّ عنه؟ قال: "حُجَّ عن أبيك واعْتَمِرْ" .
Ve Ya'kūb b. İbrâhim'in bana rivayet ettiği şu haberden dolayı: Bize Abdurrahman b. Mehdî ve Muhammed b. Ebî Adiy, Şu'be'den, o Nu'mân b. Sâlim'den, o Amr b. Evs'ten, o da Benî Âmir'den bir adam olan Ebû Rezîn el-Ukaylî'den anlattı; o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam hacca, umreye ve yolculuğa gücü yetmeyen yaşlı bir ihtiyardır, İslâm'a da yetişmiştir; onun yerine hac edebilir miyim?' dedim. Buyurdu ki: “Babanın yerine hac et ve umre yap.”
وما حدَّثني به يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أيوبَ، عن أبي قِلابةَ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ خطَب فقال: "اعْبُدُوا اللَّهَ ولَا تُشْرِكُوا بِهِ شيئًا، وأقِيمُوا الصلاةَ، وآتُوا الزكاةَ، وحُجُّوا وَاعْتَمِرُوا، واسْتَقِيموا يَسْتَقِم لكم".
Ve Ya'kūb'un bana rivayet ettiği şu haberden dolayı: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o da Ebû Kılâbe'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hutbe irad edip şöyle buyurmuştur: « اعْبُدُوا اللَّهَ ولَا تُشْرِكُوا بِهِ شيئًا، وأقِيمُوا الصلاةَ، وآتُوا الزكاةَ، وحُجُّوا وَاعْتَمِرُوا، واسْتَقِيموا يَسْتَقِم لكم » «Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, hac ve umre yapın; dosdoğru olun ki işleriniz de yolunda gitsin (size de dosdoğru muamele edilsin).»
وما أشبَهَ ذلك مِن الأخبارِ. فإنَّ هذه أخبارٌ لا يَثْبُتُ بمثلِها في الدينِ حُجَّةٌ لوَهْيِ أسانيدِها، وأنها مع وَهْيِ أسانيدِها لها مِن الأخبارِ أشكالٌ تُنْبئُ عن أنَّ العُمرةَ تَطَوُّعٌ، لا فرضٌ واجبٌ.
Ve benzeri haberlerden dolayı [böyle zannederse, bilinsin ki]: Bunlar, isnadlarının zayıflığı sebebiyle dinde kendileriyle hüccet sabit olmayan haberlerdir; ayrıca isnadlarının zayıflığıyla birlikte, umrenin farz ve vacip değil, tatavvu (nafile) olduğunu bildiren benzeri haberler de mevcuttur.
وهو ما حدَّثنا به محمدُ بنُ حُمَيدٍ ومحمدُ بن عيسى الدَّامَغانيُّ، قالا: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المُبَارَكِ، عن الحَجَّاجِ بنِ أرْطاةَ، عن محمدِ بنِ المُنْكَدِرِ، عن جابرِ بنِ عبدِ اللَّهِ، عن النَّبِيِّ ﷺ أنه سُئِل عن العُمرةِ أواجبةٌ هي؟، فقال: "لا، وأن تَعْتَمِروا خيرٌ لكم" .
Nitekim Muhammed b. Humeyd ve Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî'nin bize rivayet ettiği haber şöyledir; ikisi dediler ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Haccâc b. Ertât'tan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan, o da Peygamber'den ﷺ rivayet etti; kendisine umrenin vacip olup olmadığı sorulduğunda şöyle buyurmuştur: “Hayır, fakat umre yapmanız sizin için daha hayırlıdır.”
حدَّثنا ابنُ حَمْيدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، وحدَّثني يحيى بنُ طَلْحَةَ اليربوعِيُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن مُعاويةَ بنِ إسحاقَ، عن أبي صالحٍ الحنفيِّ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "الحَجُّ جهادٌ، والعُمرةُ تَطَوُّعٌ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr anlattı; ve bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Muâviye b. İshak'tan, o Ebû Sâlih el-Hanefî'den anlattı, dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Hac cihaddır, umre ise nafiledir.”
وقد زعَم بعضُ أهلِ الغباءِ أنه قد صَحَّ عندَه أنَّ العُمرةَ واجبةٌ؛ بأنه لم يَجِدْ تَطَوُّعًا إلا وله إمامٌ مِن المكتوبةِ، فلما صَحَّ أن [للعُمْرَةِ تَطَوُّعًا] وجَب أن يَكُونَ لها فرضٌ؛ لأن الفرضَ إمامُ التطوُّعِ في جميعِ الأعمالِ.
Bazı ahmak kimseler ise, farz olanlardan bir imamı (aslı) bulunmayan hiçbir nafile ibadet görmediğini öne sürerek kendisince umrenin vacip olduğunun sabit olduğunu iddia etmiştir. [Umrenin nafilesinin bulunduğu] sabit olunca, onun bir farzının da bulunması zorunlu olmuştur; zira farz, bütün amellerde nafilenin imamıdır (öncüsüdür).
فيقالُ لقائلِ ذلك: قد جُعِل للاعتكافِ تطوُّعٌ، فما الفرضُ منه الذي هو
Bunu söyleyen kimseye şöyle denilir: İtikâf için de bir nafile kılınmıştır; peki onun farz olan kısmı nedir ki o
إمامُ تَطوُّعِه ؟ ثم يُسْأَلُ عن الاعتكافِ أواجبٌ هو أم غيرُ واجبٍ؟ فإن قال: واجبٌ. خرَج مِن قولِ جميعِ الأمةِ. وإن قال: تَطَوُّعٌ. قيل: فما الذي أوجَب أن يكونَ الاعتِكافُ تَطَوُّعًا والعُمرةُ فرضًا مِن الوجهِ الذي يَجِبُ التسليمُ له؟ فلن يَقُولَ في أحدِهما قَولًا إلا أُلزِم في الآخَرِ مِثلَه.
nedir ? Sonra ona itikâfın vacip mi yoksa vacip değil mi olduğu sorulur. Şayet: 'Vaciptir' derse, bütün ümmetin icmâından çıkmış olur. Şayet: 'Nafiledir' derse, kendisine şöyle denilir: İtikâfın nafile, umrenin ise teslim olunması gereken bir vecihten farz olmasını gerektiren şey nedir? O, ikisinden biri hakkında bir söz söyleyecek olsa, diğerinde de benzeri kendisine ilzam edilir.
[وبما اسْتَشْهَدْنا مِن الأدلَّةِ، فإنَّ] أولى القراءَتين بالصوابِ في "العُمرةِ" قراءةُ مَن قرَأها نصبًا. وأن أولى التأويلين في قولِه: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ}. تأويلُ ابنِ عباسٍ الذي ذكَرناه عنه مِن روايةِ عليِّ بنِ أبي طلحةَ عنه، مِن أنه أمْرٌ مِن اللَّهِ جلّ ثناؤُه بإتمامِ أعمالِهما بعدَ الدخولِ فيهما وإيجابِهما، على ما أَمَر به مِن حدودِهما وسُنَنِهما. وأنَّ أولى القولين في العُمرةِ بالصوابِ قولُ مِن قال: هي تَطَوُّعٌ لا فرضٌ. وأنَّ معنى الآيةِ: وأتمُّوا أيُّها المؤمنون الحجَّ والعمرةَ للَّهِ بعدَ دخولِكم فيهما وإيجابِكموهما على أنفسِكم على ما أمَركم اللَّهُ به مِن حدودِهما.
[Delil getirdiğimiz hüccetlerle sabittir ki,] "el-Umre" lafzında iki kıraatten doğruya en yakın olanı, onu nasb ile okuyanın kıraatidir. O'nun: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı da, umreyi de Allah için tamamlayın” kavlindeki iki tevilden en evla olanı ise; İbn Abbâs'tan Ali b. Ebî Talha rivayetiyle zikrettiğimiz, bunun, Allah Celle Senâühü tarafından, her ikisine girilip vacip kılındıktan sonra emrettiği sınırları ve sünnetleri üzere amellerinin tamamlanmasına dair bir emir olduğu yönündeki tevilidir. Umre hakkındaki iki görüşten doğruya en yakın olanı da: 'O farz değil, nafiledir' diyenin sözüdür. Ayetin anlamı ise şudur: Ey müminler! Hac ve umreye girdikten ve onları kendinize vacip kıldıktan sonra, Allah'ın size emrettiği sınırları üzere onları Allah için tamamlayın.
وإنما أنزَل اللَّهُ ﵎ هذه الآيةَ على نبيِّه ﷺ في عمرةِ الحُدَيْبِيَةِ التي صُدَّ فيها عن البيتِ، [مُعَرِّفَه والمؤمنين] فيها ما عليهم في إحرامِهم إن خُلِّيَ بينَهم وبينَ البيتِ، ومبيِّنًا لهم فيها ما المَخرجُ لهم مِن إحرامِهم إن أُحْصِروا فصُدُّوا عن البيتِ، وبذكرِ اللازمِ لهم مِن الأعمالِ في عُمْرَتِهم التي اعْتَمَرُوها عامَ الحُديبيةِ وما يَلْزَمُهم فيها بعدَ ذلك في عُمَرِهم وحجِّهم افتَتَح قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ}.
Allah celle celâlühü bu ayeti Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, Beytullah'tan alıkonulduğu Hudeybiye umresinde; şayet kendileri ile Beytullah'ın arası serbest bırakılırsa ihramlarında üzerlerine neyin düştüğünü [hem ona hem de müminlere bildirerek] ve şayet engellenip Beytullah'tan alıkonulurlarsa ihramlarından çıkış yolunun ne olduğunu onlara açıklayarak indirmiştir. Hudeybiye senesinde eda ettikleri umrelerinde kendilerine gereken amelleri ve bundan sonraki umre ve haclarında kendilerine nelerin lazım geleceğini zikretmek suretiyle {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ} “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'” kavline bir başlangıç yapmıştır.
وقد دلَّلنا فيما مضى على معنى "الحجِّ" و"العمرةِ" بشواهدِ ذلك، فكرِهْنا تطويلَ الكتابِ بإعادتِه.
Daha önce "hac" ve "umre"nin anlamına dair delillerini zikretmiştik; bu sebeple onu tekrarlayarak kitabı uzatmak istemedik.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer [hac veya umreden] alıkonulursanız, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” kavlinin tevili hakkındaki görüş.
اختلَف أهلُ التأويلِ في "الإحصارِ" الذي جعَل اللَّهُ على مَن ابتُلِي به في حجِّه وعُمرتِه ما اسْتَيْسَر مِن الهديِ؛ فقال بعضُهم: هو كلُّ مانعٍ و حابسٍ منَع المحرِمَ وحبَسه عن العملِ الذي فرَضه اللَّهُ عليه في إحرامِه ووصولِه إلى البيتِ الحرامِ.
Tevil ehli, haccında ve umresinde buna maruz kalan kimseye Allah'ın kolayına gelen kurbanı yüklediği "ihsâr" (alıkonulma) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, ihramlı kimseyi ihramında Allah'ın kendisine farz kıldığı amelden ve Mescid-i Harâm'a ulaşmaktan alıkoyan ve engelleyen her türlü mani ve engeldir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ أنه كان يقولُ: الحَصْرُ الحبسُ كلُّه. يقولُ: أيُّما رجلٍ اعتُرِض له في حجتِه أو عمرتِه فإنه يَبْعَثُ بهديِه مِن حيثُ يُحْبَسُ. قال: وقال مجاهدٌ في قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ}: فإن أحصِرتُم: يَمْرَضُ إنسانٌ أو يُكْسَرُ أو يَحْبِسُه أمرٌ فغَلَبَه، كائنًا ما كان، فلْيُرْسِلْ بما اسْتَيْسَرَ مِن الهَديِ، ولا يَحْلِقْ رأسَه، ولا يَحِلَّ حتى يومِ النحرِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den anlattı; o şöyle derdi: 'Hasr, engellemenin tamamıdır.' Şöyle derdi: Haccında veya umresinde her kime bir engel çıkarsa, o kimse kurbanını hapsedildiği yerden gönderir. Dedi ki: Mücâhid O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer alıkonulursanız” kavli hakkında şöyle dedi: Şayet engellenirseniz; bir kimse hastalanır veya bir yeri kırılır yahut onu alt eden bir durum her ne olursa olsun kendisini alıkoyarsa, kolayına gelen kurbanı göndersin, başını tıraş etmesin ve kurban bayramı gününe kadar da ihramdan çıkmasın .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو نُعيمٍ الفضلُ بنُ دُكَينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn...
جريجٍ، عن عطاءٍ، قال: الإحصارُ مِن كلِّ شيءٍ يَحْبِسُه .
Cüreyc'den, o Atâ'dan anlattı, dedi ki: İhsâr, kişiyi alıkoyan her şeyden kaynaklanır .
وحدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ أنه قال في المُحصَرِ: هو الخوفُ والمرضُ والحابسُ، إذا أصابه ذلك بَعث بهديِه، فإذا بلَغَ الهَدْيُ مَحِلَّه حَلَّ .
Ve bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o muhsar (alıkonulan kimse) hakkında şöyle demiştir: 'O korku, hastalık ve engelleyici durumdur; bu başına geldiğinde kurbanını gönderir, kurban yerine ulaştığında da ihramdan çıkar.'
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: نا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}: هذا رجلٌ أصابه خوفٌ أو مرضٌ أو حابسٌ حبَسه عن البيتِ، يَبْعَثُ بهَدْيِه، فإذا بلَغ مَحِلَّه صار حلالًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer [hac veya umreden] alıkonulursanız, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, başına korku veya hastalık yahut kendisini Beyt'ten alıkoyan bir engel gelen kimsedir; kurbanını gönderir, o mahalline ulaştığında da ihramdan çıkar.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، قال: كلُّ شيءٍ حبَس المُحرِمَ فهو إحصارٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o babasından anlattı, dedi ki: İhramlıyı alıkoyan her şey ihsârdır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن إبراهيمَ - قال أبو جعفرٍ: أحسَبُه عن شريكٍ، عن إبراهيمَ بنِ المهاجرِ، عن إبراهيمَ: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ}. قال: مرضٌ أو كَسْرٌ أو خَوْفٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbrâhim'den haber verdi —Ebû Ca'fer dedi ki: Sanırım o Şerîk'ten, o İbrâhim b. el-Muhâcir'den, o İbrâhim'den nakletmiştir—: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer alıkonulursanız” kavli hakkında dedi ki: Hastalık, kemik kırılması veya korkudur .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. يَقُولُ: مَن أحرَم بحجٍّ أو بعُمرةٍ، ثم حُبِس عن البيتِ بمرضٍ يُجْهِدُه، أو عذرٍ يَحْبِسُه، فعليه
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın şu sözünü anlattı: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer alıkonulursanız, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin].” Şöyle der: Kim hac veya umre için ihrama girer, sonra da takatini tüketen bir hastalık ya da kendisini engelleyen bir mazeret sebebiyle Beyt'ten alıkonulursa, ona düşen...
قضاؤُها .
onun kazası gerekir .
وعِلَّةُ مَن قال بهذه المقالةِ أن الإحصارَ معناه في كلامِ العربِ منعُ العِلةِ من المرضِ وأشباهِه غيرِ القهرِ والغلبةِ من قاهرٍ أو غالبٍ، إلا غلبةَ علةٍ من مرضٍ أو لدغٍ أو جِراحٍ، أو ذَهابِ نفقةٍ، أو كسرِ راحلةٍ. فأما منعُ العدوِّ، وحبسُ حابسٍ في سجنٍ، وغلبةُ غالبٍ حائلٍ بينَ المحرمِ والوصولِ إلى البيتِ من سلطانٍ أو إنسانٍ قاهرٍ مانعٍ، فإن ذلك إنما تُسَمِّيه العربُ حصْرًا لا إحصارًا.
Bu görüşü savunanların gerekçesi şudur: İhsâr (alıkonulma), Arap kelâmında hastalık, zehirlenme, yaralanma, nafakanın tükenmesi veya binek hayvanının sakatlanması gibi bir illetin galebe çalması müstesna; zorba veya üstün gelen birinin zor ve baskısı dışındaki hastalık ve benzeri bir illet sebebiyle engellenmek anlamına gelir. Düşmanın engellemesi, bir engelleyicinin zindana hapsetmesi ve ihramlı ile Beyt'e ulaşması arasına giren bir otorite veya baskıcı-engelleyici bir insanın galebe çalmasına gelince; Araplar bunu ihsâr değil, ancak hasr olarak isimlendirirler.
قالوا: ومما يَدُلُّ على ذلك قولُ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا} [الإسراء: ٨]. يعني به: حاصرًا، أي: حابسًا.
Dediler ki: Buna delalet eden şeylerden biri de Allah Celle Senâühü'nün şu kavlidir: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا} “Ve cehennemi kâfirler için bir zindan (hasîr) kıldık.” [İsrâ: 8]. Bununla hâsır, yani hapseden/kuşatan [zindan] kastedilmektedir.
قالوا: ولو كان حبسُ القاهرِ الغالبِ مِن غيرِ العللِ التي وصَفنا يُسَمَّى إحصارًا، لوجَب أن يُقالَ: قد أُحْصِرَ العدوُّ. قالوا: وفي اجتماعِ لغاتِ العربِ على: حوصِر العدوُّ، والعدوُّ محاصَرٌ، دون: أُحْصِر العدوُّ، فهم مُحصَرون، وأُحصِر الرجلُ بالعلةِ من المرضِ والخوفِ - أكبرُ الدَّلالةِ على أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه إنما عنَى بقولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ}: بمرضٍ أو خوفٍ أو علةٍ مانعةٍ.
Dediler ki: Şayet vasfettiğimiz illetler dışındaki baskın bir zorbanın engellemesi ihsâr diye isimlendirilseydi, 'قد أُحْصِرَ العدوُّ' (Düşman ihsâr edildi) denilmesi gerekirdi. Dediler ki: Arap lügatlerinin 'أُحْصِر العدوُّ، فهم مُحصَرون' (Düşman ihsâr edildi, onlar muhsardırlar) şeklinde değil de 'حوصِر العدوُّ، والعدوُّ محاصَرٌ' (Düşman kuşatıldı, düşman muhasaradadır) ifadesinde birleşmesi; buna karşılık hastalık ve korku illetinden dolayı ise 'أُحصِر الرجلُ' (Adam ihsâr edildi) denilmesi , Allah Celle Senâühü'nün: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer alıkonulursanız” sözüyle ancak hastalık, korku veya engelleyici bir illeti kastettiğine en büyük delildir.
قالوا: وإنما جعَلْنا حبْسَ العدوِّ ومنعَه المُحرمَ مِن الوصولِ إلى البيت بمعنى حَصْرِ المرضِ، قياسًا على ما جعَل اللَّهُ جلَّ ثناؤُه من ذلك للمريضِ الذي منعَه المرضُ من الوُصولِ إلى البيتِ، لا بدَلالةِ ظاهرِ قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. إذ كان حبسُ العدوِّ والسلطانِ والقاهرِ عِلَّةً مانعةً، نظيرةَ العلةِ المانعةِ مِن المرضِ
Dediler ki: Biz düşmanın ihramlıyı alıkoyup Beyt'e ulaşmasına engel olmasını; O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer alıkonursanız, kolayınıza gelen bir kurban [kesin].” kavlinin zâhirinin delaletiyle değil, hastalığın Beyt'e ulaşmaktan alıkoyduğu hasta kimse için Allah Celle Senâühü'nün belirlediği hükme kıyasla hastalık engellemesi anlamında kabul ettik. Çünkü düşmanın, otoritenin (sultan) ve zorbanın alıkoyması; hastalık
والكَسْرِ.
ve kırılmadan kaynaklanan engelleyici illetin dengi olan bir engelleyici illettir.
وقال آخرون: معنى قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}: فإن حبَسكم عدوٌّ عن الوُصولِ إلى البيتِ، أو حابسٌ قاهرٌ مِن بني آدمَ. قالوا: فأما العللُ العارضةُ في الأبدانِ؛ كالمرضِ والجراحِ وما أشبَهها، فإن ذلك غيرُ داخلٍ في قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} kavlinin anlamı: 'Eğer bir düşman yahut âdemoğlundan zorba bir engelleyici sizi Beyt'e ulaşmaktan alıkoyarsa' demektir. Dediler ki: Bedenlerde arız olan hastalık, yaralanma ve benzeri illetlere gelince; bunlar O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} kavline dâhil değildir.
ذِكرُ مَنْ قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثني عيسي، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: الحَصْرُ حَصْرُ العدوِّ، فَيَبْعَثُ الرجلُ بهَدْيَتِه، فإن كان لا يَسْتَطِيعُ أن يَصِلَ إلى البيتِ مِن العدوِّ، فإن وجَدَ مَن يُبَلِّغُها عنه إلى مكةَ، فإنه يَبْعَثُ بها ويُحْرِمُ - قال محمدُ بنُ عمرٍو: قال أبو عاصِمٍ: لا ندري، قال: يُحْرِمُ أو يَحِلُّ - مِن يومِ يُواعِدُ فيه صاحبَ الهَدْيِ إذا اشترى، فإذا أمِن فعليه أن يَحُجَّ و يَعْتَمِرَ، فإذا أصابه مَرَضٌ يَحْبِسُه وليس معه هَدْيٌ، فإنه يَحِلُّ حيثُ يُحْبَسُ، فإن كان معه هَدْيٌ فلا يَحِلُّ حتى يَبْلُغَ الهَدْيُ مَحِلَّه، فإذا بعَث به فليس عليه أن يَحُجَّ قابِلًا، ولا يَعْتَمِرَ إلا أن يَشاءَ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid ve Atâ'dan, onlar İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: 'Hasr, düşman hasrıdır (engellemesidir); adam kurbanını gönderir, şayet düşmandan dolayı Beyt'e ulaşamıyorsa ve onu kendi adına Mekke'ye ulaştıracak birini bulursa onu gönderir ve —Muhammed b. Amr dedi ki: Ebû Âsım: Bilemiyoruz, kurbanı satın aldığı zaman kurban sahibi ile sözleştiği günden itibaren ihrama mı girer (يُحْرِمُ) yoksa ihramdan mı çıkar (يَحِلُّ) dedi— güvende olduğu zaman hac ve umre yapması gerekir. Şayet kendisini alıkoyan bir hastalığa yakalanır ve yanında kurban bulunmazsa hapsedildiği yerde ihramdan çıkar; eğer yanında kurban varsa kurban yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmaz. Onu gönderdiği takdirde, kendisi istemedikçe gelecek sene hac veya umre yapması gerekmez.'
حدِّثتُ عن أبي عبيدٍ القاسمِ بنِ سَلَّامٍ، قال: ثنى يحيى بنُ سعيدٍ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا حصْرَ إلا من حبْسِ عدوٍّ.
Bana Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İbn Cüreyc'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından, o [da] İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: “Düşman engellemesi dışında hasr (ihramdan alıkonulma) yoktur.”
حدَّثنا سعيدُ بنُ الربيعِ الرازيُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن عمرٍو، عن ابن عباسٍ، وابنِ طاوُسٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، وابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الحَصْرُ حَصْرُ العدوِّ، فأما مَن أصابه مرضٌ أو ضلالٌ أو كَسْرٌ، فلا شيءَ عليه، إنما قال اللَّهُ: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ}. فلا يكونُ الأمنُ إلا مِن الخوفِ.
Bize Saîd b. er-Rebî' er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o İbn Abbâs'tan; ve İbn Tâvûs'tan, o babasından, o İbn Abbâs'tan; ve İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: 'Hasr, düşman hasrıdır. Başına hastalık, yolunu kaybetme veya kemik kırılması gelen kimseye gelince, ona bir şey gerekmez. Allah ancak: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” buyurmuştur; güvenlik ise ancak korkudan sonra olur.'
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَ حديثِ محمدِ بنِ عمرٍو، عن أبي عاصمٍ، إلا أنه قال: يَبْعَثُ بها ويُحْرِمُ مِن يومِ واعَد فيه صاحبَ الهَدْيَةِ إذا اشْتَرَى. ثم ذكَر سائرَ الحديثِ مثلَ حديثِ محمدِ بنِ عمرٍو، عن أبي عاصمٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid ve Atâ'dan, onlar İbn Abbâs'tan Muhammed b. Amr'ın Ebû Âsım'dan rivayet ettiği hadisin benzerini anlattı; şu kadar var ki o: 'Kurbanı satın aldığı zaman kurban sahibi ile sözleştiği günden itibaren onu gönderir ve ihrama girer' demiştir. Sonra hadisin geri kalanını Muhammed b. Amr'ın Ebû Âsım'dan rivayet ettiği hadis gibi zikretti.
وقال مالكُ بنُ أنسٍ : بلغني أن رسولَ اللَّهِ ﷺ حلَّ هو وأصحابُه بالحُدَيْبِيَةِ، فنَحَرُوا الهَدْيَ، وحلَقوا رُءوسَهم، وحلُّوا مِن كلِّ شيءٍ قبلَ أن يَطُوفُوا بالبيتِ، وقبلَ أن يَصِلَ إليه الهَدْيُ، ثم لم نَعْلَمْ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ أمَر أحدًا مِن أصحابِه ولا ممن كان معه أن يَقْضُوا شيئًا، ولا أن يَعُودوا لشيءٍ.
Mâlik b. Enes dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah ﷺ ve ashabı Hudeybiye'de ihramdan çıktılar; Beyt'i tavaf etmeden önce ve kurban oraya ulaşmadan önce kurbanlarını kestiler, başlarını tıraş ettiler ve her şeyden [ihram yasaklarından] çıktılar. Sonra Resûlullah'ın ﷺ ashabından birine yahut beraberinde olanlardan birine herhangi bir şeyi kaza etmelerini veya bir şey için geri dönmelerini emrettiğini bilmiyoruz.
حدَّثني بذلك يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ عنه.
Bunu bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb ondan haber verdi.
قال: وسئل مالكٌ عمَّن أُحصِر بعدوٍّ وحيلَ بينَه وبينَ البيتِ؟ فقال: يَحِلُّ مِن كلِّ شيءٍ، ويَنْحَرُ هَدْيَه، ويَحْلِقُ رأسَه حيثُ حُبِسَ، وليس عليه قضاءٌ، إلا أن يَكُونَ لم يَحُجَّ قَطُّ، فعليه أن يَحُجَّ حَجَّةَ الإسلامِ. قال: والأمرُ عندَنا في من أُحْصِر بغيرِ عدوٍّ، بمرضٍ أو ما أشبَهَه، أن يَتَداوَى بما لا بدَّ له، ويَفْتَدِيَ، ثم
[İbn Vehb] dedi ki: Mâlik'e düşman sebebiyle engellenen ve kendisiyle Beyt'in arası kesilen kimse hakkında soruldu. O da şöyle dedi: "Her şeyden [ihram yasaklarından] çıkar, kurbanını keser ve alıkonulduğu yerde başını tıraş eder; daha önce hiç hac yapmamış olması müstesna, ona kaza gerekmez; [eğer hiç yapmamışsa] İslâm haccını [farz haccını] eda etmesi gerekir." [Mâlik] dedi ki: "Bizde düşmandan başka bir sebeple, hastalık veya benzeri bir durumla engellenen kimse hakkındaki uygulama; kaçınamayacağı şeylerle tedavi olması, fidye vermesi ve sonra...
يَجْعَلَها عُمْرةً، ويحجَّ عامًا قابَلا ويُهْدِيَ .
onu umreye çevirmesi, gelecek sene hac etmesi ve kurban kesmesidir.'
وعِلَّةُ مَن قال هذه المقالةَ - أَعْنِي مَن قال قولَ مالكٍ - أَنَّ هذه الآيةَ نزَلتْ في حَصْرِ المشركينَ رسولَ اللَّهِ ﷺ وأصحابَه عن البيتِ، فأمَر اللَّهُ جل ثناؤُه نبيَّه ﷺ ومَن معه بنَحْرِ هداياهم والإحلالِ. قالوا: فإنما أنزَل اللَّهُ هذه الآيةَ في حصرِ العدوِّ، فلا يَجُوزُ أن يُصْرَفَ حُكْمُها إلى غيرِ المعنى الذي نَزَلت فيه. قالوا: وأما المريضُ فإنه إذا لم يُطِقْ لمرضِه السيرَ حتى فاتَتْه عرفةُ، فإنما هو رجلٌ فاتَه الحَجُّ، عليه الخُروجُ مِن إحرامِه بما يَخْرُجُ به مَن فاته الحَجُّ، وليس مِن مَعْنى المحصَرِ الذي نزَلت هذه الآيةُ [فيه في شيءٍ] .
Bu sözü söyleyenlerin —yani Mâlik'in sözünü söyleyenlerin— gerekçesi şudur: Bu ayet, müşriklerin Resûlullah'ı ﷺ ve ashabını Beyt'ten alıkoyması hakkında inmiştir; bunun üzerine Allah Celle Senâühü Peygamberi'ne ﷺ ve beraberindekilere kurbanlarını kesmelerini ve ihramdan çıkmalarını emretmiştir. Dediler ki: Allah bu ayeti ancak düşman engellemesi hakkında indirmiştir; dolayısıyla hükmünün hakkında indiği anlamın dışına çevrilmesi caiz değildir. Dediler ki: Hastaya gelince; o, hastalığından ötürü Arafat'ı kaçıracak kadar yürümeye güç yetiremezse, o kimse ancak haccı kaçıran kimsedir; haccı kaçıran kimsenin ihramdan çıktığı şekilde ihramından çıkması gerekir ve bu ayetin [hakkında] indiği muhsar anlamıyla hiçbir ilgisi yoktur.
وأولى التأويلين بالصوابِ في قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} تأويلُ مَن تأوَّلَه بمعنى: فإن أحصَرَكم خوفُ عدوٍّ أو مرضٌ أو علةٌ عن الوُصولِ إلى البيتِ، أي: صيَّرَكم خوفُكم أو مرضُكم تَحْصُرون أنَفُسَكم فتَحْبِسُونها عن النُّفوذِ لِما أوْجَبْتُموه على أنْفُسِكم مِن عملِ الحجِّ والعمرةِ؛ فلذلك قيل: {أُحْصِرْتُمْ}. لمّا أسقَط ذكرَ الخوفِ والمرضِ، يقالُ منه: أحصَرني خَوْفي مِن فلانٍ عن لقائِك، ومَرَضي عن فُلانٍ. يرادُ به: جَعَلَني أَحْبِسُ نفسي عن ذلك. فأما إذا كان الحابسُ الرجلَ والإنسانَ، قيل: حصَرني فلانٌ عن لقائِك. بمعنى: حبَسني عنه. فلو كان معنى الآيةِ ما ظنَّه المتأوّلُ مِن قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ}: فإن حبَسكم حابسٌ مِن العدوِّ عن الوُصولِ إلى البيتِ. لوجَب أن يكونَ: فإن حصِرتم.
O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer alıkonulursanız” kavlindeki iki tevilden doğruya en yakın olanı; onu: 'Eğer düşman korkusu, hastalık veya bir illet sizi Beyt'e ulaşmaktan engellerse', yani: 'Korkunuz veya hastalığınız sizi kendinizi alıkoymaya ve hac ile umre amelinden kendi üzerinize vacip kıldığınız şeyi yerine getirmekten nefsinizi hapsetmeye sevk ederse' anlamında tevil edenin tevilidir. Korku ve hastalığın zikri hazfedilince bundan dolayı: {أُحْصِرْتُمْ} “alıkonulursanız” denilmiştir. Bu fiilden olmak üzere: 'Falandan olan korkum beni seninle karşılaşmaktan alıkoydu (أحصَرَني)' ve 'Hastalığım beni falandan alıkoydu (أحصَرَني)' denilir; bununla: 'O durum beni bundan kendimi alıkoymaya sevk etti' manası kastedilir. Engelleyen kimse bir adam veya insan olduğunda ise: 'Falan beni seninle karşılaşmaktan alıkoydu/hapsetti (حصَرني)' denilir; yani: 'Beni ondan hapsetti' demektir. Şayet ayetin anlamı, tevil edenin O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} kavlinden zannettiği gibi: 'Eğer düşmandan bir engelleyici sizi Beyt'e ulaşmaktan alıkoyarsa' olsaydı, [fiilin sülasi olarak] 'فإن حُصِرتم' olması gerekirdi.
ومما يُبَينُ صحةَ ما قلناه مِن أن تأويلَ الآيةِ مرادٌ بها إحصارُ غيرِ العدوِّ، وأنه إنما يُرادُ بها الخوفُ مِن العدوِّ قولُه: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ}. والأمنُ إنما يكونُ بزَوالِ الخوفِ: وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الإحصارَ الذي عنَى اللَّهُ في هذه الآيةِ هو الخوفُ الذي يكونُ بزوالِه الأمنُ.
Ayetin tevilinde düşman dışındakilerin engellemesinin kastedildiği ve bununla ancak düşmandan duyulan korkunun murad edildiği hususunda söylediğimiz sözün doğruluğunu ortaya koyan delillerden biri de Allah'ın: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ} “Güvene kavuştuğunuz zaman, hacca kadar umre ile faydalanmak isteyen kimse...” kavlidir. Güvenlik (emn) ancak korkunun ortadan kalkmasıyla hâsıl olur. Durum böyle olunca, Allah'ın bu ayette kastettiği alıkonulmanın (ihsâr), zail olmasıyla güvenliğin meydana geldiği korku olduğu malumdur.
وإذ كان ذلك كذلك، لم يَكُنْ حَبْسُ الحابسِ الذي ليس مع حَبْسِه خوفٌ على النفسِ من حَبْسِه داخلًا في حكمِ الآيةِ بظاهرِها المتلوِّ، وإن كان قد يُلحقُ حُكْمُه عندَنا بحكمِه مِن وجهِ القياسِ مِن أجلِ أن حَبْسَ مَن لا خوفَ على النفسِ مِن حَبسِه - كالسلطانِ غيرِ المَخُوفةِ عقوبتُه، والوالدِ وزوجِ المرأةِ، وإن كان منهم أو مِن بعضِهم حبسٌ، ومَنْعٌ عن الشخوصِ لعملِ الحجِّ، أو الوُصولِ إلى البيتِ بعدَ إيجابِ الممنوعِ الإحرامَ - غيرُ داخلٍ في ظاهرِ قولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ}. لِما وصَفنا مِن أن معناه: فإن أحصَركم خوفُ عدوٍّ. بدَلالةِ قولِه: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ}. وقد بَيَّنَ الخبرُ الذي ذكَرناه آنفًا عن ابنِ عباسٍ أنه قال: الحصرُ حصرُ العدوِّ.
Durum böyle olunca; alıkoymasıyla birlikte can üzerine korku bulunmayan bir engelleyicinin alıkoyması —cezalandırmasından korkulmayan sultan ile babanın ve kadının kocasının alıkoyması gibi; bunlardan veya bazılarından bir hapis, hac ameli için yola çıkmaktan yahut engellenen kişinin ihramı vacip kılmasından sonra Beyt'e ulaşmaktan men etme durumu vaki olsa bile— O'nun: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ} “Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanırsa...” kavlinin delaletiyle anlamının 'Eğer sizi bir düşman korkusu alıkoyarsa' şeklinde olduğunu vasfettiğimiz gerekçeden ötürü: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} kavlinin okunan zahirine dâhil değildir; her ne kadar can üzerine korku bulunmayan kimsenin alıkoyması kıyas yoluyla bize göre onun hükmüne ilhak edilebilirse de. Nitekim az önce İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz haber de onun: 'Hasr, düşman hasrıdır' dediğini açıkça ortaya koymuştur.
وإذ كان ذلك أولى التأويلين بالآيةِ لِما وصَفنا، وكان ذلك منعًا مِن الوُصولِ إلى البيتِ، فكلُّ مانعٍ عرَضَ للمحرمِ فصدَّه عن الوُصولِ إلى البيتِ، فهو نظيرٌ له في الحُكمِ.
Vasfettiğimiz gerekçeden ötürü ayet hakkında en evla tevil bu olduğuna ve bu da Beyt'e ulaşmaya bir engel teşkil ettiğine göre; ihramlıya arız olup onu Beyt'e ulaşmaktan alıkoyan her bir engel, hüküm bakımından onun dengidir.
ثم اختلَف أهلُ العلمِ في تأويلِ قولِه: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}؛ فقال بعضُهم: هو شاةٌ.
Sonra ilim ehli O'nun: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazıları: 'O bir koyundur' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ القَنّادُ، قال: أخبَرَنا إسحاقُ الأزرقُ، عن يونسَ بنِ أبي إسحاقَ السَّبيعيِّ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ
Bize Abdülhamîd b. Beyân el-Kannâd anlattı, dedi ki: Bize İshak el-Ezrak, Yûnus b. Ebî İshak es-Sebîî'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan haber verdi; [İbn Abbâs] dedi ki: Kolayına gelen kurban bir koyundur.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، وحدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ، قال: أخبَرَنا إسحاقُ، قالا: ثنا سفيانُ، عن حبيب، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما اسْتَيْسَرَ مِن الهَدْيِ شاةٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı; ve bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize İshak haber verdi; her ikisi dediler ki: Bize Süfyân, Habîb'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Kolayına gelen kurban bir koyundur .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادٍ، [عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}: شاةٌ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, [o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan] anlattı; o: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” [hakkında]: 'Bir koyundur' demiştir.
حدَّثنا ابنُ المُثَنّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يزيدَ بنِ أبي زِيادٍ] ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan] , o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini [nakletti].
حدَّثني ابنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن النعمانِ بنِ مالكٍ، قال: تَمَتَّعتُ فسألتُ ابنَ عباسٍ، فقال: ما اسْتَيْسَرَ مِن الهَدْيِ. قال: قلتُ: شاةٌ؟ قال: شاةٌ .
Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshak'tan, o en-Nu'mân b. Mâlik'ten anlattı, dedi ki: Temettu' haccı yaptım ve İbn Abbâs'a sordum; o da: 'Kolayına gelen bir kurbandır' dedi. [Nu'mân] dedi ki: 'Koyun mu?' dedim. O da: 'Koyundur' dedi .
حدَّثنا عبدُ الحميدِ، قال: أخبَرَنا إسحاقُ، عن شَريكٍ، عن أبي إسحاقَ، عن النعمانِ بنِ مالكٍ، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ عما اسْتَيْسَرَ مِن الهَدْيِ؟ قال: مِن الأزواجِ الثمانيةِ؛ مِن الإبلِ والبقرِ والمَعْزِ والضَّأْنِ .
Bize Abdülhamîd anlattı, dedi ki: Bize İshak, Şerîk'ten, o Ebû İshak'tan, o en-Nu'mân b. Mâlik'ten haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs'a kolayına gelen kurbanı sordum. O da: 'Sekiz çifttendir; deveden, sığırdan, keçiden ve koyundandır' dedi .
حدَّثنا أبو كُريبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا هُشَيمٌ، قال: الزهريُّ أخبَرَنا - وسُئل عن قولِ اللَّهِ: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} - قال: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: مِن
Bize Ebû Küreyb ve Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: ez-Zührî -kendisine Allah'ın: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen kurban” kavli sorulduğunda- bize haber verip dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: '...den
الغنمِ .
Davardandır' .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ أبي إسحاقَ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما اسْتَيْسَرَ مِن الهَدْيِ مِن الأزواجِ الثمانيةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshak, Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Kolayına gelen kurban sekiz çifttendir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا خالدٌ، قال: قيل للأشعثِ: ما قولُ الحسنِ فيما اسْتَيْسر من الهديِ؟ فقال: شاةٌ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Hâlid anlattı, dedi ki: el-Eş'as'a: 'Hasan'ın kolayına gelen kurban hakkındaki sözü nedir?' denildi; o da: 'Koyundur' dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا سعيدٌ ، عن قتادةَ، قال: أعلاه بَدَنَةٌ، وأوسَطُه بقرةٌ، وأخَسُّه شاةٌ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Saîd , Katâde'den anlattı, o şöyle dedi: 'En yükseği devedir, ortası sığırdır, en düşüğü ise koyundur.'
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ مثلَه، إلا أنه قال : كان يقالُ: أعلاه بَدَنَةٌ. ثم ذكَر سائرَ الحديثِ مثلَه.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den bunun bir benzerini anlattı; ancak o şöyle dedi : 'En yükseği devedir denilirdi.' Sonra hadisin kalanını bunun benzeri olarak zikretti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ، عن زُرارةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den, o Zürâre'den, o İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Kolayına gelen kurban bir koyundur.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهّابِ، قال: ثنا أيوبُ، عن أبي جمرةَ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Ebû Cemre'den, o İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini anlattı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن عطاءٍ: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}: شاةٌ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan anlattı: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kolayınıza gelen kurban” [ifadesi hakkında şöyle demiştir]: Bir koyundur .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: حدَّثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ نُفَيعٍ ، عن عطاءٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Nüfey' , Atâ'dan bunun bir benzerini anlattı.
حدَّثنا موسَى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: المُحصَرُ يَبْعثُ بشاةٍ فما فوقَه .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: İhsâra uğrayan kimse bir koyun yahut daha fazlasını gönderir .
حدَّثني عبيدُ بنُ إسماعيلَ الهبَّاريُّ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عَلْقمةَ، قال: إذا أهَلَّ الرجلُ بالحجِّ فأُحصِرَ، بعَث بما استيسَر مِن الهَدْيِ؛ شاةٍ. قال: فذكَرتُ ذلك لسعيدِ بنِ جُبيرٍ، فقال: كذلك قال ابنُ عباسٍ .
Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Hebbârî anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den anlattı, dedi ki: Bir adam hac için ihrama girip de ihsâra uğrarsa, kolayına gelen kurbanı, bir koyunu gönderir. [Alkame] dedi ki: Bunu Saîd b. Cübeyr'e zikrettim, o da: 'İbn Abbâs da böyle demiştir' dedi .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: ما استيسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ فما فوقَها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: Kolayına gelen kurban bir koyun ve daha üstüdür.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، وحدَّثنا المثنَّى، قال: ثنا آدمُ العَسْقلانيُّ، عن شعبةَ، قال: ثنا أبو جَمْرةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما استيْسَر مِن الهَدْيِ جَزُورٌ أو بقرةٌ أو شاةٌ أو شِرْكٌ في دمٍ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî, Şu'be'den anlattı, dedi ki: Bize Ebû Cemre, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Kolayına gelen kurban bir deve, bir sığır, bir koyun yahut bir kurbana ortaklıktır .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: سمِعتُ يحيى بنَ سعيدٍ، قال:
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Saîd'i işittim, dedi ki:
سمِعتُ القاسمَ بنَ محمدٍ يقولُ: إنّ ابنَ عباسٍ كان يَرَى أن الشاةَ ما استيْسَر مِن الهَدْيِ .
el-Kâsım b. Muhammed'i şöyle derken işittim: İbn Abbâs, kolayına gelen kurbanın koyun olduğu görüşündeydi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن مُغِيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o İbrâhîm'den anlattı, dedi ki: Kolayına gelen kurban bir koyundur .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن خالدٍ الحذَّاءِ، عن عِكْرمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: ما استيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Hâlid el-Hazzâ'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Kolayına gelen kurban bir koyundur.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن قيسِ بنِ سعدٍ، عن عطاءِ بنِ أبي رباحٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: شاةٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Kays b. Sa'd'dan, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: [O] bir koyundur .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن دَلْهَمِ بنِ صالحٍ، قال: سَأَلتُ أبا جعفرٍ عن قولِه: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. فقال: شاةٌ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Delhem b. Sâlih'ten anlattı, dedi ki: Ebû Ca'fer'e O'nun: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” kavlini sordum. O da: 'Bir koyundur' dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، أن مالكَ بنَ أنسٍ حدَّثه عن جعفرِ بنِ محمدٍ، عن أبيه، أن عليَّ بنَ أبي طالبٍ كان يقولُ: ما استَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; Mâlik b. Enes ona Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından Ali b. Ebî Tâlib'in şöyle dediğini anlattı: 'Kolayına gelen kurban bir koyundur' .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مُطرِّفُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا مالكُ بنُ أنسٍ، عن جعفرِ بنِ محمدٍ، عن أبيه، عن عليٍّ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Mutarrıf b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Enes, Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Ali'den [radıyallâhu anh] bunun bir benzerini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرَني مالكُ بنُ أنسٍ، أنه بلَغه أنَّ عبدَ اللَّهِ بنَ عباسٍ كان يقولُ: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik b. Enes haber verdi; ona ulaştığına göre Abdullah b. Abbâs şöyle diyordu: 'Kolayına gelen kurban bir koyundur' .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال مالكٌ: وذلك أحبُّ إليّ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Bu benim daha çok hoşuma gidenidir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ فيما استَيسَرَ مِن الهديِ، قال: عليه - يعني المُحْصَرَ - هَدْيٌ، إن كان موسِرًا فمِن الإبلِ، وإلا فمِن البقرِ، وإلا فمِن الغنمِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan kolayına gelen kurban hakkında anlattı; o şöyle dedi: 'Onun —yani ihsâra uğrayanın— üzerine bir kurban gerekir; eğer varlıklı ise deveden, değilse sığırdan, o da değilse davardandır' .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا آدمُ العسقلانيُّ، قال: أخبَرنا ابنُ أبي ذئبٍ، عن شعبةَ مولى ابنِ عباسٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ، وما عَظَّمْتَ شعائرَ اللَّهِ فهو أفضلُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi'b, İbn Abbâs'ın azatlısı Şu'be'den, o İbn Abbâs'tan haber verdi, dedi ki: 'Kolayına gelen kurban bir koyundur; Allah'ın şiarlarını ne kadar yüceltirsen o daha faziletlidir.'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا أشهبُ، قال: أخبَرَني ابنُ لَهيعةَ، أن عطاءَ بنَ أبي رباحٍ حدَّثه، أنَّ ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ شاةٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Eşheb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa haber verdi; Atâ b. Ebî Rabâh ona, kolayına gelen kurbanın bir koyun olduğunu anlatmıştır.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سهلُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا حميدٌ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عبيدِ بنِ عُمَيرٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الهديُ شاةٌ. فقيل له: [لا يكونُ] دونَ بقرةٍ. قال: فأنا أقرأُ عليكم من كتابِ اللَّهِ ما تُصدِّقون أن الهدْيَ شاةٌ، ما في الظبيِ؟ قالوا: شاةٌ. قال: {هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ} [المائدة: ٩٥].
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: «Hedy (kurban), bir koyundur.» dedi. Kendisine: «Sığırdan aşağısı [olamaz] [mi?]» denildi. [İbn Abbâs] dedi ki: «Ben size Allah'ın Kitabı'ndan hedyin bir koyun olduğunu tasdik edeceğiniz bir şey okuyayım; ceylan [avlamanın cezası olarak] ne vardır?» Onlar: «Koyun [vardır].» dediler. [İbn Abbâs]: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” [el-Mâide 95] ayetini okudu.
وقال آخرون: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ مِن الإبلِ والبقرِ، سنٌّ دونَ سنٍّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Kolayına gelen kurban; deve ve sığırdan, bir yaştan daha aşağı yaşta olandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا مُعْتَمِرٌ، قال: سمِعتُ عُبَيدَ اللَّهِ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: ما اسْتَيْسَر من الهَدْيِ، البقرةُ دونَ البقرةِ، والبعيرُ دونَ البعيرِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir anlattı, dedi ki: Ubeydullah'ı Nâfi'den, o İbn Ömer'den [naklederken] işittim, o şöyle demiştir: 'Kolayına gelen kurban; [değer/yaşça] diğer sığırdan daha aşağı olan sığır ve diğer deveden daha aşağı olan devedir' .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي مِجْلَزٍ، قال: سأَل رجلٌ ابنَ عمرَ: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ؟ قال: أتَرْضَى شاةً؟ كأنه لا يَرْضَاه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebû Miclez'den anlattı, dedi ki: Bir adam İbn Ömer'e: 'Kolayına gelen kurban nedir?' diye sordu. O da: 'Koyuna razı olur musun?' dedi; sanki ona razı olmuyor gibiydi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا أيوبُ، عن القاسمِ بنِ محمدٍ ونافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ ناقةٌ أو بقرةٌ. فقيل له: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ؟ قال: الناقةُ دونَ الناقةِ، والبقرةُ دونَ البقرةِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, el-Kâsım b. Muhammed ve Nâfi'den, onlar da İbn Ömer'den anlattı, dedi ki: 'Kolayına gelen kurban dişi bir deve yahut bir sığırdır.' Kendisine: 'Kolayına gelen kurban [nasıl olur]?' denildi. O da: '[Değer/yaşça] diğer deveden daha aşağı olan dişi deve ve diğer sığırdan daha aşağı olan sığırdır' dedi.
حدَّثني [ابنُ المُثنَّى] ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عمرَ، أنه قال فيما اسْتَيْسَر من الهدْيِ، قال: جَزورٌ أو بقرةٌ .
Bana [İbnü'l-Müsennâ] anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Mücâhid'den, o İbn Ömer'den kolayına gelen kurban hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Bir deve yahut bir sığırdır' .
حدَّثنا أبو كُريب ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا هُشيمٌ، قال: الزهريُّ أخبَرَنا - وسُئِل عن قولِ اللَّهِ: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} - قال: قال ابنُ عمرَ: مِن الإبلِ والبقرِ.
Bize Ebû Küreyb ve Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: ez-Zührî bize haber verdi -kendisine Allah Teâlâ'nın: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” kavli sorulduğunda- şöyle dedi: İbn Ömer: 'Deveden ve sığırdandır' demiştir.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، قال: أخبَرنا أيوبُ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ في قولِه: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. قال: الناقةُ دونَ الناقةِ، والبقرةُ دونَ البقرةِ.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Üleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Nâfi'den, o İbn Ömer'den O'nun: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” kavli hakkında haber verdi; o şöyle demiştir: '[Değer/yaşça] diğer deveden daha aşağı olan dişi deve ve diğer sığırdan daha aşağı olan sığırdır.'
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أيوبَ، عن القاسمِ، عن ابنِ عمرَ في قولِه: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. قال: الإبلُ والبقرُ.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Üleyye, Eyyûb'dan, o el-Kâsım'dan, o İbn Ömer'den O'nun: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban” kavli hakkında anlattı; o: 'Develer ve sığırlardır' dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: سمِعتُ يحيى بنَ سعيدٍ، قال: سمِعتُ القاسمَ بنَ محمدٍ يقولُ: كان عبدُ اللَّهِ بنُ عمرَ وعائشةُ يَقولان: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ، مِن الإبلِ والبقرِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Saîd'i şöyle derken işittim: el-Kâsım b. Muhammed'i şöyle derken işittim: Abdullah b. Ömer ve Âişe: 'Kolayına gelen kurban, deveden ve sığırdandır' derlerdi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا الوليدُ بنُ أبي هشامٍ، عن زيادِ بنِ جُبيرٍ، عن أخيه عبدِ اللَّهِ أو عُبيدِ اللَّهِ بنِ جُبَيْرٍ، قال: سأَلتُ ابنَ عمرَ عن المتعةِ عن الهَدْيِ؟ فقال: ناقةٌ. قلت: ما تَقولُ في الشاةِ؟ قال: أكلُّكم شاةٌ؟ أكلُّكم شاةٌ ؟
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Üleyye anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Ebî Hişâm, Ziyâd b. Cübeyr'den, o kardeşi Abdullah yahut Ubeydullah b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Ömer'e temettu'daki kurbandan sordum. O: 'Dişi bir devedir' dedi. 'Koyun hakkında ne dersin?' dedim. O da: 'Hepiniz birer koyun musunuz? Hepiniz birer koyun musunuz ?' dedi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ وطاوسٍ، قالا: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ بقرةٌ.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Üleyye, Leys'ten, o Mücâhid ve Tâvûs'tan anlattı; her ikisi şöyle dediler: 'Kolayına gelen kurban bir sığırdır.'
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنى عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. قال: في قولِ ابنِ عمرَ بقرةٌ فما فوقَها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den nakletti: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen kurban”. Dedi ki: İbn Ömer'in görüşüne göre bir sığır ve ondan yukarısıdır [devedir].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى أبو مَعْشَرٍ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ بَدنةٌ أو بقرةٌ، فأما شاةٌ فإنما هي نُسُكٌ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Ebû Ma'şer, Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattı, dedi ki: 'Kolayına gelen kurban bir deve yahut bir sığırdır; koyuna gelince, o ancak bir nüsuktür (kurbandır).'
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا الحجَّاجُ، قال: ثنا حمَّادٌ، عن هشامِ بنِ عُرْوةَ، عن أبيه، قال: البدنةُ دونَ البدنةِ، والبقرةُ دونَ البقرةِ، وإنما الشاةُ نُسُكٌ. وقال: تكونُ البقرةُ بأربعين وبخمسينَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Hişâm b. Urve'den, o babasından anlattı, o şöyle demiştir: '[Değer/yaşça] diğer deveden daha aşağı olan deve ve diğer sığırdan daha aşağı olan sığırdır; koyun ise ancak bir nüsuktür.' Ve: 'Sığır kırk veya elli [dirheme] olur' demiştir .
حدَّثنا الربيعُ، قال: ثنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى أسامةُ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، كان يقولُ: ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ بقرةٌ.
Bize er-Rebî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Üsâme, Nâfi'den anlattı; İbn Ömer şöyle derdi: 'Kolayına gelen kurban bir sığırdır.'
حدَّثنا الربيعُ، قال: ثنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى أسامةُ بنُ زيدٍ، أن سعيدَ بنَ أبي هندٍ حدَّثه قال: رأيتُ ابنَ عمرَ وأهلُ اليمنِ يَأْتُونه فيَسْأَلُونه عمَّا اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ ويقولون: [الشُّوهُ؟ الشُّوهُ] ؟، قال: فيردُّ عليهم: [الشُّوهُ! الشُّوهُ] ! [يَحْكِيهم، لأن] الجزورَ دونَ الجزورِ، والبقرةَ دونَ البقرةِ، ولكن ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ بقرةٌ.
Bize er-Rebî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Üsâme b. Zeyd, Saîd b. Ebî Hind'in kendisine şöyle anlattığını nakletti: İbn Ömer'i gördüm; Yemenliler ona gelip kolayına gelen kurbandan soruyor ve: '[Koyun mu? Koyun mu] ?' diyorlardı. Dedi ki: O da onlara [onları taklit ederek]: '[Koyunmuş! Koyunmuş] !' diye karşılık veriyordu [çünkü] büyük deve diğer büyük deveden, sığır da diğer sığırdan [farklı]dır. Fakat kolayına gelen kurban bir sığırdır.
وأولى القولين بالصوابِ قولُ مَن قال: ما استَيْسر مِن الهَدْيِ شاةٌ؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه أوجَب ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ، فذلك على كلِّ ما تَيَسَّر للمُهْدِي أن يُهْدِيَه، كائنًا ما كان ذلك الذي يُهْدَى، إلا أن يكونَ اللَّهُ - جلَّ وعَزَّ - خَصَّ مِن ذلك شيئًا، فيكونَ ما خَصَّ مِن ذلك خارجًا مِن جملةِ ما احتمَله ظاهرُ التنزيلِ، ويكونَ سائِرُ الأشياءِ غيرُه مُجْزِئًا إذا أهداه المُهْدِي، بعد أن يَسْتَحِقَّ اسمَ هَدْىٍ.
İki görüşten doğruya en yakın olanı, 'Kolayına gelen kurban bir koyundur' diyenin görüşüdür. Çünkü Allah -senâsı pek yücedir- kolayına gelen kurbanı farz kılmıştır. Bu da, kurban takdim edilen şey ne olursa olsun, kurban edenin kurban etmesi kolayına gelen her şey için geçerlidir; meğerki Allah -azze ve celle- bundan herhangi bir şeyi tahsis etmiş olsun. Bu takdirde O'nun tahsis ettiği şey, tenzilin (ayet lafzının) zahirinin ihtiva ettiği genel hükmün kapsamından çıkar ve kurban (hedy) adını hak ettikten sonra, kurban takdim eden kimse onu kurban ettiğinde bunun dışındaki diğer bütün şeyler geçerli (müczi) olur.
فإن قال قائلٌ: فإنَّ الذين أبَوا أن تَكُونَ الشاةُ مما اسْتَيْسَر مِن الهديِ؛ لأنه لا يَسْتَحِقُّ اسمَ هَدْيٍ، كما أنه لو أهدَى دجاجةً أو بيضةً لم يكن مُهْدِيًا هَدْيًا مُجْزِئًا؟
Eğer biri: 'Bir kimse tavuk veya yumurta kurban etse geçerli bir kurban takdim etmiş sayılmayacağı gibi, koyunun da kurban adını hak etmediği gerekçesiyle kolayına gelen kurbandan olmasını kabul etmeyenler [neye dayanmaktadır]?' derse,
قيل: لو كان في المُهْدِي الدجاجةَ والبيضةَ مِن الاختلافِ نحوُ الذي في المُهْدِي الشاةَ، لكان سبيلُهما واحدةً، في أن كلَّ واحدٍ منهما قد أدَّى ما عليه بظاهرِ التنزيلِ، إذا لم يكنْ أحدُ المُهْدَيَيْنِ يُخْرِجُه مِن أن يكونَ مؤدِّيًا - بإهدائِه ما أَهْدَى مِن ذلك - ما أوجَبَه اللَّهُ عليه [في إحصارِه] ، ولكن لمّا أَخْرَج المُهْدِي ما دونَ الجَذَعِ مِن الضأنِ، والثَّنِيِّ من المَعْزِ والإبلِ والبقرِ فصاعدًا مِن الأسنانِ، من أن يَكُونَ مُهْدِيًا ما أوجَبه اللَّهُ عليه في إحصارِه أو مُتْعتِه - الحُجَّةُ القاطعةُ العذرَ، نقلًا عن نبيِّها ﷺ وِراثةً، كان ذلك خارجًا مِن أن يكونَ مرادًا بقولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. وإن كان مما اسْتَيْسَر لنا مِن الهَدَايا. ولمّا اخْتُلِف في الجَذَعِ مِن الضأنِ، والثَّنِيِّ مِن المعْزِ، كان مُجْزِئًا ذلك عن مُهدِيه؛ لظاهرِ التنزيلِ، لأنه مما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ.
Ona şöyle denir: Eğer tavuk ve yumurta kurban eden kimse hakkında da koyun kurban eden hakkındaki gibi bir ihtilaf olsaydı, her ikisinin de kurban edilenlerden biri [tavuk/yumurta], kurban takdim edenin bundan kurban etmekle Allah'ın [ihsar durumunda] üzerine farz kıldığı şeyi yerine getirmiş olmaktan çıkarmadığı takdirde, tenzilin zahirine göre üzerlerine düşeni eda etmiş olmaları bakımından durumları bir olurdu . Fakat koyundan ceza' (bir yaşındaki kuzu), keçi, deve ve sığırdan seniy (iki yaşını bitirmiş olan) ve üzeri yaşlardan daha aşağısını kurban eden kimseyi, ihsarında yahut temettu'unda Allah'ın üzerine farz kıldığını kurban etmiş olmaktan çıkaran kesin bağlayıcı delil -Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'den tevarüs yoluyla nakledilerek- sabit olunca, bu durum bizim için kolayımıza gelen hediyelerden olsa bile O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” kavliyle kastedilenin dışında kalmıştır. Koyunun ceza'ı ile keçinin seniy'i hakkında ihtilaf edildiğinde ise, tenzilin zahirine göre kurbanı takdim eden kimse için yeterli olmuştur; zira o, kolayına gelen kurbandandır.