Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 86. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإن قال قائلٌ: ما مَحَلُّ "ما" التي في قولِه: {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}؟ قيل: رَفْعٌ.

Eğer birisi: "O'nun {فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “...kolayınıza gelen bir kurban [kesin]” buyruğundaki 'mâ' (ما) [kelimesinin] iraptaki yeri nedir?" diyecek olursa; "[İrabı] ref'tir (özne konumundadır)" denilir.

فإن قال: بماذا؟ قيل: بمَتْروكٍ، وذلك: فعليه. لأن تأويلَ الكلامِ: وأتمُّوا الحَجَّ والعمرةَ للَّهِ أيُّها المؤمنون، فإنْ حبَسكم عن إتمامِ ذلك حابسٌ مِن مرضٍ أو كسرٍ أو خوفِ عدوٍّ، فعليكم لإحلالِكم إن أَرَدْتُم الإحلالَ مِن إحرامِكم - ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ.

Eğer: 'Ne ile [ref' konumundadır]?' derse; 'Terk edilmiş (hazfedilmiş) bir ifadeyledir ki o da "fe-aleyhi" (فعليه / üzerine gereklidir) takdiridir' denilir. Çünkü sözün tevili şöyledir: Ey müminler! Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın; eğer hastalık, kırık veya düşman korkusu gibi engelleyici bir sebep sizi bunu tamamlamaktan alıkoyarsa, ihramınızdan çıkmak istediğiniz takdirde ihramdan çıkmanız için üzerinize gereken, kolayınıza gelen bir kurbandır.

وإنما اخْتَرْنا الرفْعَ في ذلك؛ لأن أكثرَ القرآنِ جاء برفعِ نظائرِه؛ وذلك كقولِه: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ}. وكقولِه: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ}. وما أشْبَه ذلك، مما يَطُولُ بإِحصائِه الكتابُ، تَرَكْنا ذِكْرَه استِغْناءً بما ذكَرنا عنه.

Biz bu konuda ref'i tercih ettik; çünkü Kur'an'ın çoğunda benzerleri ref' ile gelmiştir. Nitekim O'nun: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ} “İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlığı bulunursa, fidye olarak oruç tutması [gerekir]” kavli ve O'nun: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ} “Kim de bulamazsa, üç gün oruç tutmalıdır” kavli böyledir. Saymakla kitabın uzayacağı benzeri yerleri, zikrettiğimiz şeylerle yetinerek anmaktan sarfınazar ettik.

ولو قيل: موضعُ "ما" نَصْبٌ، بمعنى: فإن أحصِرتم فأَهْدُوا ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ. لكان غيرَ مُخْطئٍ قائِلُه.

"Mâ" (ما) edatının yeri, 'Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban hediye edin' anlamında nasb konumundadır denseydi, bunu söyleyen de hata etmiş olmazdı.

وأما الهَدْيُ، فإنه جمعٌ، واحدُها هَدْيَةٌ، على تقديرِ جَدْيةِ السَّرْجِ ، والجمعُ الجَدْيُ، مخففٌ.

Hedy (الْهَدْي) kelimesine gelince; o bir çoğuldur, tekili cedye-i serc (eyer örtüsü/derisi) vezninde hedyedir (هَدْية); çoğulu da şeddesiz olarak cedydir (الجَدْي).

حُدِّثْتُ عن أبي عُبَيْدةَ مَعْمَرِ بنِ المُثَنَّى، عن يونسَ، قال: كان أبو عمرِو بنُ العلاءِ يقولُ: لا أعْلَمُ في الكلامِ حرفًا يُشْبِهُه .

Bana Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'dan, o Yûnus'tan naklen anlatıldı; dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ şöyle derdi: 'Kelamda buna benzeyen başka bir kelime bilmiyorum .'

وبتَخفيفِ الياءِ قرَأه القَرأَةُ في كلِّ مِصرٍ، وتسكينِ الدالِ {مِنَ الْهَدْيِ}. إلا ما ذُكِر عن الأعرجِ؛ فإن أبا هشامٍ الرفاعيَّ حدَّثنا، قال: ثنا يعقوبُ، عن بشارٍ، عن أَسِيدٍ، عن الأعرجِ أنه قرَأ: (هَدِيًّا بالِغَ الكَعْبَةِ). بكسرِ الدالِ مُثَقَّلًا، وقرَأ:

Bütün beldelerdeki kurrâ bunu, yâ harfini şeddesiz ve dâl harfini sâkin kılarak {مِنَ الْهَدْيِ} “...kurbandan...” şeklinde okumuştur. el-A‘rec’den nakledilen müstesnadır; nitekim bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Ya‘kūb, Beşşâr’dan, o Esîd’den, o da el-A‘rec’den nakletti ki o, dâl harfinin kesresi ve [yâ harfi] şeddeli olarak (هَدِيًّا بالِغَ الكَعْبَةِ) şeklinde okumuş ve [yine şöyle] okumuştur:

(حتَّى يَبْلُغَ الهَدِيُّ مَحِلَّه) بكسرِ الدالِ [في "الهدِيّ"] مثقَّلةً .

["el-Hediyy" kelimesinde] dâl harfinin kesresi ve şeddeli olarak (حتَّى يَبْلُغَ الهَدِيُّ مَحِلَّه) şeklinde okumuştur.

واخْتُلِف في ذلك عن عاصمٍ، فرُوِي عنه موافقةُ الأعرجِ، ومخالفتُه إلى قراءةِ سائرِ القَرَأَةِ .

Bu konuda Âsım'dan farklı rivayetler gelmiştir; ondan hem el-A'rec'e muvafakat ettiği hem de ona muhalefet edip diğer kurrânın kıraatine uyduğu rivayet edilmiştir .

والهَدْيُ عندَنا إنما سُمِّي هَدْيًا؛ لأنه تقرَّبَ به إلى اللَّهِ تعالى ذكرُه مُهْدِيه، بمنزلةِ الهَدِيَّةِ يُهْدِيها الرجلُ إلى غيرِه مُتَقَرِّبًا بها إليه. يُقالُ منه: أَهْدَيْتُ الهَدْيَ إلى بيتِ اللَّهِ، فأنا أُهْدِيه إهداءً. كما يُقالُ في الهدِيَّةِ يُهْدِيها الرجلُ إلى غيرِه: أَهْدَيْتُ إلى فلانٍ هَدِيَّةً، فأنا أُهْدِيها إِهْداءً . ويُقالُ للبَدَنَةِ: هَدْيةٌ. ومنه قولُ زُهيرِ بنِ أبي سُلْمَى يَذْكُرُ رجلًا أُسِر، يُشَبِّهُه في حُرْمتِه بالبَدَنَةِ التي تُهْدَى :

Bize göre "hedy", kurbanı takdim eden kimsenin onunla Allah Teâlâ'ya yakınlaşması sebebiyle bu şekilde isimlendirilmiştir; bu da bir kimsenin bir başkasına yakınlaşmak amacıyla sunduğu hediye (el-hediyye) mesabesindedir. Bundan dolayı: 'Kurbanı Beytullah'a hediye ettim (أَهْدَيْتُ الهَدْيَ إلى بيتِ اللَّهِ), ben onu hediye ediyorum (أُهْدِيه إهداءً)' denir. Nitekim bir kimsenin başkasına verdiği hediye hakkında da: 'Falana bir hediye sundum (أَهْدَيْتُ إلى فلانٍ هَدِيَّةً), ben onu hediye ediyorum (أُهْدِيها إِهْداءً)' denir . Büyükbaş kurbana (el-bedene) da "hedye" denir. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın, esir düşen bir adamı zikredip hürmet ve dokunulmazlığı bakımından onu kurban edilen büyükbaş hayvana benzettiği şu sözü bundandır :

فلم أرَ مَعْشَرًا أسَرُوا هَدِيًّا … ولم أرَ جارَ بَيْتٍ يُسْتَبَاءُ

Ne kurbanlığı esir alan bir topluluk gördüm … Ne de [kendisine sığınılan] ev komşusunun kısas için öldürüldüğünü.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يعني بذلك جلَّ وعزَّ: فإن أُحْصِرْتم فأرَدْتُم الإحلالَ مِن إحرامِكم، فعليكم ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ، ولا تُحِلُّوا مِن إحرامِكم إذا أُحْصِرتم حتى يَبْلُغَ الهَدْيُ الذي أوجَبْتُه عليكم، لإحْلالِكم مِن إحْرامِكم الذي أُحْصِرْتم فيه، قبلَ تَمامِه وانْقِضاءِ مَشاعرِه ومناسِكِه - مَحِلَّه. وذلك أنَّ حَلْقَ الرأسِ إحلالٌ مِن الإحرامِ الذي كان المحرِمُ قد أوجَبَه على نفسِه، فنهاه اللَّهُ عن الإحلالِ مِن إحرامِه بحِلاقِه حتى يَبْلُغَ الهَدْيُ الذي أباح اللَّهُ له الإحلالَ - جلَّ ثناؤُه - بإهدائِه، مَحِلَّه.

Aziz ve Celil olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şayet engellenirseniz ve ihramınızdan çıkmak isterseniz, gücünüzün yettiği [ve kolayınıza gelen] bir kurban kesmeniz gerekir. Engellendiğiniz takdirde; tamamlanmasından, ibadet yerleri ve hac uygulamalarının sona ermesinden önce, engellenmiş olduğunuz ihramınızdan çıkabilmeniz için üzerinize farz kıldığım kurban mahalline (yerine) ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmayın. Zira başı tıraş etmek, ihramlının kendi nefsine vacip kıldığı ihramdan çıkması demektir. Bu sebeple Allah -senâsı yüce olsun-, [kurban] takdim etmesiyle ihramdan çıkmayı kendisine mubah kıldığı kurban mahalline ulaşıncaya kadar onun tıraş olarak ihramından çıkmasını yasaklamıştır.

ثم اختلَف أهلُ العلمِ في مَحِلِّ الهَدْيِ الذي عناه اللَّهُ، الذي متى بلَغه كان للمُحْصَرِ الإحلالُ مِن إحرامِه الذي أُحْصِر فيه؛ فقال بعضُهم: مَحِلُّ هَدْيِ المُحْصَرِ الذي يَحِلُّ به ويجوزُ له ببُلوغِه إياه حَلْقُ رأسِه، إذا كان إحصارُه مِن خوفِ عدوٍّ منَعه ذَبْحَه، إن كان مما يُذْبَحُ، أو نَحْرَه، إن كان مما يُنْحَرُ - في الحِلِّ، ذبَح أو نَحَر، أو في الحَرَمِ، وإن كان من غيرِ خوفِ عدوٍّ، فلا يَحِلُّ حتى يَطُوفَ بالبيتِ ويَسْعَى بينَ الصَّفا والمروةِ. وهذا قولُ مَن قال: الإحصارُ إحصارُ العدوِّ دونَ غيرِه .

Sonra ilim ehli, Allah'ın kastettiği ve ona ulaştığı zaman engellenen (muhsar) kimsenin içinde engellendiği ihramdan çıkmasının caiz olduğu kurbanın mahalli (yeri) hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Muhsarın onunla ihramdan çıkacağı ve oraya ulaşmasıyla başını tıraş etmesinin caiz olacağı kurbanının mahalli; şayet engellenmesi kendisini engelleyen bir düşman korkusundan kaynaklanıyorsa, kesilecek cinstense kesilmesi, boğazlanacak (nahr edilecek) cinstense boğazlanmasıdır; kurbanı ister Hıl bölgesinde kessin/boğazlasın, ister Harem bölgesinde. Şayet düşman korkusundan başka bir sebeple ise, Beyt'i tavaf edip Safa ile Merve arasında sa'y etmedikçe ihramdan çıkamaz. Bu da: 'İhsar (engellenme), başkası değil, sadece düşman engellemesidir' diyenlerin görüşüdür .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثني مالكُ بنُ أنسٍ، أنه بلَغه أن رسولَ اللَّهِ ﷺ حلَّ هو وأصحابُه بالحديبيةِ، فنحَروا الهَدْيَ، وحَلَقوا رُءوسَهم، وحَلُّوا مِن كلِّ شيءٍ قبلَ أن يَطُوفوا بالبيتِ، وقبلَ أن يَصِلَ إليه الهَدْيُ، ثم لم نَعْلَمْ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ أمَر أحدًا مِن أصحابِه، ولا ممن كان معه، أن يَقْضُوا شيئًا، ولا أن يَعُودُوا لشيءٍ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik b. Enes anlattı; ona ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Hudeybiye'de ihramdan çıkmışlar, kurbanları boğazlamışlar, başlarını tıraş etmişler ve Beyt'i tavaf etmeden ve kurban Beyt'e ulaşmadan önce her şeyden ihramdan çıkmışlardır. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından herhangi birine veya beraberinde bulunanlara bir şeyi kaza etmelerini yahut herhangi bir şey için geri dönmelerini emrettiğini bilmemekteyiz .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرَني مالكٌ، عن نافعٍ، أنَّ عبدَ اللَّهِ بنَ عمرَ خرَج إلى مكةَ مُعْتَمِرًا في الفتنةِ، فقال: إن صُدِدْتُ عن البيتِ صنَعنا كما صنَعْنَا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ. فأَهَلَّ بعمرةٍ مِن أجلِ أن النبيَّ ﷺ كان أَهَلَّ بعمرةٍ عامَ الحديبيةِ، ثم إن عبدَ اللَّهِ بنَ عمرَ نظَر في أمرِه فقال: ما أمرُهما إلا واحدٌ. قال: فالتَفَت إلى أصحابِه فقال: ما أمرُهما إلا واحدٌ، أُشْهِدُكم أني قد أوجَبْتُ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik, Nâfi‘den haber verdi; Abdullah b. Ömer fitne zamanında umre yapmak üzere Mekke'ye çıktı ve: "Eğer Beyt'ten engellenirsem, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptığımız gibi yaparız" dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında umre için ihrama girmiş olduğu için o da umre için ihrama girdi. Sonra Abdullah b. Ömer durumunu değerlendirdi ve: "Bu ikisinin durumu bir olmaktan başka bir şey değildir" dedi. [Nâfi‘] dedi ki: Bunun üzerine arkadaşlarına dönüp: "Bu ikisinin durumu birdir; sizi şahit tutarım ki ben kesinlikle farz kıldım..." dedi.

الحَجَّ مع العمرةِ. قال: ثم طاف طَوَافًا واحدًا. ورأى أن ذلك مُجْزٍ عنه وأَهْدَى .

umre ile birlikte haccı da farz kıldım' dedi. Dedi ki: Sonra tek bir tavaf yaptı. Bunun kendisi için yeterli olduğunu gördü ve kurban kesti .

قال يونسُ: قال ابنُ وهبٍ: قال مالكٌ: وعلى هذا الأمرِ عندَنا في من أُحْصِر بعدوٍّ كما أُحْصِر نبيُّ اللَّهِ ﷺ وأصحابُه، فأما مَن أحصِر بغيرِ عدوٍّ، فإنه لا يَحِلُّ دونَ البيتِ.

Yûnus dedi ki: İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Bizim nezdimizde bu konudaki uygulama, Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının engellendiği gibi düşman sebebiyle engellenen kimse hakkındadır. Düşmandan başka bir sebeple engellenen kimseye gelince; o, Beyt'e ulaşmadan ihramdan çıkamaz.

قال: وسُئِل مالكٌ عمَّن أُحْصِرَ بعدوٍّ وحِيل بينَه وبينَ البيتِ، فقال: يَحِلُّ مِن كلِّ شيءٍ، ويَنْحَرُ هَدْيَه، ويَحْلِقُ رأسَه حيثُ حُبِس، وليس عليه قضاءٌ، إلا أن يَكُونَ لم يَحُجَّ قَطُّ، فعليه أن يَحُجَّ حَجَّةَ الإسلامِ .

Dedi ki: Mâlik'e düşman sebebiyle engellenen ve Beyt ile arasına engel girilen kimse hakkında soruldu; o da şöyle dedi: 'Her şeyden ihramdan çıkar, kurbanını boğazlar ve nerede engellendiyse orada başını tıraş eder. Daha önce hiç hac yapmamış olması müstesna, üzerine kaza gerekmez; şayet yapmamışsa İslam haccını (farz hac) eda etmesi gerekir .'

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَني مالكٌ، قال: ثنى يحيى بنُ سعيدٍ، عن سليمانَ بنِ يسارٍ، أن عبدَ اللَّهِ بنَ عمرَ ومرْوانَ بنَ الحَكَمِ وعبدَ اللَّهِ بنَ الزبيرِ أفْتَوْا ابنَ حُزابةَ المَخْزُوميَّ، وصُرِعَ في الحَجِّ ببعضِ الطريقِ، أن يتَداوَى بما لا بدَّ له ، ويَفْتَدِيَ، ثم يَجْعَلَها عمرةً، ويحُجَّ عامًا قابلًا ويُهْدِيَ .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik haber verdi, dedi ki: Bana Yahyâ b. Saîd, Süleyman b. Yesâr'dan anlattı; Abdullah b. Ömer, Mervân b. el-Hakem ve Abdullah b. ez-Zübeyr, hac esnasında yolun bir kısmında yere yıkılıp rahatsızlanan İbn Huzâbe el-Mahzûmî'ye, kaçınamayacağı şeylerle tedavi olmasını , fidye vermesini, sonra bunu umreye çevirmesini, gelecek yıl hac yapıp kurban kesmesini fetva verdiler .

قال يونسُ: قال ابنُ وهبٍ: قال مالكٌ: وذلك الأمرُ عندَنا في من أُحْصِرَ بغيرِ عدوٍّ.

Yûnus dedi ki: İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Bizim nezdimizde bu konudaki uygulama, düşmandan başka bir sebeple engellenen kimse hakkındadır.

قال: وقال مالكٌ: وكلُّ مَن حُبِس عن الحجِّ بعدَ ما يُحْرِمُ؛ إما بمرضٍ أو خطإٍ من العددِ، أو خَفِي عليه الهلالُ، فهو مُحْصَرٌ، عليه ما على المحْصَرِ، يعني مِن

[İbn Vehb] dedi ki: Mâlik şöyle dedi: İhrama girdikten sonra; ister bir hastalık sebebiyle olsun, ister sayıdaki bir yanılgıdan, isterse hilalin kendisine gizli kalmasından dolayı olsun hacdan alıkonulan herkes muhsardır (engellenmiştir); muhsara gereken şey ona da gerekir. Yani...

المُقامِ على إحرامِه حتى يَطُوفَ و يَسْعَى، ثم الحجُّ مِن قابلٍ والهَدْيُ .

tavaf edip sa'y edinceye kadar ihramında kalması, sonra gelecek yıl hac yapması ve kurban kesmesi gerekir .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: سمِعت يحيى بنَ سعيدٍ يقولُ: أخبرَني أيوبُ بنُ موسى، أن داودَ بنَ أبي عاصمٍ أخبرَه أنه حَجَّ مرةً فاشْتَكَى، فرجَع إلى الطائفِ ولم يَطُفْ بينَ الصفا والمروةِ، فكتَب إلى عطاءِ بنِ أبي رباحٍ يَسْأَلُه عن ذلك، وأن عطاءً كتَب إليه: أن أَهْرِقْ دمًا.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Saîd'i şöyle derken işittim: Bana Eyyûb b. Mûsâ haber verdi; Dâvûd b. Ebî Âsım ona, bir defasında hac yaptığını ve rahatsızlandığını, bu yüzden Tâif'e geri dönüp Safa ile Merve arasında tavaf (sa'y) yapmadığını, bunun üzerine Atâ b. Ebî Rabâh'a mektup yazıp bunu sorduğunu ve Atâ'nın kendisine: 'Bir kan akıt (kurban kes)' diye yazdığını haber vermiştir.

وعلَّةُ مَن قال بقولِ مالكٍ في أن مَحِلَّ الهديِ في الإحصارِ بالعدوِّ نَحْرُه حيثُ حُبِس صاحبُه، ما حدَّثنا به أبو كريبٍ ومحمدُ بنُ عُمارةَ الأسَدِيُّ، قالا: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا موسى بنُ عُبيدَةَ، قال: أخبرَني أبو مُرَّةَ مولى أمِّ هانئٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: لما كان الهَدْيُ دونَ الجبالِ التي تَطْلُعُ على وادي الثَّنِيَّةِ، عرَض له المشركون فرَدُّوا وجهَه، قال: فنحَر النبيُّ ﷺ الهَدْيَ حيثُ حبَسوه، وهي الحديبيةُ، وحلَق، وتأسَّى به أناسٌ، فحَلَقُوا حين رَأَوْه حَلَق، وتَرَبَّص آخرون فقالوا: لعلَّنا نَطُوفُ بالبيتِ، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رحِم اللَّهُ المُحَلِّقين". قيل: والمقُصِّرين. قال: "رحِم اللَّهُ المُحَلِّقِين". قيل: والمقصرين. قال: "والمقُصِّرِين" .

Düşman ihsarında kurbanın mahallinin, sahibinin engellendiği yerde boğazlanması olduğu yönünde Mâlik'in görüşünü benimseyenlerin delili, Ebû Küreyb ve Muhammed b. Umâre el-Esedî'nin bize anlattığı şu rivayettir; her ikisi dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde haber verdi, dedi ki: Bana Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Mürre, İbn Ömer'den haber verdi; o şöyle dedi: Kurbanlıklar Seniyye vadisine bakan dağların berisinde iken müşrikler onun karşısına çıkıp onu geri çevirdiler. Dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanı kendisini engelledikleri yerde -ki orası Hudeybiye'dir- boğazladı ve tıraş oldu. İnsanlar da ona uyup onun tıraş olduğunu görünce tıraş oldular; diğer bazıları ise bekleyip: 'Belki Beyt'i tavaf ederiz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah tıraş olanlara merhamet etsin' buyurdu. 'Kısaltanlara da [dua etseniz]?' denildi. O: 'Allah tıraş olanlara merhamet etsin' buyurdu. 'Kısaltanlara da?' denildi. O: 'Ve kısaltanlara da' buyurdu .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ القطانُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المبارَكِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، عن عروةَ، عن المِسْوَرِ بنِ مَخْرَمةَ

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mubârek anlattı, dedi ki: Bize Ma‘mer, ez-Zührî'den, [o] Urve'den, [o da] el-Misver b. Mahrame'den haber verdi

ومروانَ بنِ الحَكَمِ، قالا: لما كتَب رسولُ اللَّهِ ﷺ كتابَ القَضِيَّةِ بينَه وبين مُشركي قريشٍ، وذلك بالحديبيةِ عامَ الحديبيةِ، قال لأصحابِه: "قُومُوا فانْحَرُوا واحْلِقُوا". قال: فواللَّهِ ما قام منهم رجلٌ، حتى قال ذلك ثلاثَ مراتٍ، فلما لم يَقُمْ منهم أحدٌ، قام فدخَل على أمِّ سَلَمةَ، فذكَر ذلك لها، فقالت أمُّ سلمةَ: يا نبيَّ اللَّهِ، اخْرُجْ، ثم لا تُكَلِّمْ أحدًا منهم بكلمةٍ حتى تَنْحَرَ بُدْنَك ، وتَدْعُوَ حَلَّاقَك فتَحْلِقَ. فقام فخرَج فلم يُكلِّمْ منهم أحدًا، حتى فعَل ذلك، فلما رَأَوْا ذلك قاموا فنَحَروا، وجعَل بعضُهم يَحْلِقُ بعضًا، حتى كاد بعضُهم يَقْتُلُ بعضًا غمًّا .

ve Mervân b. el-Hakem'den anlattı; her ikisi dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş müşrikleri ile kendisi arasındaki antlaşma metnini yazdığında -ki bu Hudeybiye yılında Hudeybiye'de idi- ashabına: 'Kalkın, kurbanlarınızı kesin ve tıraş olun' buyurdu. Dedi ki: Vallahi bunu üç defa söyleyinceye kadar onlardan tek bir adam bile kalkmadı. Onlardan hiçbiri kalkmayınca, kalkıp Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve durumu ona anlattı. Bunun üzerine Ümmü Seleme: 'Ey Allah'ın Nebisi! Dışarı çık, sonra develerini boğazlayıncaya ve berberini çağırıp tıraş oluncaya kadar onlardan hiçbiriyle tek bir kelime bile konuşma' dedi. Kalkıp çıktı ve bunu yapıncaya kadar onlardan hiçbiriyle konuşmadı. Onlar bunu görünce kalkıp kurbanlarını kestiler ve kederden neredeyse birbirlerini öldürecek derecede birbirlerini tıraş etmeye başladılar .

قالوا: فنحَر النبيُّ ﷺ هَدْيَه حين صدَّه المشركون عن البيتِ بالحديبيةِ، وحلَّ هو وأصحابُه. قالوا: والحديبيةُ ليست مِن الحرمِ. قالوا: ففي ذلك دليلٌ واضحٌ على أن معنى قولِه: {حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ}: حتى يَبْلُغَ بالذبحِ أو النحرِ مَحِلَّ أكلِه، والانتفاعُ به في مَحِلِّ ذَبْحِه ونحرِه، كما رُوِي عن نبيِّ اللَّهِ ﵊ في نظيرِه، إذ أُتِيَ بلحمٍ أهدَتْه بَرِيرَةُ مِن صَدَقَةِ كان تُصُدِّقَ بها عليها، فقال: "قَرِّبُوهُ فقد بلَغ مَحِلَّهُ". يعني: فقد بلَغ مَحِلَّ طيبِه وحلالِه له بالهدِيَّةِ إليه بعد أن كانت

[Bu görüştekiler] dediler ki: Müşrikler Hudeybiye'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i Beytullah'tan alıkoyduklarında o kurbanını kesti; kendisi de ashabı da ihramdan çıktılar. Dediler ki: Hudeybiye ise Harem [sınırları] dahilinde değildir. Dediler ki: İşte bunda, { حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban mahalline ulaşıncaya kadar” kavlinin manasının; kesilmek veya boğazlanmak suretiyle yenme mahalline ulaşması ve kesilip boğazlandığı yerde kendisinden faydalanılması olduğuna dair açık bir delil vardır; nitekim bunun bir benzeri hakkında Allah'ın Nebîsi'nden aleyhisselâm rivayet edildiğine göre, kendisine tasadduk edilmiş bir sadakadan Berîre'nin hediye ettiği bir et getirildiğinde şöyle buyurmuştur: « قَرِّبُوهُ فقد بلَغ مَحِلَّهُ » «Onu yaklaştırın, o mahalline ulaşmıştır.» Yani; [daha önce] Berîre'ye bir sadaka iken, kendisine hediye edilmekle onun için

صدقةً على بَريرةَ.

kendisine hediye edilmekle onun için temiz ve helal olma mahalline ulaşmıştır.

وقال بعضُهم: مَحِلُّ هَدْيِ المُحْصَرِ الحَرَمُ، لا مَحِلَّ له غيرُه.

Bazıları ise şöyle dedi: Muhsarın kurbanının mahalli Harem'dir, onun için bundan başka bir mahal yoktur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن الأعمشِ، عن عُمارةَ بنِ عُميرٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، أن عميرَ بنَ سعيدٍ النَّخَعيَّ أهلَّ بعمرةٍ، فلما بلَغ ذاتَ الشُّقوقِ لُدِغ بها، فخرَج أصحابُه إلى الطريقِ يتشرَّفون الناسَ، فإذا هم بابنِ مسعودٍ، فذكَروا ذلك له، فقال: لِيَبْعَثْ بهَدْيٍ، واجعَلوا بينَكم يومَ أمارٍ ، فإذا ذبَح الهَدْيَ فلْيُحِلَّ، وعليه قضاءُ عمرتِه .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, el-A'meş'ten, o Umâre b. Umeyr'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den anlattı ki Umeyr b. Saîd en-Nehaî umre için ihrama girdi; Zâtüşşukuk'a ulaştığında orada [bir haşere tarafından] sokuldu. Arkadaşları insanları gözetlemek üzere yola çıktılar; bir de baktılar ki İbn Mes'ûd ile karşılaştılar. Durumu ona anlattılar. O da: 'Bir kurban göndersin ve aranızda belirlenmiş bir gün tayin edin; kurban kesilince ihramdan çıksın ve üzerine umresinin kazası gerekir' dedi .

حدَّثنا تميمُ بنُ المنتَصِرِ، قال: أخبرنا إسحاقُ، عن شَريكٍ، عن سليمانَ بنِ مهرانَ، عن عُمارةَ بنِ عُمَيرٍ وإبراهيمَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ أنه قال: خرَجنا مُهِلِّين بعمرةٍ، فينا الأسودُ بنُ يزيدَ، حتى نَزَلنا ذاتَ الشُّقوقِ، فلُدِغ صاحبٌ لنا، فشَقَّ ذلك عليه مَشقَّةً شديدةً، فلم ندرِ كيف نَصْنَعُ به، فخرَج بعضُنا إلى الطريقِ، فإذا نحن برَكْبٍ فيهم عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ، فقلنا: يا أبا عبدِ الرحمنِ، رجلٌ منا لُدِغ، فكيف نَصْنَعُ به؟ قال: يَبْعَثُ معكم بثمنِ هَدْيٍ، فتَجْعَلونَ بينَكم وبينَه يومَ

Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize İshâk, Şerîk'ten, o Süleymân b. Mihrân'dan, o Umâre b. Umeyr ve İbrâhîm'den, o da Abdurrahman b. Yezîd'den anlattı; o şöyle dedi: Umre için ihrama girmiş olarak yola çıktık, aramızda el-Esved b. Yezîd de vardı. Nihayet Zâtüşşukuk'a indik; derken bir arkadaşımızı [haşere] soktu. Bu durum ona çok ağır geldi, biz de ona ne yapacağımızı bilemedik. Bunun üzerine bazılarımız yola çıktı; bir de baktık ki içlerinde Abdullah b. Mes'ûd'un da bulunduğu bir kafile ile karşılaştık. Dedik ki: "Ey Ebû Abdirrahmân! Bizden bir adamı [haşere] soktu, ona nasıl yapalım?" Dedi ki: "Sizinle birlikte bir kurban bedeli göndersin; siz de onunla aranızda...

أمارٍ، فإذا نُحِر الهَدْيُ فلْيُحِلَّ، وعليه عمرةٌ في قابلٍ.

belirlenmiş bir gün tayin edin. Kurban kesilince ihramdan çıksın ve gelecek yıl üzerine bir umre gerekir.'

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن عُمارةَ بنِ عُمَيرٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، قال: بينَا نحن بذاتِ الشُّقوقِ، فلَبَّى رجلٌ منا بعمرةٍ، فلُدِغ، فمرَّ علينا عبدُ اللَّهِ فسألناه، فقال: اجعلوا بينَكم وبينَه يومَ أمارٍ، ويَبْعَثُ بثمنِ الهَدْيِ، فإذا نُحِرَ حلَّ، وعليه العمرةُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Umâre b. Umeyr'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den anlattı; dedi ki: Biz Zâtüşşukuk'ta iken bizden bir adam umre için telbiye getirdi ve sokuldu. Yanımızdan Abdullah [b. Mes'ûd] geçti; ona sorduk. O da: 'Onunla aranızda belirlenmiş bir gün tayin edin; o da kurban bedelini göndersin. [Kurban] kesilince ihramdan çıksın ve umre [kazası] onun üzerine gereklidir' dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، قال: سمِعت إبراهيمَ النَّخَعيَّ يُحَدِّثُ عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، قال: أهَلَّ رجلٌ منا بعمرةٍ، فلُدِغ، فاطَّلَع رَكْبٌ فيهم عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ، فسأَلوه، فقال: ابعَثُوا بهَدْيٍ، واجْعَلُوا بينَكم وبينَه يومَ أمارٍ، فإذا كان ذلك اليومُ فلْيُحِلَّ. وقال عُمارةُ بنُ عُمَيرٍ - وكان حَسْبُك به - عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، عن عبدِ اللَّهِ: وعليه العمرةُ مِن قابلٍ .

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den anlattı, dedi ki: İbrâhîm en-Nehaî'yi Abdurrahman b. Yezîd'den naklederken işittim; o şöyle dedi: Bizden bir adam umre için ihrama girdi ve sokuldu. Derken içlerinde Abdullah b. Mes'ûd'un da bulunduğu bir kafile çıkageldi; ona sordular. O da: 'Bir kurban gönderin ve aranızda belirlenmiş bir gün tayin edin; o gün geldiğinde ihramdan çıksın' dedi. Umâre b. Umeyr de -ki o güvenilirlik bakımından sana yeter- Abdurrahman b. Yezîd'den, o Abdullah'tan naklen: 'Gelecek yıl üzerine umre gerekir' ziyadesini rivayet etti .

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن عُمارةَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، قال: خرَجْنا عمّارًا، فلما كنا بذاتِ الشُّقوقِ لُدِغ صاحبٌ لنا، فاعترَضْنا الطريقَ لنسأَلَ ما نَصْنَعُ به، فإذا عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ في رَكْبٍ، فقلنا له: لُدِغ صاحبٌ لنا. فقال: اجعَلُوا بينَكم وبينَ صاحبِكم يومًا، ولْيُرْسِلْ بالهَدْيِ، فإذا نُحِر الهَدْيُ، فلْيَحْلِلْ، ثم عليه العُمْرةُ .

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Umâre'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den anlattı; dedi ki: Umreciler olarak yola çıktık. Zâtüşşukuk'ta olduğumuz sırada bir arkadaşımız sokuldu; onunla ne yapacağımızı sormak için yola çıktık. Bir de baktık ki Abdullah b. Mes'ûd bir kafile içindedir. Ona: 'Bir arkadaşımız sokuldu' dedik. O da: 'Arkadaşınızla aranızda bir gün tayin edin ve o kurbanı göndersin; kurban kesildiğinde ihramdan çıksın, sonra umre [kazası] onun üzerine gereklidir' dedi .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن الحجاجِ، قال: حدَّثني

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, el-Haccâc’dan anlattı, dedi ki: Bana anlattı:

عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ، عن أبيه، عن ابنِ مسعودٍ، أنّ عميرَ بنَ سعيدٍ النَّخَعيَّ أهَلَّ بعمرةٍ، فلما بلَغ ذاتَ الشُّقوقِ لُدِغ بها، فخرَج أصحابُه إلى الطريقِ يَتَشَرَّفون الناسَ، فإذا هم بابنِ مسعودٍ، فذكَروا ذلك له، فقال: لِيَبْعَثْ بهَدْيٍ، واجعَلوا بينَكم يومَ أمارٍ، فإذا ذُبِح الهَدْيُ فلْيَحِلَّ، وعليه قضاءُ عمرتِه .

Abdurrahman b. el-Esved, babasından, o İbn Mes'ûd'dan anlattı; Umeyr b. Saîd en-Nehaî umre için ihrama girdi; Zâtüşşukuk'a ulaştığında orada sokuldu. Arkadaşları insanları gözetlemek üzere yola çıktılar; bir de baktılar ki İbn Mes'ûd ile karşılaştılar. Durumu ona anlattılar. O da: 'Bir kurban göndersin ve aranızda belirlenmiş bir gün tayin edin; kurban kesilince ihramdan çıksın ve üzerine umresinin kazası gerekir' dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. يقولُ: مَن أحرَم بحجٍّ أو بعمرةٍ، ثم حُبِس عن البيتِ بمرَضٍ يُجْهِدُه، أو عُذْرٍ يَحْبِسُه، فعليه ذَبْحُ ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ، شاةٍ فما فوقَها يُذْبَحُ عنه، فإن كانت حَجَّةَ الإسلامِ، فعليه قضاؤُها، وإن كانت حَجَّةً بعد حَجَّةِ الفريضةِ أو عمرةً، فلا قضاءَ عليه. ثم قال: {وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ}. فإن كان أحرَم بالحجِّ فمَحِلُّه يومَ النَّحْرِ، وإن كان أحرَم بعمرةٍ فمَحِلُّ هَدْيِه إذا أتى البيتَ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” kavli hakkında nakletti; o şöyle demektedir: 'Kim hac veya umre için ihrama girer de sonra kendisini bitkin düşüren bir hastalık veya kendisini alıkoyan bir mazeret sebebiyle Beyt'ten engellenirse, onun adına kesilecek kolayına gelen bir kurbanı -bir koyun veya daha üstünü- kesmesi gerekir. Şayet bu İslam haccı (farz hac) ise, onu kaza etmesi gerekir; şayet farz hacdan sonraki bir hac yahut umre ise, üzerine kaza gerekmez.' Sonra şöyle buyurmuştur: {وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin”. Eğer hac için ihrama girmişse onun mahalli kurban bayramı günüdür; şayet umre için ihrama girmişse kurbanının mahalli Beyt'e ulaştığı andır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عَمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}: فهو الرجلُ مِن أصحابِ محمدٍ ﷺ كان يُحْبَسُ عن البيتِ فيُهْدِي إلى البيتِ ويَمْكُثُ على إحرامِه حتى يَبْلُغَ الهَدْيُ مَحِلَّه، فإذا بلَغ الهَدْيُ مَحِلَّه حلَق رأسَه، فأتمَّ اللَّهُ له حَجَّه. والإحصارُ أيضًا أن يُحَالَ بينَه وبينَ الحَجِّ، فعليه هَدْىٌ؛ إن كان موسِرًا مِن الإبلِ،

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Beyt'ten alıkonan kimsedir; Beyt'e kurban gönderir ve kurban mahalline ulaşıncaya kadar ihramında kalmaya devam eder. Kurban yerine ulaştığında ise başını tıraş eder ve Allah onun haccını tamamlamış olur. İhsâr (engellenme) ayrıca kişi ile hac arasına engel olunmasıdır; bu durumda onun üzerine bir kurban gerekir; eğer varlıklı ise deveden,

وإلا فمِن البقرِ، وإلا فمِن الغنَمِ، ويَجْعَلُ حَجَّه عمرةً، ويَبْعَثُ بهَدْيِه إلى البيتِ، فإذا نُحِرَ الهَدْيُ فقد حَلَّ، وعليه الحَجُّ مِن قابلٍ .

değilse sığırdan, değilse davardan [kurban keser]; haccını umreye çevirir ve kurbanını Beyt'e gönderir. Kurban boğazlandığında ihramdan çıkmış olur ve gelecek yıl hac yapması üzerine gereklidir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا بشرُ بنُ السَّرِيِّ، عن شعبةَ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ سلِمةَ، قال: سئِل عليٌّ عن قولِ اللَّهِ: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}: فإذا أُحْصِرَ الحاجُّ بعَث بالهَدْيِ، فإذا نُحِرَ عنه حلَّ، ولا يحِلُّ حتى يُنْحَرَ هَدْيُه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. es-Serî, Şu'be'den, o Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Selime'den anlattı; dedi ki: Ali'ye Allah'ın: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” kavli hakkında soruldu; o şöyle dedi: 'Hacı engellendiği zaman kurban gönderir; onun adına [kurban] boğazlandığında ihramdan çıkar, kurbanı boğazlanmadıkça ihramdan çıkamaz.'

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، قال: سمِعت عطاءً يقولُ: مَن حُبِس في عمرتِه، فبعَث بهَدْيَةٍ فاعْتُرِضَ لها، فإنه يَتَصَدَّقُ بشيءٍ أو يَصومُ، ومن اعتُرض لهَدْيَتِه وهو حاجٌّ، فإن محِلَّ الهَدْيِ والإحرامِ يومُ النَّحْرِ، وليس عليه شيءٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten anlattı; dedi ki: Atâ'yı şöyle derken işittim: 'Umresinde alıkonulup kurban gönderen ve kurbanına bir engel çıkan kimse bir şey tasadduk eder veya oruç tutar. Hacı iken kurbanına engel çıkana gelince; kurbanın ve ihramın mahalli kurban bayramı günüdür ve onun üzerine bir şey gerekmez .'

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن عطاءٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Atâ'dan benzerini anlattı.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ}: الرجلُ يُحْرِمُ ثم يَخْرُجُ فيُحْصَرُ، إما بلَدْغٍ [وإما بمرضٍ]، فلا يُطِيقُ السَّيْرَ، وإما تَنْكَسِرُ راحلتُه، فإنه يُقيمُ، ثم يَبْعَثُ بهَدْىٍ، شاةٍ فما فوقَها، فإن هو صحَّ فسار فأدْرَكَ، فليس عليه هَدْيٌ، وإن فاته الحجُّ، فإنها تكونُ عُمرةً، وعليه من قابلٍ

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} “Şayet [hac veya umreden] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]. Kurban mahalline ulaşıncaya kadar da başlarınızı tıraş etmeyin” ayeti hakkındaki sözü şöyledir: 'Kişi ihrama girip sonra yola çıkar da ya bir [akrep/yılan] sokması [yahut bir hastalık sebebiyle] yürümeye güç yetiremeyerek engellenir veya bineği sakatlanırsa, [olduğu yerde] kalır; sonra bir koyun veya daha büyüğü bir kurbanlık gönderir. Şayet iyileşir, yürüyüp [hacca] yetişirse ona kurban gerekmez. Şayet hac elinden kaçarsa bu bir umre olur ve gelecek yıl ona'

حَجَّةٌ، فإن هو رجَع، لم يَزَلْ مُحْرِمًا حتى يُنْحَرَ عنه يومَ النَّحْرِ، فإن هو بلَغه أن صاحبَه لم يَنْحَرْ عنه، عاد مُحْرِمًا، وبعَث بهَدْيٍ آخرَ، فواعَد صاحبَه يومَ يَنْحَرُ عنه ، فنَحَرَ عنه بمكةَ، ويَحِلُّ، وعليه مِن قابلٍ حَجَّةٌ وعمرةٌ، ومِن الناسِ مَن يقولُ: عُمرتان. وإن كان أحْرَم بعمرةٍ، ثم رجَع، وبعَث بهَدْيِه، فعليه مِن قابلٍ عُمْرَتان. وأناسٌ يَقُولون: لا، بل ثلاثُ عُمَرٍ، نحوًا مما صنَعوا في الحجِّ حين صنَعوا، عليه حَجَّةٌ وعُمْرَتان.

bir hac yapması gerekir. Şayet [memleketine] geri dönerse, kurban bayramı gününde onun adına kurban kesilinceye kadar ihramlı kalmaya devam eder. Eğer arkadaşının kendisi adına kurban kesmediği haberi ona ulaşırsa, tekrar ihramlı hâline döner ve başka bir kurban gönderir; arkadaşıyla onun adına kurban keseceği gün için sözleşir , o da Mekke'de onun adına kurbanı keser ve kişi ihramdan çıkar. Gelecek yıl üzerine bir hac ve bir umre gerekir. İnsanlardan bazıları: 'İki umre' der. Eğer umre için ihrama girmiş, sonra geri dönüp kurbanını göndermişse, gelecek yıl üzerine iki umre gerekir. Bazı insanlar da derler ki: 'Hayır, bilakis üç umre gerekir; hacda yaptıklarında onların yaptıkları gibi, üzerine bir hac ve iki umre düşer.'

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ القَنّادُ، قال: أخبَرَنا إسحاقُ الأزرقُ، عن أبي بشرٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إذا أُحْصِرَ الرجلُ بعَث بهَدْيِه، إذا كان لا يَسْتَطِيعُ أنْ يَصِلَ إلى البيتِ مِن العدوِّ، فإن وجَد مَن يُبْلِغُها عنه إلى مكةَ، فإنه يَبْعَثُ بها مكانَه، ويُواعِدُ صاحبَ الهَدْيِ، فإذا أمِن فعليه أن يَحُجَّ ويَعْتَمِرَ، فإن أصابَه مَرَضٌ يَحْبِسُه وليس معه هَدْيٌ، فإنه يَحِلُّ حيثُ يُحْبَسُ، وإن كان معه هَدْيٌ، فلا يَحِلُّ حتى يَبْلُغَ الهَدْيُ مَحِلَّه إذا بعَث به، وليس عليه أن يَحُجَّ قابِلًا ولا يَعْتَمِرَ، إلا أن يَشَاءَ .

Bize Abdülhamîd b. Beyân el-Kannâd anlattı, dedi ki: Bize İshâk el-Ezrak, Ebû Bişr'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid ve Atâ'dan, onlar İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: 'Kişi engellendiği zaman, düşman sebebiyle Beyt'e ulaşamıyorsa kurbanını gönderir. Şayet kurbanı kendi adına Mekke'ye ulaştıracak birini bulursa, bulunduğu yerden onu gönderir ve kurbanı götüren kişiyle sözleşir. Güvene kavuştuğunda hac ve umre yapması gerekir. Şayet onu alıkoyan bir hastalığa yakalanır ve yanında kurbanı yoksa, alıkonulduğu yerde ihramdan çıkar; fakat yanında kurbanı varsa, onu gönderdiğinde kurban yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmaz. Dilemesi müstesna, ertesi yıl hac veya umre yapması üzerine zorunlu değildir .'

وعِلَّةُ مَن قال هذه المقالةَ - أن مَحِلَّ الهَدَايَا والبُدْنِ الحَرَمُ - أنَّ اللَّهَ - جلَّ وعزَّ - ذكَر البُدْنَ والهَدَايَا فقال: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} [الحج: ٣٢، ٣٣]. فجعَل مَحِلَّها الحَرَمَ، فلا مَحِلَّ للهَدْيِ دُونَه.

Kurbanlıkların ve develerin mahallinin Harem bölgesi olduğunu söyleyen bu görüş sahiplerinin delili; Allah -azze ve celle-'nin kurbanlık develeri ve hedy kurbanlarını zikredip şöyle buyurmuş olmasıdır: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} [الحج: ٣٢، ٣٣] “İşte böyle; kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse, şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır. Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar faydalar vardır; sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir)” [Hac: 32, 33]. Böylece onların mahallini Harem kılmıştır; dolayısıyla kurban için oradan başka bir mahal yoktur.

قالوا: وأما ما ادَّعى المُحْتَجُّون بنَحْرِ النبيِّ ﷺ هَدَاياه بالحُدَيْبيةِ حين صُدَّ عن البيتِ، فليس ذلك بالقولِ المُجْتَمَعِ عليه؛ وذلك أن الفضلَ بنَ سهلٍ حدَّثني، قال: ثنا مُخَوَّلُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن مَجْزَأةَ بنِ زاهرٍ الأسْلَمِيِّ، عن أبيه،

Şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytullah'tan engellendiği vakit kurbanlıklarını Hudeybiye'de kestiğini delil getirenlerin bu iddiasına gelince; bu, üzerinde ittifak edilmiş bir görüş değildir. Nitekim Fazl b. Sehl bana anlattı, dedi ki: Bize Muhavvel b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Meczee b. Zâhir el-Eslemî'den, o da babasından anlattı:

عن ناجِيَةَ بنِ جُنْدَبٍ الأسْلَمِيِّ، قال: أتَيْتُ النبيَّ ﷺ حين صُدَّ الهَدْيُ، فقلت: يا رسولَ اللَّهِ، ابْعَثْ معي بالهَدْيِ فلْنَنْحَرْه في الحَرَمِ. قال: "كيف تَصْنَعُ به؟ ". قلتُ: آخُذُ به أوديةً فلا يَقْدِرون عليه. فانْطَلَقْتُ به حتى نَحَرْتُه بالحَرَمِ .

o Nâciye b. Cündeb el-Eslemî'den anlattı; dedi ki: 'Kurbanlıklar engellendiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: Ey Allah'ın Resûlü, kurbanlıkları benimle gönder de onları Harem'de keselim, dedim. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Onu nasıl yapacaksın?" buyurdu. Ben de: Onları vadilerden geçiririm, böylece ona güç yetiremezler (engel olamazlar), dedim. Bunun üzerine onları alıp götürdüm ve Harem'de kestim .'

قالوا: فقد بيَّن هذا الخبرُ أن النبيَّ ﷺ نحَر هدَايَاه في الحرَمِ، فلا حُجَّةَ لمُحْتَجٍّ بنَحْرِه بالحُدَيْبِيةِ في غيرِ الحرَمِ.

Dediler ki: Bu rivayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanlıklarını Harem'de kestiğini açıklamıştır; dolayısıyla onun kurbanı Harem dışında Hudeybiye'de kestiğini ileri süren kimse için hiçbir delil yoktur.

وقال آخرون: معنى هذه الآيةِ وتأويلُها على غيرِ هذين الوَجْهَين اللذَيْن وصَفْنا، مِن قولِ الفريقين اللذَيْن ذكَرْنا اختلافَهم على ما ذكَرْنا. وقالوا: إنما معنى ذلك: فإن أُحْصِرْتم أيها المؤمنون عن حَجِّكم، فمُنِعْتُم مِن المُضِيِّ لإحرامِه؛ بعائقِ مرضٍ أو خوفِ عدوٍّ، وأداءِ اللازمِ لكم في حَجِّكم، حتى فاتَكم الوقوفُ بعرفةَ - فإن عليكم ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ لِما فاتَكم مِن حَجِّكم، مع قضاءِ الحَجِّ الذي فاتَكم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayetin anlamı ve yorumu, ihtilaflarını anlattığımız bu iki fırkanın zikrettiğimiz görüşlerinden farklıdır. Dediler ki: Bunun anlamı ancak şudur: 'Ey müminler! Eğer hac yapmaktan alıkonulursanız; hastalık engeli veya düşman korkusu sebebiyle ihramın gereklerini yerine getirmekten ve haccınızda üzerinize farz olanları ifa etmekten menolunup Arafat vakfesini kaçırırsanız; kaçırdığınız haccınız için kolayınıza gelen bir kurban [kesmeniz] ve kaçırdığınız o haccı kaza etmeniz gerekir.'

وقال أهلُ هذه المقالةِ: ليس للمُحْصَرِ في الحجِّ بالمرَضِ والعِلَلِ غيرِه الإحلالُ إلا بالطوافِ بالبيتِ والسعْيِ بينَ الصفا والمروةِ، إن فاتَه الحجُّ. قالوا: فأما إن أطاقَ شُهودَ المشاهدِ، فإنه غيرُ مُحْصَرٍ. قالوا: وأما العُمْرةُ، فلا إحصارَ فيها؛ لأن وقتَها موجودٌ أبدًا. قالوا: والمُعْتَمِرُ لا يَحِلُّ إلا بعملِ آخرِ ما يَلْزَمُه في إحرامِه. قالوا: ولم يَدْخُلِ المُعْتَمِرُ في هذه الآيةِ، وإنما عُنِي بها الحاجُّ.

Bu görüş sahipleri şöyle demiştir: Hacda hastalık veya başka illetler sebebiyle alıkonulan (ihsara uğrayan) kimsenin -şayet haccı kaçırmışsa- Beyt'i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa'y etmedikçe ihramdan çıkması mümkün değildir. Dediler ki: Şayet meşâhidde (menâsik alanlarında) bulunmaya gücü yeterse o kimse muhsar değildir. Dediler ki: Umreye gelince; onda ihsar söz konusu olamaz, zira onun vakti her zaman mevcuttur. Dediler ki: Umre yapan kimse, ihramında yapması gereken son ameli de ifa etmedikçe ihramdan çıkamaz. Dediler ki: Umre yapan kimse bu ayetin kapsamına girmez; bununla sadece hacı kastedilmiştir.

ثم اختلَف أهلُ هذه المقالةِ؛ فقال بعضُهم: لا إحصارَ اليومَ بعدوٍّ، كما لا إحصارَ بمرَضٍ يَجُوزُ لمن ناله أن يَحِلَّ مِن إحرامِه قبلَ الطوافِ بالبيتِ والسعْيِ بينَ الصفا والمروةِ.

Sonra bu görüşün sahipleri de kendi aralarında ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: 'Hastalık sebebiyle ihsar durumunda kalan bir kimsenin Beyt'i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa'y etmeden önce ihramdan çıkması caiz olmadığı gibi, bugün düşman sebebiyle de ihsar söz konusu değildir .'

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ [وطاوسٍ، قالا] : قال ابنُ عباسٍ: لا إحصارَ اليومَ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o Mücâhid [ve Tâvûs'tan nakletti; onlar dediler ki] : İbn Abbâs şöyle dedi: 'Bugün ihsar yoktur .'

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: سمِعتُ يحيى بنَ سعيدٍ يقولُ: أخبَرَني عبدُ الرحمنِ بنُ القاسمِ، أن عائشةَ قالت: لا أعْلَمُ المُحْرِمَ يَحِلُّ بشيءٍ دونَ البيتِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Saîd'i şöyle derken işittim: Bana Abdurrahman b. el-Kâsım, Âişe'nin şöyle dediğini haber verdi: 'İhramlının Beyt'e varmaksızın herhangi bir şeyle ihramdan çıkabileceğini bilmiyorum .'

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرَنا مَعْمَرٌ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا حصرَ إلا مَن حبَسه عدوٌّ، فيحِلُّ بعمرةٍ، وليس عليه حَجٌّ ولا عمرةٌ.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: 'Düşmanın alıkoyduğu kimse müstesna ihsar yoktur; o kimse umre ile ihramdan çıkar ve üzerine ne hac ne de umre gerekir.'

وقال [آخرون منهم]: حِصارُ العدوِّ ثابتٌ اليومَ وبعدَ اليومِ. على نحوِ ما ذكَرْنا مِن أقوالِهم الثلاثةِ التي حكَيْنا عنهم.

[Onlardan] diğerleri ise şöyle demiştir: "Düşmanın ihsârı (alıkoyması) bugün de bugünden sonra da sabittir." [Bu da] kendilerinden aktardığımız üç görüşleri doğrultusundadır.

ذكرُ مَن قال ذلك، وقال: معنى هذه الآيةِ: فإن أُحْصِرْتُم عن الحَجِّ حتى فاتَكم، فعليكم ما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ لفَوْتِه إياكم

Bunu Söyleyenlerin ve 'Bu ayetin anlamı: Hacdan alıkonulup onu kaçırırsanız, onu kaçırmanız sebebiyle kolayınıza gelen bir kurban kesmeniz gerekir' Diyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، عن سالمٍ، قال: كان عبدُ اللَّهِ بنُ عمرَ يُنْكِرُ الاشْتِراطَ في الحَجِّ، ويقولُ: أليس حَسْبُكم سنةُ رسولِ اللَّهِ ﷺ! إن حُبِس أحدُكم عن الحَجِّ، طاف بالبيتِ وبالصفا والمروةِ، ثم حلَّ مِن كلِّ شيءٍ حتى يَحُجَّ عامًا قابِلًا، ويُهْدِي أو يصومُ إن لم يجِدْ هَدْيًا .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Sâlim'den anlattı; dedi ki: Abdullah b. Ömer hacda şart koşmayı (iştirat) inkâr eder ve şöyle derdi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti size yetmez mi ! Biriniz hacdan alıkonulursa Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf eder, sonra gelecek yıl hac yapıncaya kadar her şeyden ihramdan çıkar; kurban keser veya kurban bulamazsa oruç tutar .'

حدَّثني محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: أخبَرَنا عبيدُ اللَّهِ بنُ عمرَ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: المُحْصَرُ لا يَحِلُّ من شيءٍ حتى يَبْلُغَ البيتَ، ويُقيمُ على إحرامِه كما هو، إلا أن تُصِيبَه جِراحةٌ أو جُرْحٌ، فيتَداوى بما يُصْلِحُه ويفتَدِيَ، فإذا وصَل إلى البيتِ، فإن كانت عمرةً قضاها، وإن كانت حَجَّةً فسَخها بعمرةٍ، وعليه الحجُّ مِن قابِلٍ والهَدْيُ، فمن لم يَجِدْ فصيامُ ثلاثةِ أيامٍ في الحَجِّ وسبعةٍ إذا رجَع.

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Ömer, Nâfi'den, o İbn Ömer'den haber verdi; dedi ki: 'Mahsur kalan kimse Beyt'e ulaşıncaya kadar hiçbir şeyden ötürü ihramdan çıkamaz ve olduğu gibi ihramında kalır; meğerki ona bir yara veya cerahat isabet etmiş olsun; o takdirde kendini iyileştirecek şeyle tedavi olur ve fidye verir. Beyt'e ulaştığında, şayet umre ise onu kaza eder; şayet hac ise onu umreye çevirir; gelecek yıl hac yapması ve kurban kesmesi gerekir. Kim de [kurban] bulamazsa hacda üç gün, döndüğü zaman da yedi gün oruç tutar.'

حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عُبيدِ اللَّهِ، قال: أخبَرَني نافعٌ، أن ابنَ عمرَ مرَّ على ابنِ حُزابةَ وهو بالسُّقْيا، فرَأى به كَسْرًا فاسْتَفْتَاه، فأمَرَه أن يَقِفَ

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Ubeydullah'tan anlattı, dedi ki: Bana Nâfi', İbn Ömer'in es-Sükyâ'da bulunduğu sırada İbn Huzâbe'ye rastladığını haber verdi. [İbn Ömer] onda bir kırık gördü; bunun üzerine [İbn Huzâbe] ona fetva sordu. O da [olduğu yerde] durmasını emretti

كما هو، ولا يَحِلَّ مِن شيءٍ حتى يَأْتِيَ البيتَ، إلا أن يُصِيبَه أذًى فيَتَداوى، وعليه ما اسْتَيْسَر مِن الهدْيِ. وكان أهَلَّ بالحَجِّ.

Beyt'e gelinceye kadar hiçbir şeyden ihramdan çıkmamasını, ancak kendisine bir eziyet isabet ederse tedavi olmasını ve kolayına gelen kurbanı [kesmesini] emretti. O kimse hac için telbiye getirmişti.

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى الليْثُ، قال: ثنى عُقَيْلٌ، عن ابنِ شهابٍ، قال: أخبَرَني سالمُ بنُ عبدِ اللَّهِ، أن عبدَ اللَّهِ بنَ عمرَ قال: مَن أُحْصِرَ بعدَ أن يُهِلَّ بحَجٍّ، فحبَسه خوفٌ أو مرَضٌ، أو ضَلَّ له ظَهْرٌ يَحْمِلُه، أو شيءٌ مِن الأمورِ كلِّها، فإنه يَتَعَالَجُ بحبسِه ذلك بكلِّ شيءٍ لا بدَّ له منه، غيرَ أنه لا يَحِلُّ مِن النساءِ والطيبِ، ويَفْتَدي بالفِدْيةِ التي أمَر اللَّهُ بها؛ صيامٍ أو صدقةٍ أو نُسُكٍ، فإن فاتَه الحَجُّ وهو بمحبَسِه ذلك، أو فاتَه أن يَقِفَ بمواقفِ عرفةَ قبلَ الفجرِ مِن ليلةِ المُزْدَلِفةِ، فقد فاتَه الحجُّ، وصارَت حَجَّتُه عمرةً؛ يَقْدَمُ مكةَ، ويَطُوفُ بالبيتِ وبالصفا والمَرْوَةِ، فإن كان معه هَدْيٌ نحَره بمكةَ قريبًا مِن المسجدِ الحرامِ، ثم حلَق رأسَه أو قصَّر، ثم حلَّ مِن النساءِ والطِّيبِ وغيرِ ذلك، ثم عليه أن يَحُجَّ قابلًا ويُهْدِيَ ما اسْتَيْسر مِن الهَدْيِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Ukayl, İbn Şihâb'dan anlattı; dedi ki: Bana Sâlim b. Abdillâh haber verdi ki Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: 'Kim hac için telbiye getirdikten sonra mahsur kalır da onu bir korku veya hastalık alıkoyarsa yahut kendisini taşıyacak biniti kaybolursa veya tüm bu durumlardan herhangi bir şey başına gelirse; o alıkonulma hâlinde mecbur kaldığı her şeyle tedavi olur, ancak kadınlardan ve güzel kokudan ihramdan çıkmaz; Allah'ın emrettiği fidye ile —oruç, sadaka veya kurban olarak— fidye verir. Şayet o mahsur kaldığı yerde hac elinden kaçarsa yahut Müzdelife gecesinin fecrinden önce Arafat vakfe yerlerinde durmayı kaçırırsa artık hac elinden çıkmış ve haccı umreye dönüşmüştür. Mekke'ye gelir; Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf eder. Yanında kurban varsa onu Mekke'de Mescid-i Harâm'a yakın bir yerde keser; sonra başını tıraş eder veya kısaltır, ardından kadınlardan, güzel kokudan ve diğer şeylerden ihramdan çıkar. Sonra gelecek yıl hac yapması ve kolayına gelen bir kurban kesmesi gerekir.'

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وَهْبٍ، قال: حدَّثني مالكُ بنُ أنسٍ، عن ابنِ شِهابٍ، عن سالمِ بنِ عبدِ اللَّهِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عمرَ، أنه قال: المُحْصَرُ لا يَحِلُّ حتى يَطُوفَ بالبيتِ وبين الصفا والمروةِ، وإن اضْطُرَّ إلى شيءٍ من لُبسِ الثيابِ التي لا بُدَّ له منها أو الدواءِ، صنَع ذلك وافْتَدَى .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik b. Enes, İbn Şihâb'dan, o Sâlim b. Abdillâh'tan, o Abdullah b. Ömer'den anlattı ki o şöyle demiştir: 'Mahsur kalan kimse Beyt'i, Safâ ve Merve arasını tavaf etmedikçe ihramdan çıkamaz. Şayet kaçınılmaz olan elbiseleri giymeye veya ilaca mecbur kalırsa bunu yapar ve fidye verir .'

فهذا ما رُوِي عن ابنِ عمرَ في الإحصارِ بالمرضِ وما أشبَهَه. وأما في الحَصْرِ

Hastalık ve benzeri [sebeplerle] ihsâr (alıkonulma) hususunda İbn Ömer'den rivayet edilenler bunlardır. [Düşman tarafından] engellenmeye (hasr) gelince,

بالعدوِّ، فإنه كان يقولُ فيه بنحوِ القولِ الذي ذكَرْناه قبلُ عن مالكِ بنِ أنسٍ أنه كان يقولُه .

bu hususta daha önce Mâlik b. Enes'ten söylediğini zikrettiğimiz görüşe benzer bir görüş ileri sürerdi .

حدَّثنا تميمُ بنُ المُنْتَصِرِ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ نُمَيرٍ، قال: أخبَرَنا عُبيدُ اللَّهِ، عن نافعٍ، أن ابنَ عمرَ أراد الحَجَّ حين نزَل الحَجّاجُ بابنِ الزبيرِ، فكلَّمه ابناه سالمٌ وعبدُ اللَّهِ، فقالا: لا يَضُرُّك ألا تَحُجَّ العامَ، إنا نَخافُ أن يكونَ بينَ الناسِ قِتالٌ، فيُحالَ بينَك وبينَ البيتِ. قال: إن حِيلَ بيني وبينَ البيتِ، فَعَلْتُ كما فعَلْنا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ حينَ حال كفارُ قريشٍ بينَه وبينَ البيتِ، فحلَق ورجَع .

Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Nümeyr anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Nâfi'den haber verdi ki İbn Ömer, Haccâc İbnü'z-Zübeyr'in üzerine indiği (kuşattığı) sırada hacca gitmek istedi. İki oğlu Sâlim ve Abdullah onunla konuşup: 'Bu yıl hacca gitmemen sana zarar vermez; insanlar arasında çatışma çıkmasından ve seninle Beyt arasına engel konulmasından korkuyoruz' dediler. O da: 'Eğer benimle Beyt arasına engel konulursa, Kureyş kâfirleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Beyt arasına engel olduklarında onunla birlikte yaptığımız gibi yaparım; [Resûlullah] tıraş oldu ve geri döndü ' dedi.

وأما ما ذكَرْنا عنهم في العمرةِ مِن قولِهم: إنه لا إحصارَ فيها ولا حَصْرَ. فإنه حدَّثني به يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا هُشيمٌ، عن أبي بشرٍ، عن يزيدَ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ الشِّخِّيرِ، أنه أهلَّ بعُمْرةٍ فأُحْصِر، قال: فكتَب إلى ابنِ عباسٍ وابنِ عمرَ، فكتَبا إليه أن يَبْعَثَ بالهَدْيِ، ثم يُقيمَ حتى يَحِلَّ مِن عُمْرتِه. قال: فأقام ستةَ أشهرٍ أو سبعةَ أشهرٍ.

Umre hakkında onlardan zikrettiğimiz 'Onda ihsar ve engellenme yoktur' sözlerine gelince; bunu bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o Yezîd b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr'den anlattı ki o umre için telbiye getirmiş ve mahsur kalmıştı. Dedi ki: İbn Abbâs ve İbn Ömer'e mektup yazdı. Onlar da ona kurban göndermesini, sonra da umresinden ihramdan çıkıncaya kadar beklemesini yazdılar. Dedi ki: Altı veya yedi ay bekledi.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبَرَنا أيوبُ، عن أبي العَلاءِ بنِ الشِّخِّيرِ، قال: خرَجتُ مُعْتَمِرًا فصُرِعتُ عن بعيرِي فكُسِرَت رِجْلي، فأَرْسَلْنا إلى ابنِ عباسٍ وابنِ عمرَ [من سَأَلهما]، فقالا: إن العمرةَ ليس لها وقتٌ

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Ebu'l-Alâ b. eş-Şıhhîr'den haber verdi; o şöyle dedi: 'Umre yapmak üzere yola çıktım, devemden düştüm ve ayağım kırıldı. Bunun üzerine İbn Abbâs ve İbn Ömer'e [onlara sorması için birini] gönderdik. İkisi şöyle dediler: 'Şüphesiz ki umrenin

كوقتِ الحجِّ، لا تَحِلَّ حتى تَطُوفَ بالبيتِ. قال: فأقَمتُ بالدثينَةِ أو قريبًا منه سبعةَ أشهرٍ أو ثمانيةَ أشهرٍ .

belirli bir vakti yoktur; Beyt'i tavaf etmedikçe ihramdan çıkamazsın.' Dedi ki: ed-Desîne'de veya ona yakın bir yerde yedi ya da sekiz ay kaldım .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وَهْبٍ، قال: حدَّثني مالكٌ، عن أيوبَ بنِ أبي تَمِيمةَ السَّخْتِيانيِّ، عن رجلٍ مِن أهلِ البصرةِ كان قديمًا، أنه قال: خرَجتُ إلى مكةَ، حتى إذا كُنْتُ ببعضِ الطريق كُسِرَت فَخِذي، فأرْسَلْتُ إلى مكةَ وبها عبدُ اللَّهِ بنُ عباسٍ وعبدُ اللَّهِ بنُ عمرَ والناسُ، فلم يُرَخِّصْ لي أحدٌ منهم أن أَحِلَّ، فأقَمتُ على ذلك الماءِ سبعةَ أشهرٍ حتى أَحْلَلْتُ بعمرةٍ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik, Eyyûb b. Ebî Temîme es-Sahtiyânî'den, o Basra halkından eski dönemde yaşamış bir adamdan anlattı ki o şöyle demiştir: 'Mekke'ye doğru yola çıktım, yolun bir kısmına geldiğimde uyluk kemiğim kırıldı. Mekke'ye haber gönderdim ; orada Abdullah b. Abbâs, Abdullah b. Ömer ve insanlar vardı. Onlardan hiçbiri ihramdan çıkmama ruhsat vermedi. Umre yaparak ihramdan çıkıncaya kadar o su başında yedi ay ikamet ettim .'

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبَرَنا ابنُ المباركِ، عن مَعْمَرٍ، عن ابنِ شهابٍ، في رجلٍ أصابَه كَسْرٌ وهو مُعْتَمِرٌ، قال: يَمْكُثُ على إحرامِه حتى يَأْتِيَ البيتَ فيَطُوفَ به وبالصفا والمروةِ، ويَحْلِقَ أو يُقَصِّرَ، وليس عليه شيءٌ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o İbn Şihâb'dan umre yaparken kırık geçiren bir adam hakkında nakletti; dedi ki: 'Beyt'e gelip onu ve Safâ ile Merve'yi tavaf edinceye, tıraş oluncaya veya saçını kısaltıncaya kadar ihramında bekler; üzerine de hiçbir şey gerekmez.'

وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِ هذه الآيةِ قولُ مَن قال: إنَّ اللَّهَ عَنَى بقولِه: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} كلَّ مُحْصَرٍ في كلِّ إحرامٍ، بعمرةٍ كان إحرامُ المُحْصَرِ أو بحَجٍّ، وجعَل مَحِلَّ هَدْيِه الموضِعَ الذي أُحْصِرَ فيه، وجعَل له الإحلالَ مِن إحرامِه ببُلوغِ هَدْيِه مَحِلَّه. وتأوَّل

Bu ayetin tevilinde doğruya en yakın olan görüş, şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Allah {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} “Eğer [hac veya umreden] engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [kesin]; kurban yerine ulaşıncaya kadar da başlarınızı tıraş etmeyin” sözüyle; ister umre ihramı olsun ister hac ihramı olsun, her ihramdaki her engelleneni (muhsarı) kastetmiş; kurbanının kesim yerini (mahill) engellendiği mevki kılmış ve kurbanının [kendi] yerine ulaşmasıyla ihramdan çıkmasını meşru kılmıştır. Ve [mahill lafzını]...

بالمَحِلِّ المَنْحَرَ أو المذبحَ، وذلك حين حلَّ نَحْرُه أو ذَبْحُه، في حَرَمٍ كان أو في حِلٍّ، وألزَمَه قضاءَ ما حَلَّ منه مِن إحرامِه قبلَ إتمامِه إذا وجَد إليه سبيلًا، وذلك لتَواتُرِ الأخبارِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه صُدَّ عامَ الحُدَيْبِيةِ عن البيتِ وهو مُحرِمٌ وأصحابُه بعمرةٍ، فنحَر هو وأصحابُه بأمرِه الهَدْيَ، وحَلُّوا مِن إحرامِهم قبلَ وُصولِهم إلى البيتِ، ثم قضَوا إحرامَهم الذي حلُّوا منه في العامِ الذي بعدَه، ولم يَدَّعِ أحدٌ مِن أهلِ العلمِ بالسِّيَرِ ولا غيرِهم أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ ولا أحدًا مِن أصحابِه أقام على إحرامِه انتظارًا للوُصولِ إلى البيتِ، والإحلالِ بالطَّوافِ به، والسعيِ بينَ الصفا والمروةِ، ولا على وُصولِ هَدْيِه إلى الحَرَمِ. فأولى الأفعالِ أن يُقْتَدَى به فِعْلُ رسولِ اللَّهِ ﷺ، إذ لم يَأْتِ بحَظْرِه خبرٌ، ولم تَقُمْ بالمنعِ منه حُجَّةٌ. فإذ كان ذلك كذلك، وكان أهلُ العلمِ مُخْتَلِفِين فيما اخْتَرْنا مِن القولِ في ذلك؛ فمِن متأوِّلٍ معنى الآيةِ تأويلَنا، ومِن مخالِفٍ ذلك، ثم كان ثابتًا بما قُلْنا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ النقلُ - كان الذي نُقِل عنه أولى الأمورِ بتأويلِ الآيةِ، إذ كانت هذه الآيةُ لا يَتَدافعُ أهلُ العلمِ أنها يومئذٍ نزَلت، [وفي] حكمِ صَدِّ المشركين إياه عن البيتِ أُوحِيَتْ.

ister Harem'de ister Hıl bölgesinde olsun, kesiminin helal olduğu anki kurban kesim yeri olarak tevil etmiş ve imkân bulduğunda tamamlamadan önce ihramdan çıktığı ameli kaza etmeyi ona gerekli kılmıştır. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevâtir olarak gelen rivayetler sebebiyledir; zira o, Hudeybiye yılında kendisi ve ashabı umre için ihramlı iken Beyt'ten alıkonulmuş; kendisi ve ashabı onun emriyle kurbanı kesmiş, Beyt'e ulaşmadan önce ihramdan çıkmışlar, sonra da bir sonraki yıl ihramdan çıktıkları bu amellerini kaza etmişlerdir. Siyer ehlinden ve diğer ilim ehlinden hiç kimse, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yahut ashabından herhangi birinin Beyt'e ulaşmayı, onu tavaf ederek ve Safâ ile Merve arasında sa'y ederek ihramdan çıkmayı beklemek yahut kurbanının Harem'e ulaşmasını beklemek üzere ihramında kalmaya devam ettiğini iddia etmemiştir. Öyleyse uyulmaya en layık fiil, yasaklandığına dair bir rivayet gelmediği ve menedildiğine dair bir delil bulunmadığı için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilidir. Durum böyle olunca ve ilim ehli bu konuda tercih ettiğimiz görüş hususunda ihtilaf edip kimisi ayeti bizim gibi yorumlarken kimisi buna muhalefet etmişse de, söylediğimiz hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen nakil sabit olduğuna göre, ondan nakledilen şey ayetin teviline en layık olanıdır; çünkü ilim ehli bu ayetin o gün indiğinde ve müşriklerin onu Beyt'ten engellemesi hükmü [hakkında] vahyedildiğinde ihtilaf etmemektedir.

وقد رُوِي بنحوِ الذي قُلْنا في ذلك خبرٌ.

Bu konuda söylediğimize benzer bir rivayet de nakledilmiştir.

حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: حدثني الحجاجُ بنُ أبي عثمانَ، قال: حدَّثني يحيى بنُ أبي كثيرٍ، أن عِكْرِمةَ مولى ابنِ عباسٍ حدَّثه، قال: حدَّثني الحجاجُ بنُ عمرٍو الأنصاريُّ، أنه سمِع رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "مَن كُسِر أو عَرِج فقد حَلَّ، وعليه حَجَّةٌ أُخرى". قال: فحَدَّثْتُ ابنَ عباسٍ وأبا هريرةَ بذلك فقالا: صدَق.

Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bana el-Haccâc b. Ebî Osmân anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı; ona da İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime anlatıp şöyle demiştir: Bana el-Haccâc b. Amr el-Ensârî anlattı; kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: «مَن كُسِر أو عَرِج فقد حَلَّ، وعليه حَجَّةٌ أُخرى» «Kimin [bir kemiği] kırılır veya topal kalırsa ihramdan çıkmış olur; ona başka bir hac [kazası] gerekir.» [İkrime] dedi ki: Bunu İbn Abbâs'a ve Ebû Hureyre'ye anlattım; onlar da: "Doğru söylemiş" dediler.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا مروانُ، قال: ثنا حجّاجٌ الصوَّافُ، وحدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا سفيانُ بنُ حَبيبٍ، عن الحجاجِ الصوَّافِ، عن يحيى بنِ أبي كثيرٍ، عن عِكْرِمةَ، عن الحجاجِ بنِ عمرٍو، عن النبيِّ ﷺ نحوَه، وعن ابنِ عباسٍ وأبي هريرةَ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Mervân anlattı, dedi ki: Bize Haccâc es-Savvâf anlattı; ve bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Habîb, el-Haccâc es-Savvâf'tan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o İkrime'den, o el-Haccâc b. Amr'dan, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini, ayrıca İbn Abbâs ve Ebû Hureyre'den rivayet etti .

ومعنى هذا الخبرِ في الأمرِ بقضاءِ الحَجَّةِ التي حَلَّ منها [النبيُّ ﷺ] ، نظيرَ فعلِ النبيِّ ﷺ وأصحابِه في قضائِهم عمرتَهم التي حَلُّوا منها عامَ الحُدَيبيةِ مِن القابلِ، في عامِ عُمرةِ القضيةِ.

Bu rivayetin ihramdan çıkılan haccın kazasını emretme hususundaki manası; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in] , Hudeybiye yılında ihramdan çıktıkları umrelerini gelecek yıl Kazâ Umresi yılında kaza etmelerindeki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının fiilinin bir benzeridir.

ويُقالُ لمن زعَم أن الذي حَصَرَه عدوٌّ، إذا حَلَّ مِن إحرامِه التطوُّعِ فلا قضاءَ عليه، وأن المُحْصَرَ بالعِللِ عليه القضاءُ: ما العلةُ التي أوجَبَت على أحدِهما القضاءَ وأسْقَطَت عن الآخرِ، وكلاهما قد حلَّ مِن إحرامٍ كان عليه إتمامُه لولا العلةُ العائقةُ؟

Düşmanın engellediği kimse nâfile ihramından çıktığında ona kaza gerekmediğini, hastalıklar sebebiyle mahsur kalana ise kazanın gerekli olduğunu iddia eden kimseye şöyle denilir: Engel olan illet olmasaydı her ikisinin de tamamlaması gereken bir ihramdan çıkmış oldukları hâlde, birine kazayı farz kılıp diğerinden düşüren illet nedir?

فإن قال: لأن الآيةَ إنما نَزَلَت في الذي حصَره العدوُّ، فلا يَجُوزُ لنا نَقلُ حُكْمِها إلى غيرِ ما نزَلت فيه.

Eğer o: 'Çünkü ayet sadece düşmanın engellediği kimse hakkında inmiştir; binaenaleyh ayetin hükmünü indiği konunun dışına taşımamız caiz değildir' derse,

قيل له: قد دافَعك عن ذلك جماعةٌ مِن أهلِ العلم، غيرَأنا نُسَلِّمُ لك ما قُلْتَ في ذلك، فهلَّا كان حُكْمُ المنعِ بالمرضِ والإحصارِ به حُكْمَ المنعِ بالعدوِّ، إذ هما

Ona şöyle denilir: İlim ehlinden bir topluluk bu görüşünüze karşı çıkmıştır. Ne var ki biz bu hususta söylediğinizi kabul etsek dahi, hastalık sebebiyle menedilme ve onunla ihsar olunmanın hükmü, düşman sebebiyle menedilmenin hükmü gibi olmalı değil midir? Zira her ikisi de

مُتَّفِقان في المنعِ مِن الوُصولِ إلى البيتِ وإتمامِ عملِ إحرامِهما ، وإن اختلَفت أسبابُ منعِهما، فكان أحدُهما ممنوعًا بعلَّةٍ في بَدَنِه، والآخرُ بمنعِ مانعٍ؟ ثم يُسَأَلُ عن الفرقِ بينَ ذلك مِن أصلٍ أو قياسٍ، فلن يقولَ في أحدِهما قولًا إلا أُلزِم في الآخرِ مِثلَه.

Zira engellenme sebepleri farklı olsa da —biri bedenindeki bir illetle engellenmiş, diğeri ise bir engelleyicinin men etmesiyle engellenmiş olsa da— her ikisi de Beyt'e ulaşmaktan ve ihram amellerini tamamlamaktan alıkonulma hususunda aynı durumdadırlar. Sonra ona bir asıldan (nass) veya kıyastan bu ikisi arasındaki fark sorulur; o ikisinden biri hakkında ne söz söylerse diğerinde de aynısı ona zorunlu kılınır.

وأما الذين قالوا: لا إحصارَ في العمرةِ. فإنه يُقالُ لهم: قد علِمتم أن النبيَّ ﷺ إنما صُدَّ عن البيتِ وهو مُحرِمٌ بالعُمْرةِ، فحَلَّ مِن إحرامِه، فما بُرهانُكم على [ألا إحصارَ] فيها؟ أوَ رأَيتم إن قال قائلٌ: لا إحصارَ في حَجٍّ، وإنما فيه فَوْتٌ، وعلى الفائتِ الحَجَّ المُقامُ على إحرامِه حتى يَطُوفَ بالبيتِ ويسعى بينَ الصفا والمروةِ؛ لأنه لم يَصِحَّ عن النبيِّ ﷺ أنه سَنَّ في الإحصارِ في الحجِّ سُنَّةً - فقد قال ذلك جماعةٌ مِن أئمةِ الدينِ - فأما العمرةُ فإنَّ النبيَّ ﷺ قد سَنَّ فيها ما سَنَّ، وأنزَل اللَّهُ في حُكْمِها ما بيَّن مِن الإحلالِ والقضاءِ الذي فعَله رسولُ اللَّهِ ﷺ، ففيها الإحصارُ دونَ الحجِّ، هل بينَها وبينَه فرقٌ؟ ثم يُعْكَسُ عليه القولُ في ذلك، فلن يَقولَ في أحدِهما شيئًا إلا أُلزِم في الآخرِ مثلَه.

'Umrede ihsar yoktur' diyenlere gelince; onlara şöyle denilir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beyt'ten ancak umre için ihramlı iken engellendiğini ve ihramından çıktığını bilmektesiniz. O hâlde umrede [ihsar olmadığına] dair deliliniz nedir? Yahut ne dersiniz, şayet biri çıkıp: 'Hacda ihsar yoktur, onda sadece [vaktin] kaçması vardır; haccı kaçıran kimseye ise Beyt'i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa'y edinceye kadar ihramında kalmak gerekir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hacdaki ihsar hakkında bir sünnet koyduğu sahih olarak gelmemiştir —nitekim din imamlarından bir topluluk bunu söylemiştir—; umreye gelince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onda koyduğu sünneti koymuş ve Allah onun hükmü hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı ihramdan çıkma ve kazayı açıklamış olarak indirmiştir. Dolayısıyla ihsar hacda değil umrededir' dese; bununla onun arasında bir fark var mıdır? Sonra bu konudaki söz onun aleyhine çevrilir; o ikisinden biri hakkında ne söylerse diğerinde de aynısı ona zorunlu kılınır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ} “İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa, oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye gerekir” kavlinin tevili hakkında:

يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: فإن أُحْصِرْتم فما اسْتَيْسر من الهدْيِ، ولا تحْلِقُوا رءُوسَكم حتى يَبْلُغَ الهدْيُ محِلَّه، إلا أنْ يُضْطَرَّ إلى حَلْقِه منكم مُضْطَرٌّ؛ إما لمرَضٍ،

Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şayet engellenirseniz kolayınıza gelen kurbanı [kesin] ve kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin; ancak içinizden tıraş olmaya mecbur kalan bir kimse müstesna; [bu da] ya bir hastalıktan,

وإما لأذًى برأسِه، من هوامَّ أو غيرِها، فيَحْلِقَ هنالك للضرورةِ النازلةِ به وإن لم يَبْلُغِ الهَدْيُ مَحِلَّه ، فيَلْزَمَه بحِلاقِه رأسَه وهو كذلك فديةٌ مِن صيامٍ أو صَدَقَةٍ أو نُسُكٍ.

yahut başında haşerattan veya başka şeylerden kaynaklanan bir eziyetten ötürüdür. Kurban yerine ulaşmamış olsa bile başına gelen bu zaruret sebebiyle orada başını tıraş eder; bu hâlde iken başını tıraş etmesi sebebiyle üzerine oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye gerekir.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا ابنُ جُرَيجٍ، قال: قُلْتُ لعطاءٍ: ما {أَذًى مِنْ رَأْسِهِ}؟ قال: القَمْلُ وغيرُه، الصُّداعُ وما كان في رأسِه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı; dedi ki: Atâ'ya: {أَذًى مِنْ رَأْسِهِ} “başından bir rahatsızlığı” ifadesi nedir? dedim. 'Bit ve benzeri şeyler, baş ağrısı ve başında bulunan rahatsızlıklardır ' dedi.

وقال آخرون: لا يَحْلِقُ إن أراد أن يَفْتَدِيَ بالنَّسْكِ أو الإطعامِ إلا بعدَ التكفيرِ، وإن أراد أن يَفْتَدِيَ بالصَّومِ، حلَق ثم صامَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Kurban veya yedirme ile fidye vermek isterse kefareti ödemeden tıraş olmaz; şayet oruçla fidye vermek isterse tıraş olur, sonra oruç tutar.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

[حُدِّثتُ عن] عُبيدِ اللَّهِ بنِ معاذٍ، عن أبيه، عن أشعثَ، عن الحسنِ، قال: إذا كان بالمُحرِمِ أذًى مِن رأسِه، فإنه يَحْلِقُ حينَ يَبْعَثُ بالشاةِ أو يُطْعِمُ المساكينَ، وإن كان صومٌ، حلَق ثم صامَ بعدَ ذلك .

Ubeydullah b. Muâz'dan [bana rivayet edildiğine göre] , babasından, o Eş'as'tan, o el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: 'İhramlı kimsenin başında bir eziyet/rahatsızlık bulunursa, koyunu gönderdiğinde veya yoksulları doyurduğunda tıraş olur. Şayet fidye oruç ise, tıraş olur, sonra bundan sonra oruç tutar .'

حدَّثني عُبيدُ بنُ إسماعيلَ الهبّارِيُّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ نميرٍ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، قال: إذا أهلَّ الرجلُ بالحجِّ فأُحْصِر، بعَث بما اسْتَيْسَر مِن

Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Habbârî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Nümeyr, el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den nakletti; dedi ki: Bir kimse hac için ihrama girip de [hacdan] engellenirse, kolayına gelen...

الهَدْيِ؛ شاةٍ، فإن عجّل قبلَ أن يَبْلُغَ الهَدْيُ مَحِلَّه، فحلَق رأسَه، أو مَسَّ طِيبًا، أو تَداوَى، كان عليه فِدْيةٌ مِن صيامٍ أو صدقةٍ أو نُسُكٍ. قال إبراهيمُ: فذكَرتُ ذلك لسعيدِ بنِ جُبيرٍ فقال: كذلك قال ابنُ عباسٍ .

kolayına gelen bir kurban [yani] bir koyun gönderir. Şayet kurban yerine ulaşmadan önce acele edip başını tıraş eder, koku sürünür veya tedavi olursa, üzerine oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye gerekir. İbrâhim dedi ki: Bunu Saîd b. Cübeyr’e anlattım, o da: 'İbn Abbâs da böyle demiştir' dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ}. قال: مَن أُحْصِر بمرَضٍ أو كَسْرٍ فلْيُرْسِلْ بما اسْتَيْسَر مِن الهَدْيِ، ولا يَحْلِقْ رأسَه، ولا يَحِلَّ حتى يومِ النَّحْرِ، فمَن كان مريضًا، أو اكْتَحَل، أو ادَّهَن، أو تَداوَى، أو كان به أذًى مِن رأسِه، فحلَق، ففِدْيةٌ مِن صيامٍ أو صدقةٍ أو نُسُكٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Hastalık veya bir kırık sebebiyle engellenen kimse, kolayına gelen bir kurban göndersin; kurban bayramı gününe kadar başını tıraş etmesin ve ihramdan çıkmasın. Kim hasta olur veya sürme çeker, yağ sürünür, tedavi olur yahut başından bir rahatsızlığı olup da tıraş olursa, oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye [gerekir] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den benzerini nakletti.