وقال آخرون: معنَى ذلك الأمرُ وإن كان مُخرجُه مُخرجَ الخبرِ، وإنما عنَى بقولِه: {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ}: تلك عشَرةُ أيامٍ فأَكْمِلُوا صومَها لا تُقصِّرُوا عنها؛ لأنه فرضٌ عليكم صومُها.
Başkaları da şöyle demiştir: İfadenin geliş tarzı haber şeklinde olsa da bunun anlamı emirdir. Allah Teâlâ: {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ} “Bunlar tam on [gündür]” buyruğuyla şunu kastetmiştir: Bunlar on gündür, onların orucunu tam tutun, eksik bırakmayın; zira onları tutmak size farzdır.
وقال آخرون: بل قولُه: {كَامِلَةٌ}. توكيدٌ للكلامِ، كما يقولُ القائلُ:
Başkaları da şöyle demiştir: Aksine O'nun: {كَامِلَةٌ} “tam” buyruğu, sözü pekiştirmek (tekit) içindir. Nitekim söyleyen kimsenin şöyle demesi gibidir:
سَمِعتُه بأُذُنِي، ورأيتُه بعينِي. وكما قال: {فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ} [النحل: ٢٦]. ولا يكونُ الخَرُّ إلَّا من فوقٍ، فأمّا مِن موضعٍ آخرَ، فإنما يجوزُ على سَعَةِ الكلامِ.
'Onu kulağımla işittim, gözümle gördüm.' Nitekim Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: {فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ} “Tavan üstlerinden üzerlerine çöktü” [Nahl: 26]. Oysa çökme ancak yukarıdan olur; başka bir cihetten olması ise ancak dildeki genişlik (mecaz) kabilinden caizdir.
وقال آخرون: إنما قال: {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ}. وقد ذكَرَ سبعةً وثلاثةً؛ لأنه إنما أخبَر أنها مُجزِئةٌ وليس يُخبرُ عن عدَّتِها. وقالوا: ألا ترَى أن قولَه: {كَامِلَةٌ} إنما هو: وافيةٌ.
Başkaları da şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] yedi ve üçü zikretmiş olduğu halde {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ} “Bunlar tam on [gündür]” buyurmuştur; çünkü O, bunun kurban yerine geçeceğini (yeterli olacağını) haber vermektedir, yoksa sadece sayısını bildirmemektedir. Nitekim şöyle demişlerdir: Görmez misin ki O'nun: {كَامِلَةٌ} “tam” buyruğu aslında 'eksiksiz / tam karşılık' demektir.
وأوْلى هذه الأقوالِ عندي بالصوابِ قولُ من قال: معنَى ذلك: تِلكَ عشَرةٌ كاملةٌ عليكم فَرْضُ إكمالِها. وذلك أنه جلّ ثناؤُه قال: فمن لم يجِدِ الهدْيَ فعليه صيامُ ثلاثةِ أيامٍ في الحجِّ، وسبعةٍ إذا رجَعْتُم . ثم قال: تلك عَشَرةُ أيامٍ عليكم إكمالُ صومِها لتَمتُّعِكم بالعمرةِ إلى الحجِّ. فأخرَجَ ذلك مُخرَجَ الخبرِ، ومعناه الأمرُ بها.
Bu görüşler arasında bana göre doğruya en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı; 'Bunlar, tamamlanması size farz kılınmış tam on gündür.' Zira şanı yüce olan Allah: 'Kurban bulamayan kimseye hac esnasında üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutmak gerekir ' buyurmuş, sonra da şöyle demiştir: 'Umreyi hacca bağlayarak temettu yapmanız sebebiyle orucunu tamamlamanız gereken on gün bunlardır.' Böylece sözü haber şeklinde getirmiş, fakat anlamı emir olmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Allah Teâlâ’nın: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” buyruğunun tefsiri.
يعني جلّ ثناؤُه بقولِه: {ذَلِكَ} : التمتُّعُ بالعمرةِ إلى الحجِّ لمن لم يكنْ أهلُه حاضرِي المسجدِ الحرامِ.
Şânı yüce olan Allah: {ذَلِكَ} “Bu” buyruğuyla; umreyi hacca bağlayarak temettu yapmanın, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayan kimseler için geçerli olduğunu kastetmektedir.
كما حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. يعني: المتعةَ أنها لأهلِ
Nitekim bana Ammâr b. el-Hasen’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir”. Yani temettu haccının, [Mescid-i Haram dışındaki]
الآفاقِ، ولا تصلُحُ لأهلِ مكةَ .
uzak diyarlardan gelenler (âfâkîler) içindir; Mekkeliler için ise caiz değildir .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: إنما هذا لأهلِ الأمصارِ؛ ليكونَ عليهم أيْسرَ من أنْ يَحُجَّ أحدُهم مرةً ويعتمِرَ أخرَى، فيَجْمَعَ حَجَّتَه وعمرتَه في سنةٍ واحدةٍ.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: Bu , bir kimsenin bir defa haccedip başka bir defa da umre yapmasındansa, haccını ve umresini aynı yıl içinde birleştirmesi kendilerine daha kolay olsun diye belde halkları (uzak beldelerden gelenler) içindir.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في من عنَى بقولِه: {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. بعد إجماع جميعِهم على أن أهلَ الحرَمِ معنيُّونَ به، وأنه لَا مُتعةَ لهم؛ فقال بعضُهم: عنَى بذلك أهلَ الحرمِ خاصةً دونَ غيرِهم.
Sonra tefsir ehli, Harem ehlinin bu kapsama girdiği ve onlar için temettunun söz konusu olmadığı hususunda icmâ ettikten sonra, Allah Teâlâ’nın: {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar için” buyruğu ile kimleri kastettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla başkalarını değil, özellikle Harem ehlini kastetmiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: قال ابنُ عباسٍ ومجاهدٌ: هم أهلُ الحرَمِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: İbn Abbâs ve Mücâhid: 'Onlar Harem ehlidir ' dediler.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: أهلُ الحرَمِ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Abdülkerîm’den, o da Mücâhid’den: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: 'Harem ehlidir.'
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، قال: بلَغنا عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: هم أهلُ الحرمِ والجماعةُ عليه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan haber verdi; dedi ki: Bize İbn Abbâs'tan {حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Haram civarında oturanlar” sözü hakkında nakledildiğine göre o şöyle demiştir: "Onlar Harem ehlidir ve çoğunluk da bu görüş üzeredir."
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال قتادةُ: ذُكِرَ لنا أن ابنَ عباسٍ كان يقولُ: يا أهلَ مكةَ، إنه لا متعةَ لكم، أُحِلَّت لأهلِ الآفاقِ وحُرِّمت عليكم، إنما يقطعُ أحدُكم واديًا - أو قال: يجعَلُ بينَه وبينَ الحرمِ واديًا - ثم يُهلُّ بعمرةٍ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” ayeti hakkında nakletti. Katâde dedi ki: Bize zikredildiğine göre İbn Abbâs şöyle derdi: 'Ey Mekke halkı! Sizin için temettu yoktur; o, uzak diyarlardan gelenler (âfâkîler) için helal kılınmış, size ise haram kılınmıştır. Sizden biri sadece bir vadiyi geçer -veya: kendisi ile Harem arasına bir vadi koyar- sonra da umre için ihrama girer .'
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى الليثُ، قال: ثنى يحيى بنُ سعيدٍ الأنصاريُّ، أن أهلَ مكَّةَ كانوا يَغزُون ويَتَّجِرونَ، فيقدَمون في أشهرِ الحجِّ ثم يَحُجُّون، ولا يكونُ عليهم الهدْيُ ولا الصيامُ، أرْخصَ لهم في ذلك؛ لقولِ اللَّهِ - جلَّ وعزَّ -: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Saîd el-Ensârî anlattı ki Mekke halkı savaşa gider ve ticaret yaparlardı; hac aylarında gelir sonra da haccederlerdi; onlara ne kurban ne de oruç gerekirdi. Allah -azze ve celle-’nin: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” buyruğu sebebiyle onlara bu konuda ruhsat verilmişti .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: أهلُ الحرمِ .
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den nakletti; dedi ki: 'Harem ehlidir .'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، قال: المتعةُ للناس، إلا لأهلِ مكةَ ممن لم يكنْ أهلُه من الحرَمِ، وذلك قولُ اللَّهِ ﵎: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: وبلَغني عن ابنِ عباسٍ مثلُ قولِ طاوسٍ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Tâvûs’tan, o da babasından naklen haber verdi; [Tâvûs] şöyle demiştir: "Temettu‘, ailesi Harem [bölgesinde] olmayanlar müstesna Mekke halkı dışındaki bütün insanlar içindir. Nitekim Allah Teâlâ’nın: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” buyruğu da böyledir." [Ma‘mer] dedi ki: Bana İbn Abbâs’tan da Tâvûs’un sözünün bir benzeri ulaştı.
وقال آخرون: بل عنَى بذلك أهلَ الحرمِ ومَن كان منزلُه دونَ المواقيتِ إلى مكةَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla Harem ehlini ve evi mîkāt yerleri ile Mekke arasında olan kimseleri kastetmiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ بنِ جابرٍ، عن مكحولٍ [في قولِه] : {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: مَن كان دونَ المواقيتِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir’den, o da Mekhûl’den [Allah Teâlâ'nın] : {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” [buyruğu hakkında] nakletti; dedi ki: '[Evi] mîkātların berisinde olan kimsedir .'
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سُويدٌ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ بإسنادِه مثلَه، إلَّا أنه قال: ما كانَ دونَ المواقيتِ إلى مكةَ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü’l-Mübârek aynı isnadla bunun benzerini bildirdi; ancak o şöyle dedi: 'Mîkātlar ile Mekke arasında olan kimsedir.'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيَى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، عن رجلٍ، عن عطاءٍ، قال: من كان أهلُه مِن دونِ المواقيتِ، فهو كأهلِ مكةَ لا يتمتَّعُ.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, bir adamdan, o da Atâ’dan bildirdi; dedi ki: 'Ailesi mîkātların berisinde olan kimse, Mekke ehli gibidir; temettu yapamaz.'
وقال بعضُهم: بل عنَى بذلك أهلَ الحرمِ ومَن قَرُب منزِلُه منه .
Bazıları da şöyle demiştir: Aksine bununla Harem ehlini ve evi oraya yakın olan kimseleri kastetmiştir .
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن ابنِ جريجٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: عرَفةُ، وعُرَنةُ، والرجيعُ، وضَجَنانُ، ونخلتانِ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o İbn Cüreyc’den, o da Atâ’dan {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: “Arafat, Urene, er-Recî‘, Dagnân ve Nahletân’dır.”
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفَاريُّ والمثنَّى، قالا: ثنا أبو نُعيمٍ الفضلُ بنُ دُكَينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ جريجٍ، عن عطاءٍ: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: عرفةُ، ومَرٌّ ، وعُرَنَةُ، وضَجَنانُ، والرجيعُ.
Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî ve el-Müsenna anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc’den, o da Atâ’dan: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: 'Arafat, Merr , Urene, Dagnân ve Recî‘dir.'
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن مَعمرٍ، عن الزهريِّ في هذه الآيةِ، قال: اليومَ واليومين .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü’l-Mübârek, Ma‘mer’den, o da ez-Zührî’den bu ayet hakkında bildirdi; dedi ki: 'Bir veya iki günlük [mesafedir] .'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا مَعمَرٌ، قال: سمِعتُ الزهريَّ يقولُ: مَن كان أهلُه على يومٍ أو نحوِه تمتَّعَ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma‘mer bildirdi, dedi ki: ez-Zührî’yi şöyle derken işittim: 'Ailesi bir günlük mesafede veya civarında olan kimse temettu yapar .'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ جريجٍ، عن عطاءٍ، أنه جعَل أهلَ عرفةَ من أهلِ مكةَ في قولِه: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ’dan bildirdi ki o, Allah Teâlâ’nın: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” buyruğunda Arafat ehlini Mekke ehlinden saymıştır.
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: أهلُ مكةَ وفَجٍّ وذي طُوًى ، وما يلي ذلك فهو مِن مكةَ.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Mekke ehli, Fecc , Zû Tuvâ ve bunlara komşu olan yerler Mekke’dendir.'
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ عندَنا قولُ من قال: إن حاضِري المسجدِ
Bu hususta bize göre doğruluğa en layık olan görüş; Mescid-i
الحرامِ مَن هو حولَه ممن بينَه وبينَه من المسافةِ ما لا تُقْصَرُ إليه الصلاةُ؛ لأن الحاضِرَ الشيءِ في كلامِ العربِ هو الشاهدُ له بنفْسِه. وإذا كان ذلك كذلك، وكان لا يَستحِقُّ أن يُسمَّى غائبًا إلَّا مَن كان مسافرًا شاخصًا عن وطنِه، وكان المسافرُ لا يكونُ مسافرًا إلَّا بشخوصِه عن وطنِه إلى ما تُقصَرُ في مثلِه الصلاةُ، وكان مَن لم يكنْ كذلكَ لا يَستحِقُّ اسمَ غائبٍ عن وطنِه ومنزِلِه، كان كذلك مَن لم يكنْ من المسجدِ الحرامِ على ما تُقصَرُ إليه الصلاةُ غيرَ مُستحِقٍّ أن يقالَ: هو من غيرِ حاضرِيه. إذ كان الغائبُ عنه هو مَن وصَفْنا صِفتَه.
oturanların, onun çevresinde bulunup onunla kendi arasında namazların kısaltılacağı (seferîlik) mesafe bulunmayan kimseler olduğunu söyleyenin görüşüdür. Çünkü Arap kelamında bir şeyin 'hazırı' (civarda olanı), bizzat orada hazır bulunandır. Durum böyle olunca ve ancak vatanından ayrılıp yolculuğa çıkan kimse 'gâib' (uzakta olan) olarak isimlendirilmeyi hak ettiğine, yolcu da ancak vatanından benzeri bir mesafede namazın kısaltılacağı yere gitmekle yolcu sayıldığına ve böyle olmayan kimse de vatanından ve evinden uzakta olan (gâib) ismini hak etmediğine göre; aynı şekilde Mescid-i Haram’a olan mesafesi namazın kısaltılacağı ölçüde olmayan kimse de onun civarında olmayanlardan sayılmayı hak etmez. Zira oradan uzakta olan (gâib), niteliğini anlattığımız kimsedir.
وإنما لم تكنِ المتعةُ لمن كان من حاضرِي المسجدِ الحرامِ، من أجلِ أن التَّمتعَ إنما هو الاستمتاعُ بالإحلالِ من الإحرامِ بالعمرةِ إلى الحجِّ، مرتفِقًا في ترْكِ العودِ إلى المنزلِ والوطنِ، بالمقامِ بالحرَمِ حتى يُنشِئَ منه الإحرامَ بالحجِّ، وكان المعتمرُ متى قضَى عُمرتَه في أشهرِ الحجِّ، ثم انصرَفَ إلى وطنِه، أو شَخَص عن الحرمِ إلى ما تُقصَرُ فيه الصلاةُ، ثم حَجَّ من عامِه ذلك، بطَل أن يكونَ مُسْتَمْتِعًا؛ لأنه لم يَسْتَمْتِعْ بالمِرْفَقِ الذي جُعِل للمُستمتِعِ؛ مِن ترْكِ العَوْدِ إلى الميقاتِ، والرجوعِ إلى الوطنِ، بالمُقامِ في الحرَمِ، وكان المكِّيُّ [ومَن هو] من حاضرِي المسجدِ الحرامِ لا [مَرْفِقَ له في ذلك] من أجلِ أنه متى قضَى عُمْرَتَه أقام في وطنِه بالحرمِ، فهو غيرُ مُرْتَفِقٍ بشيءٍ مما يَرْتَفِقُ به مَن لَم يكنْ أهلُه من حاضِرِي المسجدِ الحرامِ، فيكونَ [مُسْتَمْتِعًا به بإحلالِه] من عمرتِه إلى حجِّه.
Mescid-i Haram civarında oturan kimse için temettunun olmaması şundandır: Temettu, ancak umre ihramından hacca kadar ihramdan çıkmanın rahatlığından faydalanmak ve Harem’de ikamet edip hac için oradan ihrama girmek suretiyle evine ve memleketine geri dönmeyi terk etmenin kolaylığından yararlanmaktır. Umre yapan kimse hac aylarında umresini tamamlayıp sonra memleketine dönerse veya Harem’den namazın kısaltılacağı bir mesafeye çıkıp sonra o yıl haccederse, temettu yapmış olması geçersiz olur; çünkü o, mîkāta ve memlekete geri dönmeyi terk edip Harem’de ikamet etmek suretiyle temettu yapana tanınan bu kolaylıktan istifade etmemiştir. Mekkeli [ve] Mescid-i Haram civarında oturan kimse için ise [bunda bir kolaylık] söz konusu değildir; çünkü o, umresini bitirdiği zaman Harem’deki vatanında ikamet etmektedir. Dolayısıyla ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayan kimsenin istifade ettiği şeylerin hiçbirinden yararlanmamakta ve umresinden haccına kadar ihramdan çıkmak suretiyle [ondan faydalanmış] olmamaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٩٦)}.
Allah Teâlâ’nın: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Allah’tan sakının ve bilin ki şüphesiz Allah, cezası pek çetin olandır” buyruğunun tefsiri.
يعني بذلك جل ثناؤُه: واتقُوا اللَّهَ بطاعتِه فيما أَلزَمَكم من فرائضِه وحدودِه، واحْذَرُوا أن تَعْدُوا ذلك، [وأن] تَتجاوزوا ما بَيَّن لكم في مناسكِكم، فتَسْتَحِلُّوا ما حَرَّم فيها عليكم، واعلَموا فتيقَّنوا أنه تعالى ذِكْرُه شديدٌ عقابُه لمَن عاقَبه على ما انتَهك مِن محارمِه، ورَكِب مِن معاصِيه.
Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Size yüklediği farzlarında ve koyduğu sınırlarda O’na itaat ederek Allah’tan korkun; bunları aşmaktan ve hac ibadetlerinizde size açıkladığı hususların dışına çıkarak orada size haram kıldığı şeyleri helal saymaktan sakının; zira şânı yüce olan Allah'ın, haram kıldığı sınırları çiğneyen ve günahlarını işleyen kimselere vereceği cezanın pek çetin olduğunu kesin bir şekilde bilin.
القولُ في تأويلِ قولِه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}.
Allah Teâlâ’nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğunun tefsiri.
يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: وقتُ الحجِّ أشهرٌ معلوماتٌ. فـ "الأشهرُ" مرفوعاتٌ بـ "الحَجِّ"، وإن كنَّ له وقتًا لا صفةً ونعتًا، إذ لم تكنْ محصوراتٍ بتعريفٍ، بإضافةٍ إلى معرفةٍ أو معهودٍ، فصار الرفعُ فيهن كالرفعِ في قولِ العربِ في نظيرِ ذلك من المَحِلِّ: المسلمون جانبٌ، والكفارُ جانبٌ. برفعِ الجانبِ إذ لم يكنْ محصورًا على حدٍّ معروفٍ. ولو قيل: جانبَ أرضِهم أو بلادِهم. لكان النصبُ هو الكلامَ.
Şânı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Haccın vakti bilinen aylardır. 'el-Eşhür' (أشهر) kelimesi, bir sıfat ve niteleme olmayıp hac için bir vakit bildirse de, marife bir kelimeye tamlanarak (izâfetle) veya bilinen bir belirteçle sınırlandırılmadığı için 'el-Hac' (الحج) kelimesiyle merfû kılınmıştır (özneye yüklem olmuştur). Nitekim bu durumdaki ref‘ hali, Arapların benzer bir mekân bildiriminde 'Müslümanlar bir yandadır, kâfirler bir yandadır' sözündeki ref‘ hali gibidir; zira 'yan / taraf' kelimesi bilinen bir sınırla sınırlandırılmadığı için merfû gelmiştir. Şayet 'onların arazisi tarafında veya beldeleri tarafında' denilseydi, mansûb okunması fasih kelam olurdu.
ثم اختلَفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}؛ فقال بعضُهم: يعني بالأشهرِ المعلوماتِ، شوَّالًا، وذا القَعدةِ، وعشرَ ذي الحِجةِ.
Sonra tevil ehli (müfessirler), [Allah Teâlâ’nın]: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğunun tevilinde ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: Bilinen aylarla Şevvâl, Zilkade ve Zilhicce’nin on günü kastedilmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللَّه قولَه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحجةِ .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk’tan, o da Ebü’l-Ahvas’tan, o da Abdullah’tan Allah Teâlâ’nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: 'Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür .'
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا سفيانُ وشَرِيكٌ، عن خُصيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân ve Şerîk, Husayf’tan, o da İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن خُصَيفٍ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Husayf’tan, o Miksem’den, o da İbn Abbâs’tan bunun benzerini haber verdi .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ إسماعيلَ بنِ نصرٍ السُّلَميُّ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ إسماعيلَ بنِ أبي حبيبةَ، عن داودَ بنِ حُصَينٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: أشهرُ الحجِّ، شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحِجةِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. İsmâîl b. Nasr es-Sülemî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. İsmâîl b. Ebî Habîbe, Dâvûd b. Husayn’dan, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; o şöyle demiştir: Hac ayları Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}: وهنَّ شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحِجةِ، جعَلَهُنَّ اللَّهُ سبحانه للحجِّ، وسائرَ الشهورِ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğu hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Bunlar Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür. Allah Sübhânehu bunları hac için, diğer ayları ise...
للعُمْرَةِ، فلا يَصلُحُ أن يُحْرِمَ أحدٌ بالحَجِّ إلا في أشهرِ الحَجِّ، والعمرةُ يُحرَمُ بها في كلِّ شهرٍ.
umre için kılmıştır. Dolayısıyla hiç kimsenin hac için ihrama ancak hac aylarında girmesi uygundur; umre için ise her ayda ihrama girilebilir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثني الحِمَّانيُّ، قال: حدَّثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرٌ من ذي الحِجةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk’tan, o ed-Dahhâk’tan, o da İbn Abbâs’tan Allah Teâlâ’nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: 'Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’den on gündür .'
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ وأبو عامرٍ، قالا: حدَّثنا سفيانُ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ مثلَه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Ebû Âmir anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân anlattı; [ayrıca] bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Muğîre’den, o da İbrâhîm’den bunun benzerini haber verdi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ، قال: حدَّثنا أبو عَوَانةَ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Muğîre’den, o da İbrâhîm ve eş-Şa‘bî’den bunun benzerini anlattı .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: [حدَّثنا أبو أحمدَ، قال] : حدَّثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن عامرٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: [Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki] : Bize İsrâîl, Câbir’den, o da Âmir’den bunun benzerini anlattı.
حدَّثنا أحمدُ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا سفيانُ وإسرائيلُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ مثلَه.
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân ve İsrâîl, Muğîre’den, o da İbrâhîm’den bunun benzerini anlattı.
حدَّثني موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السديِّ مثلَه.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den bunun benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den bunun benzerini anlattı .
حدَّثني القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا الحجاجُ، عن الحكمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال ، وأخبرَنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ، وأخبرَنا يونسُ، عن الحسنِ، وأخبرَنا جويبرٌ، عن الضحاكِ، وأخبرَنا حجاجٌ، عن عطاءٍ ومجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc, el-Hakem’den, o Miksem’den, o İbn Abbâs’tan haber verdi; dedi ki : Bize Muğîre, İbrâhîm ve eş-Şa‘bî’den haber verdi; bize Yûnus, el-Hasen’den haber verdi; bize Cüveybir, ed-Dahhâk’tan haber verdi; bize Haccâc, Atâ ve Mücâhid’den bunun benzerini haber verdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو الوليدِ، قال: حدَّثنا حمادٌ، عن عبيدِ اللَّهِ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحِجةِ. في: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebü’l-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ubeydullah’tan, o Nâfi‘den, o da İbn Ömer’den: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” [ayeti] hakkında şöyle dediğini nakletti: Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: حدَّثنا أبو نُعَيمٍ، قال: حدَّثنا ورقاءُ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ دينارٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحِجةِ.
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Verkā, Abdullah b. Dînâr’dan, o da İbn Ömer’den nakletti; o, {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür.
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: حدَّثنا أبو نُعَيمٍ، قال: حدَّثنا حسينُ بنُ عُقَيلٍ عن الضحاكِ، قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحِجةِ .
Bize Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin b. Ukayl , ed-Dahhâk’tan anlattı; o şöyle demiştir: Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا حسينُ بنُ عُقَيلٍ الخُراسانيُّ، قال: سمِعتُ الضحاكَ بنَ مُزاحِمٍ يقولُ. فذكَر مثلَه.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Hüseyin b. Ukayl el-Horasânî haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim’i söylerken işittim; diyerek bunun benzerini zikretti.
وقال آخرون: بل يعني بذلك شوَّالًا وذا القَعدةِ، وذا الحِجةِ كلَّه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin tamamı kastedilmektedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا ابنُ جريجٍ، قال: قلت لنافعٍ: أكان عبدُ اللَّهِ يُسمَّى أشهرَ الحجِّ؟ قال: نعم؛ شوالٌ، وذو القَعدةِ، وذو الحِجةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Nâfi‘e: 'Abdullah hac aylarını sayar mıydı?' dedim. 'Evet; Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce [diye sayardı]' dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ بكرٍ، قال: حدَّثنا ابنُ جريجٍ، قال: قلت لنافعٍ: أسمِعتَ ابنَ عمرَ يُسمِّي أشهرَ الحجِّ؟ قال: نعم، كان يُسمِّي شوالًا، وذا القَعدةِ، وذا الحِجةِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Nâfi‘e: 'İbn Ömer’in hac aylarını saydığını işittin mi?' dedim. 'Evet, Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce diye sayardı' dedi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا شَرِيكٌ، عن إبراهيمَ بنِ مهاجرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وذو الحِجةِ.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, İbrâhîm b. Muhâcir’den, o Mücâhid’den, o da İbn Ömer’den [şöyle] dediğini anlattı: "[Hac ayları] Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’dir."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثني محمدُ بنُ بكرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ جريجٍ، قال: قال عطاءٌ: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}: قال عطاءٌ: فهي شوالٌ، وذو القَعدةِ، وذو الحِجةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Bekr anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Atâ: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” hakkında şöyle demiştir: 'Onlar Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’dir' .
حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.
Ammâr b. el-Hasen’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}: أشهرُ الحجِّ شوالٌ، وذو القَعدةِ، وذو الحِجةِ. وربما قال: وعشرٌ من ذي الحِجةِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah Teâlâ’nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğu hakkında nakletti: 'Hac ayları Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’dir.' Bazen de: 'Ve Zilhicce’den on gündür' derdi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. قال: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وذو الحِجةِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: 'Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’dir' .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Tâvûs’tan, o da babasından bunun benzerini haber verdi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني الليثُ، قال: حدَّثني عُقَيْلٌ، عن ابنِ شهابٍ، قال: أشهرُ الحجِّ شوالٌ، وذو القَعدةِ، وذو الحِجةِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Leys anlattı, dedi ki: Bana Ukayl, İbn Şihâb’dan anlattı; o şöyle demiştir: 'Hac ayları Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’dir' .
فإن قال لنا قائلٌ: وما وجهُ قولِ قائلي هذه المقالةِ، وقد علِمتَ أن عملَ الحجِّ
Eğer bize birisi: 'Bu görüşü ileri sürenlerin sözünün dayanağı nedir? Hâlbuki sen hac amelinin
لا يُعمَلُ بعدَ تقضِّي أيامِ مِنًى؟
Minâ günleri sona erdikten sonra yapılmaz?' derse,
قيل: إن معنى قولِهم ذلك غيرُ الذي توهَّمتَه، وإنما عَنَوا بِقيلِهم: الحجُّ ثلاثةُ أشهرٍ كواملَ. أنهُنَّ أشهرُ الحجِّ لا أشهرُ العمرةِ، وأن أشهرَ العمرةِ سِواهنَّ من شهورِ السنةِ.
Şöyle denilir: Onların bu sözünün anlamı senin vehmettiğin gibi değildir; onlar 'Hac tam üç aydır' sözleriyle sadece bu ayların umre ayları değil hac ayları olduğunu, umre aylarının ise senenin bunların dışındaki ayları olduğunu kastetmişlerdir.
ومما يدُلُّ على أنَّ ذلك معناهم في قِيلِهم ذلك ما حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبرَنا أيوبُ، عن نافعٍ، قال: قال عمرُ : أن تفصِلوا بينَ الحجِّ والعمرةِ، فتجعَلوا العمرةَ في غيرِ أشهرِ الحجِّ، [أتمُّ لحجِّ] أحدِكم، وأتمُّ لعمرتِهِ .
Bu sözleriyle kastettikleri anlamın bu olduğuna delil teşkil eden rivayetlerden biri de şudur: Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Nâfi‘den haber verdi; o dedi ki: Ömer şöyle demiştir: 'Hac ile umrenin arasını ayırmanız, böylece umreyi hac aylarının dışında yapmanız, birinizin haccını daha tam [yapar] ve umresini daha mükemmel kılar' .
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ الجَهْضَمِيُّ، قال: أخبرَني أبي، قال: حدَّثنا شعبةُ، قال: ما لَقِيني أيوبُ - أو قال: ما لقِيتُ أيوبَ - إلا سألني عن حديثِ قيس بنِ مسلمٍ، عن طارقِ بنِ شهابٍ، قال: قلتُ لعبدِ اللَّهِ: امرأةٌ منا قد حجَّت، و هي تريدُ أن تحُجَّ، أفتجعلُ مع حجِّها عمرةً؟ فقال: ما أُرى هؤلاء الأشهرَ إلا هي أشهرَ الحجِّ. قال: فيقولُ لي أيوبُ: ومن عندَه مثلُ هذا الحديثِ، حدَّثك قيسُ بنُ مسلمٍ، عن طارقِ بنِ شهابٍ، أنه سأل عبدَ اللَّهِ!
Bize Nasr b. Alî el-Cehdamî anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Eyyûb benimle her karşılaştığında -yahut şöyle dedi: Eyyûb ile her karşılaştığımda- mutlaka bana Kays b. Müslim’in Târık b. Şihâb’dan naklettiği şu hadisi sorardı: [Târık] dedi ki: Abdullah’a [İbn Mes‘ûd’a]: "Bizden bir kadın daha önce hac yapmıştı ve [şimdi tekrar] hacretmek istiyor; haccıyla birlikte bir de umre yapsın mı?" diye sordum. O da: "Ben bu ayların ancak hac ayları olduğunu görüyorum (biliyorum)" dedi. [Şu‘be] dedi ki: Bunun üzerine Eyyûb bana: "Böylesi bir hadis başka kimde var ki! Kays b. Müslim sana Târık b. Şihâb’dan, onun da Abdullah’a sorduğunu rivayet etmiş!" derdi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن ابنِ عونٍ، قال: سمِعتُ القاسمَ بنَ محمدٍ يقولُ: إن العمرةَ في أشهرِ الحجِّ ليست بتامةٍ. قال: فقيل له: العمرةُ في المحرَّمِ؟ فقال: كانوا يَرَونها تامَّةً .
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, İbn Avn’dan nakletti; o dedi ki: el-Kāsım b. Muhammed’in şöyle dediğini işittim: 'Hac aylarında yapılan umre tam değildir.' Dedi ki: Ona: 'Muharrem ayındaki umre [nasıldır]?' denildi. O da: 'Onu tam görürlerdi' dedi .
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيَانٍ، قال: أخبرَنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن ابنِ عونٍ، قال: سألتُ القاسمَ بنَ محمدٍ عن العمرةِ في أشهرِ الحجِّ، قال: كانوا لا يَرَونها تامَّةً.
Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, İbn Avn’dan haber verdi; o dedi ki: el-Kāsım b. Muhammed’e hac aylarında yapılan umreyi sordum, 'Onu tam görmezlerdi' dedi.
حدَّثنا ابنُ بَيَانٍ الواسطيُّ، قال: أخبرَنا إسحاقُ، عن ابنِ عونٍ، عن محمدِ بنِ سيرينَ أنه كان يَسْتحبُّ العمرةَ في المحرَّمِ، قال: تكونُ في [غيرِ أشهرِ الحجِّ] .
Bize İbn Beyân el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize İshâk, İbn Avn’dan, o da Muhammed b. Sîrîn’den haber verdi; o Muharrem ayında umre yapmayı müstehap görür ve şöyle derdi: '[Hac aylarının dışında] olur.'
حدَّثنا ابنُ بَيَانٍ الواسطيُّ، قال: أخبرَنا إسحاقُ، عن ابنِ عونٍ، عن محمدِ بنِ سيرينَ، قال: قال ابنُ عمرَ للحكمِ بنِ الأعوجِ أو غيرِه: إن أطعتَني انتظَرْتَ حتى إذا أهلَلْتَ المحرَّمَ خرَجتَ إلى ذاتِ عِرْقٍ فأهلَلْتَ منها بعمرةٍ.
Bize İbn Beyân el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize İshâk, İbn Avn’dan, o da Muhammed b. Sîrîn’den haber verdi; dedi ki: İbn Ömer, Hakem b. el-A‘vec’e veya bir başkasına şöyle dedi: 'Bana uyarsan Muharrem hilâlini görünceye kadar beklersin, sonra Zâtüırk’a çıkar ve oradan umre için ihrama girersin.'
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا وهبُ بنُ جريرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن أبي يَعْفُورٍ ، قال: سمِعتُ ابنَ عمرَ يقولُ: لَأنْ أعتمِرَ في عشرِ ذي الحِجةِ أحبُّ إليَّ من أن أعتمِرَ في العشرين.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Ya‘fûr’dan anlattı; dedi ki: İbn Ömer’in şöyle dediğini işittim: 'Zilhicce’nin on gününde umre yapmam, yirmi gününde umre yapmamdan bana daha sevimlidir.'
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن قيسِ بنِ
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b.
مسلمٍ، عن طارقِ بنِ شهابٍ، قال: سألتُ ابنَ مسعودٍ عن امرأةٍ منا أرادت أن تجمَعَ مع حَجِّها عمرةً، فقال: أسمَعُ اللَّهَ يقولُ: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. ما أراها إلا أشهرَ الحَجِّ .
Müslim’den, o Târık b. Şihâb’dan anlattı; o şöyle demiştir: İbn Mes‘ûd’a haccıyla birlikte umreyi birleştirmek isteyen bir kadınımızı sordum, o da şöyle dedi: 'Allah’ın: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyurduğunu işitiyorum; ben onların ancak hac ayları olduğunu düşünüyorum' .
حدَّثني أحمدُ بنُ المِقْدامِ، قال: ثنا حَزْمٌ القُطَعِيُّ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ سيرينَ يقولُ: ما أحدٌ من أهلِ العلمِ شكَّ أن عمرةً في غيرِ أشهرِ الحجِّ أفضلُ من عمرةٍ في أشهرِ الحجِّ .
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Hazm el-Kutaî anlattı, dedi ki: Muhammed b. Sîrîn’in şöyle dediğini işittim: 'İlim ehlinden hiç kimse, hac aylarının dışında yapılan bir umrenin hac aylarında yapılan bir umreden daha faziletli olduğunda şüphe etmemiştir' .
ونظائرُ ذلك مما يطولُ باستيعابِ ذكرِه الكتابُ، مما يدُلُّ على أن معنى قِيلِ مَن قال: وقتُ الحجِّ ثلاثةُ أشهرٍ كواملَ. أنهنَّ من غيرِ شهورِ العمرةِ، وأنهنّ شهورٌ لعملِ الحجِّ دونَ عملِ العمرةِ، وإن كان عملُ الحجِّ إنما يُعمَلُ في بعضِهنَّ لا في جميعِهنَّ.
Kitapta hepsini zikretmenin uzun süreceği benzer rivayetler de, 'Haccın vakti tam üç aydır' diyen kimsenin sözünün manasının; bu ayların umre aylarından olmadığı, hac ameli bu ayların tamamında değil sadece bir kısmında yapılsa bile umre amelinin değil hac amelinin ayları olduğu anlamına geldiğini göstermektedir.
وأمَّا الذين قالوا: تأويلُ ذلك: شوالٌ، وذو القَعدةِ، وعشرُ ذي الحِجةِ. فإنهم قالوا: إنما قصَد اللَّهُ جل ثناؤُه بقولِه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. إلى تعريفِ خلقِه ميقاتَ حجِّهم، لا الخبرَ عن وقتِ العمرةِ.
'Bunun tefsiri: Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür' diyenlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Şânı yüce olan Allah, {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğuyla umrenin vaktini bildirmeyi değil, sadece kullarına haclarının vaktini tanıtmayı kastetmiştir.
قالوا: فأما العمرةُ، فإن السَّنةَ كلَّها وقتٌ لها؛ لتَظاهُرِ الأخبارِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه اعتمَرَ في بعضِ شهورِ الحجِّ، ثم لم يصِحَّ عنه بخلافِ ذلك خبرٌ.
Onlar dediler ki: Umreye gelince, bütün bir sene onun vaktidir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in bazı hac aylarında umre yaptığına dair rivayetler birbirini destekler nitelikte pek çoktur ve O'ndan bunun aksine sahih bir rivayet gelmemiştir.
قالوا: فإذ كان ذلك كذلك، وكان عملُ الحجِّ ينقضي وقتُه بانقضاءِ العاشرِ مِن أيامِ ذي الحِجةِ، عُلِم أن معنى قولِه: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. إنما هو: ميقاتُ الحجِّ شهران وبعضُ الثالثِ.
Onlar dediler ki: Durum böyle olunca ve hac amelinin vakti Zilhicce günlerinin onuncusunun sona ermesiyle bittiğine göre, O’nun {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” buyruğunun anlamının ancak 'Haccın vakti iki ay ve üçüncü [ayın] bir kısmıdır' demek olduğu anlaşılır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا قولُ من قال: إن معنى ذلك: الحجُّ شهران وعشرٌ من الثالثِ. لأن ذلك من اللَّهِ خبرٌ عن ميقاتِ الحَجِّ، ولا عملَ للحَجِّ يُعملُ بعد انقضاءِ أيامِ مِنًى، فمعلومٌ أنه لم يَعْنِ بذلك جميعَ الشهرِ الثالثِ. وإذا لم يكنْ معنيًّا به جميعُه، صحَّ قولُ من قال: وعشرُ ذي الحجةِ.
Bize göre bu konudaki doğru görüş, 'Bunun anlamı: Hac iki ay ve üçüncü aydan on gündür' diyenin görüşüdür. Çünkü bu, Allah’tan haccın vaktine dair bir haberdir ve Minâ günleri sona erdikten sonra yapılacak hiçbir hac ameli yoktur; dolayısıyla bununla üçüncü ayın tamamını kastetmediği açıktır. Ayın tamamı kastedilmediğine göre de, 'Ve Zilhicce’nin on günüdür' diyenin sözü doğru olur.
فإن قال قائلٌ: فكيف قيل: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ}. وهو شهران وبعضُ الثالثِ؟
Eğer birisi: 'İki ay ve üçüncünün bir kısmı olduğu halde nasıl {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” [çoğul olarak] denilmiştir?' derse,
قيل: إن العربَ لا تمتنِعُ - خاصةً في الأوقاتِ - من استعمالِ مثلِ ذلك، فتقولُ: له اليومَ يومان منذ لم أرَه. وإنما يَعني بذلك يومًا وبعضَ آخرَ، وكما قال جل ثناؤُه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} [البقرة: ٢٠٣] وإنما يَتَعجَّلُ في يومٍ ونصفٍ. وقد يفعلُ الفاعلُ منهم الفعلَ في الساعةِ، ثم يُخْرِجُه عامًّا على السَّنةِ والشهرِ، فيقولُ: زرتُه العامَ وأتيتُه اليومَ. وهو لا يريدُ بذلك أنَّ فعلَه أخَذ من أولِ الوقتِ الذي ذكَره إلى آخرِه، ولكنه يعني أنه فعَله إذ ذاك، وفي ذلك الحينِ، [فلذلك قيل] : {الْحَجُّ أَشْهُرٌ} والمرادُ منه: الحجُّ. شهران وبعضُ آخرَ.
Şöyle denilir: Araplar -özellikle vakitler konusunda- bunun benzerini kullanmaktan kaçınmazlar; nitekim 'Onu görmeyeli bugün iki gün oldu' derler ve bununla sadece bir günü ve diğerinin bir kısmını kastederler. Tıpkı şânı yüce olan Allah’ın: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} [Bakara: 203] “Kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur” buyurduğu gibi; oysa acele eden kimse bir buçuk günde acele etmektedir. Bazen onlardan bir fiili işleyen kişi, o fiili bir saatlik sürede yapar, sonra da onu genel kılarak yıla ve aya nispet eder; nitekim 'Bu yıl onu ziyaret ettim, bugün ona geldim' der; oysa bununla fiilinin zikrettiği vaktin başından sonuna kadar sürdüğünü kastetmez, ancak onu o sırada ve o vakitte yaptığını kasteder. [İşte bundan dolayı] : {الْحَجُّ أَشْهُرٌ} “Hac aylardır” buyrulmuştur ve bundan kastedilen: Hac, iki ay ve diğerinin bir kısmıdır.
فمعنى الآيةِ إذن ميقاتُ حَجِّكم أيُّها الناسُ شهران وبعضُ الثالثِ، وهنَّ شوالٌ وذو القَعدةِ وعشرُ ذي الحِجةِ.
O halde ayetin anlamı şudur: 'Ey insanlar! Haccınızın vakti iki ay ve üçüncünün bir kısmıdır; bunlar da Şevvâl, Zilkāde ve Zilhicce’nin on günüdür.'
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ}.
[Allah Teâlâ’nın] {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o [aylar]da haccı [kendisine] farz kılarsa” buyruğunun tevili hakkındaki görüş.
يعني جل ثناؤُه بقولِه: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ}: فمن أوجَب الحجَّ على نفسِه، وألزَمها إياه فيهنَّ، يعني في الأشهرِ المعلوماتِ التي بيَّنَّاها . وإيجابُه إياه على نفسِه العزْمُ على عملِ جميعِ ما أوجَب اللَّهُ على الحاجِّ عَمَلَه، وتَرْكِ جميعِ ما أمَره اللَّهُ بتركِه.
Şânı yüce olan Allah, {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Kim onlarda, yani açıkladığımız bilinen aylarda haccı nefsine vacip kılar ve onu kendisine gerekli kılarsa. Onun bunu nefsine vacip kılması ise; Allah’ın hacı üzerine yapmasını vacip kıldığı bütün amelleri yapmaya ve terk etmesini emrettiği bütün şeyleri terk etmeye kesin azmetmesidir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي يكونُ به الرجلُ فارضًا الحَجَّ، بعدَ إجماعِ جميعِهم على أن معنى الفرضِ الإيجابُ والإلزامُ؛ فقال بعضُهم: فرْضُ الحجِّ الإهلالُ.
Tefsir ehli, farz kılmanın (el-farz) vacip kılmak ve bağlayıcı kılmak anlamına geldiği konusundaki ittifaklarından sonra, kişinin kendisiyle haccı farz kılmış olacağı mana hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Haccın farz kılınması, ihrama girmektir (el-ihlâl).
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا ورقاءُ المدائنيُّ ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ دينارٍ، عن ابنِ عمرَ قولَه: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ}. قال: من أهَلَّ بحَجٍّ .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Verkā el-Medâinî , Abdullah b. Dînâr’dan, o da İbn Ömer’den {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı farz kılarsa (ihrama girerse)” sözü hakkında rivayet etti; o: “Hac için ihrama girerse (ehalle)” dedi .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، [عن سفيانَ]، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن العلاءِ بنِ المسيَّبِ، عن عطاءٍ، قال: التَّلْبيةُ.
Bize Süfyân b. Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, [Süfyân’dan] rivayet etti; bize el-Hasan b. Yahyâ da rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, el-Alâ b. el-Müseyyeb’den, o da Atâ’dan rivayet etti; o: “[Farz kılmak] telbiyedir” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا مِهْرانُ، وحدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: حدَّثنا زيدٌ، جميعًا عن سفيانَ الثوريِّ: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ}. قال: فالفريضةُ الإحرامُ، والإحرامُ التَّلْبيةُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân rivayet etti; bize Ali b. Sehl de rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd rivayet etti; hepsi birden Süfyân es-Sevrî’den {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” hakkında rivayet ettiler; o: “Farz kılmak ihramdır, ihram da telbiyedir” dedi .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: [حدَّثنا أبو نُعَيْمٍ، قال] : حدَّثنا ورقاءُ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ دينارٍ، عن ابنِ عمرَ: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} قال: أهَلَّ .
Bana Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: [Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki] : Bize Verkā, Abdullah b. Dînâr’dan, o da İbn Ömer’den {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” hakkında rivayet etti; o: “İhrama girerse” dedi .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: حدَّثنا أبو نُعيمٍ، قال: حدَّثنا شَرِيكٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: الفرضُ التلبيةُ، ويَرجِعُ إن شاء ما لم يُحرِمْ .
Bana Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Mugīre’den, o da İbrâhîm’den rivayet etti; o şöyle dedi: “Farz [kılmak] telbiyedir; ihrama girmediği müddetçe dilerse geri döner.”