Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عَبَّادٍ، عن الحسن في قوله: {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا}: وتَقارَعها القومُ، فقرَع زكريا، فكَفَلَها زكريا .

Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî, Abbâd'dan, o el-Hasan'dan Allah'ın: {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” kavli hakkında nakletti: 'Kavim onun için kura çekti, Zekeriyyâ kurada üstün geldi ve böylece Zekeriyyâ onun bakımını üstlendi .'

وقال آخرون: بل كان زكريا بعدَ ولادةِ حَنَّةَ ابنتَها مريمَ، كَفَلها بغيرِ اقْتِراعٍ ولا اسْتِهامٍ عليها، ولا مُنازَعةِ أحدٍ إياه فيها، وإنما كَفَلها لأن أُمَّها ماتت بعد موت أبيها وهى طِفْلةٌ، وعند زكريا خالتُها أيشاعُ ابنةُ فاقوذ. وقد قيل: إن اسم أمِّ يحيى خالة عيسى: أشْيَعُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine Zekeriyyâ, Hanne kızı Meryem'i doğurduktan sonra, onun hakkında hiçbir kura çekmeksizin, ok atmaksızın ve bu hususta kimse onunla çekişmeksizin bakımını üstlenmiştir. Onun bakımını üstlenmesinin tek sebebi, annesinin babasının ölümünden sonra o henüz küçük bir çocukken ölmesi ve Zekeriyyâ'nın yanında teyzesi Fâkûz kızı Îşâ'ın bulunmasıydı. Yahyâ'nın annesi ve Îsâ'nın teyzesinin adının Eşye' olduğu da söylenmiştir.

حدَّثنا بذلك القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُريجٍ، قال: أخبرني وَهْبُ بنُ سليمانَ، عن شُعيبٍ الجَبَئيِّ ، أن اسم أمِّ يحيى: أشْيَعُ .

Bunu bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Bana Vehb b. Süleyman, Şuayb el-Cebeî'den bildirdi ki Yahyâ'nın annesinin adı Eşye'dir .

فضَمَّها إلى خالتها أمِّ يحيى، فكانت إليهم ومعهم، حتى إذا بلَغَتْ أَدْخَلوها الكَنيسة، لنَذْر أمِّها التي نَذَرَتْ فيها.

Böylece onu teyzesi olan Yahyâ'nın annesinin yanına kattı; ergenlik çağına ulaşıncaya kadar onların yanında ve onlarla birlikte kaldı. Büyüyünce annesinin onun hakkında ettiği adak sebebiyle onu mâbede koydular.

قالوا: والاقتراعُ فيها بالأقلام إنما كان بعد ذلك بمدةٍ طويلةٍ؛ لشدَّةٍ أصابَتْهم، ضَعُفَ زكريا عن حَمْلِ مُؤنَتِها، فتَدافعوا حَمْلَ مُؤنتِها، لا رغبةً منهم، ولا تَنافُسًا عليها وعلى احتمال مُؤنتِها.

Dediler ki: Onun hakkında kalemlerle kura çekilmesi bundan uzun bir süre sonra, başlarına gelen şiddetli bir kıtlık sebebiyle Zekeriyyâ'nın onun geçimini karşılamakta zayıf düşmesi üzerine gerçekleşti. Onlar onun bakımını üstlenmek için istekli olduklarından ya da onun bakım ve masraflarını yüklenmek için birbirleriyle yarışıp çekiştiklerinden değil, masrafını üstlenmekten kaçındıkları için [kura çektiler].

وسنذكُرُ قصَّتَها على قول من قال ذلك إذا بلغنا إليها إن شاء الله تعالى.

Bunu söyleyen kimsenin görüşüne göre onun kıssasını, o [ilgili ayete] ulaştığımızda inşâallâhu teâlâ zikredeceğiz.

حدَّثنا بذلك ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاق .

Bunu bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshak anlattı .

فعلى هذا التأويل تَصِحُّ قراءةُ مَن قرأَ: (وكفَلها زكريا). بتخفيف الفاء، لو صحَّ التأويلُ، غير أن القولَ مُتظاهِرٌ من أهل التأويل بالقول الأول. أن استهام القومِ فيها كان قبلَ كَفالة زكريا إياها، وأن زكريا إنما كفلها بإخراج سَهْمِه منها فالجًا على سهام خُصومه فيها، فلذلك كانت قراءتُه بالتشديدِ عندَنا أَوْلَى مِن قراءته بالتخفيف.

Eğer bu tevil doğru olsaydı, fe harfinin şeddesiz oluşuyla {وَكَفَلَهَا زَكَرِيَّا} şeklinde okuyan kimsenin kıraati bu tevile göre sahih olurdu; ancak tefsir ehlinin ittifak ettiği görüş birinci görüştür: Kavmin onun hakkında kura çekmesi Zekeriyyâ'nın onu himayesine almasından önceydi ve Zekeriyyâ onun bakımını ancak bu husustaki rakiplerinin oklarına üstün gelen bir ok çıkarmasıyla üstlenmişti. Bu sebeple onun şeddeli okunması bize göre şeddesiz okunmasından daha evlâdır.

القولُ في تأويل قوله: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}.

Allah Teâlâ'nın: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu” kavlinin tefsiri.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: أن زكريا كان كلَّما دخل عليها المحْراب بعدَ إدخاله إياها المحرابَ، وجَد عندَها رزقًا من الله لغِذائِها.

Sena sahibi Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Zekeriyyâ onu mihraba yerleştirdikten sonra, onun yanına, mihraba her girdiğinde, gıdalanması için Allah katından yanında bir rızık bulurdu.

فقيل: إن ذلك الرزقَ الذي كان يَجِدُه زكريا عندَها، فاكهةُ الشتاء في الصيف، وفاكهةُ الصيف في الشتاء.

Zekeriyyâ'nın onun yanında bulduğu bu rızkın, yaz mevsiminde kış meyvesi, kış mevsiminde ise yaz meyvesi olduğu söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ عطية، عن شَرِيكٍ، عن عطاءٍ، عن سعيد بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} قال: وجَد عندَها عِنَبًا في مِكْتَلٍ في غير حينه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Atıyye, Şerîk'ten, o Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” [ayeti] hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: “[Zekeriyyâ] onun yanında bir sepet içinde, mevsimi dışında üzüm bulurdu.”

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ في قوله: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}. قال: العِنَبُ في غيرِ حِينِه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o Saîd'den Allah'ın: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Mevsimi dışındaki üzümdür .'

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا مُغِيرةُ، عن إبراهيم في قوله: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}. قال: فاكهةٌ في غير حينها .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'den Allah'ın: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında bildirdi; dedi ki: 'Mevsimi dışındaki meyvedir .'

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا أبو إسحاق الكوفيُّ، عن الضحاكِ أنه كان يَجِدُ عندَها فاكهة الصيف في الشتاء، وفاكهة الشتاء في الصيف. يعنى في قوله: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshak el-Kûfî, Dahhâk'ten bildirdi ki o, kışın onun yanında yaz meyvesi, yazın da kış meyvesi bulurdu. Yani Allah'ın: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سَلَمةَ بن نُبيطٍ، عن الضَّحاكِ مثله.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Seleme b. Nübeyt'ten, o Dahhâk'ten benzerini nakletti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرٌو، قال: [أخبرنا هُشَيمٌ، عن بعض أشياخه، عن الضحاك مثله.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: [Bize Hüşeym, bazı hocalarından, onlar da Dahhâk'ten benzerini bildirdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال] : ثنا الحسينُ ، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا جُويبرٌ، عن الضحاكِ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki] : Bize el-Hüseyin anlattı , dedi ki: Bize Hüşeym bildirdi, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten benzerini bildirdi.

حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا من سمع الحكمَ بن عُتَيبةَ يحدِّثُ عن مجاهدٍ قال: كان يَجِدُ عندَها العِنَبَ في غير حينه.

Bize Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize, el-Hakem b. Uteybe'yi Mücâhid'den naklederken işiten bir kimse bildirdi; [Mücâhid] şöyle demiştir: [Zekeriyyâ] onun yanında mevsimi dışında üzüm bulurdu.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}، قال: عِنَبًا وجده زكريا عند مريم في غير زمانه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Zekeriyyâ'nın mevsimi dışında Meryem'in yanında bulduğu üzümdür .'

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوه.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا النَّضْرُ بنُ عَرَبِيٍّ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}. قال: فاكهةُ الصيف في الشتاء، وفاكهةُ الشتاء في الصيف .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Arabî, Mücâhid'den Allah'ın: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında nakletti; şöyle dedi: 'Kışın yaz meyvesi, yazın da kış meyvesidir .'

حدَّثنا بشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ في قوله: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}. قال: كُنَّا نُحَدَّثُ أنها كانت تُؤْتَى بفاكهة الشتاءِ في الصيف، وفاكهة الصيف في الشتاء.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında nakletti; şöyle dedi: 'Bize anlatıldığına göre, yazın ona kış meyvesi, kışın da yaz meyvesi getirilirdi.'

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادة: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} قال: وجَد عندَها ثمرةً في غير زمانِها.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” [ayeti hakkında] şöyle dedi: 'Onun yanında mevsimi dışında bir meyve bulurdu.'

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع، قال: جعَل زكريا دونَها عليها سبعة أبوابٍ، فكان يَدْخُلُ عليها فيَجِدُ عندها فاكهة الشتاءِ في الصيف، وفاكهةَ الصيف في الشتاءِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den nakletti, dedi ki: Zekeriyyâ onun önüne yedi kapı koymuştu; onun yanına girer ve yazın yanında kış meyvesi, kışın da yaz meyvesi bulurdu .

حدَّثني موسى بنُ عبد الرحمن، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: جعَلها زكريا معه في بيتٍ - وهو المحرابُ - فكان يدخُلُ عليها في الشتاءِ، فيَجِدُ عندَها فاكهة الصيف، ويدخُلُ في الصيف، فيَجِدُ عندَها فاكهةَ الشتاء .

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Zekeriyyâ onu bir odada -ki o mihraptır- yanına aldı; kışın onun yanına girer, yanında yaz meyvesi bulurdu; yazın girer, yanında kış meyvesi bulurdu .

حُدِّثتُ عن الحسين ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}. قال: كان يَجِدُ عندَها فاكهة الصيف في الشتاء.

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'in Allah'ın: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: 'Kışın onun yanında yaz meyvesi bulurdu.'

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: أخبرني [يَعْلى بنُ] مسلمٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباس: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا}. قال: وجَد عندَها ثمارَ الجنة، فاكهةَ الصيف في الشتاء، وفاكهة الشتاء في الصيف.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana [Ya‘lâ b.] Müslim, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] bildirdi: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onun yanında cennet meyvelerini, kışın yaz meyvesini, yazın da kış meyvesini bulurdu.

حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، قال: ثنى بعضُ أهلِ العلم أن زكريا كان يَجِدُ عندَها ثمرة الشتاءِ في الصيف، وثمرةَ الصيف في الشتاء .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti, dedi ki: İlim ehlinden biri bana Zekeriyyâ'nın yazın onun yanında kış meyvesi, kışın da yaz meyvesi bulduğunu anlattı .

حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، عن عَبَّادٍ، عن الحسنِ قال: كان زكريا إذا دخَل عليها - يعنى على مريمَ المِحْرابَ - وجد عندَها رِزْقًا مِن السماءِ من اللهِ، ليس من عندِ الناسِ. وقالوا: لو أن زكريا كان يَعْلَمُ أن ذلك الرزقَ من عندِه لم يَسْأَلها عنه.

Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî, Abbâd'dan, o el-Hasan'dan nakletti, dedi ki: Zekeriyyâ onun yanına -yani mihraptaki Meryem'in yanına- girdiğinde, yanında gökten, Allah katından, insanların yanından olmayan bir rızık bulurdu. Şöyle dediler: Şayet Zekeriyyâ bu rızkın kendi katından olduğunu bilseydi ona bunu sormazdı.

وقال آخرون: بل معنى ذلك أن زكريا كان إذا دخَل إليها المِحْرابَ وجَد عندَها من الرزقِ فضلًا عما كان يأتيها به الذي كان يَمُونُها في تلك الأيام.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı şudur: Zekeriyyâ onun yanına mihraba girdiğinde, o günlerde onun geçimini sağlayan kimsenin getirdiğinden çok daha fazla bir rızık bulurdu.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاق، قال: كَفَلها زكريا بعددَ هَلاكِ أمِّها، فضَمَّها إلى خالتِها أمِّ يحيى، حتى إذا بلَغَت، أدخَلوها الكنيسة، لنَذْرِ أمِّها الذي نَذَرَت فيها، فجعَلَت تَنْبُتُ وتَزِيدُ. قال: ثم أصابت بنى إسرائيلَ أَزْمَةٌ، وهى على ذلك مِن حالِها، حتى ضَعُف زكريا عن حَمْلِها، فخَرَج على بني إسرائيل، فقال: يا بني إسرائيلَ، أتعلمون، واللهِ لقد ضَعُفتُ عن حَمْل ابنة عمران. فقالوا: ونحن لقد جُهِدْنا، وأصابَنا من هذه السَّنةِ ما أصابَكم. فتَدافَعوها بينَهم، وهم لا يَرَون لهم من حَمْلِها بُدًّا، حتى تَقَارعوا بالأقلامِ، فخَرَج السهمُ

İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Seleme bize anlatıp dedi ki: Muhammed b. İshâk bana anlatıp dedi ki: Annesinin vefatından sonra Zekeriyyâ onun bakımını üstlendi ve onu teyzesi olan Yahyâ'nın annesinin yanına verdi. Nihayet [Meryem] ergenlik çağına ulaştığında, annesinin onun hakkında adadığı adak gereğince onu mâbede koydular; o da serpilip büyümeye devam etti. [Muhammed b. İshâk] dedi ki: Meryem bu durumdayken İsrâiloğullarına bir kıtlık isabet etti; nihayet Zekeriyyâ onun bakımını üstlenmekten aciz kaldı. Bunun üzerine İsrâiloğullarının huzuruna çıkıp: "Ey İsrâiloğulları! Biliyorsunuz ki, vallâhi ben İmrân'ın kızının bakımını sürdürmekten aciz kaldım" dedi. Onlar da: "Biz de darlık içindeyiz; bu kıtlık yılından size isabet eden [sıkıntı] bize de isabet etti" dediler. Onun bakımını üstlenmekten başka bir çare görmedikleri hâlde sorumluluğu birbirlerine atmaya başladılar; sonunda [aralarında] kura kalemlerini çektiler ve kura oku...

بحَمْلِها على رجلٍ من بنى إسرائيلَ نَجَّارٍ، يقالُ له: جُرَيجٌ. قال: فعَرَفَت مريم في وَجْهِه شِدَّةَ مَئُونَةِ ذلك عليه، فكانت تقول له: يا جُرَيجُ، أَحسِنْ باللهِ الظَّنَّ، فإن الله سَيَرْزُقُنا. فَجَعَل جُرَيجُ يُرْزَقُ بَمَكانِها، فيأتيها كلَّ يومٍ من كَسْبِه بما يُصْلِحُها، فإذا أدخَلَه عليها وهى في الكَنيسةِ، أنْماه اللهُ وكَثَّره، فيَدْخُلُ عليها زكريا فيرَى عندَها فَضْلًا من الرزقِ، وليس بقَدْرِ ما يأتيها به جُرَيجٌ، فيقولُ: يا مريمُ أَنَّى لكِ هذا؟ فتقولُ: هو من عندِ اللهِ، إن الله يرزقُ مَن يَشَاءُ بغيرِ حسابٍ .

onun bakımını üstlenmek üzere İsrâiloğullarından Cüreyc adında marangoz bir adama çıktı. Dedi ki: Meryem onun yüzünde bu durumun ona yüklediği ağır sıkıntıyı gördü ve ona: 'Ey Cüreyc, Allah hakkında güzel zanda bulun; zira Allah bizi mutlaka rızıklandıracaktır' derdi. Cüreyc de onun vesilesiyle rızıklandırılmaya başlandı; her gün kazancından ona yetecek olanı getirirdi. Onu mâbette bulunan Meryem'in yanına getirdiğinde Allah onu bereketlendirip çoğaltırdı. Zekeriyyâ onun yanına girdiğinde yanında bolca bir rızık görürdü; öyle ki bu Cüreyc'in getirebileceği miktarda değildi. Bunun üzerine: 'Ey Meryem, bu sana nereden geldi?' derdi. O da: 'O, Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' derdi .

وأما المحرابُ، فهو مُقَدَّمُ كلِّ مجلسٍ ومُصَلًّى، وهو سيدُ المجالسِ وأشرفُها وأكرمها، وكذلك هو مِن المساجدِ، ومنه قولُ عَدِيٍّ بن زيدٍ :

Mihrap (el-mihrâb) kelimesine gelince; o, her meclisin ve namazgâhın ön kısmıdır ; meclislerin en önde geleni, en şereflisi ve en değerlisidir; mescitlerin de aynı şekilde en faziletli yeridir. Adiy b. Zeyd'in şu sözü de bu kabildendir :

كَدُمَى العَاجِ في المحاريبِ أو كالـ … ــــــبَيْض في الرَّوْضِ زَهْرُهُ مُسْتَنيرُ

* Mihraplardaki fildişi heykeller gibi veya çiçeği parıldayan bahçedeki [devekuşu] yumurtaları gibi *

والمحَاريبُ جمعُ مِحْرابٍ، وقد يُجمَعُ على مَحَارِبَ.

'El-Mehârîb' (المحاريب), mihrap (محراب) kelimesinin çoğuludur; bazen 'mehârib' (مَحَارِب) şeklinde de çoğulu yapılır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧)} “[Zekeriyyâ]: ‘Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]?’ dedi. O da: ‘Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir’ dedi.” ayetinin tefsiri.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: {قَالَ} زكريا: {يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا}؟ من أيِّ

Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Zekeriyyâ {قَالَ} “dedi”, {يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا} “‘Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]?’”, hangi

وَجْهٍ لك هذا الذي أرَى عندَكِ من الرزقِ؟ قالت مريمُ مُجِيبَةٌ له: {هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. تعنى أن الله هو الذي رزَقَها ذلك، فَساقَه إليها وأعطاها.

yoldan sana geldi senin yanında gördüğüm bu rızık? Meryem ona cevap vererek: {هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “O, Allah katındandır” dedi. Yani bunu kendisine rızık olarak verenin, ona sevk edip bahşedenin Allah olduğunu kastetmektedir.

وإنما كان زكريا يقولُ ذلك لها؛ لأنه كان - فيما ذُكر لنا - يُغْلِقُ عليها سبعةَ أبوابٍ، ويَخْرُجُ ثم يدخُلُ عليها، فيَجِدُ عندَها فاكهةَ الشتاءِ في الصيفِ، وفاكهةَ الصيفِ في الشتاء، فكان يَعْجَبُ مما يرى من ذلك، ويقولُ لها تَعَجُّبًا مما يرَى: أَنَّى لكِ هذا؟ فتقولُ: مِن عندِ اللهِ.

Zekeriyyâ'nın ona böyle söylemesinin sebebi şuydu: Çünkü o —bize anlatıldığına göre— onun üzerine yedi kapıyı kilitler, sonra çıkıp gider, ardından yanına girdiğinde yazın kış meyvesi, kışın da yaz meyvesi bulurdu. Bundan dolayı gördüğü şeye şaşırır ve gördüğü şeye hayret ederek ona: 'Bu sana nereden geldi?' derdi; o da: 'Allah katından' derdi.

حدَّثني بذلك المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع .

Bunu bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى بعضُ أهل العلمِ. فذَكَر نحوه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan anlattı; dedi ki: İlim ehlinden bazıları bana anlattı, diyerek benzerini zikretti.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. قال: فإنه وَجَد عندَها الفاكهة الغَضَّةَ حينَ لا تُوجَدُ الفاكهةُ عند أحدٍ، فكان زكريا يقولُ: يا مريمُ أَنَّى لكِ هذا ؟

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “'Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]?' dedi. O da: 'Bu, Allah katındandır' dedi” ayeti hakkında [şöyle dediğini] anlattı: O, hiç kimsede meyve bulunmadığı bir zamanda onun yanında taze meyve buldu. Bunun üzerine Zekeriyyâ: 'Ey Meryem, bu sana nereden geldi?' derdi .

وأما قولُه: {إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ}. فخبرٌ من اللهِ أنه يسوقُ إلى مَن يَشَاءُ مِن خَلْقِهِ رِزْقَه بغير إحصاءٍ ولا عددٍ يُحاسِبُ عليه عبدَه؛ لأنَّه جلَّ ثناؤه لا يَنْقُصُ سَوْقُه ذلك إليه كذلك خَزائنه، ولا يَزِيدُ إعطاؤُه إياه ومُحاسَبَتُه

Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir” sözüne gelince; bu, Allah'ın yarattıklarından dilediğine, kulunu hesaba çekeceği bir sayım ve miktar olmaksızın rızkını sevk ettiğine dair bir haberdir. Çünkü O'nun -övgüsü yücedir- rızkı kuluna bu şekilde sevk etmesi hazinelerini eksiltmez; ona vermesi ve onu hesaba çekmesi de...

عليه في مُلْكِه وفيما لَديه شيئًا، ولا يَعْزُبُ عنه علمُ ما يَرْزُقُه. وإنما يُحاسبُ مَن يُعْطِى ما يُعْطِيهِ، مَن يَخْشَى النُّقصان من مُلْكِه ، بخُروج ما خرَج من عندِه بغيرِ حسابٍ معروفٍ، ومَن كان جاهلًا بما يُعطى على غيرٍ حسابٍ.

mülkünde ve katındakilerde herhangi bir artış meydana getirmez; rızık olarak verdiği şeylerin bilgisi de O'ndan gizli kalmaz. Verdiği şeyi ancak, katından bilinen bir hesap olmaksızın çıkan şeyler sebebiyle mülkünün eksilmesinden korkan veya hesapsızca verdiği şeyi bilmeyen kimse hesap eder.

القولُ في تأويلِ قولِه: {هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٨)} “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti: ‘Rabbim! Bana katından temiz bir nesil bahşet. Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin’ dedi.” ayetinin tefsiri.

أما قولُه: {هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ}. فمعناه: عند ذلك - أي: عندَ رؤيةِ زكريا ما رأى عندَ مريمَ من رزقِ اللهِ الذي رَزَقها، وفَضْلِه الذي آتاها من غيرِ تَسَبُّبِ أحدٍ من الآدَميِّين في ذلك لها، ومُعايَنَتِه عندها الثمرةَ الرَّطْبة التي لا تكونُ في حين رؤيته إياها عندها في الأرض - طمع [في الولد] مع كِبَر سِنِّه، من المرأةِ العاقرِ، فرَجا أن يَرْزُقه اللهُ منها الولدَ مع الحالِ التي هما بها، كما رزَق مريمَ على تَخَلِّيها من الناسِ ما رَزَقها؛ من ثمرةِ الصيفِ في الشتاءِ، وثمرة الشتاءِ في الصيفِ، وإن لم يكنْ مثلُه مما جَرَتْ بوجوده - في مثل ذلك الحين - العاداتُ في الأرضِ، بل المعروفُ في الناسِ غيرُ ذلك، كما أن ولادةَ العاقرِ غيرُ الأمرِ الجاريةِ به العاداتُ في الناسِ، فرَغِب إلى اللهِ جلَّ ثناؤُه في الولدِ، وسأَله ذُرِّيَّةً طيبةً، وذلك أن أهلَ بيتِ زكريا - فيما ذُكر لنا - كانوا قد انقَرَضوا في ذلك الوقتِ.

{هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” sözüne gelince; bunun anlamı şudur: İşte o vakit —yani Zekeriyyâ, insanlardan hiçbirinin sebep olması söz konusu olmaksızın Allah'ın Meryem'e bahşettiği rızkı ve lütfettiği fazileti gördüğünde ve yeryüzünde onun yanında gördüğü o vakitte bulunmayan taze meyvelere bizzat şahit olduğunda— yaşının ilerlemiş olmasına rağmen kısır bir kadından [çocuk sahibi olmaya] tamah etti ; her ne kadar o vakitte benzerinin bulunması yeryüzündeki âdetlere uygun olmasa ve insanlar arasında bilinen şey bunun aksi olsa da —tıpkı kısır kadının doğum yapmasının insanlar arasındaki câri âdetlere aykırı olması gibi— insanlardan uzlette olmasına rağmen Allah'ın Meryem'e kışın yaz meyvesi, yazın da kış meyvesi rızkını verdiği gibi, içinde bulundukları bu duruma rağmen Allah'ın ondan kendisine bir çocuk rızıklandırmasını umdu. Böylece şânı yüce olan Allah'a çocuk için yöneldi ve O'ndan temiz bir nesil istedi. Çünkü Zekeriyyâ'nın ev halkı —bize anlatıldığına göre— o sırada tükenip gitmişti.

كما حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: فلمَّا رأى زكريا من حالها ذلك - يعنى فاكهةَ الصيفِ في الشتاءِ، وفاكهةَ الشتاءِ في الصيفِ - قال: إن رَبًّا أعطاها هذا في غيرِ حِينِه، لقادرٌ على أن يرزُقَنى ذُرِّيَّةً طيبةً.

Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Zekeriyyâ onun bu durumunu —yani kışın yaz meyvesini, yazın da kış meyvesini— görünce şöyle dedi: “Mevsimi dışında bunu ona veren bir Rab, bana temiz bir nesil bahşetmeye de elbette kâdirdir.”

ورَغِب في الولدِ، فقام فصلَّى، ثم دعا رَبَّه سرًّا، فقال: {قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا (٤) وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا (٦)} [مريم: ٤ - ٦]. وقال : {رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ}. وقال: {رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} [الأنبياء: ٨٩].

Ve çocuğa arzu duydu; kalkıp namaz kıldı, sonra gizlice Rabbine dua edip şöyle dedi: {قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا (٤) وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا (٦)} “[Zekeriyyâ] şöyle dedi: 'Rabbim! Gerçekten benim kemiklerim zayıfladı, saçım başım bembeyaz alev aldı. Rabbim, sana dua etmekle hiçbir zaman mutsuz olmadım. Doğrusu ben arkamdan gelecek akrabalarımdan endişe duymaktayım; eşim de kısırdır. Artık bana katından bir veli bahşet! Bana da mirasçı olsun, Ya'kûb hanedanına da mirasçı olsun. Rabbim, onu rızana mazhar eyle!'” [Meryem: 4-6]. Ve şöyle dedi : {رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Rabbim! Bana katından temiz bir nesil bahşet. Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin.” Ve şöyle dedi: {رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} “Rabbim! Beni tek başıma bırakma, sen vârislerin en hayırlısısın” [el-Enbiyâ: 89].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: أخبرَني يعْلَى بنُ مسلمٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: فلما رأى ذلك زكريا - يعنى فاكهةَ الصيفِ في الشتاءِ، وفاكهة الشتاءِ في الصيفِ عندَ مريم - قال: إن الذي يأتى بهذا مريمَ في غيرِ زمانِه، قادرٌ أن يرزُقَنى وَلَدًا. قال الله ﷿: {هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ}. قال: فذلك حين دَعا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Bana Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı, dedi ki: Zekeriyyâ bunu —yani Meryem'in yanında kışın yaz meyvesini, yazın da kış meyvesini— görünce şöyle dedi: 'Meryem'e mevsimi dışında bunu getiren [kudret], bana bir çocuk rızıklandırmaya da kâdirdir.' Aziz ve Celil olan Allah: {هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” buyurmuştur. [İbn Abbâs] dedi ki: İşte dua ettiği an o andır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن عِكْرمة، قال: فدَخَل المحْرابَ، وغَلَّق الأبوابَ، وناجَى رَبَّه، فقال: {رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا} إلى قوله: {رَبِّ رَضِيًّا}. {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} الآية [آل عمران: ٣٩].

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: Mihraba girdi, kapıları kapattı ve Rabbine münacatta bulunarak: {رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا} “Rabbim! Gerçekten benim kemiklerim zayıfladı, saçım başım bembeyaz alev aldı...” ayetinden: {رَبِّ رَضِيًّا} “Rabbim, onu rızana mazhar eyle!” sözüne kadar söyledi. {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “O, mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak Yahyâ'yı müjdeliyor' diye seslendi” ayetini [Âl-i İmrân: 39] [okudu].

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: حدَّثني بعض أهل

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Bana ilim ehlinden bazıları

العلمِ، قال: فَدَعا زكريا عندِ ذلك بعد ما أسَنَّ، ولا ولدَ له، وقد انْقَرَض أهلُ بيتِه، فقال: {رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ}. ثم شَكا إلى رَبِّه، فقال: {قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا} إلى {وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا}. {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} الآية.

bazıları anlattı, dedi ki: Bunun üzerine Zekeriyyâ, yaşı ilerledikten sonra, hiç çocuğu yokken ve ev halkı tükenip gitmişken dua edip şöyle dedi: {رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Rabbim! Bana katından temiz bir nesil bahşet. Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin.” Sonra Rabbine halini arz edip: {قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا} “[Zekeriyyâ] şöyle dedi: 'Rabbim! Gerçekten benim kemiklerim zayıfladı, saçım başım bembeyaz alev aldı...'” sözünden: {وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا} “Rabbim, onu rızana mazhar eyle!” sözüne kadar söyledi. {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} “O, mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona seslendi...” ayeti[ne kadar devam etti].

وأما قولُه: {رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً}. فإنه يعنى بالذُّرِّيَّةِ النَّسلَ، وبالطَّيبةِ المباركةَ.

{رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً} “Rabbim! Bana katından temiz bir nesil bahşet” sözüne gelince; zürriyet (الذُّرِّيَّة) ile nesli, tayyibe (الطَّيبة) ile de mübarek olanı kastetmektedir.

كما حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً}. يقولُ: مباركةً .

Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً} “Rabbim! Bana katından temiz bir nesil bahşet dedi” ayeti hakkında [şöyle] dediğini anlattı: [Yani] mübarek [bir nesil] .

وأما قوله: {مِنْ لَدُنْكَ}. فإنه يعنى: مِن عندِك.

{مِنْ لَدُنْكَ} “katından” sözüne gelince; senin yanından demektir.

وأما الذُّرِّيةُ، فإنها جَمْعٌ، وقد تكون في معنى واحدٍ ، وهي في هذا الموضعِ واحدٍ . وذلك أن الله ﷿ قال في موضعٍ آخَرَ مُخْبِرًا عن دعاءِ زكريا: {فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا} [مريم: ٥]. ولم يَقُلْ: أولياءَ. فدلَّ على أنه سأل واحدًا، وإنما أَنَّثَ {طَيِّبَةً} لتأنيثِ الذُّرِّيةِ، كما قال الشاعرُ :

Zürriyet (الذُّرِّيَّة) kelimesine gelince; o çoğuldur, bazen de tekil anlamında olur ; nitekim bu ayette tekil anlamındadır . Zira Aziz ve Celil olan Allah başka bir yerde Zekeriyyâ'nın duasını haber vererek: {فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا} “Artık bana katından bir veli bahşet!” [Meryem: 5] buyurmuş, 'veliler' dememiştir. Bu da onun tek bir kişi istediğine delalet etmiştir. {طَيِّبَةً} kelimesini müennes yapması ise zürriyet kelimesinin müennes olmasından dolayıdır; nitekim şair şöyle demiştir :

أبوك خَلِيفةٌ وَلَدَتْه أُخْرى … وأنت خَلِيفَةٌ ذاكَ الكَمالُ

* Baban bir halifedir ki onu başka bir halife doğurdu / Sen de bir halifesin, işte kemal budur *

فقال: وَلَدَتْه أُخْرَى. فأَنَّث وهو ذكرٌ؛ لتأنيث لفظ "الخليفة"، كما قال الآخر:

[Şair], 'Onu bir başkası doğurdu' (وَلَدَتْه أُخْرَى) demiştir. [Kastedilen] bir erkek olduğu halde, 'halife' (الخليفة) lafzının lafzen müennesliğinden ötürü [kelimeyi] müennes getirmiştir; nitekim bir diğer [şair] de şöyle demiştir:

فما تَزْدَرِى مِن حَيَّةٍ جَبَلِيَّةٍ … سُكاتٍ إذا ما عَضَّ ليس بأَدْرَدَا

* Küçümseme sakın dağda yaşayan sessiz bir yılanı / Isırdığı zaman dişsiz değildir o *

فأَنَّثَ الجَبَلِيَّة لتأْنيثِ لفظِ الحَيَّة، ثم رجَع إلى المعنى فقال: إذا ما عَضُ؛ لأنه كان أراد حَيَّةً ذَكَرًا. وإنما يجوزُ هذا فيما لم يقع عليه: "فلانٌ" من الأسماءِ، كالدَّابةِ والذُّرِّيةِ والخَليفةِ، فأما إذا سُمِّي رجلٌ بشيءٍ من ذلك، فكان في معنى "فلان" لم يَجُزْ تأنيثُ فعله ولا نَعْتِه.

Burada şair yılan (الحَيَّة) lafzının müennesliğinden ötürü dağlı (الجَبَلِيَّة) kelimesini müennes getirmiş, sonra anlama dönerek 'ısırdığı zaman' (إذا ما عَضَّ) diyerek [müzekker fiil kullanmıştır]; zira erkek bir yılanı kastetmiştir. Bu durum ancak dâbbe (hayvan), zürriyet ve halife gibi özel isim (falanca) olarak kullanılmayan isimlerde caizdir. Fakat bir adama bunlardan biri isim verilip 'falanca' anlamında [özel isim] olursa, onun fiilinin de sıfatının da müennes yapılması caiz olmaz.

وأما قولُه: {إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ}. فإن معناه: إنك سامعٌ الدعاءَ. غيرَ أن {سَمِيعُ} أمْدَحُ، وهو بمعنى: ذو سَمْعٍ له.

{إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin” sözüne gelince; bunun anlamı: 'Şüphesiz sen duayı işiticisin' demektir. Ancak {سَمِيعُ} lafzı daha fazla övgü ifade eder ve 'onu işitme sıfatına sahip olan' anlamındadır.

وقد زعَم بعضُ نحويِّى البصرة أن معناه: إنك تَسْمَعُ مَا تُدْعَى به.

Basralı bazı nahivciler ise bunun anlamının: 'Şüphesiz sen kendine dua edilen şeyleri işitirsin' şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir.

فتأويلُ الآية: فعند ذلك دعا زكريا رَبَّه فقال: ربِّ هَبْ لى من عندِك ولدًا مبارَكًا، إنك ذو سمعٍ دُعاءَ مَن دَعاك.

Ayetin tefsiri şöyledir: İşte o vakit Zekeriyyâ Rabbine dua edip: 'Rabbim! Bana katından mübarek bir çocuk bahşet; şüphesiz sen, sana dua edenin duasını işitensin' dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ}.

Allah Teâlâ'nın: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} “Derken melekler ona seslendi” ayetinin tefsiri.

اختَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قَرَأةِ أهلِ المدينةِ، وبعضُ أهل الكوفة والبصرةِ: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} على التأنيثِ بالتاءِ، يرادُ بها جمعُ الملائكةِ. وكذلك تَفعَلُ العرب في جماعةِ الذُّكور إذا تَقَدَّمَت أَفعالها، أَنَّثَت أفعالها، ولا سيما الأسماءُ التي في ألفاظِها التأنيثُ، كقولهم: جاءَت الطَّلْحاتُ.

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının tamamına yakını ile Kûfe ve Basra ehlinden bazısı, melekler topluluğu kastedilerek tâ (ت) harfiyle müennes olarak {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} “Derken melekler ona seslendi” şeklinde okumuştur; bununla melekler topluluğu kastedilmektedir. Araplar, fiilleri öne geçtiğinde eril topluluklar hakkında da fiilleri müennes kılarak böyle yaparlar; bilhassa lafızlarında müenneslik [alameti] bulunan isimlerde, nitekim: 'Talhalar geldi (Câet et-Talhâtü)' demeleri böyledir.

وقد قرَأ ذلك جماعةٌ من أهلِ الكوفةِ بالياءِ ، بمعنى: فَناداه جبريلُ. فذَكَّروه للتأويل، كما قد ذكَرنا آنفًا أنهم يُؤنِّثون فعلَ الذَّكَرِ لِلَّفظ، فكذلك يذكِّرون فعلَ المؤنثِ أيضًا لِلَّفظِ.

Kûfe ehlinden bir topluluk ise bunu: 'Cibril ona seslendi' anlamında yâ (ي) harfi ile okumuştur . Böylece tevil sebebiyle müzekker yapmışlardır; az önce lafızdan dolayı erilin fiilini müennes kıldıklarını zikrettiğimiz gibi, aynı şekilde müennesin fiilini de lafızdan dolayı müzekker kılarlar.

واعتَبَروا ذلك فيما أرَى بقراءةٍ يُذكَرُ أنها قراءةُ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ.

Kanaatimce bunu, Abdullah b. Mes'ûd'un kıraati olduğu zikredilen bir kıraate dayandırmışlardır.

وهو ما حدَّثني به المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ بن الحَجَّاج، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بن أَبي حَمَّادٍ، أن قراءةَ ابن مسعودٍ: (فَنَادَاهُ جِبْرِيلُ وهو قَائِمٌ يُصَلِّي في المِحْرَابِ) .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd, İbn Mes'ûd'un kıraatinin: 'O mihrapta durmuş namaz kılarken Cibril ona seslendi' (فَنَادَاهُ جِبْرِيلُ وهو قَائِمٌ يُصَلِّي في المِحْرَابِ) şeklinde olduğunu anlattı .

وكذلك تَأوَّلَ قوله: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ}. جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Tefsir ehlinden bir topluluk da {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} “Derken melekler ona seslendi” ayetini aynı şekilde tevil etmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني، موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} : وهو جبريل - أو: قالت الملائكة: وهو جبريلُ: - {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى} .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} “Derken melekler ona seslendi” [ayetinde kastedilen] Cibril'dir —veya melekler dedi ki: o Cibril'dir—: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى} “Allah sana Yahyâ'yı müjdeliyor” .

فإن قال قائلٌ: وكيف جاز أن يقالَ على هذا التأويلِ: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} والملائكةُ جمعٌ لا واحدٌ؟

Eğer biri: 'Bu tevile göre melekler (el-melâike) tekil değil çoğul olduğu halde, nasıl {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ} “Derken melekler ona seslendi” denilmesi caiz olmuştur?' derse,

قيل: ذلك جائزٌ في كلامِ العربِ، بأن تُخْبِرَ عن الواحدِ، بمذهبِ الجمعِ، كما يقالُ في الكلامِ: خَرَج فلانٌ على بغالِ البُرُدِ. وإنما رَكِب بغلًا واحدًا، ورَكب

Şöyle denilir: Bu, Arap kelâmında caizdir; zira çoğul üslubuyla tekil kastedilerek haber verilebilir. Nitekim konuşma dilinde: «Falanca posta katırlarına bindi» denilir; oysa o sadece tek bir katıra binmiştir. Yine: «Gemilere bindi» denilir,

السُّفُن. وإنما رَكِب سفينةً واحدةً، وكما يقالُ: ممن سمِعْتَ هذا الخبرَ؟ فيقالُ: من الناسِ. وإنما سَمِعه من رجلٍ واحدٍ. وقد قيل: إن منه قولَه: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} [آل عمران: ١٧٣]. والقائلُ كان فيما ذُكِر واحدًا، وقولَه: {وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ} [الروم: ٣٣]. والناسُ بمعنَى واحدٍ، وذلك جائزٌ عندهم فيما لم يُقْصَدْ فيه قَصْدُ واحدٍ.

oysa tek bir gemiye binmiştir. Yine: 'Bu haberi kimden duydun?' denilip 'İnsanlardan' cevabı verilir; oysa onu sadece tek bir adamdan duymuştur. Şunların da bu kabilden olduğu söylenmiştir: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar onlara: 'İnsanlar size karşı toplandılar' dediler” [Âl-i İmrân: 173]; zira bunu söyleyen —zikredildiğine göre— tek bir kişiydi. Yine: {وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ} “İnsanlara bir sıkıntı dokunduğu zaman...” [er-Rûm: 33] ayetinde de insanlar tek bir kişi anlamındadır. Bu, belirli bir tek kişinin özellikle kastedilmediği durumlarda Arapların nezdinde caizdir.

وإنما الصوابُ من القولِ عندى في قراءةِ ذلك أنهما قراءتان معروفتان - أعنى التاء والياءَ - فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمُصِيبٌ؛ وذلك أنه لا اختلافَ في معنى باختلافِ القراءتَين، وهما جميعًا فَصِيحتان عندَ العربِ، وذلك أن الملائكةَ إن كان مُرَادًا بها جبريل، كما رُوِى عن عبدِ اللهِ، فإن التأنيثَ في فعلِها فصيحٌ في كلامِ العرب، لِلَفْظِها إن تَقدَّمَها الفعلُ، وجائزٌ فيه التذكيرُ لمعناها، وإن كان مُرادًا بها جمعُ الملائكةِ، فجائزٌ في فعلِها التأنيثُ وهو قَبلَها لِلفْظها، وذلك أن العربَ إذا قدَّمت على الكثيرِ من الجماعةِ فعْلَها أَنَّثَتْه، فقالت: قالت النساءُ. وجائزٌ التذكيرُ في فعلِها بناءً على الواحدِ إذا تقَدَّم فعله، فيقال: قال الرجالُ.

Bana göre bu kelimenin kıraatinde doğru olan görüş şudur: Bunlar —yani tâ ve yâ ile okunuş— bilinen iki meşhur kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Çünkü bu iki kıraatin farklılığıyla anlamda bir ihtilaf doğmaz ve her ikisi de Araplar nezdinde fasih kullanımlardır. Zira melekler ile Abdullah [b. Mes'ûd]'dan rivayet edildiği gibi Cibril kastedilmiş olsa bile, fiil öne geçtiğinde lafzından dolayı fiilini müennes kılmak Arap kelâmında fasihtir; manasından dolayı müzekker kılmak da caizdir. Şayet bununla melekler topluluğu kastedilmişse, lafzından ötürü fiil ondan önce geldiğinde fiilini müennes kılmak caizdir. Çünkü Araplar çokluk ifade eden topluluğun önüne fiilini getirdiklerinde onu müennes yapar ve: 'Kadınlar dedi' (قالت النساءُ) derler. Fiil öne geçtiğinde tekile binaen fiilini müzekker kılmak da caizdir; nitekim: 'Erkekler dedi' (قال الرجالُ) denir.

وأما الصوابُ من القولِ في تأويلِه، فأنْ يقال: إن الله جلَّ ثناؤه أخبرَ أن الملائكةَ نادَته، والظاهرُ من ذلك أنها جماعةٌ من الملائكةِ دونَ الواحدِ، وجبريلُ واحدٌ، فلن يجوزَ أن يُحْمَلَ تأويلُ القرآنِ إلا على الأظهرِ الأكثرِ من الكلامِ المُستعملِ في أَلْسُنِ العربِ دونَ الأقلِّ، ما وُجد إلى ذلك سبيلٌ، ولم تَضْطَرَّنا حاجةٌ إلى صَرْفِ ذلك إلى أنه بمعنى واحدٍ، فيُحْتاج له إلى طَلَبِ المَخْرَجِ بالخفيِّ من الكلامِ والمعانى.

Ayetin tevilinde doğru olan söze gelince; şöyle denilmelidir: Şânı yüce olan Allah meleklerin ona seslendiğini haber vermiştir. Buradaki zâhir mana ise bunun tek bir melek değil bir grup melek olduğudur; Cibril ise tektir. Bir imkân bulunduğu ve bunu tekil manasına hamletmeye bizi mecbur kılan bir zaruret bulunmadığı müddetçe, Kur'an'ın tevilini kapalı söz ve anlamlarla bir çıkış yolu aramaya ihtiyaç duyduracak az kullanılan kullanımlara değil, Arap dillerinde en zâhir ve en yaygın olan kullanıma hamletmek gerekir.

وبما قُلنا في ذلك من التأويلِ قال جماعةٌ من أهل العلم؛ منهم قتادةُ والربيع ابن

Bu konuda zikrettiğimiz tevil doğrultusunda ilim ehlinden bir topluluk da görüş belirtmiştir; Katâde ve er-Rebî‘ b.

أنسٍ وعِكرمةُ ومجاهدٍ وجماعةٌ غيرُهم، وقد ذكَرنا ما قالوا من ذلك فيما مَضَى.

Enes, İkrime, Mücâhid ve bunların dışındaki bir topluluktur. Onların bu konudaki sözlerini daha önce zikretmiştik.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى}.

Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى} “O, mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana Yahyâ'yı müjdeliyor' diye seslendi” ayetinin tefsiri.

وتأويلُ قوله: {وَهُوَ قَائِمٌ}: فنادَته الملائكةُ في حالِ قِيامِهِ مُصَلِّيًّا. فقوله: {وَهُوَ قَائِمٌ} خبرٌ عن وقتِ نداء الملائكةِ زكريا.

{وَهُوَ قَائِمٌ} “o, ayakta durmuş iken” sözünün tefsiri: Melekler ona namaz kılar halde ayakta dururken seslendi, demektir. Dolayısıyla {وَهُوَ قَائِمٌ} “o, ayakta durmuş iken” ifadesi, meleklerin Zekeriyyâ'ya seslendiği vaktin haberidir.

وقوله: {يُصَلِّي}. في موضعِ نصبٍ على الحالِ من "القيام"، وهو رَفْعٌ بالياء.

{يُصَلِّي} “namaz kılarken” sözü ise, kıyamdan (القيام) hâl olarak nasb mahallindedir; [lafzan ise] yâ harfi ile merfûdur.

وأما المِحْرابُ، فقد بَيَّنا معناه وأنه مُقَدَّمُ المسجدِ .

Mihrap (المِحْرابُ) kelimesine gelince; onun anlamını ve mescidin ön kısmı olduğunu daha önce açıklamıştık .

واختلَفت القَرَأَةُ في قراءة قوله: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ}؛ فقرأته عامةُ القَرَأَةِ: {أَنَّ اللَّهَ} بفتحِ الألفِ من {أَنَّ} ، بوقوعِ النداءِ عليها، بمعنى: فنادَته الملائكةُ بذلك.

Kıraat imamları {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} “Allah'ın sana müjdelediğini” sözünün kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Kurrânın geneli, nidanın onun üzerine vaki olması sebebiyle 'melekler ona bunu seslendi' anlamında {أَنَّ} kelimesinin hemzesini üstün (fetha) ile {أَنَّ اللَّهَ} şeklinde okumuştur .

وقرَأه بعضُ قَرَأَةِ أهلِ الكوفةِ: (إن الله يَبْتُركَ) بكَسْرِ الألف ، بمعنى: قالت الملائكةُ: إن الله يُبَشِّرُكَ. لأن النداء قولٌ، وذكروا أنها في قراءة عبدِ اللهِ: (فنادته الملائكةُ وهو قائمٌ يُصَلِّي في المِحْرابِ: يا زكريا إن الله يُبَشِّرُك) . قالوا: وإذا بَطَل النداءُ أن يكون عاملًا في قوله: (يا زكريا). فباطلٌ أيضًا أن يكون عاملًا في "إنَّ".

Kûfe ehli kurrâsının bir kısmı ise hemzenin esresiyle (kesra) : 'Melekler dedi ki: Şüphesiz Allah sana müjdeliyor' anlamında (إن الله يبشرك) şeklinde okumuştur; çünkü seslenmek (nidâ) bir sözdür. Onlar Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde bunun: 'O mihrapta durmuş namaz kılarken melekler: Ey Zekeriyyâ! Şüphesiz Allah sana müjdeliyor, diye seslendi' (فنادته الملائكةُ وهو قائمٌ يُصَلِّي في المِحْرابِ: يا زكريا إن الله يُبَشِّرُك) şeklinde olduğunu zikretmişlerdir . Şöyle demişlerdir: Nidanın 'Ey Zekeriyyâ' (يا زكريا) sözünde âmil olması geçersiz olduğuna göre, 'inne' (إنَّ) üzerinde âmil olması da aynı şekilde geçersizdir.

والصوابُ من القراءة في ذلك عندنا: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} بفتح {أَنَّ}، بوقوعِ النداء عليه، بمعنى: فَنَادَته الملائكة بذلك.

Bu hususta bize göre doğru olan kıraat; nidanın onun üzerine vaki olması sebebiyle 'Melekler ona bunu seslendi' anlamında {أَنَّ} kelimesinin fethasıyla (üstün) {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} “Allah'ın sana müjdelediğini” [şeklindeki okuyuştur].

وليست العلَّةُ التي اعتلَّ بها القارِئون بكسرِ "إن"، مِن أَنَّ عبد الله كان يقرَؤُها كذلك، [فقرَءُوها كذلك] ؛ وذلك أنَّ عبدَ اللهِ إن كان قرَأ ذلك كذلك، فإنما قرَأها - بزعمهم - وقد اعتَرَض [بـ (يا] زكريا) بين (إن)، وبينَ قوله {فَنَادَتْهُ} وإذا اعتُرِض به بينهما، فإن العربَ تُعْمِلُ حينئذٍ النداء في "أن"، وتُبْطِلُه عنها. أما الإبطالُ؛ فلأنّه بطل عن العمل في المُنادى قبله، فأسْلكوا الذي بعدَه مَسْلكَه في بُطولِ عملِه. وأمّا الإعمالُ؛ فلأنَّ النداءَ فعلٌ واقعٌ كسائرِ الأفعالِ.

"İnne"yi (إن) esre ile okuyanların dayandıkları gerekçe, Abdullah [b. Mes'ûd]'un bunu böyle okumuş olmasından [ve onların da böyle okumuş olmalarından] ibaret değildir. Zira Abdullah bunu böyle okumuşsa bile -iddialarına göre- ancak "inne" (إن) ile {فَنَادَتْهُ} “ona seslendi” sözü arasına ["Ey Zekeriyyâ" (يا زكريا) nidası] girmiş olduğu halde okumuştur. İkisinin arasına bu girdiğinde ise Araplar o zaman nidayı "enne"de (أن) amel ettirirler de amelden düşürürler (ilga) de. Amelden düşürmeye gelince; çünkü o , kendisinden önceki münadada amel etmekten düşmüştür; dolayısıyla amelinin geçersiz olmasında kendisinden sonrakini de onun yoluna sokmuşlardır. Amel ettirmeye gelince; çünkü nida da diğer fiiller gibi müteaddi (geçişli) bir fiildir .

وأما قراءتُنا، فليس نداءُ زكريا بـ (يا زكريا) مُعْتَرَضًا به بينَ {أَنَّ} وبين قوله: {فَنَادَتْهُ}، وإذ لم يكن ذلك بينهما، فالكلام الفصيح من كلام العربِ إذا نصَبَت بقول: ناديت. اسمَ المنادى وأوقعوه عليه، أن يوقِعوه كذلك على "أن" بعده، وإن كان جائزًا إبطالُ عمله. فقولُه: {فَنَادَتْهُ} قد وقع على مَكْنِيِّ "زكريّا"، فكذلك الصوابُ أن يكون واقعًا على {أَنَّ} وعاملًا فيها، مع أن ذلك هو القراءةُ المُستفيضة في قرأة أمصارِ الإسلام، ولا يُعتَرضُ بالشاذِّ على الجماعة التي تجيءُ مَجِيءَ الحُجَّةِ .

Bizim kıraatimize gelince; Zekeriyyâ'ya "Ey Zekeriyyâ" (يا زكريا) şeklindeki sesleniş {أَنَّ} ile {فَنَادَتْهُ} “ona seslendi” sözü arasına girmiş değildir. Bu ikisinin arasında böyle bir şey bulunmayınca, Arap kelamının fasih olanına göre, "nâdeytü" (seslendim) sözüyle münadanın ismini nasbedip [fiili] onun üzerine geçirdiklerinde , -amelini geçersiz kılmak caiz olsa da- aynı şekilde kendisinden sonraki "enne" (أن) üzerine de geçirirler. {فَنَادَتْهُ} sözü "Zekeriyyâ"nın zamiri üzerine vaki olmuştur; dolayısıyla doğru olan, onun {أَنَّ} üzerine de vaki olup onda amel etmesidir. Bununla birlikte bu okuyuş, İslâm beldelerinin kurrâsı arasında müstefiz (yaygın ve meşhur) olan kıraattir. Hüccet (kesin delil) niteliğinde nakledilen çoğunluğa karşı şâz kıraatle itiraz edilemez .

وأما قوله: {يُبَشِّرُكَ}. فإن القرأَةَ اختلَفت في قراءتِهِ؛ فَقَرَأَته عامةُ قَرَأَةِ أهل المدينةِ والبصرة: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} بتَشْدِيدِ الشينِ وضَمِّ الياءِ، على وَجْهِ

[Cenâb-ı Hakk'ın:] {يُبَشِّرُكَ} “sana müjdeliyor” sözüne gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli bunu, şîn harfinin şeddesi ve yâ harfinin zammesiyle {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} “Allah'ın sana müjdelediğini” şeklinde okumuştur ki bu,

تَبْشيرِ اللهِ زكريّا بالولد، من قولِ الناسِ: بَشَّرَتْ فلانًا البُشْرَى بكذا وكذا. أي: أتَتْه بشاراتُ البُشَرَاءِ بذلك.

insanların: "Büşrâ falancaya falanca şeyi müjdeledi" -yani müjdecilerin müjdeleri ona geldi- sözünden hareketle, Allah'ın Zekeriyyâ'yı bir çocukla müjdelemesi anlamındadır.

وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن قَرأَةِ الكوفة وغيرُهم: (إِنَّ اللَّهَ يَبْشُرُكَ) بفَتْحِ الياءِ وضَمِّ الشين وتخْفيفِها ، بمعنى أن الله يَسُرُّكَ بولدٍ يَهَبُهُ لك، من قول الشاعرِ :

Kûfe kurrâsından bir topluluk ve başkaları ise bunu, şairin şu sözünde olduğu gibi , Allah'ın sana bağışlayacağı bir çocukla seni sevindirmesi anlamında, yâ harfinin fethası ve şîn harfinin zammesi ve şeddesiz (muhaffef) okunmasıyla (إِنَّ اللَّهَ يَبْشُرُكَ) şeklinde okumuştur:

بَشَرْتُ عِيالى إِذْ رأيتُ صَحِيفةً … أَتَتْكَ مِن الحَجاجِ يُتْلَى كِتابُها

Haccâc'dan sana gelen ve mektubu okunan bir ferman gördüğümde ailemi sevindirdim.

وقد قيل: إِنَّ "بَشَرْتُ" لغةُ أهلِ تِهامةَ مِن كِنانةَ وغيرهم من قريشٍ، وأنهم يقولون: بَشَرْتُ فلانًا بكذا، فأنا أبشُرُه بَشْرًا. و: هل أنتَ باشِرٌ بكذا؟ ويُنشَدُ لهم البيت في ذلك :

"Başertü" (بَشَرْتُ) fiilinin Kinâne ve diğer Kureyş kabilelerinden Tihâme ehlinin lehçesi olduğu; onların: "Falancayı şununla müjdeledim/sevindirdim, ona müjde veriyorum" (بَشَرْتُ فلانًا بكذا، فأنا أبشُرُه بَشْرًا) ve "Şunu müjdeler misin?" (هل أنتَ باشِرٌ بكذا؟) dedikleri söylenmiştir. Bu hususta onlara ait şu beyit inşad edilir :

وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلا … غُبْرًا أَكُفُّهُمُ بِقاعٍ مُمْحِلِ

Yüceliklere koşanların, çorak bir arazide elleri toza bulanmış olduğunu gördüğün zaman,

فَأَعِنْهُمُ وَابْشُرْ بَمَا بَشَرُوا به … وإذا هُمُ نَزَلُوا بِضَنْكٍ فَانْزِلِ

Onlara yardım et ve onların müjdeledikleri şeyle sevin; onlar bir darlığa düştüklerinde sen de [onlarla birlikte] katlan.

فإذا صارُوا إلى الأمر، فالكلامُ الصحيحُ من كلامِهم [بلا ألفٍ] فيقالُ: ابشُرْ فلانًا بكذا. ولا يَكادُون يقولون: بشِّرْه بكذا. ولا: أبشِرْه.

Emir sîgasına geldiklerinde, onların kelamındaki sahih ifade [hemzesiz (kat' hemzesi olmadan)] olup: "Falancaya şunu müjdele!" (ابشُرْ فلانًا بكذا) denir. Neredeyse hiç "beşşirhu" (بشِّرْه) veya "ebşirhu" (أبشِرْه) demezler.

وقد رُوِى عن حُمَيدِ بن قيسٍ أنه كان يقرأُ: (يُبْشِرُكَ) بضمِّ الياء، وكَسْرِ الشين وتخفيفها.

Humeyd b. Kays'tan, yâ harfinin zammesi ve şîn harfinin kesresi ile şeddesiz olarak (يُبْشِرُكَ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

وقد حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبي حَمَّادٍ، عن مُعاذٍ الكُوفيِّ، قال: مَن قرَأ: {يُبَشِّرُهُمْ} [التوبة: ٢١]. مُثَقَّلَةً، فإنه من البِشارةِ. ومَن قرَأ: (يَبشُرُهم). مُخَفَّفَةٌ بنَصْبِ الياء، فإنه من السرور يَسُرُّهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd, Muâz el-Kûfî'den naklen rivayet etti; o şöyle demiştir: Kim [Tevbe: 21'deki] {يُبَشِّرُهُمْ} “onları müjdeler” kelimesini şeddeli okursa bu müjdelemekten (bişâret) gelir; kim de yâ'nın fethası ve şeddesiz olarak (يَبشُرُهم) okursa bu sürûrdan (sevinç) gelir; yani onları sevindirir .