Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والقراءةُ التي هي القراءةُ عندنا في ذلك ضَمُّ الياء وتشديدُ الشين، بمعنى التَّبشير؛ لأن ذلك هي اللغةُ السائرةُ والكلامُ المستفيضُ المعروفُ في الناسِ، مع أنّ جميعَ قرأةِ الأمصارِ مُجْمِعون في قراءة: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} [الحجر: ٥٤]. على التشديدِ.

Bu hususta bize göre doğru olan kıraat, tebşîr (müjdeleme) anlamında yâ'nın zammesi ve şîn'in şeddesi iledir. Çünkü yaygın olan dil ve insanlar arasında bilinen meşhur konuşma tarzı budur. Bununla birlikte bütün beldelerin kurrâsı, [Hicr: 54'teki] {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?” ayetinin kıraatinde şedde üzerinde icmâ etmiştir.

والصوابُ في سائرِ ما في القرآنِ مِن نظائرِه أن يكونَ مثلَه في التشديدِ وضَمِّ الياء.

Kur'an'da yer alan diğer benzerlerinde de doğru olan; bunun gibi şedde ve yâ harfinin zammesiyle olmasıdır.

وأما ما رُوى عن معاذٍ الكوفيِّ مِن الفرق بينَ معنى التخفيفِ والتشديدِ في ذلك، فلم نَجِدْ أهلَ العلمِ بكلامِ العربِ يَعْرِفونه من وجهٍ صحيحٍ، فلا معنَى لما حُكِى من ذلك عنه، وقد قال جريرُ بنُ عطيةَ :

Muâz el-Kûfî'den bu hususta şeddesiz (tahfif) ile şeddeli (teşdid) arasındaki anlam farkına dair rivayet edilen söze gelince; Arap kelamını bilen ilim ehlinin bunu sahih bir vecihle bildiğini görmedik. Dolayısıyla ondan aktarılan bu sözün bir anlamı yoktur. Nitekim Cerîr b. Atıyye şöyle demiştir :

يا بِشْرُ حُقَّ لوجْهِكَ التَّبْشِيرُ … هَلَّا غَضبتَ لنا وأنت أميرُ

Ey Bişr! Senin yüzün müjdelenmeye/aydınlanmaya layıktır . Sen emir iken bizim için öfkelenmeli değil miydin?

فقد عُلِم أنه أراد بقوله: التبشيرُ. الجمالَ والنَّضارة والسرور. فقال: التبشيرُ. ولم يقل: البِشْرُ. فقد بيَّن ذلك أن معنَى التخفيفِ والتثقيلِ في ذلك واحدٌ.

Bilinmektedir ki o, "et-tebşîr" sözüyle güzelliği, parlaklığı ve sevinci kastetmiştir. Dolayısıyla "el-bişr" demeyip "et-tebşîr" demiştir. Bu da göstermektedir ki bu hususta tahfif (şeddesiz okuyuş) ile teskîl (şeddeli okuyuş) aynı anlamdadır.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة قوله: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ}. قال: شافَهَتْه الملائكةُ بذلك.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'nin: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} “[Şüphesiz] Allah seni müjdeliyor” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Melekler bunu ona bizzat şifahen söylemiştir.

وأما قولُه: {بِيَحْيَى}. فإنه اسمٌ أَصلُه "يَفْعَلُ"، مِن قولِ القائلِ: حَيِيَ فلانٌ فهو يَحْيَا، وذلك إذا عاش. فـ"يَحْيى" "يَفْعَلُ"، من قولِهم: حَيِىَ. وقيل: إن الله جلَّ ثناؤُه سمّاه بذلك لأنه يُتأَوَّلُ اسمُه: أحياه بالإيمانِ.

Allah Teâlâ'nın: {بِيَحْيَى} “Yahyâ ile” sözüne gelince; o, aslı "yef'alü" (يَفْعَلُ) kalıbında olan bir isimdir. Nitekim bir kimse yaşadığı zaman söylenen: "Falanca yaşadı, o yaşıyor" (حَيِيَ فلانٌ فهو يَحْيَا) sözünden gelir. Dolayısıyla "Yahyâ", onların "hayiye" (حَيِىَ) sözünden türeyen "yef'alü" kalıbıdır. Şanı yüce olan Allah'ın ona bu ismi vermesinin, isminin "onu imanla diriltti/yaşattı" şeklinde tevil edilmesinden kaynaklandığı da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى}. يقولُ: عبدٌ أحياه الله بالإيمان .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى} “Allah sana Yahyâ'yı müjdeliyor” ayeti hakkında şöyle der: Allah'ın imanla dirilttiği bir kuldur .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ قولَه: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى}. قال: إنَّما سُمِّي يَحْيَى لأن الله أحياه بالإيمانِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'nin: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى} “Allah sana Yahyâ'yı müjdeliyor” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ona Yahyâ ismi verilmiştir ; çünkü Allah onu imanla diriltmiştir .

القولُ في تأويلُ قولِه: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}.

Allah Teâlâ'nın: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözünün tefsiri.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: إن الله يُبَشِّرُك يا زكريا بيحيى ابنًا لك، مصدِّقًا بكلمةٍ من الله. يعْني: بعيسى ابن مريمَ.

Şanı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir : Ey Zekeriyyâ! Şüphesiz Allah sana oğlun olarak Yahyâ'yı, Allah'tan bir kelimeyi -yani Meryem oğlu Îsâ'yı- doğrulayıcı olarak müjdeliyor.

ونُصِب قولُه: {مُصَدِّقًا} على القطع من "يحيَى"؛ لأنّ {مُصَدِّقًا} نعتٌ له وهو نكرةٌ، و "يحيَى" غيرُ نكرةٍ.

{مُصَدِّقًا} “doğrulayıcı olarak” sözü, "Yahyâ"dan hâl (kat') yapılarak nasbedilmiştir; çünkü {مُصَدِّقًا} onun sıfatıdır ve nekradır, "Yahyâ" ise nekra değildir (marifedir).

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ الطُّفاويُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ، قال: ثنا

Bana Abdurrahmân b. el-Esved et-Tufâvî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa rivayet etti, dedi ki: Bize

النَّضْرُ بنُ عَربيٍّ، عن مجاهدٍ، قال: قالت امرأةُ زكريا لمريمَ: إني أَجِدُ الذي في بطنِي يَتَحَرَّكُ للذى في بطنِك. قال: فوضَعت امرأةُ زكريا يحيَى، ومريمُ عيسى؛ ولذا قال: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: يحيَى مُصَدِّقٌ بعيسى .

en-Nadr b. Arabî, Mücâhid'den naklen rivayet etti; o şöyle demiştir: Zekeriyyâ'nın hanımı Meryem'e: "Karnımdakinin, senin karnındakine doğru hareket ettiğini hissediyorum" dedi. Mücâhid dedi ki: Sonra Zekeriyyâ'nın hanımı Yahyâ'yı, Meryem de Îsâ'yı doğurdu. İşte bu sebeple Allah: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” buyurmuştur. [Mücâhid] dedi ki: Yahyâ, Îsâ'yı doğrulayandır .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن الرَّقاشيِّ في قولِ اللهِ: {يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: مُصَدَّقًا بعيسى ابن مريمَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da er-Rakkâşî'den Allah'ın: {يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Sana Yahyâ'yı, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak müjdeliyor” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Meryem oğlu Îsâ'yı doğrulayıcı olarak .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قَتادةُ في قولِه: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: مُصَدِّقًا بعيسى.

Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Süleyman rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hilâl rivayet etti, dedi ki: Bize Katâde {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözü hakkında şöyle rivayet etti: Îsâ'yı doğrulayıcı olarak.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. يقولُ: مُصَدِّقٌ بعيسى ابن مريمَ، وعلى سُنَّتِه ومِنهاجه.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” ayeti hakkında şöyle der: Meryem oğlu Îsâ'yı tasdik eden, onun sünneti ve yolu üzere olan demektir.

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنَا مَعْمرٌ، عن قتادةَ في قوله: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. يعْنى: بعيسى ابن مريمَ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Meryem oğlu Îsâ'yı [doğrulayıcı olarak] .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادة: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. يقولُ: مصدقًا بعيسى ابن مريم. يقولُ: على

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den rivayet etti: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” [ayeti hakkında] şöyle der: Meryem oğlu Îsâ'yı tasdik edici olarak. Şöyle der: ... üzere

سَنَنِه ومنهاجه.

yolu ve yöntemi üzere.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: كان أَوَّلَ رجلٍ صدَّقَ عيسى، وهو كلمةٌ من الله ورُوحٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” ayeti hakkında şöyle demiştir: Îsâ'yı ilk tasdik eden kişiydi; o [Îsâ] ise Allah'tan bir kelime ve bir ruhtur .

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}: يُصَدِّقُ بعيسى .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak”: Îsâ'yı tasdik eder .

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}: كان يحيى أولَ مَن صدَّق بعيسى، وشهِد أنه كلمةٌ مِن اللهِ، وكان يحيى ابنَ خالةِ عيسى، وكان أكبرَ مِن عيسى .

Bana el-Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah sana Yahyâ'yı, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak müjdeliyor” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Yahyâ, Îsâ'yı ilk tasdik eden ve onun Allah'tan bir kelime olduğuna şehadet eden kişiydi. Yahyâ, Îsâ'nın teyzesinin oğluydu ve Îsâ'dan daha büyüktü .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عِكْرِمةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: عيسى ابن مريمَ هو الكلمةُ من اللهِ، اسمُه المسيحُ .

Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'ın: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Meryem oğlu Îsâ, Allah'tan olan kelimedir, adı Mesîh'tir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: أخبرني حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قوله: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: كان عيسى ويحيى ابنَىْ خالةٍ، وكانت أمُّ يحيَى تقول لمريم: إنى أَجِدُ الذي في بطنى يَسْجُدُ للذي في

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözü hakkında şöyle dedi: Îsâ ile Yahyâ teyze çocukları idiler. Yahyâ'nın annesi Meryem'e: “Şüphesiz ben karnımdakinin, senin [karnın]dakine secde ettiğini hissediyorum...”

بطنِك، فذلك تصديقُه بعيسى، سجودُه في بطنِ أمِّه، وهو أولُ من صدَّق بعيسى وكلمةِ عيسى، ويحيَى أكبرُ مِن عيسى .

karnındakine secde ettiğini hissediyorum" derdi. İşte onun Îsâ'yı tasdik etmesi, annesinin karnında iken ona secde etmesidir . O, Îsâ'yı ve Îsâ'nın kelimesini ilk tasdik eden kişidir ve Yahyâ, Îsâ'dan daha büyüktü .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: الكلمةُ التي صدَّق بها عيسى .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah sana Yahyâ'yı, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak müjdeliyor” ayeti hakkında şöyle demiştir: Tasdik ettiği kelime Îsâ'dır .

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لقِيتْ أمُّ يحيى أمَّ عيسى، وهذه حاملٌ بيحيى وهذه حاملٌ بعيسى، فقالت امرأةُ زكريا: يا مريمُ، أُشْعِرْتُ أنى حُبْلى. قالت مريم: أُشْعِرْتُ أني أيضًا حُبْلى. قالت امرأة زكريا: فإني وجدت ما في بطنى يَسْجُدُ لما في بطنك. فذلك قولُه: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Yahyâ'nın annesi Îsâ'nın annesiyle karşılaştı; biri Yahyâ'ya, diğeri ise Îsâ'ya hamileydi. Zekeriyyâ'nın hanımı: "Ey Meryem, hamile olduğumu hissettin mi?" dedi. Meryem: "Ben de hamile olduğumu hissettim" dedi. Zekeriyyâ'nın hanımı: "Ben karnımdakinin, senin karnındakine secde ettiğini hissettim" dedi. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözüdür .

حدَّثني محمدُ بنُ بَشَّارٍ ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، عن عبّادٍ، عن الحسنِ في قول الله: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}. قال: مُصدِّقًا بعيسى ابن مريمَ .

Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı , dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'ın Allah'ın: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah sana Yahyâ'yı, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak müjdeliyor” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Meryem oğlu Îsâ'yı tasdik edici olarak .

وقد زعم بعضُ أهل العلم بلغاتِ العربِ مِن أهل البصرة، أن معنى قوله:

Arap dillerini bilen Basralı bazı ilim ehli, O'nun şu sözünün anlamının:

{مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ}: بكتابٍ من الله. من قولِ العرب: أنشَدني فلانٌ كلمة كذا. يُرادُ به قصيدة كذا. جهلًا منه بتأويل الكلمة، واجتراءً على ترجمة القرآن برأيه.

{مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” sözünün anlamının, Arapların: "Falanca bana filanca kelimeyi inşad etti" deyip bununla filanca kasideyi kastetmelerinden hareketle "Allah'tan bir kitabı [doğrulayıcı olarak]" demek olduğunu iddia etmiştir; bu ise kelimenin tefsirini bilmemesinden ve kendi re'yiyle Kur'an'ı açıklamaya cüret etmesinden kaynaklanmaktadır.

القولُ في تأويل قوله: {وَسَيِّدًا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözünün tefsiri.

يَعْنى بقوله جلَّ ثناؤُه: {وَسَيِّدًا}: وشريفًا في العلم والعبادة.

Şanı yüce olan Allah: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözüyle; ilim ve ibadette şerefli bir kimseyi kastetmektedir.

ونصِب "السيدُ" عطفًا على قوله: {مُصَدِّقًا}.

"es-Seyyid" (السيدُ) kelimesi, {مُصَدِّقًا} “doğrulayıcı olarak” sözü üzerine matuf olduğu için nasbedilmiştir.

وتأويل الكلام، أنّ الله يُبشِّرُكَ بيحيى مصدِّقا بهذا وسيِّدًا.

Sözün tefsiri şöyledir: Allah sana Yahyâ'yı, bunu tasdik edici ve bir efendi olarak müjdeliyor.

والسيِّدُ الفَيْعِلُ ، مِن قول القائل: ساد يَسُودُ.

"es-Seyyid" (السيّد), söyleyenin: "Sâde yesûdü" (ساد يَسُودُ) sözünden [türeyen] "fey'il" (الفَيْعِلُ) [veznindedir].

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَسَيِّدًا}: إى والله، لسيّدٌ في العبادةِ والحِلْم والعلم والوَرَعِ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” [ifadesi hakkında şöyle demiştir]: Evet, vallahi ibadette, hilimde, ilimde ve vera'da (şüpheli şeylerden kaçınmada) bir efendi .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا سليمان ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادة في قوله: {وَسَيِّدًا}. قال: السيّد - لا أَعْلَمُه إلا قال -: في العلم والعبادة .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleyman rivayet etti , dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Bize Katâde, Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında anlattı, dedi ki: Efendi -ancak böyle dediğini biliyorum-: İlimde ve ibadette [efendi] .

حُدِّثت عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن قتادة، قال: السيّد الحليمُ .

Bana Ammâr'dan rivayetle anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den nakletti, dedi ki: Efendi, hilim sahibi kimsedir .

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن شريك، عن سالمٍ الأفْطَسِ، عن سعيد بن جُبيرٍ: {وَسَيِّدًا}. قال: الحليمُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Sâlim el-Eftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Hilim sahibi kimsedir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَسَيِّدًا} قال: السيدُ التقِيُّ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Efendi, takva sahibi kimsedir .

حدَّثني محمدُ بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَسَيِّدًا}. قال: السيّدُ الكريمُ على الله .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; aziz ve celil olan Allah'ın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında şöyle demiştir: Efendi, Allah katında değerli olan kimsedir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شِبْلٌ، قال: زعَمَ الرَّقاشِيُّ أن السيدَ الكريمُ على الله .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl anlattı, dedi ki: er-Rakkâşî, efendinin, Allah katında değerli olan kimse olduğunu ileri sürmüştür .

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ في قولِ اللهِ ﷿: {وَسَيِّدًا}، قال: السيد الحليم التقيُّ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan aziz ve celil olan Allah'ın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında haber verdi; şöyle demiştir: Efendi, hilim ve takva sahibi kimsedir .

حدِّثت عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذ، قال: أخبرنا عبيدُ بنُ سليمان، قال: سمِعت الضحّاكَ يَقُولُ في قوله: {وَسَيِّدًا}. قال: يقول: تقيًّا حليمًا .

Bana el-Hüseyin'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında şöyle derken işittim: Takva ve hilim sahibi [demektir] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الرحمن بن مَهديٍّ، عن سفيان في قولِه: {وَسَيِّدًا}. قال: حليمًا تقيًّا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Süfyân'dan nakletti; Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında şöyle demiştir: Hilim ve takva sahibi [demektir].

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، عن ابن زيدٍ في قوله: {وَسَيِّدًا}. قال: السيد الشريفُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, İbn Zeyd'den naklen Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında haber verdi; [İbn Zeyd] şöyle demiştir: Efendi, şerefli olandır .

حدَّثني سعيد بن عمرو السَّكُونيُّ ، قال: ثنا بَقِيَّةُ بنُ الوليد، عن عبدِ الملكِ، عن يحيى بن سعيدٍ، عن سعيد بن المسيَّب في قولِ اللهِ ﷿: {وَسَيِّدًا}. قال: السيدُ الفقيهُ العالمُ .

Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı , dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, Abdülmelik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; aziz ve celil olan Allah'ın: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” sözü hakkında şöyle demiştir: Efendi, fakih ve âlim olandır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَسَيِّدًا}. قال: يقولُ: حليمًا تقيًّا .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Hilim ve takva sahibi demektir .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن عِكْرمة: {وَسَيِّدًا}. قال: السيد الذي لا يَغْلبه الغضبُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr'den, o da İkrime'den nakletti: {وَسَيِّدًا} “ve bir efendi” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Efendi, öfkesine yenik düşmeyen kimsedir .

القول في تأويل قوله: {وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩)} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran ve sâlihlerden bir peygamber [olarak]” sözünün tefsiri.

يعنى بذلك مُمْتَنِعًا مِن جِماعِ النساء، مِن قول القائل: حَصِرْتُ مِن كذا أحْصَرُ. إذا امْتَنَع منه، ومنه منه قولُهم: حَصِر فلانٌ في قراءتِه. إذا امتنع من القراءة فلم يَقْدِرْ عليها، وكذلك حَصْرُ العدوِّ: حبْسُهم الناسَ ومَنْعُهم إياهم التصرُّف. ولذلك قيل للذى لا يُخْرِجُ مع نُدَمائه شيئًا: حَصُورٌ. كما قال الأخطلُ:

Bununla, kadınlarla cinsel ilişkiden uzak duran kimse kastedilmektedir. Bu, bir kimsenin bir şeyden geri durup kaçındığında söylediği: "حَصِرْتُ مِن كذا أحْصَرُ" (falan şeyden geri durdum / kaçındım) sözünden gelmektedir. Yine onların: "حَصِر فلانٌ في قراءتِه" (Falan kimse okuyuşunda tutuldu / tıkandı) sözü de bu kabildendir ki okumaktan kesilip buna güç yetiremediği durum için söylenir. Düşmanın kuşatması (hasru'l-adüvv) da böyledir; insanları hapsedip serbestçe hareket etmekten alıkoymalarıdır. Bundan dolayı, meclis arkadaşlarıyla birlikteyken hiçbir harcama yapmayan [eli sıkı] kimseye de "hasûr" (حَصُورٌ) denmiştir. Nitekim el-Ahtal şöyle demiştir:

وَشارِبٍ مُرْبحٍ بالكأس نادَمَنى … لا بالحَصُورِ ولا فيها بسَوَّارِ

"Kadehle [cömertlik edip] kazançlı çıkan bir içki arkadaşı bana eşlik etti; o ne eli sıkı/hasûrdur (بِالحَصُورِ) ne de içkide ölçüsüzce saldırganlaşandır ."

ويُرْوَى: بسَآرِ . ويقالُ أيضًا للذى لا يُخْرِجُ سرَّه ويَكْتُمُه: حَصُورٌ. لأنه يَمْنَعُ سِرَّه أَن يَظْهَرَ، كما قال جريرٌ :

"[Şiirdeki kelime] 'bi-se'âr' (بسَآرِ) şeklinde de rivayet edilir . Sırrını dışarı vurmayıp gizleyen kimseye de, sırrının açığa çıkmasını engellediği için 'hasûr' (حَصُورٌ) denir. Nitekim Cerîr şöyle demiştir :"

ولقد تَسَقَّطَنى الوُشاةُ فصادَفوا … حصِرًا بسرِّكِ يا أُمَيْمُ ضَنِينَا

"Koğucular açığımı yakalamaya çalıştılar da ey Ümeyme, senin sırrını saklayan ve onu kıskançlıkla gizleyen birini buldular."

وأصل جميع ذلك واحدٌ، وهو المنعُ والحبسُ.

Bütün bunların aslı tek bir anlama dayanır; o da men etmek (engellemek) ve hapsetmektir.

وبمثل الذي قُلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن خلَفٍ، قال: ثنا حماد بنُ شُعَيبٍ، عن عاصمٍ، عن زرٍّ، عن عبدِ اللهِ في قوله: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا}، قال: [الحصورُ الذي لا يأتى النساء] .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Halef rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd b. Şuayb, Âsım'dan, o Zirr'den, o da Abdullah'tan nakletti; Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا} “ve bir efendi, nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” sözü hakkında şöyle demiştir: [Hasûr, kadınlara yaklaşmayan kimsedir] .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاق، عن يحيى بن سعيد، عن سعيد بن المسيَّب أنه قال: ثنى ابن العاصِ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "كلُّ بنى آدم يأتى يوم القيامة وله ذنبٌ، إلا ما كان من يحيى بن زكريَّا". قال: ثم دلَّى رسول

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; o şöyle demiştir: Bana İbnü'l-Âs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini anlattı: «Âdemoğullarının her biri kıyamet gününde mutlaka bir günahı bulunduğu hâlde gelir; ancak Zekeriyyâ oğlu Yahyâ bundan müstesnadır.» [Râvi] dedi ki: Sonra Resûlullah

الله ﷺ يدَه إلى الأرضِ، فأخَذ عُويدًا صغيرًا، ثم قال: "وذلك أنه لم يَكُنْ له ما للرجال إلا مثل هذا العودِ، وبذلك سمّاه الله سيّدًا وحصورًا" .

sallallâhu aleyhi ve sellem elini yere uzatıp küçük bir çöp aldı ve şöyle buyurdu: "Bunun sebebi şudur: Erkeklerde olan şey onda şu çöp kadarı müstesna yoktu; işte bundan dolayı Allah onu 'efendi ve hasûr' olarak isimlendirmiştir" .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا أَنسُ بنُ عِياض، عن يحيى بن سعيد، قال: سمعت سعيد بن المسيَّبِ يقولُ: ليس أحدٌ إلا يَلْقَى الله يوم القيامة ذا ذَنْبٍ، إلا يحيى بن زكريا، كان حصورًا معه مثلُ الهَدْبة.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Enes b. İyâz, Yahyâ b. Saîd'den haber verdi, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işittim: Kıyamet gününde Zekeriyyâ oğlu Yahyâ hariç Allah'ın huzuruna günahla çıkmayacak hiç kimse yoktur; o hasûr idi, onda [erkeklik uzvu olarak] ancak bir kumaş püskülü kadarı vardı.

حدَّثنا أحمد بن الوليد القرشيُّ، قال: [ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال] : ثنا شعبة، عن يحيى بن سعيدٍ، عن سعيد بن المسيَّب، قال: [قال ابن العاص - إمّا عبدُ الله وإمّا أبوه -: ما أحدٌ يَلْقَى الله إلا وهو ذو ذنبٍ، إلا يحيى بن زكريا. قال: وقال سعيدُ بن المسيَّب] : {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا}. قال: الحَصُورُ الذي لا يَغْشَى النساءَ، ولم يَكُنْ ما معه إلا مثلُ هُدْبةِ الثوبِ .

Bize Ahmed b. el-Velîd el-Kureşî anlattı, dedi ki: [Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki] : Bize Şu'be, Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; o şöyle demiştir: [İbnü'l-Âs -ya Abdullah ya da babası- şöyle dedi: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ hariç Allah'ın huzuruna günahla çıkmayacak hiç kimse yoktur. Dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb de şöyle demiştir] : {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا} “ve bir efendi, nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” [ayeti hakkında Saîd]: Hasûr, kadınlarla münasebette bulunmayan kimsedir; onda ancak elbise püskülü gibi bir şey vardı, demiştir .

حدَّثني سعيد بن عمرو السَّكونيُّ، قال: ثنا بقية بن الوليد، عن عبد الملك، عن يحيى بن سعيدٍ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ في قوله: {وَحَصُورًا}. قال: الحَصُورُ الذي لا يشتهى النساء. ثم ضرَب بيدِه إلى الأرضِ، فأخذ نواةً فقال: ما كان معه إلا مثل هذه.

Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, Abdülmelik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den {وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/hasûr” kavli hakkında rivayet etti; [Saîd] şöyle dedi: Hasûr, kadınları arzulamayan kimsedir. Sonra eliyle yere vurdu ve bir hurma çekirdeği alıp şöyle dedi: Onda [erkeklik uzvu olarak] ancak bunun kadarı vardı.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: الحَصُورُ الذي لا يَأْتى النساءَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd] şöyle demiştir: Hasûr, kadınlara yaklaşmayan kimsedir .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ مثله .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Saîd'den aynısını rivayet etti .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عمرو، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o da Saîd'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني عبد الرحمن بن الأسود، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعة، قال: ثنا النَّضْرُ بن عَربيٍّ، عن مجاهدٍ: {وَحَصُورًا}. قال: الذي لا يَأْتى النساء .

Bana Abdurrahman b. el-Esved anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa rivayet etti, dedi ki: Bize en-Nadr b. Arabî, Mücâhid'den nakletti: {وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Kadınlara yaklaşmayan kimsedir .

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الحَصُورُ الذي لا يَقْرَبُ النساء .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle demiştir: Hasûr, kadınlara yaklaşmayan kimsedir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفة، قال: ثنا شبلٌ، قال: زعم الرَّقاشيُّ: الحصورُ الذي لا يَقْرَبُ النساء.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl anlattı, dedi ki: er-Rakkâşî: "Hasûr, kadınlara yaklaşmayan kimsedir" demiştir.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحّاكِ: الحَصُورُ الذي لا يُولَدُ له، وليس له ماءٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: Hasûr, çocuğu olmayan ve menisi bulunmayan kimsedir .

حُدِّثت عن الحسين بن الفرجِ، قال سمعت أبا مُعاذٍ، قال: أخبرنا عُبيدُ بنُ

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b.

سليمان، قال: سمعت الضحّاك يقولُ في قوله: {وَحَصُورًا}. قال: هو الذي لا ماء له.

Süleyman haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı Allah Teâlâ'nın: {وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” sözü hakkında şöyle derken işittim: O, menisi olmayan kimsedir.

[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَحَصُورًا}: كنا نُحَدَّثُ أن الحصورَ الذي لا يَقْرَبُ النساء.

[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti , dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” [ifadesi hakkında]: Bize hasûrun kadınlara yaklaşmayan kimse olduğu anlatılırdı.

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال] : ثنا سليمان، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةُ في قولِه: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا}. قال: الحَصُورُ الذي لا يَأْتى النساء.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki] : Bize Süleyman rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Bize Katâde, Allah Teâlâ'nın: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا} “ve bir efendi, nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” sözü hakkında anlattı; [Katâde]: Hasûr, kadınlara yaklaşmayan kimsedir, dedi.

حُدِّثتُ عن عمار بن الحسن، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادة مثله.

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayetle anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة مثلَه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن قابوسٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: الحصورُ الذي لا يُنْزِلُ الماءَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Hasûr, meni akıtmayan kimsedir .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، عن ابن زيدٍ: {وَحَصُورًا}. قال: الحَصُورُ الذي لا يَأْتى النساءَ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, İbn Zeyd'den nakletti: {وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Hasûr, kadınlara yaklaşmayan kimsedir.

حدَّثني موسى، قال: ثنا عَمْرٌو، قال: ثنا أسباط، السُّدِّيِّ:

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti:

{وَحَصُورًا}. قال: الحصورُ الذي لا يُريدُ النساء.

{وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Hasûr, kadınları arzulamayan kimsedir.

حدَّثني محمدُ بنُ سِنَانٍ، قال: ثنا أبو بكر الحنفيُّ، عن عبَّادٍ، عن الحسن: {وَحَصُورًا}. قال: الذي لا يَقْرَبُ النساءَ .

Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan nakletti: {وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim/kadınlardan uzak duran” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Kadınlara yaklaşmayan kimsedir .

وأمَّا قوله: {وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ}. فإنه يعنى: رسولًا لربِّه إلى قومه، يُنْبِئُهم عنه بأمرِه ونهيه، وحلالِه وحرامه، ويُبَلِّغُهم عنه ما أَرْسَله به إليهم.

Allah Teâlâ'nın: {وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “ve sâlihlerden bir peygamber” sözüne gelince; bununla, kavmine Rabbinin elçisi olup O'nun emrini, nehyini, helalini ve haramını haber veren ve O'nun kendisiyle gönderdiği şeyleri onlara tebliğ eden birini kastetmektedir.

ويعنى بقوله: {مِنَ الصَّالِحِينَ}: من أنبيائه الصالحين.

{مِنَ الصَّالِحِينَ} “sâlihlerden” sözüyle de, sâlih peygamberlerinden [biri olmasını] kastetmektedir.

وقد دلَّلْنا فيما مضى على معنى "النبوَّةِ" وما أصلُها، بشواهدِ ذلك والأدلة الدالَّة على الصحيح من القول فيه بما أغْنَى عن إعادته .

Daha önce, "nübüvvet"in anlamını ve aslının ne olduğunu, buna dair şahitlerle ve bu konudaki doğru söze delalet eden delillerle, tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويل قوله: {قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} “[Zekeriyyâ] dedi ki: 'Rabbim! Bana ihtiyarlık gelip çatmışken ve karım da kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?'” sözünün tevili hakkında:

يعنى أن زكريَّا قال إذ نادته الملائكةُ {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} -: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ}. يعنى: مَن بلغ مِن السِّنِّ ما بلغتُ لم يُولَدْ له، {وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} والعاقرُ من النساء التي لا تَلِدُ. يقال منه: امرأَةٌ عاقرٌ، ورجلٌ عاقرٌ. كما قال عامر ابن الطُّفَيْل:

[Allah Teâlâ] bununla şunu kastetmektedir: Melekler kendisine: {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “Allah sana, Kendisinden bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim ve sâlihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdelemektedir” diye seslendiğinde Zekeriyyâ: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ} “Bana ihtiyarlık gelip çatmışken benim nasıl bir oğlum olabilir?” demiştir. Yani: Benim ulaştığım bu yaşa ulaşan birinin çocuğu olmaz; {وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} “ve karım da kısırken”. Kadınlardan 'âkır' (العاقر), doğurmayan [kadın] demektir. Bundan dolayı: 'İmraetün âkır' (امرأة عاقر - kısır kadın) ve 'racülün âkır' (رجل عاقر - kısır erkek) denilir. Nitekim Âmir b. et-Tufeyl şöyle demiştir:

لَبِئْسَ الفتَى إن كنتُ أعورَ عاقرًا … جبَانًا فما عُذْرِى لَدَى كُلِّ مَحْضَرِ

Şayet tek gözlü, kısır ve korkak biri olsaydım, ne kötü bir genç olurdum; her toplantı yerinde mazeretim ne olurdu ki!

وأمَّا "الكِبَرُ" فمصدرُ: كبِر فلانٌ فهو يَكْبَرُ كِبَرًا.

"el-Kiber" (الكِبَرُ) kelimesine gelince; bu, 'kebira fülânün fe-hüve yekberu kiberan' (كبِر فلانٌ فهو يَكْبَرُ كِبَرًا - falan kişi yaşlandı, yaşlanır) fiilinin masdarıdır.

وقيل: {بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ}. وقد قال في موضعٍ آخر: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ} [مريم: ٨]؛ لأنّ ما بلغك فقد بلَغتَه، وإنما معناه: قد كَبِرْتُ. وهو كقول القائل: قد بلَغني الجهدُ. بمعنى: إني في جَهْدٍ.

Burada: {بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ} “bana ihtiyarlık gelip çatmışken” denilmiştir. Başka bir yerde ise: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ} [Meryem: 8] “ben ihtiyarlıktan ... ulaşmışken” buyurmuştur. Çünkü sana ulaşan şeye sen de ulaşmışsındır; bunun anlamı sadece: 'İyice yaşlandım' demektir. Bu, bir kimsenin: 'Bana meşakkat ulaştı' demesi gibidir ki, 'Ben meşakkat içindeyim' anlamındadır.

فإن قال قائلٌ: وكيف قال زكريا، وهو نبيُّ الله: {رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ}. وقد بشَّرَتْه الملائكةُ بما بشَّرَتْه به عن أمرِ اللهِ إيَّاها به؟ أشَكَّ في صدقهم؟ فذلك ما لا يجوز أن يُوصَفَ به أهلُ الإيمان باللهِ، فكيف الأنبياء والمرسلون؟ أم كان ذلك منه استنكارًا لقدرة ربِّه، فذلك أعظمُ في البَلِيَّةِ؟

Eğer birisi: 'Zekeriyyâ, Allah'ın peygamberi olduğu ve melekler Allah'ın kendilerine emri doğrultusunda onu müjdeledikleri halde nasıl: {رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} “Rabbim! Bana ihtiyarlık gelip çatmışken ve karım da kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?” demiştir? Meleklerin doğruluğundan şüphe mi etti? Bu, Allah'a inanan kimseler hakkında bile caiz görülmeyecek bir vasıfken peygamberler ve elçiler hakkında nasıl caiz olsun? Yoksa bu, onun Rabbimin kudretini inkâr/yadırgama sadedinde miydi ki bu daha büyük bir felakettir?' derse,

قيل: كان ذلك منه ﷺ على غير ما ظننت، بل كان قيلُه ما قال من ذلك كما حدَّثني موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: لمَّا سمِع النداءَ - يعني زكريا لمّا سمع نداء الملائكة بالبشارة بيحيَى - جاءه الشيطان فقال له: يا زكريا، إن الصوت الذي سمعت ليس هو من الله، إنما هو من الشيطانِ يَسْخَرُ بك، ولو كان من الله أوحاه إليك كما يُوحى إليك في غيرِه مِن الأمرِ. فشكَّ مكانه وقال: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} ذَكَرٌ؟ يقولُ: مِن أينَ {وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} ؟

Şöyle denilir: Onun (aleyhisselâm) bu sözü senin zannettiğinden farklı bir sebeptendir. Aksine onun bu söyledikleri, bana Mûsâ'nın anlattığı rivayetteki gibidir; dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: O -yani Zekeriyyâ- Yahyâ ile müjdelendiğine dair meleklerin seslenişini işitince, şeytan yanına gelip ona şöyle dedi: 'Ey Zekeriyyâ! Duyduğun ses Allah'tan değildir, sadece seninle alay eden şeytandandır. Eğer Allah'tan olsaydı, diğer işlerde sana vahyettiği gibi bunu da vahyederdi.' Bunun üzerine hemen şüpheye düştü ve: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} “benim nasıl bir oğlum olabilir?” bir erkek çocuğu [nasıl olur]? Yani: {وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ} “bana ihtiyarlık gelip çatmışken ve karım da kısırken” nereden [çocuğum olacak]? dedi .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن عِكْرمة، قال: فأتاه الشيطانُ، فأراد أن يُكَدِّر عليه نعمة ربِّه، فقال: هل تدرى

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den, o da İkrime'den nakletti; [İkrime] dedi ki: Şeytan ona gelip Rabbinin nimetini ona zehir etmek istedi ve şöyle dedi: 'Biliyor musun

من ناداك؟ قال: نعم، نادَتْني ملائكةُ ربِّي. قال: بل ذلك الشيطانُ، لو كان هذا من ربِّك لأخفاه إليك كما أخفيت نداءَك. فقال: {قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً} .

sana kim seslendi?' [Zekeriyyâ]: 'Evet, Rabbimin melekleri bana seslendi ' dedi. [Şeytan]: 'Aksine o şeytandır; eğer bu Rabbinden olsaydı, senin yakarışını gizlediğin gibi O da bunu sana gizlice bildirirdi' dedi. Bunun üzerine [Zekeriyyâ]: {قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً} “[Zekeriyyâ] dedi ki: 'Rabbim! Bana bir işaret ver'” dedi .

فكان قوله ما قال من ذلك، ومراجعته ربَّه فيما راجَعَ فيه بقوله: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ}. للوسوسة التي خالطت قلبه من الشيطان، حتى خَيَّلت إليه أن النداء الذي سمعه كان نداءً مِن غير الملائكة فقال: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ}. مُسْتَثْبتًا فِي أمرِه، ليَتَقَرَّرَ عندَه بآيةٍ، يُرِيه اللهُ في ذلك أنه بشارةٌ مِن الله على ألسن ملائكته، ولذلك قال: {رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً}.

Onun bu söylediklerini söylemesi ve {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} “benim nasıl bir oğlum olabilir?” diyerek Rabbine başvurması, şeytanın kalbine soktuğu ve duyduğu sesin meleklerden başkasına ait olduğunu zannettiren vesveseden ötürüydü. Bu yüzden durumunu kesinleştirmek ve meleklerin diliyle gelenin Allah'tan bir müjde olduğunu Allah'ın kendisine göstereceği bir işaretle kesin olarak anlamak için: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} “benim nasıl bir oğlum olabilir?” dedi. İşte bu sebeple: {رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً} “Rabbim! Bana bir işaret ver” demiştir.

وقد يجوز أن يكونَ قِيلُه ذلك مسألةً منه ربَّه: من أيِّ وجهٍ يكون الولدُ الذي بُشِّر به، أمِن زوجته؟ فهى عاقرٌ، أم من غيرها من النساء؟ فيكونُ ذلك على غير الوجه الذي قاله عكرمةُ والسُّدِّيُّ ومَن قال مثل قولهما.

Onun bu sözünün, Rabbine bir soru sorması şeklinde olması da caizdir: Müjdelenen bu çocuk hangi yoldan olacaktır, kısır olan eşinden mi, yoksa başka bir kadından mı? Bu durumda [ayet], İkrime, es-Süddî ve onlar gibi söyleyenlerin dediği şeklin dışında tevil edilmiş olur.