حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: سمِعتُه، يعني ابنَ زيدٍ، يقولُ في قوله: {وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا}. قال: قد كلَّمهم عيسى في المَهْدِ، وسيُكَلِّمُهم إذا قتل الدجال، وهو يومَئِذٍ كَهْلٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Onun, yani İbn Zeyd'in: {وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا} “O, beşikte de yetişkinlik çağında da insanlarla konuşacak” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Îsâ beşikte iken onlarla konuşmuştur; Deccâl'i öldürdüğü zaman da onlarla konuşacaktır ki o gün o bir yetişkindir .
ونصب {وَكَهْلًا} عطفًا على موضع: {وَيُكَلِّمُ النَّاسَ}.
{وَكَهْلًا} kelimesinin nasb olması, {وَيُكَلِّمُ النَّاسَ} ifadesinin mahalline matuf olmasındandır.
وأما قوله: {وَمِنَ الصَّالِحِينَ}. فإنه يَعْنى: مِن عِدادِهم وأوليائهم؛ لأن أهلَ الصلاح بعضُهم من بعض في الدِّينِ والفَضْلِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Ve sâlihlerdendir” sözüne gelince; O, [bununla] onların zümresinden ve dostlarından olduğunu kastetmektedir. Çünkü salah ehli, dinde ve fazilette birbirlerindendir.
القول في تأويل قوله: {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧)} “[Meryem] dedi ki: 'Rabbim! Bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?' [Allah] buyurdu ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir'” sözünün tevili hakkında:
يَعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: قالت مريمُ - إذْ قالت لها الملائكةُ: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ} -: {رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ} مِن أَيِّ وَجْهٍ يَكُونُ لى ولَدٌ؟ أمِن قِتَل زوجٍ أَتَزَوَّجُه وَبَعْلٍ أَنكِحُه؟ أو تَبْتَدِيءُ فِيَّ خَلْقَهُ مِن غَيرِ بَعْلٍ ولا فَحْلٍ، ومن غير أن يمسَّنى بَشرٌ؟ فقال الله لها: {كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}. يعنى: هكذا يَخْلُقُ الله منكِ ولدًا لك من غير أن يَمَسَّكِ بَشرٌ، فيَجْعَلُه آيةً للناسٍ وعِبرةً، فإِنه يَخْلُقُ ما يَشاءُ، ويَصْنَعُ ما يُريدُ، فيُعْطِي الولَدَ مَن يَشَاءُ مِن غيرِ فَحْلٍ ومِن فَحْلٍ، ويَحرِمُ ذلك مَن يَشَاءُ مِن النساء وإن كانت ذاتَ بَعْل؛ لأنه لا يَتَعَذَّرُ عليه خَلْقُ شَيءٍ أَراد خَلْقَه، إنما هو أن يَأْمُرَ إذا أراد شيئًا ما أراد، فيَقُولَ له: كُنْ. فيَكُونَ ما شاء مما يَشاءُ وكيفَ شاء.
Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Melekler Meryem'e: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ} “Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor” dediklerinde Meryem: {رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ} “Rabbim! Benim nasıl çocuğum olur?” yani hangi yolla benim bir çocuğum olabilir? Evleneceğim bir koca ve nikâhlanacağım bir eş tarafından mı, yoksa bir eş ve erkek olmaksızın, bana hiçbir insan dokunmaksızın bende onun yaratılışını doğrudan sen mi başlatacaksın? dedi. Allah da ona şöyle buyurdu: {كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “Öyledir, Allah dilediğini yaratır”. Yani: İşte böylece Allah, sana hiçbir insan dokunmaksızın senden bir çocuk yaratır ve onu insanlara bir mucize ve bir ibret kılar; zira O dilediğini yaratır, arzu ettiğini yapar. Dilediğine erkek olmaksızın da erkek vasıtasıyla da çocuk verir; dilediği kadınları da evli olsa bile bundan mahrum bırakır. Çünkü O'na, yaratmayı dilediği bir şeyi yaratmak asla güç gelmez. İş sadece, bir şeyi dilediği zaman dilediği şeye emredip 'Ol' demesinden ibarettir; o da dilediği şeylerden nasıl dilerse öylece hemen oluverir.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلمةُ، عن ابن إسحاق، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبَيرِ: {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}: يَصْنَعُ ما أراد، ويَخْلُقُ مَا يَشاءُ، مِن بشرٍ أو غيرِ بشرٍ ، {إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ } مما يَشاءُ، وكيف يَشاءُ، فيَكُونُ ما أراد .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti; {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “[Meryem] dedi ki: 'Rabbim! Bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?' [Allah] buyurdu ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır'” ayeti hakkında şöyle dedi: İster bir insandan olsun ister insan olmadan , dilediğini yapar ve dilediğini yaratır. {إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ } “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol' der” [ayeti hakkında]: Dilediği şeylerden nasıl dilerse [öylece emreder], o da O'nun dilediği şekilde hemen oluverir .
القولُ في تأويلِ قوله: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨)} “Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir” sözünün tevili hakkında:
اختلفت القرأَةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الحجاز والمدينة وبعضُ قرأَةِ الكوفيين: {وَيُعَلِّمُهُ} بالياءِ، ردًّا على قوله: {كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz ve Medine kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı, {كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır'” sözüne atfen [bu kelimeyi] yâ harfi ile {وَيُعَلِّمُهُ} şeklinde okumuştur.
{وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ} فَالْحَقُوا الخبر في قوله: {وَيُعَلِّمُهُ} بنظير الخبرِ في قولِه: {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ}. وقوله: {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}.
{وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ} okuyuşunda {وَيُعَلِّمُهُ} ifadesindeki haberi, {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} ve {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} sözlerindeki haberin benzerine bağlamışlardır.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيِّين وبعضُ البصريِّين: (وَنُعَلِّمُهُ) بالنونِ ، عطفًا به على قوله: {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} كأنه قال: ذلك مِن أنباءِ الغيبِ نوحِيه إليك، ونُعَلِّمُه الكتابَ. وقالوا: ما بعد {نُوحِيهِ} في صِلتِه إلى قولِه: {كُنْ فَيَكُونُ}. ثم عطَف بقوله: (ونُعَلِّمُه) عليه.
Kûfe kurrâsının geneli ve bazı Basralılar ise bunu, {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “onu sana vahyediyoruz” sözüne atfederek nûn harfi ile (وَنُعَلِّمُهُ) şeklinde okumuştur. Sanki şöyle denmiş gibidir: 'Bunlar gayb haberlerindendir, onu sana vahyediyoruz ve ona Kitab'ı öğretiyoruz.' Şöyle demişlerdir: {نُوحِيهِ} kelimesinden sonrası, {كُنْ فَيَكُونُ} sözüne kadar onun sılası/devamıdır; sonra (ونُعَلِّمُه) sözü ile onun üzerine atıf yapılmıştır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان مختلفتان غيرُ مختلفتَي المعانى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فهو مصيبٌ الصوابَ في ذلك؛ لاتفاقِ مَعْنَيِي القراءتين في أنه خبرٌ عن الله بأنه يُعَلِّمُ عيسى الكتابَ وما ذكَر أنه يُعلِّمُه.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar lafızları farklı fakat anlamları farklı olmayan iki kıraattir. Okuyucu bu ikisinden hangisiyle okursa okusun bu konuda isabet etmiş olur; zira her iki kıraatin anlamı da Îsâ'ya Kitab'ı ve zikrettiği şeyleri öğreteceğinin Allah tarafından haber verilmesi noktasında birleşmektedir.
وهذا ابتداءُ خبرٍ من الله ﷿ لمريمَ ما هو فاعلٌ بالولدِ الذي بشَّرها به من الكرامةِ ورفعةِ المنزلةِ والفضيلةِ، فقال: كذلك اللهُ يَخْلُقُ منكِ ولدًا مِن غيرِ فَحلٍ ولا بَعلٍ فيُعَلِّمه الكتابَ، وهو الخطُّ الذي يخطُّه بيده، والحكمةَ، وهى السنةُ التي نوحِيها إليه في غيرِ كتابٍ، والتوراةَ، وهي التوراةُ التي أُنْزِلت على موسى، كانت فيهم من عهدِ موسى، والإنجيلَ، إنجيلُ عيسى ولم يكنْ قَبلَه، ولكنَّ الله أخبَر مريمَ قبلَ خلقِ عيسى أنه مُوحيه إليه، وإنما أخبَرَها بذلك، فسمّاه لها؛ لأنها قد كانت علِمت فيما نزَل مِن الكتبِ أن الله باعثٌ نبيًّا يُوحِى إليه كتابًا اسمُه الإنجيلُ، فأخبَرها اللهُ ﷿ أن ذلك النبيَّ ﷺ الذي سمِعتْ بصفتِه الذي وعَد أنبياءَه مِن قَبْلُ أنه مُنزِّلٌ عليه الكتاب الذي سُمِّى إنجيلًا، هو الولدُ الذي وهبَه لها وبشَّرها به.
Bu, Allah azze ve celle'nin Meryem'e, müjdelediği çocuğa bahşedeceği ikram, yüksek mertebe ve fazilete dair yeni bir haberidir. Şöyle buyurmuştur: İşte böylece Allah, senden bir erkek ve bir eş olmaksızın bir çocuk yaratacak; ona Kitab'ı -ki o, eliyle yazacağı yazıdır-, hikmeti -ki o, kendisine kitap dışında vahyedeceğimiz sünnettir-, Tevrat'ı -ki o, Mûsâ'ya indirilen ve Mûsâ zamanından beri aralarında bulunan Tevrat'tır- ve İncil'i -yani Îsâ'nın İncil'ini ki ondan önce mevcut değildi; ancak Allah, Îsâ'yı yaratmadan önce onu kendisine vahyedeceğini Meryem'e haber vermişti. Bunu ona bildirip ismini de zikretti; zira Meryem, indirilen kitaplardan Allah'ın, kendisine İncil adında bir kitap vahyedeceği bir peygamber göndereceğini zaten biliyordu. İşte Allah azze ve celle, niteliğini işittiği ve daha önce peygamberlerine üzerine İncil adı verilen kitabı indireceğini vaat ettiği o peygamberin [aleyhisselâm], kendisine bağışladığı ve müjdelediği çocuk olduğunu ona haber vermiştir- öğretecektir.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ}. قال: بيدِه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc nakletti, dedi ki: İbn Cüreyc: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ} “Ve ona Kitab'ı (yazıyı) öğretecektir” [ayeti hakkında]: Eliyle [yazmayı] , dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} قال: الحكمةُ السنةُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Ve ona Kitab'ı ve hikmeti öğretecektir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Hikmet, sünnettir .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ في قولِه: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ}. قال: الحكمةُ السنةُ، {وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ}. قال: كان عيسى يَقْرأُ التوراةَ والإنجيلَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den nakletti; onun: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} “Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Hikmet sünnettir. {وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} “ve Tevrat'ı ve İncil'i” hakkında ise: Îsâ Tevrat'ı ve İncil'i okurdu , dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}. قال: الحكمةُ السنةُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Ve ona Kitab'ı ve hikmeti öğretecektir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Hikmet, sünnettir.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ، قال: أخبَرها - يعنى أخبَر اللهُ مريمَ - ما يُريدُ به، فقال: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ} التي كانت فيهم مِن عهدِ موسى، {وَالْإِنْجِيلَ}، كتابًا آخرَ أحدَثه إليه لم يَكُنْ عندَهم علمُه إلا ذِكْرُه أَنه كائنٌ من الأنبياءِ قبلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti; o şöyle dedi: [Allah] ona -yani Allah Meryem'e- onun (İsâ) hakkında ne murat ettiğini haber verip şöyle buyurdu: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ} “Ve ona Kitab'ı, hikmeti ve Tevrat'ı” -ki Mûsâ devrinden beri aralarında bulunmaktaydı- {وَالْإِنْجِيلَ} “ve İncil'i” -ki ona vahyettiği, kendisinden önceki peygamberlerin [geleceğini] zikretmesi dışında hakkında hiçbir bilgileri bulunmayan başka bir kitaptır- [öğretecektir].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve İsrâiloğullarına bir elçi olarak: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet (mucize) ile geldim' [diyecektir]” sözünün tevili hakkında:
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَرَسُولًا}: [ونَجْعَلُه رسولًا] إلى بني إسرائيلَ.
Allah Teâlâ {وَرَسُولًا} “ve bir elçi olarak” sözüyle: [Ve onu] İsrâiloğullarına [bir elçi kılacağız] , anlamını kastetmektedir.
فتُرِك ذكرُ "ونجعَلُه"؛ لدَلالةِ الكلامِ عليه، كما قال الشاعرُ :
Sözün gelişinin buna delalet etmesi sebebiyle 've nec'alühû' (onu kılacağız) ifadesinin zikri hazfedilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir :
ورأيت زوجَكِ في الوَغَى … مُتَقَلِّدًا سيفًا ورُمْحًا
Savaş meydanında kocanı gördüm; bir kılıç kuşanmış ve bir mızrak [taşırken].
وقولُه: {أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}. بمعنى: ونَجْعَلُه رسولًا إلى بنى إسرائيلَ [بأنه نبيِّى وبشيري ونذيرى] ، وحجَّتي على صدقِي في ذلك {أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}. يعنى: بعلامةٍ مِن ربِّكُم تُحَقِّقُ قولى، وتُصَدِّقُ خبرى أني رسولٌ مِن ربِّكم إليكم.
{أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet ile geldim” sözü ise şu anlamdadır: Onu İsrâiloğullarına [benim peygamberim, müjdeleyicim ve uyarıcım olarak] elçi kılacağız; [o da şöyle diyecektir:] Bu husustaki doğruluğuma delilim: {أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet ile geldim”. Yani: Benim sözümü doğrulayan ve size Rabbinizden gönderilmiş bir elçi olduğum haberimi tasdik eden, Rabbinizden bir delil/mucize ile geldim.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبَيرِ: {وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}. أي يُحَقِّقُ بها نبوَّتى، وأنى رسولٌ منه إليكم .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti; {وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve İsrâiloğullarına bir elçi olarak: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet ile geldim' [diyecektir]” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Yani onunla peygamberliğimi ve O'ndan size gönderilmiş bir elçi olduğumu doğrulayan [bir ayet ile] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ}.
Allah Teâlâ'nın: {أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Ben size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir” sözünün tevili hakkında:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ورسولًا إلى بني إسرائيلَ أني قد جِئتُكم بآيةٍ مِن ربِّكم، ثم بيَّن عن الآيةِ ما هي، فقال: {أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ}.
Allah -celle senâuhu- bununla şunu kastetmektedir: İsrâiloğullarına "Şüphesiz ben size Rabbinizden bir delille (mucizeyle) geldim" [diyen bir elçi olarak]. Sonra bu delilin ne olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: {أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} “Şüphesiz ben size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar[ım]...”.
فتأويلُ الكلامِ: ورسولًا إلى بني إسرائيلَ بأني قد جئْتُكم بآيةٍ مِن ربِّكم بأن أخْلُقَ لكم مِن الطينِ كهيئةِ الطيرِ.
Sözün tevili şudur: İsrâiloğullarına, size Rabbinizden çamurdan kuş biçiminde bir şey yapmam şeklinde bir ayet getirdim [diyen bir elçi olarak].
والطيرُ جمعُ طائرٍ.
et-Tayr (الطير), tâir (طائر / kuş) kelimesinin çoğuludur.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُ أهل الحجازِ: (كهيئةِ الطائرِ فأَنْفُخُ فيه فيَكُونُ طائرًا). على التوحيدِ .
Kıraat ehli bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz ehlinden bazıları bunu her iki yerde de tekil olarak: (كهيئةِ الطائرِ فأَنْفُخُ فيه فيَكُونُ طائرًا) şeklinde okumuştur .
وقرَأه آخرون: {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا}، على الجماعِ فيهما .
Başkaları ise her iki yerde de çoğul olarak: {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا} “kuş biçiminde bir şey... hemen kuşlar oluverir” şeklinde okumuştur .
وأعجب القراءاتِ إليَّ في ذلك قراءةُ مَن قرَأ: {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا}. على الجِماعِ فيهما جميعًا؛ لأن ذلك كان مِن صفةِ عيسى أنه يَفْعَلُ ذلك بإذنِ اللهِ، وأنه الموافقُ لخطِّ المصحفِ. واتِّباعُ خطِّ المصحفِ مع صحةِ المعنى واستِفاضة القراءةِ به، أعجبُ إليَّ مِن خلافِ المُصحفِ.
Bu hususta bana göre en makbul kıraat, her iki kelimeyi de çoğul olarak {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا} şeklinde okuyanların kıraatidir; çünkü bunu Allah'ın izniyle yapmak Îsâ'nın bir vasfıydı ve bu okuyuş Mushaf hattına da uygundur. Anlamın sahihliği ve kıraatin yaygınlığı ile birlikte Mushaf hattına uymak, bana göre Mushaf'a muhalif olmaktan daha sevimlidir.
وكان خلقُ عيسى ما كان يَخْلُقُ مِن الطيرِ كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنا ابن إسحاقَ، أن عيسى صلواتُ اللهِ عليه جلَس يومًا مع غِلمانٍ مِن الكُتّابِ، فأَخَذ طينًا، ثم قال: أَجْعَلُ لكم مِن هذا الطينِ طائرًا؟ قالوا: وتَستطيعُ ذلك؟! قال: نعم بإذن ربي. ثم هيَّأَه حتى إذا جعَله في هيئةِ الطائرِ نفَخ فيه، ثم قال: كن طائرًا بإذنِ اللهِ. فخرَج يَطِيرُ بينَ كفَّيْهِ، فخرَج الغلمانُ بذلك مِن أمرِه، فذكَروه لمعلِّمِهم، فأفشَوه في الناسِ، وتَرَعْرَعَ، فهمَّت به بنو إسرائيلَ، فلمّا خافت أمُّه عليه، حُمَيِّرٍ على حُميِّرٍ لها، ثم خرَجت به هاربةً.
Îsâ’nın –salavâtullâhi aleyh– kuşlardan yarattığı şeyleri nasıl yarattığı, bize İbn Humeyd’in anlattığı gibidir; o dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı ki Îsâ –salavâtullâhi aleyh– bir gün mektepteki çocuklarla oturdu, bir miktar çamur aldı ve sonra: “Size bu çamurdan bir kuş yapayım mı?” dedi. Onlar: “Sen buna güç yetirebilir misin ki?!” dediler. O da: “Evet, Rabbimin izniyle” dedi. Sonra onu şekillendirdi; nihayet kuş suretine sokunca ona üfledi ve ardından: “Allah'ın izniyle bir kuş ol!” dedi. Kuş, onun iki avucu arasından uçup çıktı. Çocuklar onun bu durumunu görerek oradan çıktılar ve bunu hocalarına anlattılar, insanlar arasında da yaydılar. [Îsâ] serpilip büyüyünce İsrâiloğulları ona kötülük yapmaya kalkıştı. Annesi onun hakkında endişelenince, kendine ait küçük bir eşeğin üzerine [bindirerek] onunla birlikte kaçıp gitti.
وذُكر أنه لمّا أراد أن يَخْلُقَ الطيرَ من الطينِ سألهم: أيُّ الطيرِ أشدُ خلقًا؟ فقيل له: الخُفّاشُ.
Rivayet edildiğine göre, çamurdan kuşu yaratmak istediğinde onlara: 'Yaratılışı en zor olan kuş hangisidir?' diye sormuş; kendisine: 'Yarasadır' denilmiştir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قوله: {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا}. قال: أيُّ الطيرِ أَشدُّ خلقًا؟ قالوا: الخُفاشُ، إنما هو لحمٌ. قال: ففعَل .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; {كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا} “Kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de hemen bir kuş oluverir” sözü hakkında şöyle dedi: [Îsâ:] 'Yaratılışı en zor olan kuş hangisidir?' diye sordu. Onlar: 'Yarasadır; çünkü o sırf ettir' dediler. O da öylece yaptı .
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {فَأَنْفُخُ فِيهِ} وقد قيل: {أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْر}؟
Eğer biri: '{أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْر} “Ben size çamurdan kuş biçiminde bir şey yaparım” denildiği halde nasıl {فَأَنْفُخُ فِيهِ} “ona (müzekker zamirle) üflerim” denilmiştir?' derse,
قيل: لأن معنى الكلام: فأَنْفُخُ في الطيرِ. ولو كان ذلك: فأَنْفُخُ فيها. كان صحيحًا جائزًا، كما قال في المائدةِ: {فَتَنْفُخُ فِيهَا} [المائدة: ١١٠]. يريدُ: فتَنْفُخُ في الهيئةِ.
Şöyle denilir: Çünkü sözün anlamı 'kuşa üflerim' demektir. Eğer 'ona (müennes olarak) üflerim' şeklinde olsaydı, o da sahîh ve câiz olurdu; nitekim Mâide sûresinde: {فَتَنْفُخُ فِيهَا} “ona üflersin” [el-Mâide: 110] buyurmuştur. [Bununla] 'o surete/biçime üflersin' anlamını kastetmektedir.
وقد ذُكِر أن ذلك في إحدى القراءتين: (فأنْفُخُها) بغير "في" . وقد تَفْعَلُ العربُ مثلَ ذلك، فتقولُ: رُبَّ ليلةٍ قد بتُّها، وبتُّ فيها. قال الشاعرُ :
Bunun iki kıraatten birinde 'fî' (فِي) harf-i cerri olmaksızın (فأنْفُخُها) 'ona üflerim' şeklinde olduğu da zikredilmiştir . Araplar buna benzer kullanımları yaparlar ve şöyle derler: 'Nice gece vardır ki onu geceledim (قد بتُّها)' ve 'onun içinde geceledim (وبتُّ فيها)'. Şair şöyle demiştir :
ما شُقَّ جَيْبٌ ولا قامَتْكَ نائحةٌ … ولا بكَتْكَ جِيادٌ عندَ أَسْلابِ
Ne bir yaka yırtıldı ne de bir ağıtçı kadın senin için dikildi / Ne de soylu atlar ganimetlerin başında senin için ağladı.
بمعَنى: ولا قامت عليك. وكما قال آخَرُ:
Yani: 'Senin için dikilmedi/ağıt yakmadı (ولا قامت عليك)'. Nitekim bir başkası da şöyle demiştir:
إحدَى بَنِي عَيِّذِ اللهِ اسْتَمَرَّ بها … حُلْوُ العُصارةِ حتى يُنْفَخَ الصُّوَرُ
İyyizullâh oğullarından bir kadındır ki, Sûr üfleninceye kadar tatlı özsuyu onunla sürüp gider .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ} “Körü ve alacalıyı iyileştiririm” kavlinin teviline dair söz:
يَعنى بقولِه: {وَأُبْرِئُ}: وأَشْفِى. يُقالُ منه: أَبْرَأ اللهُ المريضَ [من مرضِه].
[Allah Teâlâ], {وَأُبْرِئُ} “ve iyileştiririm” sözüyle: "Ve şifa veririm" [anlamını] kastetmektedir. Bu kökten hareketle: "Ebra'allâhu'l-marîda [min meradihî]" (Allah hastaya [hastalığından] şifa verdi) denilir.
إذا شفاه منه، فهو يُبْرئُه إبراءً، وبرَأ المريضُ فهو يَبْرأُ بَرْءًا. وقد يقالُ أيضًا: بَرِئَ المريضُ فهو يَبْرأُ، لغتانِ معْروفتانِ.
Ondan şifa verdiği zaman, 'fe-hüve yübri'ühü ibrâen' denir. Hasta iyileşince de 'bera'e'l-marîdu fe-hüve yebra'u ber'en' denir. Ayrıca 'beri'e'l-marîdu fe-hüve yebra'u' da denilebilir; bunlar bilinen iki kullanımdır.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنَى الأَكْمَةِ؛ فقال بعضُهم: هو الذي لا يُبْصِرُ بالليلِ ويُبْصِرُ بالنهارِ.
Tevil ehli 'el-ekmeh' (الأَكْمَه) kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'O, gece görmeyip gündüz görendir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ}. قال: الأكمهُ الذي يُبْصِرُ بالنهارِ ولا يُبْصِرُ بالليلِ، فهو يَتَكَمَّهُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} “Körü iyileştiririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Ekmeh; gündüz gören, gece ise görmeyen kimsedir; böylece şaşırıp bocalayarak (yetekemmehu) yürür' .
حدثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
وقال آخرون: هو الأعمى الذي ولَدتْه أمُّه كذلك.
Diğerleri ise: 'O, annesinin kör olarak doğurduğu kimsedir (doğuştan kördür)' demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: كُنا نُحَدَّثُ أَن الأكمةَ الذي وُلِد وهو أعمَى، مضمومَ العَينينِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: 'Bize ekmehin, iki gözü kapalı/yapışık olarak doğuştan kör olan kimse olduğu anlatılırdı' .
حدَّثني المُثَنّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قَتادةَ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da Katâde'den nakletti:
في قولِه: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ} قال: كُنا نُحدَّثُ أن الأكمهَ الذي وُلِد وهو أعمَى، مضمومَ العينينِ.
{وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ} “Körü ve alacalıyı iyileştiririm” kavli hakkında şöyle dedi: 'Bize ekmehin, iki gözü kapalı olarak doğuştan kör doğan kimse olduğu anlatılırdı.'
حُدِّثتُ عن المِنجابِ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحّاكِ، عن ابن عباسٍ، قال: الأكمهُ الذي يُولَد وهو أعمَى .
Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: 'Ekmeh, kör olarak doğan kimsedir' .
وقال آخرون: بل هو الأعمَى.
Başkaları ise: 'Bilakis o, [genel olarak] kördür' demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ}: هو الأعمى .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: '{وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} “Körü iyileştiririm”; o kördür' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: الأعمَى .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs: 'Kördür' dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} قال: الأَكْمَهُ الأعمَى .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} “Körü iyileştiririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Ekmeh, kördür' .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنفيُّ، عن عبّادِ بن منصورٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} قال: الأعمَى.
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd b. Mansûr'dan, o da el-Hasan'dan {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} “Körü iyileştiririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Kördür."
وقال آخرون: هو الأعمشُ.
Başkaları ise: 'O, a'meştir (gözü zayıf gören/yaşaran kimsedir)' demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا حَفْصُ بْنُ عمرَ، عن الحكَمِ بن أَبَانٍ، عن عِكْرمةَ في قولِه: {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} قال: الأعمشُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer, el-Hakem b. Ebân'dan, o da İkrime'den {وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ} “Körü iyileştiririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'A'meştir' .
والمعروفُ عندَ العربِ مِن معنَى الكَمَه العمَى، يُقالُ منه: كَمِهَت عينُه، فهى تَكمَهُ كمَهًا، وكمَّهْتُها ، أنا، إذا أعميتَها، كما قال سويدُ بنُ أبى كاهلٍ :
Araplar nezdinde kemeh (الكَمَه) kelimesinin bilinen anlamı körlüktür. Bu kökten olmak üzere: 'Gözü kör oldu (كَمِهَت عينُه فهى تَكمَهُ كمَهًا)' ve onu kör ettiğin zaman 'onu kör ettim (كمَّهْتُها)' denir. Nitekim Süveyd b. Ebî Kâhil şöyle demiştir :
[كمَّهَتْ عَيْنَيه] حتى ابْيضَّتا … فهْو يَلْحَى نَفْسَهُ لمَّا نَزَعْ
[Gözlerini kör etti] nihayet bembeyaz oldular / [Aşkından] vazgeçtiğinde ise kendini kınamaya başladı.
ومنه قول رؤبة :
Ru'be'nin şu sözü de bu köktendir :
هَرَّجْتُ فَارْتَدَّ ارتِدادَ الأكمَهِ
Şaşırttım da körün geri çekilişi gibi geri çekildi,
في غائلاتِ الحائِرِ المُتَهْتِهِ
Şaşkın ve yolunu kaybetmiş kimsenin felaketleri içinde .
وإنما أخبَر اللهُ ﷿ عن عيسى صلواتُ اللهِ عليه أنه يَقُولُ ذلك لبنى إسرائيلَ؛ احتجاجًا منه بهذه العِبَرِ والآياتِ عليهم في نبوَّتِه، وذلك أن الكَمَةَ
Allah Azze ve Celle’nin, Îsâ’nın –salavâtullâhi aleyh– bunu İsrâiloğullarına söylediğini haber vermesi; peygamberliği hususunda bu ibretler ve delillerle onlara karşı hüccet getirmesinden ötürüdür. Çünkü körlük (el-kemeh)
والبَرَصَ لا علاجَ لهما فيَقْدرَ على إبرائِه ذو طبٍّ بعلاجٍ ، فكان ذلك مِن أدلتِه على صِدقِ قيلِه: إنه للهِ رسولٌ؛ لأنه مِن المعجزاتِ، مع سائرِ الآياتِ التي أعطاه اللهُ إياها دَلالةً على نبوَّتِه.
ve alaca (el-baras) hastalıklarının bir tedavisi yoktur ki bir tabip onları tedaviyle iyileştirmeye güç yetirebilsin . Bu sebeple, Allah'ın peygamberliğine delil olarak kendisine verdiği diğer mucizelerle birlikte, bu durum onun 'Ben Allah'ın elçisiyim' sözündeki doğruluğunun delillerinden olmuştur; çünkü bu bir mucizedir.
فأمَّا ما قال عكرمةُ، من أن الكَمَهَ العَمَشُ، وما قاله مجاهدٌ مِن أنه سوءُ البصرِ بالليلِ، فلا معنَى لهما؛ لأن الله لا يَحْتَجُّ على خلقِه بحجةٍ تَكُونُ لهم السبيلُ إلى معارضتِه فيها، ولو كان مما احْتَجَّ به عيسى على بني إسرائيلَ في نبوّتِه أنه يُبْرِئُ الأعْمَشَ، أو الذي يبصِرُ بالنهارِ ولا يبصرُ بالليلِ، لقَدَروا على معارضتِه بأن يَقُولوا: وما في هذا لك من الحُجةِ، وفينا خَلْقٌ ممن يُعَالِجُ ذلك وليسوا للهِ أنبياءَ ولا رسلًا؟ ففى ذلك دَلالةٌ بيِّنَةٌ على صحةِ ما قلنا مِن أن الأكمَهَ هو الأعمَى الذي لا يُبْصِرُ شيئًا، لا ليلًا ولا نهارًا، وهو بما قال قتادةُ من أنه المولودُ كذلك أشبهُ؛ لأن عِلاجَ مثلِ ذلك لا يدَّعيه أحدٌ مِن البشرِ إلا مَن أعطاه اللهُ مثلَ الذي أعطَى عيسى، وكذلك علاجُ الأبرصِ.
İkrime'nin kemehin a'meşlik olduğu yönündeki sözü ile Mücâhid'in bunun gece görme bozukluğu olduğu yönündeki sözüne gelince, bunların bir anlamı yoktur. Çünkü Allah kullarına karşı, onların itiraz etme imkânı bulabilecekleri bir delil ile hüccet getirmez. Şayet Îsâ'nın peygamberliği konusunda İsrâiloğullarına karşı delil getirdiği hususlardan biri a'meşi yahut gündüz görüp gece görmeyen kimseyi iyileştirmesi olsaydı, ona: 'Bunda senin için ne delil var ki? Aramızda bunu tedavi eden pek çok insan var ve onlar ne Allah'ın nebîleridir ne de elçileridir' diyerek itiraz etmeye güç yetirebilirlerdi. İşte bunda, 'ekmeh'in ne gece ne de gündüz hiçbir şey görmeyen kör olduğu yönündeki sözümüzün doğruluğuna açık bir delil vardır. Bu, Katâde'nin onun kör olarak doğan kimse olduğu yönündeki sözüne daha uygundur; zira böyle bir şeyin tedavisini, Allah'ın Îsâ'ya verdiği şeyin bir benzerini kendisine verdiği kimse müstesna, hiçbir beşer iddia edemez. Alacalı kimsenin tedavisi de böyledir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأُحْيِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın: {وَأُحْيِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim, evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavlinin teviline dair söz:
وكان إحياءُ عيسى الموتَى بدعاءِ اللهِ، يَدْعُو لهم، فيَسْتَجِيبُ له.
Îsâ'nın ölüleri diriltmesi Allah'a dua etmesiyle oluyordu; o onlar için dua eder, [Allah da] onun duasını kabul buyururdu.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سَهلِ بن عَسْكَرٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ أنه سمِع وَهْبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ: لمّا صار عيسى ابنَ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ سَنةً، أَوْحَى اللهُ إلى أمِّه وهى بأرضِ مصرَ، وكانت هرَبت مِن قومِها حينَ ولَدته إلى أرضِ مصرَ: أن اطلُعى به إلى الشامِ. ففعَلت الذي أُمِرت به، فلم
Nitekim bana Muhammed b. Sehl b. Asker anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdussamed b. Ma‘kıl, Vehb b. Münebbih’i şöyle derken işittiğini anlattı: Îsâ on iki yaşına girdiğinde, o Mısır toprağındayken -ki onu doğurduğu vakit kavminden Mısır toprağına kaçmıştı- Allah onun annesine: “Onu Şam'a çıkar” diye vahyetti. O da emrolunduğu şeyi yaptı; böylece...
تَزَلْ بالشامِ حتى كان ابنَ ثلاثين سنةً، وكانت نبوَّتُه ثلاثَ سنينَ، ثم رفَعه اللهُ إِليه. قال: وزعَم وَهْبٌ أنه ربما اجتمَع على عيسى مِن المرضَى في الجماعةِ الواحدةِ خمسون ألفًا، مَن أطاق منهم أن يَبْلُغَه بلَغه، ومَن لم يُطِقْ منهم ذلك أتاه عيسى يَمْشِى إليه، وإنما كان يُداوِيهم بالدعاءِ إلى اللهِ .
Îsâ otuz yaşına gelinceye kadar Şam'da kaldı. Peygamberliği üç yıl sürdü, sonra Allah onu kendi katına yükseltti. Dedi ki: Vehb'in iddiasına göre, bazen tek bir toplulukta Îsâ'nın başına elli bin hasta toplanırdı. Onlardan Îsâ'ya ulaşmaya gücü yeten ona varır, gücü yetmeyenin yanına ise Îsâ bizzat yürüyerek giderdi. O, onları ancak Allah'a dua ederek tedavi ederdi .
وأما قولُه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ}. فإنه يَعْنى: وأُخبِرُكم بما تأْكلون ممّا لم أُعاينْه وأشاهدْه معكم في وقتِ أكلِكُمُوه، {وَمَا تَدَّخِرُونَ}. يعْنى بذلك: وما تَرْفَعونه فتُخَبِّئُونه ولا تَأْكُلُونه. يُعْلِمُهم أن مِن حُجَّتِه أيضًا على نبوّتِه - مع المعجزاتِ التي أعلَمهم أنه يأتى بها حُجّةٌ على نُبُوَّتِه وصدقِه في خبَرِه أن الله أرسلَه إليهم؛ مِن خلقِ الطيرِ مِن الطينِ، وإبراءِ الأكْمَهِ والأبرصِ، وإحياءِ الموتَى بإذنِ اللهِ، التي لا يُطِيقُها أحدٌ مِن البشرِ إلا مَن أعطاه اللهُ ذلك؛ عَلَمًا له على صدقِه، وآيةً له على حقيقةِ قولِه، مِن أنبيائِه ورسلِه، ومَن أحِبَّ مِن خلقِه - إنباءَه عن الغيبِ الذي لا سبيلَ لأحدٍ من البشرِ الذين سبيلُهم سبيلُه، عليه.
{وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ} “Ne yediğinizi size haber veririm” kavline gelince; bununla şunu kastetmektedir: Onu yediğiniz anda yanınızda bizzat bulunup görmediğim şeylerden ne yediğinizi size bildiririm. {وَمَا تَدَّخِرُونَ} “ve ne biriktirdiğinizi” [kavliyle de]: Saklayıp kaldırdığınız ve yemediğiniz şeyleri [size haber veririm, demek istemektedir]. Kendilerine bildirir ki, peygamberliğine ve Allah'ın kendisini onlara gönderdiğine dair haberindeki doğruluğuna hüccet olarak getireceğini haber verdiği -çamurdan kuş yaratmak, körü ve alacalıyı iyileştirmek, Allah'ın izniyle ölüleri diriltmek gibi peygamberlerinden, elçilerinden ve yarattıklarından sevdiklerine doğruluğunun nişanesi ve sözünün hakikatine delil olsun diye Allah'ın verdiği kimseler dışında hiçbir beşerin güç yetiremeyeceği- mucizelerle birlikte, beşeriyet durumu onun durumu gibi olan insanlardan hiçbirinin ulaşma imkânı bulunmayan gaybdan haber vermesi de onun peygamberliğinin bir diğer delilidir.
فإن قال قائلٌ: وما كان في قولِه لهم: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} مِن الحجةِ له على صدقِه، وقد رأَينا المتَنَجِّمةَ والمُتَكَهنةَ تخبرُ بذلك كثيرًا فتصيبُ؟
Eğer birisi: 'Onlara: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” demesinde onun doğruluğuna nasıl bir delil olabilir ki? Zira biz müneccimlerin ve kâhinlerin bunu çokça haber verip isabet ettiklerini görüyoruz' derse,
قيل: إن المُتَنَجِّمَ والمُتَكَهِّنَ معلومٌ منهما عندَ مَن يُخْبِرانِه بذلك أنهما يُنَبِّئانِ به عن استخراجٍ له ببعضِ الأسبابِ المؤديةِ إلى علمِه، ولم يَكُنْ ذلك كذلك مِن عيسى صلواتُ اللهِ عليه، ومِن سائرِ أنبياءِ الله ورسُلِه، وإنما كان عيسى يُخْبِرُ به عن
[Şöyle] cevap verilir: Müneccim ve kâhinin bu durumu kendilerine haber verdikleri kimselerce bilinmektedir ki, onlar bunu ancak bilgisine ulaştıran birtakım vasıtalarla çıkarımda bulunarak haber verirler. Îsâ -salavâtullâhi aleyh- ile Allah'ın diğer nebîleri ve resullerinde ise durum böyle değildi. Bilakis Îsâ bunu...
غيرِ استخراجٍ ولا طلبٍ لمعرفتِه باحتيالٍ، ولكن ابتدَاءً بإعلامِ اللهِ إياه، مِن غيرِ أصلٍ تقدَّم ذلك احْتَذَاه، أو بنَى عليه أو فزِع إليه، كما يَفْزَعُ المتنجِّمُ إلى حسابِه، والمتكهِّنُ إلى رَئِيِّه، فذلك هو الفصلُ بينَ عِلمِ الأنبياءِ بالغيوبِ وإخبارِهم عنها، وبينَ علمِ سائرِ المتكذِّبةِ على اللهِ، أو المدَّعيةِ علمَ ذلك.
hiçbir çıkarım yapmaksızın ve hileli bir yolla bilgisini aramaksızın, müneccimin hesabına ve kâhinin cinine başvurduğu gibi daha önce örnek aldığı, üzerine bina ettiği veya başvurduğu bir asıl olmaksızın, doğrudan Allah'ın kendisine bildirmesiyle haber verirdi. İşte peygamberlerin gaybları bilip onlardan haber vermeleri ile Allah'a karşı yalan uyduranların veya bu bilgiyi iddia edenlerin bilgisi arasındaki ayrım noktası budur.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما بلَغ عيسى تسعَ سنينَ أو عَشْرًا أو نحوَ ذلك، أدْخَلَتْه أُمُّه الكُتَّابَ، فيما يَزْعُمون، فكان عندَ رجلٍ مِن المُكْتِبينَ يُعَلِّمُه كما يُعَلِّمُ الغِلمانَ، فَلَا يَذْهَبُ يُعَلِّمُه شَيئًا مما يُعَلِّمُه الغلمانَ إلا بَدَره إلى علمِه قبلَ أن يُعَلِّمَه إياه، فيَقُولُ: ألا تَعْجَبون لابنِ هذه الأرملةِ، ما أَذْهَبُ أُعَلِّمُه شيئًا إلا وجَدتُه أعلمَ به منّى .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; dedi ki: İddia ettiklerine göre, Îsâ dokuz ya da on yaşına veya bu civara ulaştığında annesi onu mektebe verdi. O, çocuklara öğrettiği gibi ona da öğreten bir muallimin yanındaydı. Muallim çocuklara öğrettiği şeylerden ona ne öğretmeye kalksa, henüz ona öğretmeden Îsâ o bilgiye ondan önce varırdı. Bunun üzerine muallim: 'Şu dul kadının oğluna şaşmaz mısınız! Ona ne öğretmeye kalksam onu benden daha iyi bilir buluyorum' derdi .
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: لمّا كَبِر عيسى أسلَمته أمُّه يَتَعَلَّمُ التَّوْراةَ، فكان يَلْعَبُ مع الغِلمانِ، غِلمانِ القريةِ التي كان فيها، فيُحَدِّثُ العلمانَ بما يَصْنَعُ آباؤُهم .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: Îsâ büyüyünce annesi onu Tevrat'ı öğrenmesi için teslim etti. O, bulunduğu köyün çocuklarıyla oynar ve çocuklara babalarının ne yaptıklarını haber verirdi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بنُ سالمٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} قال: كان عيسى ابن مريمَ إذْ كان في الكُتّابِ يُخْبِرُهم بما يَأْكُلون في بُيوتِهم وما يَدِّخِرون.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Sâlim, Saîd b. Cübeyr'den {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Meryem oğlu Îsâ mektepte iken onlara evlerinde ne yediklerini ve ne biriktirdiklerini haber verirdi.'
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بنُ سالمٍ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ يقولُ: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} قال: إنّ عيسى ابنَ مريمَ كان يَقولُ للغلامِ في الكُتّاب: يا فلانُ، إنْ أهْلُك قد خبَّئوا لك كذا وكذا مِن الطعامِ، فتُطْعِمُنى منه؟
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Sâlim haber verdi, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini işittim: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm”. Dedi ki: 'Meryem oğlu Îsâ mektepteki çocuğa: «Ey falan! Ailen senin için şu şu yemekleri sakladı; ondan bana da yedirir misin?» derdi.'
فهكذا فِعْلُ الأنبياءِ وحُجَجُها، إنما تَأْتِى بما أتتْ به مِن الحُجَجِ بما قد يُوصَلُ إليه ببعضِ الحِيَلِ، على غيرِ الوجهِ الذي يَأْتى به غيرُها، بل مِن الوجهِ الذي يَعْلَمُ الخَلْقُ أنه لا يُوصَلُ إليه مِن ذلك الوجهِ بحيلةٍ إلا مِن قِبَلِ اللهِ.
İşte nebîlerin tutumu ve delilleri böyledir; onlar birtakım hilelerle ulaşılabilecek hüccetleri başkalarının getirdiği şekilde değil, insanların o yoldan Allah tarafından olmaksızın bir hileyle asla ulaşılamayacağını bildikleri vecihten getirirler.
وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ قولِه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}. قال أهلُ التأويلِ.
{وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavlinin tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} قال: بما أكَلْتم البارحةَ، وما خبَّأْتم منه. عيسى ابن مريمَ يَقُولُه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Dün akşam ne yediğinizi ve ondan ne sakladığınızı [haber veririm]. Bunu Meryem oğlu Îsâ söylüyordu' .
حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جرَيجٍ، قال: قال عطاءُ بنُ أبي رباحٍ، يعنى قولَه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} قال: الطعامُ والشيءُ يَدَّخِرونه في بيوتِهم، غَيْبًا عَلَّمه اللهُ إياه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh O'nun: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavli hakkında şöyle dedi: 'Evlerinde biriktirdikleri yiyecek ve diğer şeylerdir; Allah'ın ona bildirdiği bir gaybdır.'
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}، قال: {بِمَا تَأْكُلُونَ}: ما أكَلتم البارحةَ مِن طعامٍ وما خبَّأتم منه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: {بِمَا تَأْكُلُونَ} “Ne yediğinizi” [kavli]: 'Dün akşam yediğiniz yemek ve ondan sakladığınız şeylerdir.'
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: كان - يَعْنى عيسى ابنَ مريمَ - يُحَدِّثُ الغِلمانَ وهو معهم في الكُتّابِ بما يَصْنَعُ آباؤُهم، وبما يَرْفَعون لهم، وبما يَأْكُلون، ويَقُولُ للغلامِ: انْطَلِقْ فقد رفَع لك أهلُك كذا وكذا، وهم يَأْكُلون كذا وكذا. فيَنْطَلِقُ الصبيُّ، فيَبْكي على أهلِه حتى يُعْطُوه ذلك الشيءَ، فيقولون له: مَن أخبَرك بهذا؟ فيَقُولُ: عيسى. فذلك قولُ اللهِ ﷿: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} فحبَسوا صبيانَهم عنه وقالوا: لا تَلْعَبوا مع هذا الساحرِ. فجمَعوهم في بيتٍ، فجاء عيسى يَطْلُبُهم فقالوا: ليس هم ههنا. فقال: ما في هذا البيتِ؟ فقالوا: خنازيرُ. قال عيسى: كذلك يكُونون، ففتَحوا عنهم فإذا هم خنازيرُ، فذلك قولُه: {عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} [المائدة: ٧٨].
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; dedi ki: O -yani Meryem oğlu Îsâ- mektepte çocuklarla beraberken onlara babalarının ne yaptıklarını, onlar için ne sakladıklarını ve ne yediklerini haber verir, çocuğa şöyle derdi: 'Git, ailen senin için şunu şunu sakladı, kendileri de şunu şunu yiyorlar.' Çocuk gider, ailesine o şeyi kendisine verinceye kadar ağlardı. Ona: 'Bunu sana kim haber verdi?' derlerdi; o da: 'Îsâ' derdi. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavlidir. Bunun üzerine çocuklarını ondan alıkoydular ve: 'Bu büyücüyle oynamayın' dediler. Onları bir evde topladılar. Îsâ onları aramaya geldi. 'Burada değiller' dediler. O: 'Bu evde ne var?' diye sordu. 'Domuzlar var' dediler. Îsâ: 'Öyle olsunlar' dedi. Kapıyı açtıklarında onların domuzlara dönüştüğünü gördüler. İşte bu, O'nun şu kavlidir: {عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle...” [Mâide: 78].
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنفيُّ، عن عبّادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}. قال: ما تُخَبِّئون، مخافةَ الذي يُمسِكُ [أن يُخْلفَه].
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Ve evlerinizde ne biriktirdiğinizi [de]” kavli hakkında nakletti; dedi ki: [Malı] tutanın, [harcadığının] yerine yenisini getireceğinden endişe ederek sakladığınız şeylerdir.
وقال آخرون: إنما عنَى بقولِه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}: ما تَأْكُلون من المائدةِ التي تَنْزِلُ عليكم، وما تَدَّخِرون منها.
Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavliyle kastettiği şey; üzerinize indirilen sofradan (mâideden) ne yediğiniz ve ondan ne sakladığınızdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}: فكان القومُ لمّا سأَلوا المائدةَ، فكانت خِوانًا يُنْزِلُ عليه أينما كانوا ثمرًا من ثمارِ الجنةِ، فأمَر القومَ أَلا يَخُونُوا فيه ولا يُخَبِّئوا ولا يَدَّخِروا لغدٍ. بلاءٌ ابتلاهم اللهُ به، فكانوا إذا فعَلوا مِن ذلك شيئًا أنبأَهم به عيسى ابن مريمَ، فقال: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ}.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavli hakkında nakletti: Topluluk sofra (mâide) istediklerinde, nerede olurlarsa olsunlar üzerlerine cennet meyvelerinden inen bir sofra oldu. [Îsâ] o topluluğa ona hıyanet etmemelerini, gizlememelerini ve yarına biriktirmemelerini emretti. Bu, Allah'ın onları kendisiyle sınadığı bir imtihandı. Onlar bundan bir şey yaptıklarında, Meryem oğlu Îsâ bunu kendilerine haber verir ve: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” derdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ} قَالَ: أُنَبِّئُكم بما تَأْكُلُونَ مِن المائدةِ وما تَدَّخِرون منها. قال: وكان أخَذ عليهم في المائدةِ حينَ نَزَلت، أن يَأْكُلوا ولا يَدَّخِروا. فادَّخَروا وخانوا، فجُعِلوا خنازيرَ حينَ ادَّخَروا وخانوا، فذلك قولُه {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} [المائدة: ١١٥].
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ} “Ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Sofradan ne yediğinizi ve ondan ne sakladığınızı size haber veririm.' Dedi ki: Sofra indiğinde onlardan yemeleri ve biriktirmemeleri konusunda söz almıştı. Fakat onlar biriktirdiler ve hıyanet ettiler. Biriktirip hıyanet ettiklerinde domuzlara dönüştürüldüler. İşte bu, O'nun şu kavlidir: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, Ben onu âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azap ile cezalandırırım” [Mâide: 115].
قال ابن يحيى: قال عبدُ الرزاقِ: قال معمرٌ، عن قتادةَ، عن خِلاسِ بن عمرٍو، عن عمارِ بن ياسرٍ .
İbn Yahyâ dedi ki: Abdürrezzâk dedi ki: Ma'mer, Katâde'den, o Hılâs b. Amr'dan, o da Ammâr b. Yâsir'den nakletti .
وأصلُ {تَدَّخِرُونَ} مِن الفعلِ "تَفْتَعِلون"، مِن قولِ القائلِ: ذخَرت
{تَدَّخِرُونَ} “biriktiriyorsunuz” kelimesinin aslı, fiil [kalıbı] olarak “tefte‘ilûn” (تَفْتَعِلُونَ) veznindedir; bu da bir kimsenin: “zehartü...” (ذَخَرْتُ)
الشيءَ. بالذال، فأنا أَذْخَرُه، ثم قيل: يَدَّخِرُ. كما قيل: يَدَّكِرُ. مِن. ذَكَرْتُ الشيءَ. يُرادُ به يَذْتَخِرُ، فلما اجتمَعت الذالُ والتاءُ وهما مُتَقارِبتا المخرجِ، ثَقُل إظهارُهما على اللسانِ، فأُدْغِمت إحداهما في الأخرى، وصُيِّرَتا دالًا مشدَّدةً، صيَّروها عَدْلًا بين الذالِ والتاءِ، ومِن العربِ مَن يُغَلِّبُ الذالَ على التاءِ، فَيُدْغِمُ التاءَ في الذالِ، فَيَقُولُ: وما تَذَّخِرون، وهو مُذَّخَرٌ لك، وهو مُذَّكِرٌ. واللغةُ التي بها القراءةُ الأُولى، وذلك إدغامُ الذالِ في التاءِ، وإبدالُهما دالًا مشددةً، لا يَجُوزُ القراءةُ بغيرِها؛ لتظاهرِ النقلِ مِن القرأةِ بها، وهى اللغةُ الجُودَى، كما قال زُهيرٌ :
eş-şey'e (bir şeyi sakladım) -zâl harfiyle- ve 'fe-ene ezkuruhû' (ben onu saklıyorum) sözünden gelir. Sonra 'zekertü'ş-şey'e'den 'yeddekiru' (hatırlar) denildiği gibi 'yeddehiru' (biriktirir) denilmiştir; bununla 'yeztehiru' kastedilir. Çıkış yerleri birbirine yakın olan zâl ve tâ harfleri yan yana gelince, onları açıkça telaffuz etmek dile ağır geldi; bu yüzden biri diğerine idğam edildi ve zâl ile tâ arasında bir denge olarak şeddeli dâl harfine dönüştürüldü. Araplardan kimisi de zâl harfini tâ harfine galip kılarak tâ'yı zâl'e idğam eder ve: 'Ve mâ tezzehirûn', 'Ve hüve müzzeharun lek', 'Ve hüve müzzekir' der. Birinci kıraatin dayandığı dil kuralı ise zâl harfinin tâ harfine idğamı ve şeddeli dâl harfine dönüştürülmesidir; kurrâdan gelen naklin bu minvalde ittifak etmesi sebebiyle bundan başkasıyla kıraat caiz değildir ve bu en fasih dildir. Nitekim Züheyr şöyle demiştir :
[إن الكريمَ] الذي يُعْطِيكَ نائلَهُ … عَفُوًا وَيُظْلَمُ أحيانا فَيَطَّلِمُ
[Şüphesiz cömert kimse] , sana ihsanını karşılıksız veren kimsedir... Bazen haksızlığa uğrar da buna katlanır (yettalimu).