يُروى بالظاءِ، يريدُ: فيَفْتَعِلُ. مِن الظلمِ، ويُرْوى بالطاءِ أيضًا.
Bu [kelime] zâ (ظ) harfiyle [feyazzalimu şeklinde] rivayet edilir; zulümden 'yefte'ilu' [veznini] kasteder. Aynı zamanda tâ (ط) harfiyle [feyattalimu şeklinde] de rivayet edilir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)}.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)} “Eğer inanıyorsanız, bunda sizin için elbette bir delil vardır” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: إِنَّ في خَلْقى من الطينِ الطيرَ بإذنِ اللهِ، وفي إبرائى الأكْمَهَ والأبرصَ، وإحيائى الموتى، وإنبائى إيّاكم بما تَأْكُلون وما تَدَّخرون في بيوتِكم، ابتداءً من غيرِ حسابٍ وتَنْجِيمٍ، ولا كهانةٍ وعرافةٍ - لعبرةً لكم ومتفَكَّرًا تتفكَّرون في ذلك، فتَعْتَبِرون به أنى محقٌّ في قولى لكم: إنى رسولٌ مِن ربِّكم إليكم. وتَعْلَمون به أنى فيما أدْعُوكم إليه مِن أمرِ اللهِ ونهيِه صادقٌ. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. يعنى: إن كنتم مُصَدِّقين حُجَجَ اللهِ وآياتِه، مُقرِّين بتوحيدِه، ونبيِّه موسى والتوراةِ التي جاءَكم بها.
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah'ın izniyle çamurdan kuşu yaratmamda, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmemde, ölüleri diriltmemde, evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi hesap, astroloji, kâhinlik ve falcılık olmaksızın doğrudan size haber vermemde sizin için elbette bir ibret ve üzerinde düşüneceğiniz bir tefekkür vesilesi vardır; böylece size: 'Ben Rabbinizden size [gönderilen] bir elçiyim' sözümde haklı olduğuma ibret alır ve sizi çağırdığım Allah'ın emir ve yasaklarında doğru söylediğimi bilirsiniz. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanıyorsanız” [kavli]; eğer Allah'ın hüccetlerini ve ayetlerini tasdik eden, O'nun birliğini, nebîsi Mûsâ'yı ve size getirdiği Tevrat'ı ikrar eden kimseler iseniz, demektir.
القولٌ في تأويلِ قولِه: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ}.
{وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Benden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için [geldim]” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وبأني قد جئْتُكم بآيةٍ من ربِّكم، وجئْتُكم مصدِّقًا لما بينَ يَدَيَّ من التوراةِ. ولذلك نصَب {مُصَدِّقًا} على الحالِ مِن {جِئْتُكُمْ}. والذي يَدُلُّ على أنه نُصِب على قولِه: {وَجِئْتُكُمْ} دونَ العطفِ على قولِه: {وَجِيهًا} قوله: {لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ} ولو كان عطْفًا على قولِه: {وَجِيهًا}، لكان الكلامُ: ومصدِّقًا لما بينَ يديْه مِن التَّوْرَاةِ، ولِيُحِلَّ لكم بعض الذي حُرِّم عليكم.
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Rabbinizden size bir ayet ile geldim ve benden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak geldim. Bu sebeple {مُصَدِّقًا} “Tasdik edici olarak” [kelimesini] {جِئْتُكُمْ} “Size geldim” [fiilinden] hâl (durum belirteci) olarak nasb etmiştir. Bunun {وَجِيهًا} “İtibarlı” kavline atıf olmayıp {وَجِئْتُكُمْ} kavli üzerine nasb edildiğine delil ise {لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ} “Benden önceki Tevrat'ı” kavlidir. Şayet {وَجِيهًا} kavline atıf olsaydı, söz: 'Ve kendisinden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak ve size haram kılınanların bir kısmını helal kılmak için' şeklinde olurdu.
وإنما قيل: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ}. لأن عيسى صلواتُ اللهِ عليه كان مؤمنًا بالتوراةِ مقِرًّا بها، وأنها مِن عندِ اللهِ، وكذلك الأنبياءُ، كلُّهم يُصَدِّقون بكلِّ ما كان قبلَهم من كتبِ اللهِ ورسلِه، وإن اختلَف بعضُ شرائعِ أحكامِهم؛ لمخالفةِ اللهِ بينهم في ذلك، مع أنَّ عيسى كان - فيما بلَغَنا - عاملًا بالتوراةٍ لم يخالفْ شيئًا مِن أحكامِها، إلا ما خفَّف اللهُ عن أهلِها في الإنجيلِ ممَّا كان مشدَّدًا عليهم فيها.
{وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ} “Benden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak” denilmesinin sebebi şudur: Çünkü Îsâ -Allah'ın salâtı üzerine olsun- Tevrat'a inanan, onu ve Allah katından olduğunu ikrar eden biriydi. Bütün nebîler de böyledir; Allah aralarında farklılık kıldığı için hükümlerinin bazı şeriatleri farklı olsa bile, kendilerinden önceki Allah'ın bütün kitaplarını ve elçilerini tasdik ederler. Bununla birlikte Îsâ -bize ulaştığına göre- Tevrat ile amel eder ve onda kendilerine zorlaştırılmış olan şeylerden İncil'de Allah'ın hafiflettiği hususlar müstesna, onun hükümlerinden hiçbirine muhalefet etmezdi.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بنُ مَعقِلٍ، أنه سمِع وَهْبَ بنَ مُنبِّهٍ يقولُ: إن عيسى كان على شريعةِ موسى، صلَّى اللهُ عليهما وسلَّم، وكان يَسْبِتُ ويَسْتَقبِلُ بيتَ المقدسِ، فقال لبني إسرائيلَ: إني لم أدْعُكم إلى خلافِ حرفٍ مما في التوراةِ، إلا لأُحِلَّ لكم بعضَ الذي حُرِّم عليكم، وأَضَعَ عنكم مِن الآصارِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma'kıl, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini anlattı: 'Îsâ -Allah her ikisine de salât ve selâm eylesin- Mûsâ'nın şeriatı üzereydi; cumartesi yasağına uyar (sebt yapar) ve Beytülmakdis'e yönelirdi. İsrâiloğullarına şöyle dedi: Size haram kılınanların bir kısmını helal kılmak ve üzerinizdeki ağır yükleri kaldırmak dışında, Tevrat'ta olan hiçbir harfin aksine sizi çağırmadım' .
حدَّثني بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ}: كان الذي جاء به عيسى أَلْيَنَ مما جاء به موسى، وكان قد حُرِّم عليهم فيما جاء به موسى لحومُ الإبلِ والثُّروبُ، وأشياءُ مِن الطيرِ والحِيتانِ.
Bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Benden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için...” [kavli hakkında şöyle dedi]: Îsâ'nın getirdiği [hükümler], Mûsâ'nın getirdiğinden daha hafifti. Mûsâ'nın getirdiği [şeriatta] onlara deve eti, iç yağları ile kuşlar ve balıklardan bazı şeyler haram kılınmıştı.
حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ في قولِه: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} قال: كان الذي جاء به عيسى ألينَ مما جاء به موسى. قال: وكان حُرِّم عليهم فيما جاء به موسى مِن التوراةِ لحومُ الإبلِ والثُّروبُ، فأحَلَّها لهم على لسانِ عيسى - وحُرِّمَت عليهم الشحومُ، وأُحِلَّت لهم فيما جاء به عيسى - وفى أشياءَ مِن السمكِ، وفى أشياءَ من الطيرِ، مما لا صِيصِيَة له، وفي أشياءَ حرَّمها عليهم، وشدَّدها عليهم، فجاءَهم عيسى بالتَّخفيفِ منه في الإنجيلِ، فكان الذي جاء به عيسى ألْينَ مِن الذي جاء به موسى صلواتُ اللهِ عليه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Benden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Îsâ'nın getirdiği şey, Mûsâ'nın getirdiğinden daha hafifti/kolaydı. Dedi ki: Mûsâ'nın Tevrat'tan getirdiği hükümlerde onlara deve eti ve iç yağları haram kılınmıştı; Îsâ'nın diliyle bunları onlara helal kıldı. Onlara [hayvan] yağları haram kılınmıştı, Îsâ'nın getirdikleriyle onlara helal kılındı. Balıklardan bazı şeylerde, kuşlardan mahmuzu olmayan bazı şeylerde ve onlara haram kılıp zorlaştırdığı diğer hususlarda [kolaylık sağlandı]. Îsâ onlara İncil'de Allah'tan bir hafifletme ile geldi. Dolayısıyla Îsâ'nın getirdiği şey, Mûsâ'nın -Allah'ın salâtı üzerine olsun- getirdiğinden daha hafifti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ}، قال: لحومُ الإبلِ والشحومُ، لمَّا بُعِث عيسى أحَلَّها لهم، وبُعِث إلى اليهودِ فاخْتَلَفوا وتفَرَّقوا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; O'nun: {وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için...” kavli hakkında dedi ki: 'Deve eti ve yağlardır; Îsâ gönderilince bunları onlara helal kıldı. O Yahudilere gönderildi; fakat onlar ihtilafa düşüp fırkalara ayrıldılar' .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ}. أي: لِما سبَقَنى منها،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ} “Benden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak...”; yani [Tevrat'tan] benden önce geleni [tasdik edici olarak],
{وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ}. أي: أُخْبِرُ كم أنه كان حرامًا عليكم فترَكْتُموه، ثم أُحِلُّه لكم تَخْفيفًا عنكم، فتُصِيبون يُسْرَه، وتَخْرُجون مِن تِباعَتِه .
{وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için...”; yani size onun haram kılındığını ve bu yüzden onu terk ettiğinizi haber vereyim, sonra da size bir hafifletme olsun diye onu helal kılayım ki kolaylığına kavuşasınız ve onun sorumluluğundan kurtulasınız .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكر الحَنفيُّ، عن عبَّادٍ، عن الحسن: {وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} قال: كان حُرِّم عليهم أشياءُ، فجاءَهم عيسى ليُحِلَّ لهم الذي حُرَّم عليهم، يَبْتَغِي بذلك شُكْرَهم .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan nakletti: {وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için...” [kavli hakkında] dedi ki: 'Onlara birtakım şeyler haram kılınmıştı. Îsâ bununla onların şükretmelerini isteyerek kendilerine haram kılınanları helal kılmak için geldi' .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}.
{وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve size Rabbinizden bir ayet ile geldim” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بذلك: وجئتُكم بحُجَّةٍ وعِبْرةٍ مِن ربِّكم، تَعْلَمون بها حقيقةَ ما أقولُ لكم.
Bununla şunu kastetmektedir: Size söylediklerimin hakikatini kendisiyle bileceğiniz Rabbinizden bir hüccet ve ibret ile size geldim.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} قال: ما بيَّن لهم عيسى مِن الأشياءِ كلَّها، وما أعطاه ربُّه .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve size Rabbinizden bir ayet ile geldim” [kavli hakkında] dedi ki: 'Îsâ'nın onlara açıkladığı bütün şeyler ve Rabbinin ona verdikleridir' .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ}: ما بيَّن لهم عيسى مِن الأشياءِ كلِّها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve size Rabbinizden bir ayet ile geldim”: 'Îsâ'nın onlara açıkladığı bütün şeylerdir.'
ويعنى بقولِه: {مِنْ رَبِّكُمْ}: مِن عِندِ رَبِّكم.
{مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden” kavliyle; 'Rabbinizin katından' anlamını kasteder.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بذلك: وجئتُكم بآيةٍ مِن ربِّكم تَعْلَمون بها يقينًا صدقى فيما أقولُ، فاتَّقُوا الله يا معْشرَ بني إسرائيلَ فيما أمَرَكم به ونهاكم عنه في كتابِه الذي أنْزَله على موسى، فأَوْفُوا بعهدِه الذي عاهَدْتُموه فيه، وأطيعوني فيما دعَوْتُكم إليه مِن تَصْدِيقي فيما أَرْسَلَنى به إليكم ربي وربُّكم، فاعْبُدوه، فإنه بذلك أَرْسَلَني إليكم، وبإحْلالِ بعضِ ما كان مُحَرَّمًا عليكم في كتابِكم، وذلك هو الطريقُ القَويمُ، والهَدْىُ المتينُ الذي لا اعْوِجاجَ فيه.
Bununla şunu kastetmektedir: Size söylediklerimde haklı olduğumu kendisiyle kesin olarak bileceğiniz Rabbinizden bir ayet ile geldim; öyleyse ey İsrâiloğulları topluluğu, Mûsâ'ya indirdiği kitabında size emrettiği ve yasakladığı şeylerde Allah'tan sakının ve onda O'na verdiğiniz ahdi yerine getirin. Sizi davet ettiğim hususta, Rabbim ve Rabbiniz olanın beni size gönderdiği şeylerde beni tasdik etme konusunda bana itaat edin ve O'na kulluk edin; zira O beni size bununla ve kitabınızda size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmakla gönderdi. İşte dosdoğru yol ve içinde hiçbir eğrilik bulunmayan sağlam hidayet budur.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ}: تَبَرِّيًا مِن الذي يَقولون فيه - يعنى: ما يَقولُ فيه النصارى - واحْتِجاجًا لربِّه عليهم. {فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} أي: هذا الذي قد حمَلْتكم عليه وجئْتُكم به .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ} “Rabbinizden... Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” [kavli], kendisi hakkında söyledikleri şeyden -yani Hristiyanların onun hakkında söylediklerinden- uzaklaşması ve Rabbi adına onlara karşı bir delil getirmesidir. {فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur”; yani sizi üzerine sevk ettiğim ve size getirdiğim şey işte budur .
واخْتَلَفَ القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ}؛ فقرأَتْه عامةُ قرَأَةِ الأمصارِ: {إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} بكسرِ ألفِ {إِنَّ}. على ابتداءِ الخبرِ.
Kurrâ, {إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâ çoğunluğu onu, yeni bir habere başlama (istînâf) olarak {إِنَّ} kelimesinin hemzesini kesreli biçimde: {إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} şeklinde okumuştur.
وقرَأَه بعضُهم: (أَنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُم). بفتحِ ألفِ (أنَّ)، بتأويلِ: وجئتكم بآيةٍ مِن ربِّكم أن الله ربي وربُّكم. على ردّ "أن" على "الآيةِ"، والإبدالِ منها.
Bazıları ise bunu, "enne" (أَنَّ) edatını "el-Âyet" (الآية) kelimesine bağlayıp (atfedip) ondan bedel yaparak; "Size Rabbinizden bir ayetle, [yani] şüphesiz Allah'ın benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğu [hakikatiyle] geldim" teviliyle, (أَنَّ) kelimesinin elifini (hemzesini) fetha (üstün) ile: (أَنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُم) şeklinde okumuştur.
والصوابُ مِن القراءةِ عندَنا ما عليه قَرأَةُ الأمصارِ، وذلك كسرُ ألفِ {إِنَّ}. على الابتداءِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرأةِ على صحةِ ذلك، وما اجْتَمَعَت عليه فحُجَّةٌ، وما انْفَرَد به المنفَرِدُ عنها فرأىٌ، ولا يُعْتَرَضُ بالرأيِ على الحُجَّةِ.
Bizce kıraatte doğru olan, beldelerin kurrâsının benimsediği kıraattir; o da cümlenin başlangıcı kabul edilerek {إِنَّ} kelimesinin hemzesinin kesreli okunmasıdır. Zira kurrâdan oluşan hüccet topluluğu bunun sahihliğinde icmâ etmiştir. Onların üzerinde icmâ ettiği şey hüccettir; onlardan ayrı düşenin tek başına kaldığı şey ise şahsi bir görüştür ve hüccete karşı şahsi görüşle itiraz edilemez.
وهذه الآيةُ، وإن كان ظاهرُها خبرًا، ففيه الحجةُ البالغةُ مِن اللهِ لرسولِه محمدٍ ﷺ، على الوفدِ الذين حاجُّوه مِن أهلِ نَجْرانَ، بإخبارِ اللهِ ﷿ عن أن عيسى كان بريئًا مما نسَبه إليه مَن نسَبه إلى غيرِ الذي وصَف به نفسَه، مِن أنه للهِ عبدٌ كسائرِ عبيدِه مِن أهلِ الأرضِ، إلا ما كان اللهُ جلَّ ثناؤُه خصَّه به مِن النبوةِ والحُجَجِ التي آتاه دليلًا على صدقِه - كما آتَي سائرَ المرسَلين غيرِه مِن الأعلامِ والأدلةِ على صدقِهم - [وحُجَّةً على نبوتِه] .
Bu ayet, zahiri bir haber olsa da, kendisinin yeryüzü halkından diğer kullar gibi Allah'ın bir kulu olduğu -Allah'ın diğer peygamberlere doğruluklarına dair işaretler ve deliller verdiği gibi ona da doğruluğuna delil ve [nübüvvetine bir hüccet] olarak bahşettiği nübüvvet ve hüccetler müstesna- yönündeki kendi tarifinden başka bir şeye onu nispet edenlerin iddialarından Îsâ'nın berî olduğunu Azîz ve Celîl olan Allah'ın haber vermesiyle; Allah'tan Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisiyle tartışan Necrân ehlinden heyete karşı kesin ve bağlayıcı bir hüccet içermektedir .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢)} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince: 'Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?' dedi. Havâriler: 'Allah'ın yardımcıları biziz; Allah'a inandık, bizim müslüman olduğumuza sen de şahit ol' dediler” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ}: فلمَّا وجَد عيسى منهم الكفرَ.
Senâsı yüce olan [Allah]: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince” kavliyle; 'Îsâ onlardan inkârı görünce/tespit edince' anlamını kasteder.
و "الإحساسُ" هو الوجودُ، ومنه قولُ اللهِ ﷿: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ} [مريم: ٩٨].
'el-İhsâs' (hissediş/sezme), bulmak/farkına varmaktır; Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ} “Onlardan hiçbirini hissediyor musun (görüyor musun)?” [Meryem: 98].
فأما "الحسُّ" بغير ألفٍ، فهو: الإفناءُ والقتلُ، ومنه قولُه: {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} [آل عمران: ١٥٢]. و "الحسُّ أيضًا: العطفُ والرِّقةُ. ومنه قولُ
Elifsiz olarak el-Hass (الحسُّ) kelimesine gelince; o, kökünü kazımak ve öldürmektir. [Allah Teâlâ'nın] şu kavli de bu kabildendir: {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} “O'nun izniyle onları kökten kırıp öldürüyordunuz” [Âl-i İmrân: 152]. el-Hass (الحسُّ) aynı zamanda şefkat ve acıma/merhamet duygusu anlamına da gelir. Nitekim [şairin] şu sözü de [bu kabildendir]:
الكُمَيْتِ :
Kümeyt'in [şiirinde geçtiği üzere] :
هل مَن بَكَى الدارَ رَاجٍ أَن تَحِسَّ له … أو يُبْكِىَ الدارَ ماءُ العَبْرَةِ الخَضِلُ
Terk edilmiş yurda ağlayan kimse, onun kendisine acımasını mı umar... Yoksa boşalan gözyaşının suyu o yurdu ağlatır mı?
يعنى بقولِه: أن تَحِسَّ له: أن تَرِقَّ له.
[Şair], 'onun kendisine acımasını (en tehisse lehu)' sözüyle; 'ona acımasını/şefkat duymasını' kasteder.
فتأويلُ الكلامِ: فلمَّا وجَد عيسى مِن بنى إسرائيلَ الذين أرْسَله اللهُ إليهم، جحودًا لنبوتِه، وتكذيبًا لقولِه، وصدًّا عمّا دعاهم إليه مِن أمرِ اللهِ، قال: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} يعنى بذلك: قال عيسى: مَن أعْواني على المكذِّبين بحجةِ اللهِ والمُوَلِّين عن دينِه، والجاحدِين نبوةَ نبيِّه، إلى اللهِ ﷿؟
Sözün tevili şöyledir: Îsâ, Allah'ın kendilerine peygamber olarak gönderdiği İsrâiloğulları'ndan nübüvvetini inkâr, sözünü yalanlama ve onları davet ettiği Allah'ın emrinden yüz çevirme görünce: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} “Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?” dedi. Bununla şunu kasteder: Îsâ: 'Azîz ve Celîl olan Allah'a [giden yolda], Allah'ın hüccetini yalanlayanlara, O'nun dininden yüz çevirenlere ve peygamberinin nübüvvetini inkâr edenlere karşı bana kim yardımcı olur?' dedi.
ويعنى بقولِه: {إلَى اللهِ}: مع اللهِ.
O'nun: {إلَى اللهِ} “Allah yolunda” sözüyle de 'Allah ile beraber' [anlamı] kastedilir.
وإنما حَسُن أن يُقالَ: {إلَى اللهِ}. بمعنى: مع اللهِ؛ لأن مِن شأنِ العربِ إذا ضمُّوا الشيءَ إلى غيرِه، ثم أرادوا الخبرَ عنهما بضمِّ أحدِهما مع الآخرِ إِذا ضُمَّ إليه، جعلوا مكانَ "مع" "إلى" أحيانًا، وأحيانًا تُخبِرُ عنهما بـ"مع"، فتقولُ: الذَّوْدُ إلى الذودِ إبلٌ. بمعنى: إذا ضمَمْتَ الذَّوْدَ إلى الذودَ صارت إبلًا. فأما إذا كان الشيءُ مع الشيءٍ لم يَقُولوه بـ"إلى"، ولم يَجْعَلوا مكانَ "مع" "إلى"، غيرُ جائزٍ أن يُقال: قدِم فلانٌ وإليه مالٌ. بمعنى: ومعه مالٌ.
{إلَى اللهِ} ifadesinin 'Allah ile beraber' anlamında kullanılması şu sebeple uygun düşmüştür: Çünkü Arapların adeti, bir şeyi başka bir şeye kattıklarında ve biri diğerine eklendiğinde ikisini birlikte haber vermek istediklerinde, bazen 'maa' (مع) yerine 'ilâ' (إلى) getirirler; bazen de ikisini 'maa' ile haber verirler. Nitekim: 'Az sayıda deveye (zevde) az sayıda deve eklenince sürü (ibil) olur' derler. Yani: Az sayıdaki deveyi diğerine kattığın zaman sürü haline gelir. Fakat bir şey sadece başka bir şeyin beraberinde bulunduğunda bunu 'ilâ' ile söylemezler ve 'maa' yerine 'ilâ' koymazlar; nitekim 'beraberinde mal olduğu halde' anlamında 'Falan kişi yanında malla geldi (قدِم فلانٌ وإليه مالٌ)' denilmesi caiz değildir.
وبمثلِ ما قلْنا في تأويلِ قولِه: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} قال جماعةٌ
O'nun: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} “Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?” sözünün tevilinde bizim söylediğimizin bir benzerini bir topluluk da...
مِن أهلِ التأويلِ.
...tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} يقولُ: مع اللهِ .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} “Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?” kavli hakkında: 'Allah ile beraber' dediğini bildirdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} يقولُ: مع اللهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} “Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?” [kavli hakkında] o: 'Allah ile beraber' demektedir .
وأما سببُ استِنْصارِ عيسى ﵇ من اسْتَنْصَرَ مِن الحَوَارِيِّين، فإِنَّ بينَ أهلِ العلمِ فيه اختلافًا؛ فقال بعضُهم: كان سببَ ذلك ما حدَّثني به موسى بن هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: لما بعَث اللهُ عيسى، فأمَرَه بالدعوةِ، نفَتْه بنو إسرائيلَ وأَخْرَجوه، فخرَج هو وأمُّه يَسِيحون في الأرضِ، فنزَل في قريةٍ على رجلٍ، فضافَهم وأحْسَن إليهم، وكان لتلك المدينةِ ملكٌ جبارٌ مُعْتَدٍ، فجاء ذلك الرجلُ يومًا وقد وقَع عليه هَمٌ وحُزْنٌ، فدخَل منزلَه ومَرْيَمُ عندَ امرأتِه، فقالت مريمُ لها: ما شأنُ زوجِك؟ أراه حَزينًا! قالت: لا تَسْأَلى، قالت: أخْبِرينى لعل الله يُفَرِّجُ كُرْبتَه. قالت: فإن لنا مَلِكًا يَجْعَلُ على كلِّ رجلٍ منا يومًا يُطْعِمُه هو وجنودَه، ويَسْقِيهم مِن الخمرِ، فإن لم يَفْعَلْ عاقَبَه، وإنه قد بلَغت نَوبتُه اليومَ الذي يُرِيدُ أن يَصْنَعَ له فيه، وليس لذلك عندَنا سَعَةٌ. قالت: فقولي له: لا يَهْتَمُّ، فإنى آمُرُ ابنى فيَدْعُو له فيُكْفَى ذلك. قالت مريمُ لعيسى في ذلك، قال عيسى: يا أُمَّهْ، إنى إن فعَلْتُ كان في ذلك شَرٌّ. قالت: فلا تُبالِ، فإنه قد أحْسَن إلينا وأكْرَمَنا. قال عيسى: فقولي له: إذا اقْتَرَب ذلك،
Îsâ'nın (aleyhisselâm) havârilerden yardım istemiş olduğu kimselerden yardım talep etmesinin sebebine gelince; ilim ehli arasında bu hususta bir görüş ayrılığı vardır. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun sebebi, bana Mûsâ b. Hârûn'un anlattığı şu rivayettir: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: Allah Îsâ'yı [peygamber olarak] gönderip ona [insanları dine] davet etmesini emredince İsrâiloğulları onu sürgün edip [yurdundan] çıkardılar. Bunun üzerine o ve annesi yeryüzünde dolaşmaya çıktılar. Bir köyde bir adamın yanına indiler; adam onları misafir edip kendilerine iyilikte bulundu. O şehrin ise zorba ve haddi aşan bir kralı vardı. Bir gün o adam, üzerine bir tasa ve hüzün çökmüş bir vaziyette geldi ve evine girdi. [O sırada] Meryem adamın karısının yanındaydı. Meryem kadına: 'Kocanın nesi var? Onu üzgün görüyorum!' dedi. Kadın: 'Sorma!' dedi. [Meryem]: 'Bana anlat, umulur ki Allah onun sıkıntısını giderir' dedi. Kadın şöyle dedi: 'Bizim bir kralımız var; bizden her bir erkeğe bir gün tayin eder, o kişi kralı ve askerlerini doyurur, onlara şarap içirir; eğer bunu yapmazsa onu cezalandırır. İşte [krala ziyafet] hazırlamak istediği günün sırası [artık] kocama geldi; fakat buna yetecek imkânımız yok.' [Meryem] dedi ki: 'Ona söyle, tasalanmasın; ben oğluma söylerim, o da adam için dua eder ve bu sıkıntı bertaraf edilir.' Meryem bu durumu Îsâ'ya anlattı. Îsâ: 'Ey anneciğim! Şayet ben bunu yaparsam, bunda bir şer olur' dedi. [Meryem]: 'Sen aldırma; zira o bize iyilik etti ve ikramda bulundu' dedi. Îsâ: 'O halde ona söyle: Bu [ziyafet vakti] yaklaştığı zaman...'
فامْلأْ قُدورَك وخَوابيَك ماءً، ثم أَعْلِمْنى. فلمَّا مَلأهن أَعْلَمه، فدعا الله، فتحوَّل ما في القدورِ لحمًا ومَرَقًا وخبزًا، وما في الخَوابي [خمرًا، لم يَرَ الناسُ مثلَه قطُّ، وآتاه طعامًا]، فلمَّا جاء المَلِكُ أكَل، فلما شرِب الخمرَ سأل: مِن أين هذا الخمرُ؟ قال له: هي مِن أرض كذا وكذا. قال المَلِكُ: فإن خمرى أُوتَى بها مِن تلك الأرضِ، فليس هي مثلَ هذه. قال: مثل هذه. قال: هي مِن أرضِ أُخرى. فلما خلَّط على المَلكِ، اشْتَدَّ عليه، قال: فأنا أُخْبِرُك، عندى غلامٌ لا يَسْأَلُ الله شيئًا إلا أعطاه إياه، وإنه دعا الله، فجعَل الماءَ خمرًا. قال الملكُ، وكان له ابنٌ يريدُ أن يَسْتَخْلِفَه، فمات قبلَ ذلك بأيامٍ، وكان أحبَّ الخلقِ إليه، فقال: إن رجلًا دعا الله حتى جعَل الماءَ خمرًا، لَيُسْتَجابَنَّ له حتى يُحْيىَ ابنى. فدعا عيسى فكلَّمه، فسأَله أن يَدْعُوَ الله فيُحْيِيَ ابنَه، فقال عيسى: لا تَفْعَلْ، فإنه إن عاش كان شرًّا. فقال الملكُ: لا أُبالى أليس أراه؟ فلا أُبالى ما كان. فقال عيسى ﵇: فإن أحْيَيْتُه تَتْرُكونى أنا وأمى نَذْهَبُ أينما شِئْنا؟ قال الملكُ: نعم. فدعا الله، فعاش الغلامُ. فلمَّا رآه أهلُ مَمْلكتِه قد عاش، تَنادَوْا بِالسِّلاحِ. وقالوا: أَكَلَنا هذا، حتى إذا دنا موتُه يريدُ أن يَسْتَخْلِفَ ابنَه، فيَأْكُلَنا كما أَكَلَنا أبوه! فاقْتَتَلُوا. وذهَب عيسى وأمُّه، وصحِبهما يَهوديٌّ، وكان مع اليهوديِّ رَغيفان، ومع عيسى رغيفٌ، فقال له عيسى: شارِكْني. فقال اليهوديُّ: نعم. فلما رأَى أنه
[Îsâ ona:] “Kazanlarını ve küplerini suyla doldur, sonra bana haber ver” [dedi]. Adam onları doldurunca ona haber verdi. O da Allah'a dua etti; kazanlardakiler ete, çorbaya ve ekmeğe; küplerdekiler de [insanların bir benzerini asla görmedikleri bir şaraba dönüştü ve ona yiyecek verdi]. Kral gelince yedi, şarabı içtiğinde ise: “Bu şarap nereden?” diye sordu. Adam ona: “Falanca filanca yerin [şarabıdır]” dedi. Kral: “Benim şarabım da o diyardan getiriliyor ama böylesi değil” dedi. Adam: “Bunun gibidir” dedi, [ardından]: “Başka bir diyardandır” dedi. Krala karşı [sözü] karıştırıp çelişkiye düşünce Kral ona sert çıktı. Adam: “Sana haber vereyim; yanımda öyle bir delikanlı var ki Allah'tan ne dilerse O da ona verir. O Allah'a dua etti ve suyu şaraba dönüştürdü” dedi. Kralın yerine geçirmek istediği bir oğlu vardı ve bundan birkaç gün önce ölmüştü; insanların kendisine en sevgilisiydi. Kral şöyle dedi: “Allah'a dua edip suyu şaraba dönüştüren bir adama, oğlumu diriltmesi için dua ettiğinde de mutlaka icabet edilir.” Böylece Îsâ'yı çağırtıp onunla konuştu ve oğlunu diriltmesi için Allah'a dua etmesini istedi. Îsâ: “Bunu yapma! Zira o yaşarsa şer olur” dedi. Kral: “Umurumda değil! Yeter ki onu göreyim, ne olursa olsun aldırmam” dedi. Îsâ aleyhisselâm: “Peki, onu diriltirsem benim ve annemin dilediğimiz yere gitmemize izin verir misiniz?” dedi. Kral: “Evet” dedi. Bunun üzerine [Îsâ] Allah'a dua etti ve çocuk dirildi. Krallığının halkı çocuğun dirildiğini görünce silahlanma çağrısında bulundular ve: “Bu [kral] bizi sömürdü; tam ölümü yaklaşmışken oğlunu yerine geçirmek istiyor ki babasının bizi sömürdüğü gibi o da bizi sömürsün!” dediler ve birbirleriyle savaştılar. Îsâ ve annesi oradan ayrıldılar; bir Yahudi de onlara yoldaş oldu. Yahudinin yanında iki somun, Îsâ'nın yanında ise bir somun ekmek vardı. Îsâ ona: “Yiyeceğini benimle paylaş” dedi. Yahudi: “Olur” dedi. Ancak o...
ليس مع عيسى إلا رغيفٌ نَدِم. فلمَّا ناما جعَل اليهوديُّ يريدُ أن يَأْكُلَ الرغيفَ، فلما أكَل لُقمةً قال له عيسى: ما تَصْنَعُ؟ فيقولُ: لا شيءَ. فيَطْرَحُها، حتى فرَغ من الرغيفِ كلِّه. فلما أصْبَحا قال له عيسى: هَلُمَّ طعامَك. فجاء برغيفٍ، فقال له عيسى: أين الرغيفُ الآخرُ؟ قال: ما كان معى إلا واحدٌ. فسكت عنه عيسى. فانْطَلَقوا، فمرُّوا براعي غنمٍ، فنادَى عيسى: يا صاحبَ الغنم، أَجْزِرْنا شاةً مِن غنمِك. قال: نعم، أرْسِلْ صاحبَك يَأْخُذْها. فأَرْسَل عيسى اليهوديَّ، فجاء بالشاةِ، فذبَحوها وشوَوْها، ثم قال لليهوديِّ: كلْ ولا تَكْسِرُ عظمًا. فأكَلا، فلما شبِعوا قذَف عيسى العظامَ في الجلدِ، ثم ضرَبها بعصاه، وقال: قومى بإذنِ اللهِ. فقامت الشاةُ تَثْغُو، فقال: يا صاحبَ الغنمِ، خُذْ شاتَك. فقال له الراعى: مَن أنت؟ قال: أنا عيسى ابن مريمَ. قال: أنت الساحرُ! وفرَّ منه. قال عيسى لليهوديِّ: بالذي أحيا هذه الشاةَ بعد ما أكَلْناها، كم كان معك رغيفًا؟ فحلَف ما كان معه إلا رغيفٌ واحدٌ. فمرُّوا بصاحبِ بقرٍ، فنادَى عيسى، فقال: يا صاحبَ البقرِ، أجْزِرْنا مِن بقرِك هذه عِجْلًا. قال: ابْعَثْ صاحبَك يَأْخُذْه. قال: انْطَلِق يا يهوديُّ فجِئْ به. فانْطَلَق فجاء به. فذبَحه وشوَاه، وصاحبُ البقرِ يَنْظُرُ، فقال له عيسى: كُلْ ولا تَكْسِرُ عظمًا. فلمَّا فرَغوا قذَف العِظامَ في الجلدِ، ثم ضرَبه بعصاه، وقال: قُمْ بإذنِ اللهِ. فقام وله خُوارٌ. قال: خُذْ عجلَك. قال: ومَن أنت؟ قال: أنا عيسى. قال: أنت السَّحَّارُ! ثم فرَّ منه. قال اليهوديُّ: يا عيسى أحْيَيْتَه بعدَ ما أكَلْناه! قال عيسى: فبالذي أحْيَا الشاةَ بعد ما أكَلْناها، والعجلَ بعدَ ما أكَلْناه، كم كان معك رغيفًا؟ فحلَف
...Îsâ'nın yanında sadece bir somun ekmek [olduğunu görünce] pişman oldu. İkisi uyuduklarında Yahudi ekmeği yemek istedi. Bir lokma yediğinde Îsâ ona: "Ne yapıyorsun?" dedi. O da: "Hiçbir şey" diyerek lokmayı attı; nihayet ekmeğin tamamını bitirdi. Sabah olunca Îsâ ona: "Yiyeceğini getir" dedi. O da bir somun ekmek getirdi. Îsâ ona: "Diğer somun nerede?" diye sordu. O: "Yanımda sadece bir somun vardı" dedi. Îsâ ona bir şey demedi. Yola koyuldular ve bir koyun çobanına rastladılar. Îsâ seslendi: "Ey koyun sahibi! Bize koyunlarından bir koyun kesiver/bağışla." Çoban: "Olur, arkadaşını gönder de alsın" dedi. Îsâ Yahudiyi gönderdi, o da koyunu getirdi. Onu kesip kızarttılar, sonra [Îsâ] Yahudiye: "Ye ve hiçbir kemiği kırma" dedi. Yediler. Doyduklarında Îsâ kemikleri derinin içine koydu, sonra asasıyla ona vurdu ve: "Allah'ın izniyle kalk!" dedi. Koyun meleyerek ayağa kalktı. [Îsâ]: "Ey koyun sahibi, koyununu al!" dedi. Çoban ona: "Sen kimsin?" diye sordu. [Îsâ]: "Ben Meryem oğlu Îsâ'yım" dedi. Çoban: "Sen o sihirbazsın!" deyip ondan kaçtı. Îsâ Yahudiye: "Biz yedikten sonra bu koyunu dirilten hakkı için, yanında kaç somun vardı?" dedi. Yahudi, yanında sadece bir somun olduğuna yemin etti. Bir sığır sahibine rastladılar. Îsâ seslenip: "Ey sığır sahibi! Bu sığırlarından bize bir buzağı kesiver/bağışla" dedi. O da: "Arkadaşını gönder de alsın" dedi. [Îsâ]: "Git ey Yahudi, onu getir" dedi. O da gidip onu getirdi. Sığır sahibi bakarken onu kesip kızarttı. Îsâ ona: "Ye ve hiçbir kemiği kırma" dedi. Bitirdiklerinde kemikleri derinin içine koydu, sonra asasıyla ona vurup: "Allah'ın izniyle kalk!" dedi. Buzağı böğürerek ayağa kalktı. [Îsâ]: "Buzağını al!" dedi. Adam: "Sen de kimsin?" diye sordu. [Îsâ]: "Ben Îsâ'yım" dedi. Adam: "Sen o usta sihirbazsın!" dedi ve ardından ondan kaçtı. Yahudi: "Ey Îsâ! Onu yedikten sonra dirilttin!" dedi. Îsâ: "Koyunu biz yedikten sonra dirilten ve buzağıyı da biz yedikten sonra dirilten hakkı için, yanında kaç somun vardı?" dedi. Yahudi yemin edip...
باللهِ ما كان معه إلا رغيفٌ واحدٌ. فَانْطَلَقا حتى نزَلا قريةً، فنزل اليهوديُّ أعلاها، وعيسى في أسفلِها، وأخَذ اليهوديُّ عصا مثلَ عصا عيسى ، وقال: أنا الآن أُحْيى الموتى. وكان مَلِكُ تلك المدينةِ مريضًا شديدَ المرضِ، فانْطَلَق اليهوديُّ يُنَادِى: مَن يَبْتَغِى طبيبًا. حتى أتى مَلِكَ تلك القريةِ، فأُخْبِر بوَجَعِه، فقال: أدْخِلونى عليه، فأنا أُبْرِئُه، وإن رأيْتُموه قد مات فأنا أُحْيِيه. فقيل له: إن وجَعَ الملكِ قد أعْيا الأطِباءَ قبلَك، ليس مِن طبيبٍ يُداوِيه ولا يُفِيءُ دواؤُه شيئًا إلا أُمِر به فصُلِب. قال: أَدْخِلونى عليه، فإني سأبرئُه. فأُدْخِل عليه، فأَخَذ برِجْلِ المَلِكِ،، فضرَبه بعصاه حتى مات، فجعَل يَضْرِبُه بعصاهُ وهو ميتٌ، ويقولُ: قُمْ بإذنِ اللهِ. فأُخِذ ليُصْلَبَ، فبلَغ عيسى، فأقْبَل إليه، وقد رُفِع على الخشبةِ، فقال: أرأيْتُم إِن أَحْيَيْتُ لكم صاحبَكم أتَتْرُكون لي صاحبي؟ قالوا: نعم. فأحْيا اللهُ المَلِكِ لعيسى، فقام وأُنْزِل اليهوديُّ، فقال اليهوديُّ : يا عيسى، أنت أعْظَمُ الناسِ على مِنَّةً، واللهِ لا أفارِقُك أبدًا .
...yanında sadece bir somun olduğuna dair Allah'a yemin etti. Yola koyulup bir köye vardılar. Yahudi köyün üst tarafına, Îsâ da alt tarafına indi. Yahudi, Îsâ'nın asasına benzer bir asa edindi ve: 'Artık ölüleri ben diriltiyorum' dedi. O şehrin kralı ağır hastaydı. Yahudi: 'Tabip arayan var mı?' diye seslenmeye başladı. Nihayet o köyün kralının yanına vardı ve ona kralın hastalığı haber verildi. Yahudi: 'Beni onun yanına sokun, ben onu iyileştiririm; öldüğünü görseniz bile onu diriltirim' dedi. Kendisine: 'Kralın hastalığı senden önceki tabipleri aciz bıraktı; hiçbir tabip onu tedavi edemediği ve ilacı bir fayda vermediği gibi emredilip hepsi asıldı' denildi. Yahudi: 'Beni onun yanına sokun, ben onu mutlaka iyileştireceğim' dedi. Yanına sokulunca kralın ayağından tuttu ve asasıyla ona vurarak öldürdü. O ölmüş haldeyken Yahudi asasıyla ona vurmaya ve: 'Allah'ın izniyle kalk' demeye devam etti. Bunun üzerine Yahudi asılmak üzere yakalandı. Durum Îsâ'ya ulaştı; Yahudi darağacına çekilmişken Îsâ onun yanına vardı ve: 'Sizin için arkadaşınızı diriltirsem bana arkadaşımı bağışlar mısınız?' dedi. 'Evet' dediler. Allah Îsâ hürmetine kralı diriltti; kral ayağa kalktı ve Yahudi indirildi. Yahudi : 'Ey Îsâ, bana karşı insanların en büyük lütuf sahibisin; vallahi senden asla ayrılmayacağım' dedi.
قال عيسى - فيما حدَّثنا به محمدُ بنُ الحسينِ بن موسى، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ - لليهوديِّ: أَنْشُدُك بالذي أحْيَا الشاةَ والعِجلَ بعدَ ما أكَلْناهما، وأحْيَا هذا بعدَ ما مات، وأَنْزَلَك مِن الجِذْعِ بعدَ ما رُفِعْتَ عليه لتُصْلَبَ، كم كان معك رغيفًا؟ قال: فحلَف بهذا كلِّه، ما كان معه
Muhammed b. el-Hüseyn b. Mûsâ'nın bize rivayet ettiğine göre —bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı— Îsâ Yahudiye şöyle dedi: “İkisini de yedikten sonra koyunu ve buzağıyı dirilten, öldükten sonra şunu dirilten ve asılmak üzere üzerine çıkarıldıktan sonra seni ağaç kütüğünden indiren [Allah] hakkı için sana soruyorum: Yanında kaç somun vardı?” [Râvî] dedi ki: [Yahudi] bütün bunların üzerine yemin edip yanında...
إلا رغيفٌ واحدٌ. قال: لا بأسَ. فانْطَلَقا حتى مرَّا على كَنْزٍ قد حفَرَتْه السِّباعُ والدوابُّ، فقال اليهوديُّ: يا عيسى، لِمَن هذا المالُ؟ قال عيسى: دَعْه، فإن له أهلًا يَهلِكون عليه. فجعَلَت نفسُ اليهوديِّ تَطَلَّعُ إلى المالِ، ويَكْرَه أَن يَعْصِيَ عيسى، فانْطَلَق مع عيسى، ومرَّ بالمالِ أربعةُ نفرٍ. فلمَّا رأَوْهِ اجْتَمَعوا عليه، فقال اثنان لصاحِبَيْهما: انْطَلِقا فابْتاعا لنا طعامًا وشرابًا ودوابَّ نَحْمِلُ عليها هذا المالَ. فانْطَلَق الرجلان فابْتاعا دوابَّ وطعامًا وشرابًا، وقال أحدُهما لصاحبِه: هل لك أن نَجْعَلَ لصاحبَيْنا في طعامِهما سُمًّا، فإذا أكَلا ماتا، فكان المالُ بينى وبينَك؟ فقال الآخَرُ: نعم. ففعَلا، وقال الآخَران: إذا ما أَتَيَانا بالطعامِ، فَلْيَقُمْ كُلُّ واحدٍ إلى صاحبِه فيَقْتُله، فيكونَ الطعامُ والدوابُّ بينى وبينَك. فلما جاءا بطعامَهما قاما فقتَلاهما، ثم قعَدا على الطعامِ فأكَلا منه منه فماتا، وأُعْلِم ذلك عيسى،، فقال لليهوديِّ: أخْرِجْه حتى نَقْتَسِمَه. فَأَخْرَجه، فقسَمه عيسى بينَ ثلاثةٍ، فقال اليهوديُّ: يا عيسى، اتَّقِ الله ولا تَظْلِمْنى، فإنما هو أنا وأنت، ما هذه الثلاثةُ؟ قال له عيسى: هذا لي، وهذا لك، وهذا الثلُثُ لصاحبِ الرغيفِ. قال اليهوديُّ: فإن أخْبَرْتُك بصاحبِ الرَّغيفِ تُعْطِيني هذا المالَ؟ فقال عيسى: نعم. قال: أنا هو. قال عيسى: خُذْ حظى وحظَّك وحظَّ صاحبِ الرغيفِ، فهو حظُّك مِن الدنيا والآخرةِ. فلمَّا حمَله مشَي به شيئًا، فخُسِف به، وانْطَلَق عيسى ابن مريمَ، فمرَّ بالحَوارِيِّين وهم يَصْطادون السمكَ، فقال: ما تَصْنَعون؟ فقالوا: نَصْطادُ السمكَ. فقال: أفلا تَمْشون حتى نَصْطادَ الناسَ؟ قالوا: ومَن أنت؟ قال: أنا عيسى ابن مريمَ. فآمنوا به، وانْطَلَقوا معه، فذلك قولُ اللهِ ﷿: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}.
...yanında sadece bir somun ekmek olduğuna [yemin etti]. Îsâ: "Zararı yok" dedi. Yola koyuldular, derken yırtıcı hayvanların ve bineklerin eşelediği bir defineye rastladılar. Yahudi: "Ey Îsâ! Bu mal kime ait?" dedi. Îsâ: "Onu bırak; çünkü onun, uğrunda helak olacak sahipleri vardır" dedi. Yahudi'nin nefsi mala meyletti, fakat Îsâ'ya karşı gelmeyi de istemedi; böylece Îsâ ile birlikte yola devam etti. Derken o malın yanından dört kişilik bir grup geçti. Onu görünce başına toplandılar. İkisi diğer iki arkadaşına: "Gidin, bize yiyecek, içecek ve bu malı üzerine yükleyeceğimiz binekler satın alın" dedi. İki adam gidip binek, yiyecek ve içecek satın aldılar. Biri arkadaşına: "Şu iki arkadaşımızın yemeğine zehir koysak da yedikleri zaman ölseler, mal da seninle benim aramda kalsa ne dersin?" dedi. Diğeri: "Olur" dedi ve bunu yaptılar. Diğer ikisi de: "Bize yiyeceği getirdiklerinde her birimiz bir arkadaşına kalkıp onu öldürsün; böylece yiyecek ve binekler seninle benim aramda kalsın" dediler. İkisi yiyeceklerini getirince [ötekiler] kalkıp onları öldürdüler. Sonra yemeğin başına oturup ondan yediler ve [zehirlenip] öldüler. Bu durum Îsâ'ya bildirildi. Îsâ Yahudiye: "[Gömülen malı] çıkar da aramızda paylaştıralım" dedi. O da çıkardı. Îsâ onu üçe böldü. Yahudi: "Ey Îsâ! Allah'tan kork, bana haksızlık etme! Zira sadece sen ve ben varız, bu üç [pay] da nedir?" dedi. Îsâ ona: "Bu benim, bu senin, şu üçte bir de [üçüncü] somunun sahibinindir" dedi. Yahudi: "Eğer sana [üçüncü] somunun sahibini haber verirsem bu malı bana verir misin?" dedi. Îsâ: "Evet" dedi. Yahudi: "O [sahip] benim" dedi. Îsâ: "Benim payımı da senin payını da [üçüncü] somunun sahibinin payını da al; dünya ve ahiretten payın ancak budur!" dedi. Yahudi malı yüklenip onunla biraz yürüdükten sonra yer yarıldı ve yerin dibine geçirildi. Meryem oğlu Îsâ yoluna devam etti ve balık avlamakta olan havârilere rastladı. Onlara: "Ne yapıyorsunuz?" dedi. "Balık avlıyoruz" dediler. [Îsâ]: "Bizimle yürüyüp insanları avlamaz mısınız?" dedi. "Sen kimsin?" dediler. "Ben Meryem oğlu Îsâ'yım" dedi. Bunun üzerine ona iman ettiler ve onunla birlikte gittiler. İşte Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu [buna işaret etmektedir]: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “'Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?' deyince havâriler: 'Biziz Allah'ın yardımcıları; Allah'a iman ettik, sen de şahit ol ki bizler Müslümanlarız' dediler.”
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبادِ بن منصورٍ، عن الحسنِ في قولِه: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} الآية. قال: اسْتَنْصَر فنصَره الحَوارِيون، وظهَر عليهم .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd b. Mansûr'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince: 'Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?' dedi...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Îsâ yardım istedi; havâriler ona yardım etti ve onlara üstün geldi' .
وقال آخَرون: كان سبب اسْتِنْصارِ عيسى مَن اسْتَنْصَر؛ لأن مَن اسْتَنْصَر الحَوارِيين عليه كانوا أرادوا قتلَه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Îsâ'nın yardım istemesinin sebebi, havârilerden kendilerine karşı yardım istediği kimselerin onu öldürmek istemiş olmalarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} قال: كفروا وأرادُوا قتلَه، فذلك حينَ اسْتَنْصَر قومَه، قال: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince” [ayeti hakkında Mücâhid] dedi ki: İnkâr ettiler ve onu öldürmek istediler; işte o vakit kavminden yardım istedi ve: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ} “'Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?' dedi. Havâriler: 'Allah'ın yardımcıları biziz' dediler” .
والأنصارُ جمعُ نَصِيرٍ، كما الأشْرافُ جمعُ شَريفٍ، والأشهادُ جمعُ شَهيدٍ.
'el-Ensâr' (الأنصار), 'şerîf'in çoğulunun 'eşrâf', 'şehîd'in çoğulunun 'eşhâd' olması gibi, 'nasîr'in (yardımcının) çoğuludur.
وأما "الحواريُّون"، فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في السببِ الذي مِن أجلِه سُمُّوا حَواريِّين؛ فقال بعضُهم: سُمُّوا بذلك لبياضِ ثيابِهم.
'el-Havâriyyûn' (الحواريون) kelimesine gelince; tevil ehli kendilerine havâri denilmesinin sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Elbiselerinin beyazlığından dolayı bu isimle isimlendirildiler' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عُبيدٍ المُحارِبيُّ، قال: مما روَى أبي، قال: ثنا قيسُ بنُ الرَّبيعِ، عن مَيْسرةَ، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: إنما سُمُّوا الحواريين لبياضِ ثِيابهم.
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: [Bu,] babamın rivayet ettiklerindendir; dedi ki: Bize Kays b. er-Rebî‘, Meysere’den, [o] el-Minhâl b. Amr’dan, [o da] Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti; o şöyle dedi: "Onlar, ancak elbiselerinin beyazlığından dolayı havâriler diye isimlendirildiler."
وقال آخَرون: سُمُّوا بذلك لأنهم كانوا قَصَّارِين يُبيِّضون الثيابَ.
Başkaları ise: 'Elbiseleri yıkayıp beyazlatan çamaşırcılar (kassâr) oldukları için böyle isimlendirildiler' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن أبي أَرْطَاةَ، قال: الحواريُّون الغسَّالون الذين يحورُون الثيابَ؛ يَغْسِلونها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Ebû Ertât'tan anlattı; dedi ki: 'Havâriler elbiseleri beyazlatan, yani yıkayan çamaşırcılardır' .
وقال آخرون: هم خاصةُ الأنبياءِ وصَفُوتُهم.
Başkaları da: 'Onlar peygamberlerin en yakınları ve seçkinleridir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن رَوْحِ بن القاسمِ، أن قتادةَ ذكَر رجلًا مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ، فقال: كان مِن الحواريِّين. فقيل له: مَن الحَوارِيُّون؟ قال: الذين تصْلُحُ لهم الخِلافةُ .
Bize Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ravh b. el-Kâsım'dan anlattı; Katâde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adamı anıp: 'O havârilerdendi' dedi. Kendisine: 'Havâriler kimlerdir?' denilince: 'Hilafete layık olanlardır' dedi .
حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ [بن الحارثِ] قال: ثنا بشرُ بنُ عُمَارَةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ} [المائدة: ١١٢]. قال: أصْفياءُ الأنبياء .
Bana el-Mincâb [b. el-Hâris]'ten rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan O'nun: {إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ} “Hani havâriler demişlerdi ki” [el-Mâide: 112] kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Peygamberlerin seçkin dostlarıdır' .
وأشبه الأقوالِ التي ذكَرْنا في معنى الحواريِّين قولُ مَن قال: سُمُّوا بذلك لبياضِ ثيابِهم، ولأنهم كانوا غسَّالين.
Havârilerin anlamı hakkında zikrettiğimiz görüşlerin en uygunu; elbiselerinin beyazlığından ve çamaşırcı olduklarından dolayı böyle isimlendirildiklerini söyleyenin görüşüdür.
وذلك أن الحَوَرَ عندَ العربِ شدةُ البياضِ، ولذلك سُمِّيَ الحُوَّارَى مِن
Bunun sebebi şudur: Arapların nezdinde haver (الحَوَر), aşırı beyazlıktır. Bu sebeple yiyeceklerden [elde edilen] huvvârâ (الحُوَّارَى)...
الطعامِ: حُوَّارَى؛ لشدةِ بياضِه، ومنه قيل للرجلِ الشديدِ البياضِ مُقْلةِ العينَيْن: أحورُ. وللمرأةِ: حوراءُ.
...beyaz una aşırı beyazlığından dolayı 'huvvârâ' (حُوَّارَى) denilmiştir. Gözbebeğinin çevresi son derece beyaz olan erkeğe 'ahver' (أحور), kadına ise 'havrâ' (حوراء) denilmesi de bundandır.
وقد يَجوزُ أن يكونَ حواريُّو عيسى كانوا سُمُّوا بالذي ذكَرْنا مِن تبييضِهم الثيابَ، وأنهم كانوا قَصَّارِين، فعُرِفوا بصحبةِ عيسى، واخْتيارِه إيَّاهم لنفسِه أصحابًا وأنصارًا، فجرَى ذلك الاسمُ لهم، واسْتُعْمِل حتى صار كلُّ خاصةٍ للرجلِ مِن أصحابِه وأنصارِه حَوَارِيَّه، ولذلك قال النبي ﷺ: "لكلِّ نبيٍّ حَوارِيٌّ، وحَوارِيَّ الزبيرُ" . يعنى خاصتُه، وقد تُسَمِّي العربُ النساء اللَّواتي مَساكنُهن القرَى والأمصارُ: "حَوَارِيَّاتٍ"، وإنما سُمِّينَ بذلك لغلبةِ البياضِ عليهن، ومن ذلك قولُ أبي جَلْدةَ اليَشْكُريِّ :
Îsâ'nın havârilerinin elbiseleri beyazlatmaları ve çamaşırcı olmaları sebebiyle zikrettiğimiz bu isimle isimlendirilmiş olmaları; sonra Îsâ'ya arkadaşlıkları ve Îsâ'nın onları kendisi için arkadaş ve yardımcılar olarak seçmesiyle tanınmaları, bu ismin onlara alem olması ve nihayetinde bir kimsenin arkadaşlarından ve yardımcılarından olan en has adamına 'havârisi' denilecek kadar yaygınlaşması da mümkündür. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Her peygamberin bir havârisi vardır; benim havârim de Zübeyr'dir' buyurmuştur; yani onun en has adamıdır. Araplar köylerde ve şehirlerde yaşayan kadınlara 'havâriyyât' adını verirler ki onlara bu ismin verilmesi tenlerindeki beyazlığın baskın olmasındandır. Ebû Celde el-Yeşkürî'nin şu sözü de bundandır:
فقلْ للحَواريَّاتِ يَبْكِين غيرَنا … ولا تَبْكِنا إلا الكلابُ النَّوابِحُ
O şehirli beyaz kadınlara söyle, bizim dışımızdakilere ağlasınlar... Bize ise havlayan köpeklerden başkası ağlamasın.
ويعنى بقولِه: {قَالَ الْحَوَارِيُّونَ}: قال هؤلاء الذين صفتُهم ما ذكَرْنا مِن تبْيِيضِهم الثيابَ: {آمَنَّا بِاللَّهِ}: صدَّقْنا باللهِ واشهَد أنت يا عيسى بأننا مسلمُون.
O'nun: {قَالَ الْحَوَارِيُّونَ} “Havâriler dediler ki” kavliyle; nitelikleri elbiseleri beyazlatmak şeklinde zikrettiğimiz kimselerin: {آمَنَّا بِاللَّهِ} “Allah'a inandık”, yani Allah'ı tasdik ettik ve sen de ey Îsâ bizim müslüman olduğumuza şahit ol dedikleri kastedilmektedir.
وهذا خبرٌ من اللهِ ﷿ أن الإسلامَ دينُه الذي ابْتَعَث به عيسى والأنبياءَ قبلَه، لا النصرانيةَ ولا اليهوديةَ، وتَبْرِئَةٌ مِن اللهِ لعيسى ممَّن انْتَحَل النصرانيةَ، ودان بها، كما برَّأ إبراهيمَ من سائرِ الأديانِ غيرِ الإسلامِ، وذلك احْتِجاجٌ مِن اللهِ تعالَى ذكرُه لنبيِّه ﷺ على وفدِ نَجْرانَ.
Bu, İslâm'ın; Allah azze ve celle'nin Îsâ'yı ve ondan önceki peygamberleri kendisiyle gönderdiği dini olduğuna, Hristiyanlık veya Yahudilik olmadığına dair Allah'tan bir haberdir. Aynı zamanda İslâm dışındaki diğer dinlerden İbrâhîm'i beri kıldığı gibi, Hristiyanlığı benimseyip ona bağlanan kimselerden de Îsâ'yı Allah'ın beri kılmasıdır. İşte bu, zikri yüce olan Allah'ın, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Necrân heyetine karşı [sunduğu] bir delilidir.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} والعُدْوانَ {قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ} وهذا قولُهم الذي أصابُوا به الفضلَ مِن ربِّهم، {وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} لا كما يقولُ هؤلاء الذين يُحاجُّونك فيه - يعنى وفدَ نصارَى نَجْرانَ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den anlattı: {فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ} “Îsâ onlardaki inkârı” ve düşmanlığı hissedince {قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ} “'Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?' dedi. Havâriler: 'Allah'ın yardımcıları biziz; Allah'a inandık' dediler”. Bu, Rableri katından fazilete eriştikleri sözleridir. {وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “bizim müslüman olduğumuza sen de şahit ol” dediler; seninle onun hakkında tartışan şu kimselerin -yani Necrân Hristiyanları heyetinin- söylediği gibi değil .
القولُ في تأويلِ قولِه: {رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣)}.
O'nun: {رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣)} “Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz” kavlinin teviline dair açıklama:
وهذا خبرٌ مِن اللهِ ﷿ عن الحَواريِّين أنهم قالوا: {رَبَّنَا آمَنَّا} أَي: صدَّقْنا {بِمَا أَنْزَلْتَ} يعنى: بما أنْزلتَ على نبيِّك عيسى مِن كتابِك، {وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ} يعنى بذلك: صِرْنا أتباعَ عيسى، على دينِك الذي ابْتَعَثْتَه به، وأعوانَه على الحقِّ الذي أرْسَلْتَه به إلى عبادِك.
Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'tan havârilerin şöyle dediklerine dair bir haberdir: {رَبَّنَا آمَنَّا} “Rabbimiz! İnandık”, yani tasdik ettik {بِمَا أَنْزَلْتَ} “indirdiğine”, yani peygamberin Îsâ'ya indirdiğin Kitabına; {وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ} “ve Peygamber'e uyduk”, yani kendisiyle gönderdiğin dinin üzere Îsâ'nın tâbileri ve kullarına kendisiyle gönderdiğin hak üzere onun yardımcıları olduk.
وقولُه: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} يقولُ: فأَثْبِتْ أسماءَنا مع أسماءِ الذين شهِدُوا بالحقِّ، وأَقَرُّوا لك بالتوحيدِ، وصدَّقوا رُسُلَك، واتَّبعوا أمرَك ونهيَك، فاجْعَلنا في عِدادِهم ومعهم، فيما تُكْرِمُهم به مِن كَرامتِك، وأَحِلَّنا مَحَلَّهم، ولا تَجْعَلْنا ممَّن كفَر بك، وصدَّ عن سبيلِك، وخالَف أمرَك ونهيَك.
O'nun: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “artık bizi şahitlerle beraber yaz” kavli ise şöyle demektir: Bizim isimlerimizi de hakka şahitlik eden, senin birliğini ikrar eden, peygamberlerini tasdik eden, emir ve yasaklarına uyan kimselerin isimleriyle beraber kaydet; ikramından onlara bahşettiğin lütuf içinde bizi de onların sayısına ve aralarına kat, bizi onların makamına yerleştir; seni inkâr eden, senin yolundan alıkoyan, emir ve yasaklarına karşı gelen kimselerden kılma.
يُعَرِّفُ خلقَه جلَّ ثناؤُه بذلك سبيلَ الذين رضِىَ أقوالَهم وأفعالَهم، ليَحْتَذوا طريقَهم، ويَتَّبِعُوا مِنْهاجَهم، فيَصِلوا إلى مثلِ الذي وصَلوا إليه مِن درجاتِ كرامتِه، ويُكَذِّبُ بذلك الذين انْتَحَلوا مِن المِلَلِ غيرَ الحَنيفيَّةِ المسلمةِ، في دَعْواهم على أنبياءِ اللهِ، أنهم كانوا على غيرِها، ويَحْتَجُ به على الوفدِ الذين حاجُّوا رسولَ اللهِ ﷺ مِن
Övgüsü yüce olan [Allah], bununla kullarına sözlerinden ve amellerinden razı olduğu kimselerin yolunu tanıtmaktadır ki onların izinden gitsinler, yollarına uysunlar ve böylece onların O'nun lütfundan eriştikleri mertebelerin benzerine erişsinler. Yine bununla, teslimiyeti esas alan Hanîflik dışındaki dinleri benimseyip de Allah'ın peygamberlerinin bu dinden başkası üzere olduklarını iddia eden kimseleri yalanlamakta ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya girişen heyete karşı hüccet getirmektedir:
أهلِ نَجْرانَ، بأنَّ قِيلَ مَن ﵁ مِن أتْباعِ عيسى، كان خلافَ قِيلِهم، ومِنْهاجَهم غيرُ مِنْهاجِهم.
...Necrân ehlinden heyete karşı; Îsâ'nın Allah'ın kendilerinden razı olduğu radıyallâhu anhüm tâbilerinin sözlerinin bu heyetin sözlerine zıt olduğunu ve yollarının da onların yolundan farklı olduğunu hüccet olarak getirmektedir.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ}. أي: هكذا كان قولُهم وإيمانُهم .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den anlattı: {رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz”; yani onların sözleri ve imanları işte böyleydi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٥٤)}.
O'nun: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٥٤)} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavlinin teviline dair açıklama:
يعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ومكَر الذين كفَروا من بني إسرائيلَ. وهم الذين ذكَر اللهُ أن عيسى أحَسَّ منهم الكفرَ.
Senâsı yüce olan [Allah] bununla: 'İsrâiloğulları'ndan inkâr edenler tuzak kurdular' [anlamını] kasteder. Bunlar, Allah'ın, Îsâ'nın kendilerinden inkârı hissettiğini zikrettiği kimselerdir.
وكان مكرُهم الذي وصَفَهم اللهُ به مُواطَأةَ بعضِهم بعضًا على الفَتْكِ بعيسى وقتلِه، وذلك أن عيسى صلواتُ اللهِ عليه بعدَ إخْراجِ قومِه إيَّاه وأمَّه مِن بين أظهُرِهم، عاد إليهم، فيما حدَّثنا محمدُ بنَ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: ثم إن عيسى سار بهم، يعْنى بالحَوارِيِّين الذين كانوا يَصْطادون السمكَ، فآمَنوا به واتَّبَعوه إذ دعاهم، حتى أتَى بنى إسرائيلَ ليلًا فصاح فيهم، فذلك قولُه: {فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ} الآية [الصف: ١٤].
Allah'ın kendilerini nitelendirdiği tuzakları, Îsâ'ya suikast düzenleyip onu öldürmek üzere birbirleriyle anlaşmalarıydı. Zira Allah'ın salâtı üzerine olsun Îsâ, kavmi onu ve annesini aralarından çıkardıktan sonra tekrar onlara dönmüştü; nitekim Muhammed b. el-Huseyn'in bize anlattığı, onun: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, onun: Bize Esbât, es-Süddî'den naklettiği rivayette: Sonra Îsâ onlarla, yani balık avlarken kendilerini davet ettiğinde ona iman edip uyan havârilerle birlikte yürüdü ve geceleyin İsrâiloğulları'na gelip onların arasında seslendi. İşte O'nun: {فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ} “İsrâiloğulları'ndan bir zümre inandı, bir zümre de inkâr etti” ayeti [es-Saf: 14] bunu ifade etmektedir.
وأما مكرُ اللهِ بهم، فإنه - فيما ذكَر السُّدِّيُّ - إلقاؤُه شَبَهَ عيسى على بعضِ أتْباعِه، حتى قتَله الماكِرون بعيسى، وهم يَحْسَبونه عيسى، وقد رفَع اللهُ ﷿ عيسى قبلَ ذلك.
Allah'ın onlara kurduğu tuzağa gelince; bu -es-Süddî'nin zikrettiğine göre- Îsâ'ya tuzak kuranların, Îsâ zannederek onu öldürmeleri için [Allah'ın] Îsâ'nın benzerini tâbilerinden birinin üzerine bırakmasıdır. Oysa Allah azze ve celle Îsâ'yı bundan önce [katına] yükseltmişti.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: ثم إن بني إسرائيلَ حصَروا عيسى وتسعةَ عشَرَ رجلًا من الحَوارِيِّين في بيتٍ، فقال عيسى لأصحابِه: مَن يَأْخُذُ صُورتي فيُقْتَلَ وله الجنةُ؟ فأخَذها رجلٌ منهم، وصُعِد بعيسى إلى السماءِ، فذلك قولُه: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ}. فلمَّا خرَج الحَوَارِيُّون أبْصَروهم تسعةَ عشرَ، فأخْبَروهم أن عيسى قد صُعِد به إلى السماءِ، فجعَلوا يَعُدُّون القومَ، فيَجِدُونهم يَنْقُصون رجلًا مِن العِدَّةِ، ويَرَوْن صورة عيسى فيهم، فشكُّوا فيه، وعلى ذلك قتَلوا الرجلَ، وهم يُرَوْنَ أنه عيسى، وصلَبوه، فذلك قول الله ﷿: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} [النساء: ١٥٧].
Nitekim bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: Sonra İsrâiloğulları Îsâ'yı ve havârilerden on dokuz kişiyi bir evde kuşattılar. Îsâ ashabına: 'Kendisine cennet verilmek üzere benim suretime bürünmeyi ve öldürülmeyi kim kabul eder?' dedi. Onlardan bir adam bunu kabul etti ve Îsâ göğe yükseltildi. İşte O'nun: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavli bunu anlatır. Havâriler dışarı çıktıklarında onları on dokuz kişi olarak gördüler; havâriler onlara Îsâ'nın göğe yükseltildiğini haber verdiler. Topluluğu saymaya başladılar ve sayının bir kişi eksik olduğunu gördüler, fakat içlerinde Îsâ'nın suretini de görüyorlardı; bu yüzden şüpheye düştüler. Bunun üzerine adamı Îsâ zannederek öldürdüler ve astılar. İşte Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli bunu ifade eder: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Halbuki onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine benzer gösterildi” [en-Nisâ: 157].
وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ معْنى مَكْرِ اللهِ بهم اسْتِدْراجَه إياهم؛ ليَبْلُغَ الكتابُ أجلَه، كما قد بيَّنا ذلك في قولِ اللهِ: {اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} [البقرة: ١٥].
Allah'ın onlara tuzak kurmasının anlamı; yazılmış olan hüküm eceline ulaşıncaya kadar onları mühlet vererek derece derece helake yaklaştırması (istidrâc) olması da muhtemeldir; nitekim Allah'ın: {اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Allah onlarla alay eder” [el-Bakara: 15] kavlinde bunu açıklamıştık.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}.
Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettirecek olan, seni kendime yükseltecek olan ve seni inkâr edenlerden arındıracak olan benim.'”
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ومكَر اللهُ بالقومِ الذين حاوَلوا قتلَ عيسى مع كفرِهم باللهِ، وتكذيبِهم عيسى فيما أتاهم به مِن عندِ ربِّهم، إذ قال اللهُ جل ثناؤُه: إنى مُتَوَفِّيك. فهو {إِذْ} صلةٌ مِن قولِه: {وَمَكَرَ اللَّهُ} يعنى: ومكَر اللهُ بهم حينَ قال اللهُ لعيسى: إنى مُتوفِّيك ورافِعُك إلى فتوَفَّاه ورفَعه إليه.
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah'ı inkâr etmeleri ve Îsâ'nın Rablerinden kendilerine getirdiği şeyleri yalanlamaları sebebiyle Îsâ'yı öldürmeye teşebbüs eden topluluğa Allah, şânı yüce olan Allah'ın: 'Şüphesiz seni vefat ettireceğim' buyurduğu vakit tuzak kurdu. Buradaki {إِذْ} “hani/o vakit” lafzı, O'nun: {وَمَكَرَ اللَّهُ} “Allah da tuzak kurdu” kavliyle bağlantılıdır; yani: Allah Îsâ'ya: 'Şüphesiz seni vefat ettirecek ve kendime yükseltecek olan benim' dediğinde onlara tuzak kurdu, nitekim onu vefat ettirdi ve kendi katına yükseltti.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنَى "الوفاةِ" التي ذكَرها اللهُ ﷿ في هذه الآية؛ فقال بعضُهم: هي وفاةُ نومٍ. وكان معنَى الكلامِ على مَذْهَبِهِم: إني مُنِيمُك
Sonra tevil ehli, azîz ve celîl olan Allah'ın bu ayette zikrettiği "vefat"ın anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, uyku vefatıdır. Onların benimsediği görüşe göre kelamın anlamı şöyledir: 'Şüphesiz seni uyutacak olan benim
ورافعُك في نومِك.
ve uykunda seni yükseltecek olan benim.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ}. قال: يعنى وفاةَ المنَامِ؛ رفَعه اللهُ في مَنامِه. قال الحسنُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ لليهودِ: "إن عيسَى لم يَمُتْ، وإنه راجِعٌ إليكم قبلَ يومِ القيامةِ" .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek olan benim” kavli hakkında nakletti, dedi ki: 'Uyku vefatını kastetmektedir; Allah onu uykusunda yükseltti.' el-Hasan dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere şöyle buyurdu: "Şüphesiz Îsâ ölmedi ve o, kıyamet gününden önce size dönecektir."
وقال آخَرون: معنى ذلك: إنى قابضُك مِن الأرضِ فرافِعُك إليَّ. قالوا: ومعنَى الوفاةِ القبضُ. كما يُقالُ: تَوفَّيْتُ مِن فلانٍ مالىَ عليه. بمعنى: قبَضْتُه واسْتَوْفَيْتُه. قالوا: فمعنَى قولِه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ}. أي: قابضُك مِن الأرض حيًّا إلى جِوارِى، وآخِذُك إلى ما عندِى بغيرِ موتِ، ورافعُك مِن بين المشركين وأهلِ الكفرِ بك.
Başkaları ise şöyle dediler: 'Bunun anlamı: Seni yeryüzünden kabzedip (alacak) ve kendime yükseltecek olan benim, demektir.' Dediler ki: 'Vefatın anlamı kabzetmektir (almaktır); nitekim: 'Filancadan bendeki alacağımı teveffî ettim' denir ki bu, onu teslim aldım ve tam olarak tahsil ettim demektir.' Dediler ki: O'nun: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek ve kendime yükseltecek olan benim” kavlinin anlamı: 'Seni yeryüzünden diri olarak katıma alacak, ölüm olmaksızın seni yanımdaki mertebeye ulaştıracak ve seni müşriklerin ve seni inkâr edenlerin arasından yükseltecek olan benim' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا ضَمْرةُ بنُ ربيعةَ، عن ابن شَوْذَبٍ، عَن مَطَرٍ الوَرَّاقِ في قولِ اللهِ: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ}. قال: مُتَوفِّيك مِن الدنيا، وليس بوفاةِ موتٍ .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Damre b. Rebîa, İbn Şevzeb'den, o da Matar el-Verrâk'tan Allah'ın: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek olan benim” kavli hakkında anlattı, dedi ki: 'Seni dünyadan alacağım demektir, ölüm vefatı değildir.'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنا مَعمرٌ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, ...'den
الحسنِ في قولِه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ}. قال: مُتَوَفِّيكَ مِن الأرضِ .
el-Hasan'dan O'nun: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek olan benim” kavli hakkında haber verdi, dedi ki: 'Seni yeryüzünden alacak olanım [demektir].'
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. قال: فرَفْعُه إياه إليه تَوَفِّيه إياه، وتَطْهيرُه مِن الذين كفرُوا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; O'nun: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz seni vefat ettirecek, kendime yükseltecek ve inkâr edenlerden arındıracak olan benim” kavli hakkında dedi ki: 'Onu kendi katına yükseltmesi, onu vefat ettirmesi (alması) ve inkâr edenlerden arındırmasıdır.'
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، أن كعبَ الأحْبارِ قال: ما كان اللهُ ﷿ لِيُمِيتَ عيسى ابنَ مريمَ، إنما بعَثه اللهُ داعيًا ومُبَشِّرًا يَدعو إليه وحدَه، فلما رأَى عيسى قلَّةَ مَن اتَّبَعه، وكثرةَ مَن كذَّبه، شكَا ذلك إلى اللهِ ﷿، فأَوْحَى اللهُ إليه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ}. وليس مَن رفَعْتُه عندى ميِّتا، وإنى سأَبْعَثُك على الأعورِ الدجالِ، فتَقْتُلُه، ثم تَعِيشُ بعدَ ذلك أربعًا وعشرين سنةً، ثم أُمِيتُك مِيتةَ الحيِّ. قال كعبُ الأحبارِ: وذلك يُصَدِّقُ حديثَ رسولِ اللهِ ﷺ حيثُ قال: "كيف تَهْلِكُ أمةٌ أنا في أوَّلِها، وعيسى في آخرها؟ " .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih nakletti; Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: 'Azîz ve Celîl olan Allah Meryem oğlu Îsâ'yı öldürecek değildi; Allah onu yalnızca bir davetçi ve müjdeci olarak, sadece Kendisine davet etmesi için göndermişti. Îsâ kendisine uyanların azlığını ve kendisini yalanlayanların çokluğunu görünce, bunu Azîz ve Celîl olan Allah'a şikâyet etti. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek ve kendime yükseltecek olan benim.” Yanıma yükselttiğim kimse ölü değildir. Şüphesiz seni kör Deccal'e karşı göndereceğim ve onu öldüreceksin; sonra bunun ardından yirmi dört yıl yaşayacaksın, sonra da seni dirilerin ölümüyle öldüreceğim.' Ka'b el-Ahbâr dedi ki: 'Bunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Başında benim, sonunda Îsâ'nın bulunduğu bir ümmet nasıl helak olur?" buyurduğu hadis doğrulamaktadır.'
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ}. أي: قابضُك.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ} “Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettirecek olan benim”; yani: seni kabzedecek (alacak) olanım.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيّ}. قال: {مُتَوَفِّيكَ} قابضُك. قال: و {مُتَوَفِّيكَ} و {وَرَافِعُكَ} واحدٌ. قال: ولم يَمُتْ بعدُ حتى يَقْتُلَ الدجالَ، وسيَموتُ. وقرَأ قولَ اللهِ ﷿: {وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا}. قال: رفَعه اللهُ إليه قبلَ أن يكونَ كهْلًا. قال: ويَنْزِلُ كَهْلًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيّ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek ve kendime yükseltecek olan benim” buyruğu hakkında şöyle dedi: “{مُتَوَفِّيكَ} Seni kabzedecek (katıma alacak) olanım, demektir.” Dedi ki: “{مُتَوَفِّيكَ} ile {وَرَافِعُكَ} aynı [anlamdadır].” [Yine] dedi ki: “Deccâl'i öldürünceye kadar henüz ölmemiştir ve [vakti gelince] ölecektir.” Ardından Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlini okudu: {وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا} “O, beşikte de yetişkin çağında da insanlarla konuşur”. Dedi ki: “Allah, yetişkin çağına (kehl) gelmeden önce onu katına yükseltti.” [Yine] dedi ki: “Ve yetişkin (kehl) olarak inecektir.”
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسنِ، في قولِ اللهِ ﷿: {يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} الآية كلّها. قال: رفَعه اللهُ إليه، فهو عندَه في السماءِ .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} “Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettirecek ve kendime yükseltecek olan benim” ayetinin tamamı hakkında nakletti, dedi ki: 'Allah onu katına yükseltti; o, O'nun katında semadadır.'
وقال آخَرون: معنى ذلك: إنِّي مُتَوَفِّيك وفاةَ موتٍ.
Başkaları ise şöyle dediler: 'Bunun anlamı: Şüphesiz seni ölüm vefatıyla vefat ettireceğim, demektir.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنَى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ}. يقولُ: إني مُمِيتُك .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ} “Şüphesiz seni vefat ettirecek olan benim” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Şüphesiz seni öldürecek olanım, demektedir.'