فعَل ذلك رسولُ اللهِ ﷺ انْخَزَلوا فامْتَنَعُوا مِن المُلاعَنةِ، ودَعَوْا إلى المُصالَحَةِ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapınca geri çekildiler , lanetleşmekten kaçındılar ve sulh yapmaya çağırdılar.
كالذى حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن مُغيرةَ، عن عامرٍ، قال: فأُمِر - يعنى النبيَّ ﷺ بمُلاعنتِهم - يعني بمُلاعنةِ أهلِ نَجْرانَ - بقولِه: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} الآية. فتَواعَدوا أن يُلاعِنوه، وواعَدوه الغدَ، فانْطَلَقوا إلى السيدِ والعاقبِ، و [كانا أعقلَهم] فتابَعاهم، فانْطَلَقوا إلى رجلٍ منهم عاقلٍ، فذكَروا له ما فارَقوا عليه رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: ما صنَعْتُم! وندَّمَهم، وقال لهم: إن كان نبيًّا، ثم دعا عليكم، لا يُغْضِبُه اللهُ فيكم أبدًا، ولئن كان مَلِكًا، فظهَر عليكم لا يَسْتَبْقِيكم أبدًا. قالوا: فكيف لنا وقد واعَدَنا؟ فقال لهم: إذا غدَوْتُم إليه، فعرَض عليكم الذي فارِقْتُموه عليه، فقولوا: نَعوذُ باللهِ. فإن دعاكم أيضًا، فقولوا: نَعوذُ باللهِ. ولعلَّه أن يُعْفِيَكم مِن ذلك. فلما غدَوْا، غدا النبيُّ ﷺ مُحْتَضِنًا حَسَنًا، آخِذًا بيدِ الحسينِ، وفاطمةُ تَمْشِى خلفَه، فدَعاهم إلى الذي فارَقُوه عليه بالأمسِ، فقالوا: نَعوذُ باللهِ. ثم دعاهم، فقالوا: نَعوذُ باللهِ، مِرارًا، قال: "فإن أبَيْتُم فأَسْلِمُوا، ولكم ما للمُسْلِمين، وعلَيْكم ما علَى المسْلِمين كما قال اللهُ ﷿، فإن أبَيْتُم فأعْطُوا الجِزْيةَ عن يدٍ وأنتم صاغرون كما قال اللهُ ﷿". قالوا: ما نَمْلِكُ إلا أنفسَنا. قال: "فإن أبَيْتُم فإنى أنْبِذُ إليكم على سواءٍ كما قال اللهُ ﷿". قالوا: ما لنا طاقةٌ بحربِ العربِ، ولكن نُؤَدِّى الجزيةَ. قال: فجعَل عليهم في كلِّ سنةٍ ألفَى حُلَّةٍ؛ ألفًا في رجبٍ، وألفًا في صَفَرٍ. فقال
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muğîre'den, o da Âmir'den nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “Sana gelen ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa...” ayetiyle onlarla -yani Necran ehliyle- lanetleşmekle emrolundu. Bunun üzerine onunla lanetleşmek üzere sözleştiler ve ertesi gün için randevulaştılar. Ardından Seyyid ve Âkıb'a gittiler; [bu ikisi onların en akıllıları idi], onlar da kendilerine uydular. Sonra içlerinden akıllı bir adama gidip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ne üzerinde ayrıldıklarını anlattılar. O da: “Ne yaptınız siz!” diyerek onları pişman etti ve kendilerine şöyle dedi: “Eğer o bir peygamber ise ve sonra aleyhinize dua ederse, Allah sizin hakkınızda onu asla öfkeli (cevapsız) bırakmaz. Şayet bir hükümdar ise ve size üstün gelirse, sizi asla sağ bırakmaz.” Onlar: “Peki onunla sözleşmişken ne yapabiliriz?” dediler. O da kendilerine şöyle dedi: “Sabahleyin onun yanına vardığınızda, kendisiyle üzerinde ayrıldığınız şeyi size teklif ederse: 'Allah'a sığınırız' deyin. Eğer sizi tekrar [lanetleşmeye] çağırırsa, [yine] deyin: 'Allah'a sığınırız.' Umulur ki sizi bundan muaf tutar.” Sabah olunca Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Hasan'ı kucağına almış, Hüseyin'in elinden tutmuş, Fâtıma da arkasından yürür halde sabahleyin [onların yanına] vardı. Onları dün üzerinde ayrıldıkları şeye davet etti. Onlar: “Allah'a sığınırız” dediler. Sonra onları tekrar davet etti; defalarca “Allah'a sığınırız” dediler. [Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Eğer kabul etmezseniz Müslüman olun; Müslümanların lehine olan [haklar] sizin de lehinize, onların aleyhine olan [yükümlülükler] sizin de aleyhinize olur. Nitekim aziz ve celil olan Allah da böyle buyurmuştur. Şayet bunu da kabul etmezseniz, aziz ve celil olan Allah'ın buyurduğu gibi küçülmüş (boyun eğmiş) olarak kendi ellerinizle cizyeyi verin.” Onlar: “Bizim canlarımızdan başka bir şeyimiz yok” dediler. [Allah Resûlü]: “Şayet bunu da kabul etmezseniz, aziz ve celil olan Allah'ın buyurduğu gibi aramızdaki ahdi eşit şartlarda bozar, size bildiririm” buyurdu. Onlar: “Bizim Araplarla savaşmaya gücümüz yetmez; fakat cizyeyi öderiz” dediler. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine [Allah Resûlü] onlara her yıl iki bin takım elbise [ödemeyi] yükümlülük kıldı; bin tanesi receb ayında, bin tanesi de safer ayında [verilecekti]. Ardından
النبيُّ ﷺ: "لَقَد أتانيَ البَشيرُ بهَلَكةِ أهلِ نَجْرانَ، حتى الطيرُ على الشجرِ - أو العصافيرُ على الشجرِ - لو تَمُّوا على الملاعنةِ" .
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer lanetleşmeye devam etselerdi, ağaçtaki kuşlara -yahut ağaçtaki serçelere- varıncaya kadar Necrân ehlinin helak olacağı müjdesi bana gelmişti" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، قال: فقلتُ للمغيرةِ: إن الناسَ يَرْوُون في حديثِ أهلِ نَجْرانَ أن عليًّا كان معهم . فقال: أما الشعبيُّ فلم يَذْكُرْه، فلا أَدْرِى لسُّوءِ رأى بني أميةَ في عليٍّ، أولم يَكُنْ في الحديثِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr anlattı, dedi ki: Muğîre'ye: 'İnsanlar Necrân ehli hadisinde Ali'nin de onlarla beraber olduğunu rivayet ediyorlar ' dedim. Dedi ki: 'Şa'bî'ye gelince o bunu zikretmedi; Emevîlerin Ali hakkındaki kötü görüşünden dolayı mıdır, yoksa hadiste mi yoktu bilemiyorum.'
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} إلى قولِه: {فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}: فدعاهم إلى النَّصَفِ، وقطَع عنهم الحُجَّةَ، فلما أتَى رسولَ اللهِ ﷺ الخبرُ مِن اللهِ عنه، والفصلُ مِن القَضاءِ بينَه وبينَهم، وأمَره بما أمَره به مِن ملاعنتِهم، [إن ردُّوا] عليه، دعاهم إلى ذلك، فقالوا: يا أبا القاسم، دَعْنا نَنْظُرْ في أمرِنا، ثم نَأْتِيك بما نُرِيدُ أن نَفْعَلَ فيما دعَوْتَنا إليه. فانْصَرَفوا عنه، ثم خلَوْا بالعاقبِ، وكان ذا رأيِهم، فقالوا: يا عبدَ المسيحِ، ما تَرَى؟ قال: واللهِ يا معشرَ النصارى، لقد عرَفْتُم أن محمدًا لنَبيٌّ مرسَلٌ، ولقد جاءَكم بالفصلِ مِن خبرِ صاحبِكم، ولقد علِمْتُم ما لاعَن قومٌ نبيًّا قطُّ، فبقِى كبيرُهم، ولا نبَت صغيرُهم، وإنه للاستئصالُ منكم إن فعَلْتُم، فإن كنتم قد أبَيْتُم إلا إلْفَ دينِكم، والإقامةَ على ما أنتم عليه مِن القولِ في صاحبِكم، فوادِعوا الرجلَ، ثم انْصَرِفوا إلى بلادِكم حتى يُرِيَكُم زَمَنٌ رَأيَهِ. فَأَتَوْا رسولَ اللهِ ﷺ فقالوا: يا أبا القاسمِ، قد رأيْنا ألا نُلاعِنَك، وأن نَتْرُكَك على
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den [şöyle dediğini] anlattı: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “Şüphesiz bu, elbette gerçek kıssadır” ayetinden { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “...şahit olun ki biz Müslümanlarız deyin” kavline kadar: [Böylece] onları insafa davet etti ve mazeret yollarını kesti. Allah'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onunla ilgili haber ve onunla onlar arasındaki kesin hüküm gelip de kendisine [söylediklerini] reddetmeleri durumunda onlarla lanetleşmesini emredince onları buna davet etti. Onlar: "Ey Ebu'l-Kāsım! Durumumuza bakmamız için bize müsaade et, sonra bizi davet ettiğin şey hususunda ne yapmak istediğimize dair sana geliriz" dediler. Bunun üzerine onun yanından ayrıldılar ve aralarındaki görüş sahibi [danışmanları] olan Âkıb ile baş başa kaldılar. Ona: "Ey Abdülmesîh! Ne dersin?" dediler. O şöyle dedi: "Vallahi ey Hristiyan topluluğu! Şüphesiz Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğunu pekala bildiniz. Ve sahibiniz (İsa) hakkındaki haberin en kesin olanını size getirdiğini de bildiniz. Yine bildiniz ki, hiçbir topluluk bir peygamber ile asla lanetleşmemiştir ki onların ne büyükleri hayatta kalmış ne de küçükleri yetişip büyümüştür. Eğer bunu yaparsanız, bu kesinlikle kökünüzün kazınması demektir. Şayet kendi dininize alışkanlığınızdan ve sahibiniz hakkında söylediğiniz söz üzere kalmaktan başka bir şeyi kabul etmiyorsanız, o adamla barış [antlaşması] yapın, sonra da zaman size kendi görüşünü gösterene kadar memleketinize dönüp gidin." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dediler: "Ey Ebu'l-Kāsım! Seninle lanetleşmemeyi ve seni [kendi]
دينِك، ونَرْجِعَ على دينِنا، ولكن ابْعَثْ معنا رجلًا مِن أصحابِك تَرْضاه لنا، يَحْكُمُ بينَنا في أشياءَ قد اخْتَلَفْنا فيها مِن أموالِنا، فإنكم عندَنا رِضًى .
dinin üzere bırakıp kendi dinimiz üzere dönmeyi uygun gördük. Fakat mallarımızdan aramızda ihtilaf ettiğimiz birtakım şeylerde aramızda hüküm vermesi için bizim için razı olacağın ashabından bir adamı bizimle gönder; zira siz bizim nezdimizde güvenilir kimselersiniz' .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا عيسى بنُ فَرْقَدٍ، عن أبي الجارودِ، عن زيدِ بن عليٍّ في قولِه: {تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ} الآية. قال: كان النبيُّ ﷺ وعليٌّ وفاطمةُ والحسنُ والحسينُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Ferkad, Ebü'l-Cârûd'dan, o da Zeyd b. Ali'den O'nun: {تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ} “Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım...” ayeti hakkında nakletti: Şöyle dedi: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin idi.'
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} الآية، فأخَذ - يعنى النبيِّ ﷺ بيدِ الحسنِ والحسينِ وفاطمةَ، وقال لعليٍّ: "اتْبَعْنا". فخرَج معهم، فلم يَخْرُجُ يومئذٍ النصارى، وقالوا: إنا نَخافُ أن يكونَ هذا هو النبيَّ ، وليس دعوةُ النبيِّ كغيرِها. فتخَلَّفوا عنه يومَئذٍ، فقال النبيُّ ﷺ: "لو خرَجوا لَاحْتَرَقوا". فصالَحوه على صلحٍ، على أن له عليهم ثمانين ألفًا، فما عجِزَت الدَّراهمُ ففى العُروضِ؛ الحُلَّةُ بأربعين، وعلى أن له عليهم ثلاثًا وثلاثين درعًا، وثلاثًا وثلاثين بعيرًا، وأربعةً وثلاثين فرسًا غازيةً كلَّ سنةٍ، وأن رسولَ اللهِ ﷺ ضامنُ لها حتى نُؤَدِّيَها إليهم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “Sana gelen ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa...” ayeti [hakkında]: O -yani Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem- Hasan'ın, Hüseyin'in ve Fâtıma'nın elinden tuttu ve Ali'ye: "Bizi takip et" dedi. Onlarla beraber çıktı. O gün Hristiyanlar çıkmadılar ve: 'Bunun o peygamber olmasından korkuyoruz ; zira bir peygamberin duası başkasınınki gibi değildir' dediler. O gün ona karşı çıkmaktan geri durdular. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer çıksalardı yanıp kül olurlardı" buyurdu. Kendilerine düşen seksen bin [dirhem] karşılığında bir sulh yaptılar; dirhemler yetmezse eşyadan ödenecekti; her takım elbise kırk [dirhem] değerinde idi. Ayrıca her sene üzerlerine otuz üç zırh, otuz üç deve ve otuz dört cihad atı [vermeleri şart koşuldu]; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunları onlara geri verinceye kadar bunların kefili idi .
حدَّثنا بشرُ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ دعا وفدًا مِن وفدِ نَجْرانَ مِن النصارى، وهم الذين حاجُّوه في عيسى، فنكَصوا عن ذلك، وخافوا. وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "والذي نفسُ محمدِ بيدِه، إن كان العذابُ لقد تَدَلَّى على أهلِ نَجْرانَ، ولو فعَلوا لَاسْتُؤْصِلوا عن
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem, Hristiyanlardan olan Necran heyetinden bir grubu [mübâheleye] davet etti; onlar İsa hakkında kendisiyle tartışan kimselerdi. Fakat bundan geri durup çekindiler ve korktular. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, azap muhakkak Necran halkının üzerine sarkmıştı; şayet [bunu] yapsalardı...
جَديدِ الأرضِ" .
yeryüzünün üzerinden kökleri kazınırdı" .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ}. قال: بلَغَنا أن النبيَّ ﷺ خرَج ليُداعىَ أهلَ نَجْرانَ، فلمَّا رأوْه خرَج، هابوا وفرِقوا، فرجَعوا. قال معمرٌ: قال قتادةُ: لمَّا أراد النبيُّ ﷺ [أَن يُباهِلَ] أَهْلَ نَجْرانَ أخَذ بيدِ حسنٍ وحسينٍ، وقال لفاطمةَ: "اتْبَعِينا". فلما رأى ذلك أعداءُ اللهِ رجَعوا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ} “Sana gelen ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Bize ulaştığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Necrân ehliyle karşılıklı lanetleşmek üzere çıktı. Onlar onun çıktığını görünce çekindiler, korktular ve geri döndüler. Ma'mer dedi ki: Katâde şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Necrân ehliyle [mübahele yapmak] isteyince Hasan ve Hüseyin'in elinden tuttu ve Fâtıma'ya: "Bizi takip et" dedi. Allah'ın düşmanları bunu görünce geri döndüler .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنا معمرٌ، عن عبدِ الكريم الجَزَريِّ، عن عكرمةَ عن ابن عباسٍ قال: لو خرَج الذين يُباهِلون النبيَّ ﷺ لَرجَعوا لا يَجِدون أهلًا ولا مالًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Abdülkerîm el-Cezerî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: 'Eğer Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile lanetleşmeye çıkanlar [bunu yapsalardı], ne bir aile ne de bir mal bulamadan [helak olmuş halde] dönerlerdi' .
حدَّثنا أبو كُريْبٍ، قال: ثنا زكريا بنُ عَدِيٍّ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بنُ عمرٍو، عن عبدِ الكَريمِ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ مثلَه .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Adiyy anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Amr, Abdülkerîm'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "والذي نفسي بيدِه لو لاعَنُونى ما حال الحولُ وبحَضْرتِهم منهم أحدٌ إلا أهْلَك اللهُ الكاذبين".
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «والذي نفسي بيدِه لو لاعَنُونى ما حال الحولُ وبحَضْرتِهم منهم أحدٌ إلا أهْلَك اللهُ الكاذبين» «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin ederim ki, eğer benimle lanetleşselerdi, aradan bir yıl geçmeden yanlarında onlardan hiç kimse kalmaz, Allah yalancıları mutlaka helak ederdi.»
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: ثنا ابن زيدٍ، قال: قيل لرسولِ اللهِ ﷺ: لو لاعَنْتَ القومَ، بمن كنتَ تَأتى حينَ قلتَ: {أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ}؟ قال: "حسنٌ وحسينٌ".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize İbn Zeyd anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Eğer o kavimle lanetleşseydin, {أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ} “Oğullarımızı ve oğullarınızı” dediğinde kimi getirecektin?' denildi. O da: "Hasan ve Hüseyin'i" buyurdu.
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا [أبو بكرٍ] الحنفيُّ، قال: ثنا المنذرُ بنُ ثعلبةَ، قال: ثنا عِلْباءُ بنُ أحمرَ اليَشْكُريُّ، قال: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ} الآية. قال : أَرْسَل رسولُ اللهِ ﷺ إلى [عليٍّ وفاطمةَ وابنَيْهما] الحسنِ والحسينِ، ودعا اليهودَ ليُلاعنَهم، فقال شابٌّ مِن اليهودِ: ويْحَكم، أليس عهدُكم بالأمسِ إخْوانَكم الذين مُسِخوا قِرَدةً وخَنازيرَ! لا تُلاعِنوا. فانتهوا .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize [Ebû Bekr] el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize el-Münzir b. Sa'lebe anlattı, dedi ki: Bize Ilbâ b. Ahmer el-Yeşkurî anlattı; dedi ki: Şu: {فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ} “De ki: Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı çağıralım...” ayeti inince , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Ali'ye, Fâtıma'ya ve iki oğulları] Hasan ile Hüseyin'e haber gönderdi ve Yahudileri kendileriyle lanetleşmek üzere davet etti. Yahudilerden genç bir adam: 'Yazıklar olsun size! Daha dün maymunlara ve domuzlara dönüştürülen kardeşlerinizin durumu aklınızda değil mi! Lanetleşmeyin!' dedi. Bunun üzerine vazgeçtiler .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)}.
Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.' Eğer yüz çevirirlerse: 'Şahit olun ki biz muhakkak Müslümanlarız' deyin. (64)”.
يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: {قُلْ} يا محمدُ لأهلِ الكتابِ، وهم أهلُ التوراةِ والإنجيل: {تَعَالَوْا}: هَلُمُّوا {إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ}. يعنى: إلى كلمةٍ عَدْلٍ
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: [Ey Muhammed!] Tevrat ve İncil ehli olan Kitap ehline: {قُلْ} “De ki:” {تَعَالَوْا} “Gelin!” yani [buraya] yönelin, {إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ} “Aramızda eşit olan bir kelimeye”, yani adil bir kelimeye [gelin].
بينَنا وبينَكم. والكلمةُ العَدْلُ هي أن نُوَحِّدَ الله فلا نَعْبُدَ غَيرَه، ونَبْرَأ مِن كُلِّ معبودٍ سواه، فلا نُشْرِكَ به شيئًا.
bizimle sizin aranızda [eşit olan bir kelimeye gelin]. O adaletli kelime de şudur: Allah'ı birleyelim , O'ndan başkasına ibadet etmeyelim , O'ndan başka her ilah edinilenden berî olalım ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım .
وقولُه: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا}. يقولُ: ولا يَدِينُ بعضُنا لبعضٍ بالطاعةِ فيما أمَر به مِن مَعاصِى اللهِ، ويُعَظِّمُه بالسجودِ له، كما يَسْجُدُ لربِّه، {فَإِنْ تَوَلَّوْا}. يقولُ: فإن أعْرَضوا عما دعَوْتَهم إليه مِن الكلمةِ السواءِ التي أمَرْتُك بدعائِهم إليها، فلم يُجِيبوك إليها، {فَقُولُوا} أيها المؤمنون للمُتَوَلِّين عن ذلك: {اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}.
O'nun: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا} “Ve birbirimizi rabler edinmeyelim” kavli; şöyle demektedir: 'Allah'a isyan sayılan şeyleri emrettiğinde birimiz diğerine itaati din edinmesin ve Rabbine secde ettiği gibi ona secde ederek onu tazim etmesin.' {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse”; şöyle demektedir: 'Onları davet etmeni sana emrettiğim eşit kelimeye yaptığın davetten yüz çevirir ve sana icabet etmezlerse', bundan yüz çevirenlere ey müminler : {اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “Şahit olun ki biz muhakkak Müslümanlarız” {فَقُولُوا} “Deyin”.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في مَن نزَلَت فيه هذه الآيةُ؛ فقال بعضُهم: نزلَت في يهودِ بني إسرائيلَ الذين كانوا حوالَىْ مدينةِ رسولِ اللهِ ﷺ.
Tevil ehli bu ayetin kimin hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sinin çevresinde bulunan İsrâiloğulları Yahudileri hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن نبيَ اللهِ ﷺ دعا يهودَ أهلِ المدينةِ إلى الكلمةِ السَّواءِ، وهم الذين حاجُّوا في إبراهيمَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine ehli Yahudilerini eşit kelimeye davet etmiştir; onlar da İbrahim hakkında tartışan kimselerdir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ دعا اليهودَ إلى الكلمةِ السَّواءِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den nakletti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudileri [aralarındaki] eşit kelimeye davet etmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: بلَغَنا أن النبيَّ ﷺ دعا يهودَ أهلِ المدينةِ إلى ذلك، فأبَوْا عليه، فجاهَدَهم. قال: دعاهم إلى قولِ اللهِ ﷿: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُم} الآية .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Bize ulaştığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine ehli Yahudilerini buna davet etti, onlar ise buna yanaşmadılar; o da onlarla cihat etti. Dedi ki: Onları Allah Azze ve Celle'nin: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُم} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin...” ayetine davet etti .
وقال آخَرون: بل نَزَلَت في الوفدِ مِن نصارَى نَجْرانَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine Necrân Hristiyanlarından olan heyet hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُم} الآية إلى قولِه: {فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}. قال: فدعاهم إلى النَّصَفِ، وقطَع عنهم الحُجَّةَ. يعنى وفد نَجْرانَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُم} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin...” ayetinden: {فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “Şahit olun ki biz muhakkak Müslümanlarız deyin” kavline kadar. Dedi ki: Onları insafa davet etti ve onların delillerini çürüttü. Necrân heyetini kastetmektedir .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: ثم دعاهم رسولُ اللهِ ﷺ يعنى الوفدَ من نصارَى نَجْرانَ - فقال: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} الآية .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları -yani Necrân Hristiyanlarından olan heyeti- davet etti ve şöyle buyurdu: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin...” ayeti .
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: ثنا ابن زيدٍ، قال: قال - يعني جلّ ثناؤُه -: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} في عيسى - على ما قد بيَّناه فيما مضَى - قال: فأبَوْا - يعنى الوفدَ مِن نَجْرانَ - فقال: ادْعُهم إلى أَيْسَرَ مِن هذا، قُلْ:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize İbn Zeyd anlattı; dedi ki: [Allah] -yani celle senâuhu- İsa hakkında şöyle buyurdu: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} “Şüphesiz bu, elbette gerçek kıssadır” -daha önce açıkladığımız üzere-. Dedi ki: Onlar -yani Necrân'dan gelen heyet- [bunu kabul etmekten] kaçındılar. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: Onları bundan daha kolay olanına çağır, [şöyle] de:
{يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُم}. فقَرأ حتى بلَغ {أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ}، فأبَوْا أن يَقْبَلوا هذا ولا الآخَرَ.
{يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُم} “Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin”. {أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp rabler [edinmeyelim]” kısmına kadar okudu; onlar ne bunu ne de diğerini kabul etmeye yanaşmadılar.
وإنما قلنا: عنَى بقولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} أهلَ الكتابَيْن؛ لأنهما جميعًا مِن أهِل الكتابِ، ولم يَخْصُصْ جلّ ثناؤُه بقولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} بعضًا دونَ بعضٍ، فليس بأن يَكونَ مُوَجَّهًا ذلك إلى أنه مقصودٌ به أهلُ التوراهِ بأولى منه بأن يَكونَ مُوَجَّهًا إلى أنه مقصودٌ به أهلُ الإنْجيلِ، ولا أهل الإنجيلِ بأولى أن يكونوا مَقْصودين به دونَ غيرِهم مِن أهلِ التوراةِ. وإذ لم يَكُنْ أحدُ الفريقين بذلك أولى مِن الاخَرِ؛ لأنه لا دلالةَ على أنه المخصوصُ بذلك من الاخرِ، ولا أثرَ صحيحٌ، فالواجبُ أن يكونَ كلُّ كتابيٍّ معنيًا به؛ لأن إفرادَ العبادةِ للهِ وحدَه، وإخلاصَ التوحيدِ له، واجبٌ على كلِّ مأمورٍ مَنْهيٍّ من خَلْقِ اللهِ، واسمُ أهلِ الكتابٍ يلزَمُ أهلَ التواةِ وأهلَ الإنجيلِ، فكان معلومًا بذلك أنه عُنِى به الفريقان جميعًا.
O'nun: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} “Ey Ehl-i Kitap!” kavliyle iki kitap ehlini kastettiğini söylememizin sebebi şudur: Çünkü onların ikisi birden Ehl-i Kitap'tandır ve sena-i celil olan [Allah], {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} “Ey Ehl-i Kitap!” kavliyle bazısını diğerinden ayrı tutmamıştır. Dolayısıyla bu hitabın Tevrat ehline yönelik olmasının amaçlanması, İncil ehline yönelik olmasının amaçlanmasından daha evlâ değildir; İncil ehlinin de Tevrat ehlinden ayrı olarak kastedilmiş olmaları daha evlâ değildir. İki fırkadan biri diğerine göre bu hitapta daha öncelikli olmadığına göre -çünkü birinin diğerinden ayrı olarak tahsis edildiğine dair ne bir delil ne de sahih bir rivayet vardır- her bir Ehl-i Kitap mensubunun bununla kastedilmiş olması zorunludur. Çünkü ibadeti yalnızca Allah'a has kılmak ve tevhidi O'na ihlasla adamak, Allah'ın yarattıklarından emredilen ve menedilen herkesin üzerine vaciptir. Ehl-i Kitap ismi de Tevrat ehlini ve İncil ehlini kapsar . Böylelikle bununla iki fırkanın birden kastedildiği anlaşılmış oldu.
وأما تأويلُ قولِه: {تَعَالَوْا} فإنه: أقْبِلوا وهَلُمُّوا. وإنما هو "تَفاعَلوا" مِن العلوِّ، فكان القائلَ لصاحبِه: تعالَ إليَّ. قائلٌ : تَفاعَل. مِن العُلُوِّ، كما يقالُ: تَدانَ منى من الدُّنُوِّ، وتَقارَبْ منى. مِن القربِ.
O'nun: {تَعَالَوْا} “Gelin” kavlinin teviline gelince; o: 'Yönelin ve gelin!' demektir. Bu kelime esasında 'el-ulüvv' (yükseklik) kökünden 'tefâ'alû' (تَفَاعَلُوا) veznindedir. Sanki arkadaşına: 'Bana doğru gel (teâle ileyye)' diyen kişi, yükseklik anlamından hareketle 'tefâ'al' (تَفَاعَلْ) demiş olmaktadır; nitekim yakınlık anlamındaki 'ed-dünüvv' kökünden 'tedâne minnî' (bana yaklaş) ve 'el-kurb' kökünden 'tekârab minnî' (bana yaklaş) denildiği gibi.
وقولُه: {إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ} فإنها الكلمهُ العَدْلُ. والسواءُ مِن نعتِ "الكلمةِ".
O'nun: {إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ} “Eşit olan bir kelimeye” kavli ise; adaletli kelimedir. es-Sevâ' (السواء) kelimesi, 'el-kelime' (الكلمة) kelimesinin sıfatıdır.
وقد اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ إتباعِ {سَوَاءٍ} في الإعرابِ "الكلمة"،
Arap dili âlimleri, {سَوَاءٍ} “eşit olan” kelimesinin irapta “el-kelime” (الكلمة) lafzına tâbi kılınış vechesi konusunda ihtilaf etmişlerdir;
وهو اسمٌ لا صفةٌ؛ فقال بعضُ نحويى البصرةِ: جُرَّ {سَوَاءٍ}؛ لأنها مِن صفةِ الكلمةِ، وهى العدلُ، وأراد مُسْتَويةً. قال: ولو أراد اسْتِواءً كان النصبُ، وإن شاء أن يَجْعَلَها على الاستواءِ ويَجُرَّ جاز، ويَجْعَلَهُ مِن صفةِ الكلمةِ، مثلَ الخَلْقِ؛ لأن الخلقَ هو المخلوقُ، والخلق قد يكونُ صفةً واسمًا، ويَجْعَلُ الاستواءَ مثلَ المُسْتَوِى، قال ﷿: {الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} [الحج: ٢٥]. لأن السَّواءَ للآخِرِ، وهو اسمٌ ليس بصفةٍ، فيُجْرَى على الأولِ، وذلك إذا أراد به الاسْتِواءَ، فإن أراد به مُسْتَوِيًا جاز أن يُجْرَى على الأولِ. والرفعُ في ذا المعنى جيِّدٌ؛ لأنها لا تُغيَّرُ عن حالِها، ولا تُثَنَّى، ولا تُجْمَعُ، ولا تُؤَنَّثُ، فَأَشْبَهَت الأسماءَ التي هي مثلُ عَدْلٍ ورضًى وجُنُبٍ، وما أشْبَهَ. ذلك، وقالوا - (أن نجعلَهم كالذين آمنوا وعمِلوا الصالحات سواءٌ محياهم ومماتُهم) -: فالسواءُ للمَحْيا، والمماتُ بهذا المبتدأُ.
Oysa o sıfat değil isimdir. Basra nahivcilerinin bazısı şöyle demiştir: {سَوَاءٍ} kelimesi kesre ile mecrur kılınmıştır; çünkü o 'el-kelime'nin sıfatındandır, o da adalettir ve bununla 'müsteviye' (eşit/adîl) anlamını kastetmiştir. Dedi ki: Şayet 'istivâ' (eşitlik) anlamını kastetseydi nasb (mansub) olurdu. Eğer onu istivâ üzere kılıp mecrur yapmak isterse bu da caizdir ve onu 'el-kelime'nin sıfatı kılar, tıpkı 'el-halk' (خلق) kelimesi gibi; çünkü 'halk' yaratılandır (mahlûk), nitekim 'halk' hem sıfat hem de isim olabilir; ve 'el-istivâ'yı da 'el-müstevî' gibi kılar. Nitekim Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: {الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} [Hac: 25] “...orada yerli ve dışarıdan gelen eşit olmak üzere insanlar için kıldığımız...”. Çünkü 'es-sevâ' sonrakine aittir ve o sıfat değil isimdir, bu yüzden ilkine irap bakımından tâbi kılınır. Bu durum, onunla 'el-istivâ' kastedildiğinde geçerlidir; şayet onunla 'müstevî' kastedilmişse ilkine tâbi kılınması caizdir. Bu anlamda ref (merfû) yapılması da güzeldir; çünkü o halinden değiştirilmez, tesniyesi (ikili), cemi (çoğulu) ve müennesi (dişili) yapılmaz; böylece adl (عَدْل), rızâ (رِضًى) ve cünüb (جُنُب) gibi isimlere ve benzerlerine benzemiştir. Onlar: '(Onları, iman edip salih ameller işleyenler gibi kılmamız; hayatları ve ölümleri eşit olarak...) ' kavlinde şöyle demişlerdir: Sevâ' (eşitlik) kelimesi 'el-mahyâ' (hayat) içindir; bu durumda 'el-memât' (ölüm) mübtedadır .
وإن شئْتَ أَجْرَيْته على الأولِ، وجَعَلْتَه صفةً مُقَدَّمةً، كأنها مِن سببِ الأولِ، فجَرَت عليه، وذلك إذا جَعَلْتَه في معنى مُسْتَوٍ. والرفعُ وجهُ الكلامِ كما فسَّرْتُ لك.
İstersen onu ilkine tâbi kılarsın ve sanki ilkinin sebebindenmiş gibi öne geçirilmiş bir sıfat yaparsın da ona irapça uyar; bu da onu 'müstevî' (eşit) anlamında kıldığında olur. Sana açıkladığım üzere kelamın asıl vechesi ref (merfû) olmasıdır.
وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: {سَوَاءٍ}: مصدرٌ وُضِع مَوْضِعَ الفعلِ، يعنى موضعَ مُتساويةٍ ومتساوٍ؛ فمرةً يَأتى على الفعلِ، ومرةً على المصدرِ، وقد يقالُ في {سَوَاءٍ} بمعنى عَدْلٍ: سِوًى وسُوًى. كما قال جل ثناؤُه: {مَكَانًا سُوًى} [طه: ٥٨]. وسُوىً يُرادُ به عدْلٌ ونَصَفٌ بيننا وبينَك. وقد رُوِى عن ابن مسعودٍ أنه كان
Kûfe nahivcilerinin bazısı ise şöyle demiştir: {سَوَاءٍ} [kelimesi], fiil yerine konulmuş bir mastardır; yani 'mütesâviye' ve 'mütesâvî' (eşit/denk) yerindedir. Bazen fiil [sıfat-fiil], bazen de mastar yerine gelir. Adalet anlamında {سَوَاءٍ} kelimesi için 'siven' ve 'süven' de denilebilir. Nitekim senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {مَكَانًا سُوًى} “[herkese] eşit/düz bir yer” [Tâhâ: 58]. 'Süven' ile bizimle senin aranda adalet ve insaf kastedilir. İbn Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre o...
يَقْرَأُ ذلك: (إلى كلمةٍ عَدْلٍ بينَنا وبينَكم) .
Bunu: '(Bizimle sizin aranızda adil olan bir kelimeye)' şeklinde okurdu .
وبمثلِ الذي قْلنا في تأويلِ قولِه: {إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} [وأَن] السواءَ هو العدلُ، قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye” kavlinin tevilinde söylediğimiz ve sevâ' kelimesinin adalet olduğu [yönündeki] görüşün benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ}: عَدْل بينَنا وبينَكم، {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ} الآية .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bizimle sizin aranızda adalete, {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ} “Yalnızca Allah'a kulluk edelim...” ayet[i] .
حدَّثني المثنى: قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا}. بمثلِه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin; yalnızca Allah'a kulluk edelim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım” kavli hakkında bunun bir benzerini nakletti .
وقال آخرون: هو قولُ لا إلهَ إلا اللهُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) sözüdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: قال أبو العاليةِ: كلمةُ السواءِ لا إلهَ إلا اللهُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den nakletti; o şöyle dedi: Ebu’l-Âliye şöyle demiştir: “Kelime-i sevâ (ortak kelime), 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) sözüdür.”
وأما قولُه: {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ}. فإن "أن" في موضعِ خفضٍ، على معنى: تعالَوْا إِلى أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا الله.
O'nun: {أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ} “Yalnızca Allah'a kulluk edelim” kavline gelince; 'en' (أنْ) edatı, 'Yalnızca Allah'a kulluk etmemeye gelin' anlamında cer (mecrur) konumundadır.
وقد بيَّنا معنى "العبادةِ" في كلامِ العربِ فيما مضَى، ودلَّلْنا على الصحيحِ مِن معانِيه بما أغنى عن إعادتِه .
Arap kelamında 'ibadet' kavramının anlamını daha önce açıklamış ve manalarından sahih olanını tekrarına gerek bırakmayacak şekilde delillendirmiştik .
وأما قولُه: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا}. فإن اتخاذَ بعضهم بعضًا ما كان بطاعةِ الأتْباعِ الرؤساءَ فيما أمَروهم به مِن مَعاصِي اللهِ، وَتَرْكِهِم مَا نَهَوْهم عنه مِن طاعةِ اللهِ، كما قال جل ثناؤُه: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا} [التوبة: ٣١].
O'nun: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا} “Ve birbirimizi rabler edinmeyelim” kavline gelince; onların birbirlerini [rab] edinmeleri , tâbilerin liderlerine Allah'a isyan sayılan konularda emrettikleri şeylerde itaat etmeleri ve Allah'a itaat sayılan konularda menettikleri şeyleri terk etmeleri suretiyle idi; nitekim sena-i celil olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا} [Tevbe: 31] “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler; oysa tek bir ilaha kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı”.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيْجٍ: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ}، يقولُ: لا يُطِعْ بعضُنا بعضًا في معصيةِ اللهِ، ويقالُ: إنّ تلك الربوبيةَ أن يُطِيعَ الناسُ سادتَهم وقادتَهم في غيرِ عبادةٍ، وإنْ لم يُصَلُّوا لهم .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı; dedi ki: İbn Cüreyc: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Ve Allah'ı bırakıp birbirimizi rabler edinmeyelim” [ayeti hakkında] şöyle dedi: 'Hiçbirimiz Allah'a isyanda diğerine itaat etmesin.' Şöyle de denir: 'Bu rubûbiyyet, insanların namaz kılmasalar dahi ibadet sayılmayan konularda efendilerine ve liderlerine itaat etmeleridir' .
وقال آخَرون: اتخاذُ بعضِهم بعضًا أربابًا سجودُ بعضِهم لبعضٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Birbirlerini rabler edinmeleri, birbirlerine secde etmeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، عن الحكمِ بن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer, el-Hakem b.
أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ}. قال: سجودُ بعضِهم لبعضٍ .
Ebân'dan, o da İkrime'den O'nun: {وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Ve Allah'ı bırakıp birbirimizi rabler edinmeyelim” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Birbirlerine secde etmeleridir .
وأما قولُه: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}. فإنه يعْنى: فإن توَلَّى الذين تَدْعُونهم إلى الكلمةِ السواءِ عنها وكفَروا، فقولوا أنتم أيُّها المؤمنون لهم: اشْهَدوا علينا بأنّا بما تولَّيْتُم عنه؛ مِن توحيدِ اللهِ، وإخلاصِ العُبودةِ له، وأنه الإلهُ الذي لا شَريكَ له، {مُسْلِمُونَ}، يعني: خاضِعون للهِ به، مُتَذَلِّلون له بالإقرارِ بذلك، بقلوبِنا وألسنتِنا.
O'nun: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “Eğer yüz çevirirlerse: Şahit olun ki biz muhakkak Müslümanlarız, deyin” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Şayet eşit kelimeye davet ettiğiniz kimseler bundan yüz çevirir ve inkâr ederlerse, siz ey müminler onlara şöyle deyin: Bizim, sizin yüz çevirdiğiniz Allah'ın birliği, kulluğun O'na ihlasla yapılması ve O'nun hiçbir ortağı olmayan ilah olduğu hususunda {مُسْلِمُونَ} “Müslümanlar olduğumuza” yani kalplerimizle ve dillerimizle bunu ikrar ederek O'na boyun eğen ve O'nun huzurunda zilletle eğilen kimseler olduğumuza şahit olun.
وقد بيَّنا معنَى "الإسلامِ" فيما مضَى، ودلَّلْنا عليه بما أغْنَى عن إعادتِه .
'İslam'ın anlamını daha önce açıklamış ve tekrarına gerek bırakmayacak şekilde delillendirmiştik .
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٥)}.
O'nun: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٥)} “Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavlinin tevili.
قال أبو جعفرٍ: يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ}: يا أهلَ التوراةِ والإنجيلِ. {لِمَ تُحَاجُّونَ}: لم تُجادِلون {فِي إِبْرَاهِيمَ}، وتُخاصِمون فيه؟ يعني: في إبراهيمَ خليلِ الرحمنِ صلواتُ اللهِ عليه.
Ebû Ca'fer dedi ki: Zikri yüce olan [Allah], {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} “Ey Ehl-i Kitap!” kavliyle: 'Ey Tevrat ve İncil ehli!' hitabını; {لِمَ تُحَاجُّونَ}: Niçin çekişip {فِي إِبْرَاهِيمَ}: İbrahim hakkında tartışıyorsunuz? yani Rahmân'ın halîli İbrahim -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- hakkında demeyi kastetmektedir.
وكان حِجاجُهم فيه ادِّعاءَ كلِّ فريقٍ مِن أهلِ هذين الكتابين أنه كان منهم، وأنه كان يَدِينُ دينَ أهلِ نِحْلته، فعابَهم اللهُ ﷿ بادِّعائِهم ذلك، ودلَّ على مُناقضتِهم ودَعْواهم، فقال: وكيف تَدَّعون أنه كان على ملَّتِكم ودينِكم، و دينُكم إما يهوديةٌ أو نصرانيةٌ، واليهوديُّ منكم يَزْعُمُ أَن دينَه إقامةُ
Onların onun hakkındaki çekişmesi, bu iki kitap ehlinden her bir grubun onun kendilerinden olduğunu ve kendi din mensuplarının dinine tâbi bulunduğunu iddia etmeleriydi. Allah azze ve celle bu iddiaları sebebiyle onları kınadı ve iddialarındaki çelişkiye işaret ederek şöyle buyurdu: Nasıl olur da onun sizin milletiniz ve dininiz üzere olduğunu iddia edersiniz? Oysa sizin dininiz ya Yahudiliktir ya da Hristiyanlıktır. Sizden Yahudi olan kimse, dininin
التوراةِ والعملُ بما فيها، والنصرانيُّ منكم يَزْعُمُ أن دينَه إقامةُ الإنجيلِ وما فيه، وهذان كتابان لم يَنْزِلا إلا بعدَ حينٍ مِن مَهْلِكِ إبراهيمَ ووفاتِه، فكيف يَكونُ منكم ؟ فما وجهُ اخْتِصامِكم فيه، وادِّعائكم أنه منكم، والأمرُ فيه على ما قد علِمْتُم؟
Tevrat'ı ikame etmek ve içindekilerle amel etmek olduğunu iddia eder; sizden Hristiyan olan da dininin İncil'i ve içindekileri ikame etmek olduğunu iddia eder. Oysa bu iki kitap ancak İbrahim'in vefatından ve helakinden nice zaman sonra indirilmiştir; öyleyse o nasıl sizden olabilir ? Durum bildiğiniz gibi iken, onun hakkında çekişmenizin ve onun sizden olduğunu iddia etmenizin gerekçesi nedir ?
وقيل: نزَلَت هذه الآيةُ في اختصامِ اليهودِ والنصارَى في إبراهيمَ، وادِّعاءِ كلِّ فريقٍ منهم أنه كان منهم.
Bu ayetin, Yahudi ve Hristiyanların İbrahim hakkında çekişmeleri ve onlardan her bir fırkanın onun kendilerinden olduğunu iddia etmesi üzerine indiği söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، وحدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: اجْتَمَعَت نصارَى نَجْرانَ وأخبارُ يهودَ عندَ رسولِ اللهِ ﷺ، فَتَنازَعُوا عندَه، فقالت الأحبارُ: ما كان إبراهيمُ إلّا يهوديًّا. وقالت النصارَى: ما كان إبراهيمُ إلا نصرانيًّا. فأنْزَل اللهُ ﷿ فيهم: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. قالت النصارى: كان نصرانيًّا. وقالت اليهودُ: كان يهوديًّا. فأَخْبَرَهم اللهُ أن التوارةَ والإنجيلَ [إِنما أُنْزِلا] من بعده، وبعدَه كانت اليهوديةُ والنصرانيّةُ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı. [Yine] bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Necran Hristiyanları ile Yahudi hahamları Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda toplandılar ve onun yanında çekiştiler. Hahamlar: "İbrahim ancak bir Yahudi idi." dediler. Hristiyanlar da: "İbrahim ancak bir Hristiyandı." dediler. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah onlar hakkında: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de kesinlikle ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” ayetini indirdi. Hristiyanlar: "O bir Hristiyandı." demiş, Yahudiler de: "O bir Yahudi idi." demişlerdi. Allah da onlara Tevrat ve İncil'in [ancak] ondan sonra indirildiğini ve Yahudilik ile Hristiyanlığın da ondan sonra [ortaya çıkmış] olduğunu bildirdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ}. يقولُ: لم تُحاجُّون في إبراهيمَ وتَزْعُمون أنه كان يهوديًّا أو نصرانيًّا، {وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ} - فكانت اليهوديةُ بعدَ التوراةِ، وكانت النصرانيةُ بعدَ الإنجيلِ - {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} ؟
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ} “Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle demektedir: Niçin İbrahim hakkında tartışıyor ve onun bir Yahudi veya Hristiyan olduğunu iddia ediyorsunuz? {وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ} “Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir” -nitekim Yahudilik Tevrat'tan sonra, Hristiyanlık da İncil'den sonra olmuştur- {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
وقال آخَرون: بل نزَلَت هذه الآيةُ في دَعْوَى اليهود إبراهيمَ أنه منهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu ayet, Yahudilerin İbrahim'in kendilerinden olduğunu iddia etmeleri hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ دعا يهودَ أهلِ المدينةِ إلى كلمةِ السواءِ، وهم الذين حاجُّوا في إبراهيمَ، [وزعَمُوا أنه مات] يهوديًّا، فأكْذَبَهم اللهُ ﷿، ونفاهم منه، فقال: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine ehli Yahudilerini eşit kelimeye davet etti; onlar da İbrahim hakkında tartışan ve [onun bir Yahudi olarak öldüğünü iddia eden] kimselerdi. Allah Azze ve Celle onları yalanladı ve onları ondan (İbrahim'den) uzaklaştırdı; böylece şöyle buyurdu: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ}. قال: اليهودُ ، برَّأَه اللهُ ﷿ منهم حينَ ادَّعَى كلُّ أمةٍ أنه منهم، وألْحَق به المؤمنين مَن كان مِن أهلِ الحَنِيفيةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Azze ve Celle'nin: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ} “Ey Ehl-i kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz?” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: "[Bunlar] Yahudilerdir. Her bir ümmet onun kendilerinden olduğunu iddia ettiğinde Allah Azze ve Celle onu onlardan tenzih edip akladı; Haniflik ehlinden olan müminleri de ona kattı."
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
وأما قولُه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. فإنه يعْنى: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}: أفلا تَفْقَهون خطأَ قِيلِكم: إنّ إبراهيمَ كان يهوديًّا أو نصرانيًّا، وقد علِمْتُم أن اليهوديةَ والنصرانيةَ حدَثَت مِن بعدِ مَهْلِكه بحينٍ؟
O'nun: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Yahudilik ve Hristiyanlığın onun vefatından nice zaman sonra ortaya çıktığını bildiğiniz halde: 'İbrahim Yahudi veya Hristiyandı' şeklindeki sözünüzün yanlışlığını {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}: kavramıyor musunuz ?
القولُ في تأويلِ قولِه: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦)}.
O'nun: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦)} “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” kavlinin tevili.
يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: ها أنتم القومُ الذين خاصَمْتُم وجَادَلْتُم {فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} مِن أَمرِ دينِكم الذي وجدتمُوه في كُتبِكم، وأتتكم به رسلُ اللهِ من عندِه، ومن غيرِ ذلك ممّا أوتيتُمُوه وثبَتت عندَكم صحَّتُه، {فَلِمَ تُحَاجُّونَ} يقولُ: فلم تجادلَون وتُخاصمُون {فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ}، يعني: في الذي لا علمَ
Cenâb-ı Hak bununla şunu kastetmektedir: İşte sizler, kitaplarınızda bulduğunuz, Allah'ın elçilerinin O'nun katından size getirdiği ve size verilen diğer şeylerden doğruluğu katınızda kesinleşen dininize dair hususlarda, yani {فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilginiz olan şeyde” tartıştınız ve çekişip durdunuz. {فَلِمَ تُحَاجُّونَ} buyurmaktadır; yani [hakkında] hiçbir bilginiz bulunmayan, {فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilginiz olmayan şeyde” niçin tartışıp çekişiyorsunuz? Yani hakkında hiçbir bilginiz...
لكم به من أمر إبراهيمَ ودينِه، ولم تَجِدُوه في كتبِ اللهِ، ولا أتَتْكم به أنبياؤُكم، ولا شاهَدتُموه فتعْلَموه.
olmayan, Allah'ın kitaplarında bulmadığınız, peygamberlerinizin size getirmediği ve bizzat şahit olup bilmediğiniz İbrahim'in durumu ve dini hakkında?
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ}: أمّا الذي لهم به علمٌ، فما حُرِّم عليهم وما أمِروا به، وأمّا الذي ليس لهم به علمٌ، فشأنُ إبراهيمَ .
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” kavli hakkında nakletti: Hakkında bilgileri olan şey; kendilerine haram kılınanlar ve emredilenlerdir. Hakkında bilgileri olmayan şey ise İbrahim'in durumudur .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ}. يقولُ: فيما شهِدتُم، ورأيتُم، وعاينتُم، {فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ}، فيما لم تُشاهِدوا، ولم تَرَوا، ولم تُعايِنوا، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız”. Şöyle der: Şahit olduğunuz, gördüğünüz ve müşahede ettiğiniz şeyde [tartıştınız], {فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Peki hakkında bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” yani şahit olmadığınız, görmediğiniz ve bizzat müşahede etmediğiniz şeyde, {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz”.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti .
وقولُه: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ: واللهُ يعلَمُ ما غاب عنكم فلم تُشاهِدُوه ولم تَرَوْه، ولم تَأْتِكم به رسلُه، مِن أمرِ إبراهيمَ وغيرِه مِن الأمورِ ومما تُجادِلون فيه؛ لأنه لا يَغِيبُ عنه شيءٌ، ولا يعزُبُ عنه علمُ شيء في السماواتِ ولا في الأرضِ، وأنتم لا تعلَمُون مِن ذلك إلا ما عايَنْتُم فشاهَدتم، أو أدْرَكتم علمَه بالإخبارِ والسَّماعِ.
Allah'ın: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah, İbrahim’in durumu ve diğer meseleler ile hakkında tartıştığınız hususlardan size gizli kalan, müşahede etmediğiniz, görmediğiniz ve elçilerinin size getirmediği şeyleri bilir. Çünkü O’na hiçbir şey gizli kalmaz; ne göklerde ne de yerde hiçbir şeyin ilmi O’ndan gizli kalıp kaybolmaz. Siz ise bunlardan ancak bizzat görüp şahit olduğunuz veya haber verilmesi ve işitilmesi yoluyla bilgisine ulaştığınız şeyleri bilebilirsiniz.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧)}.
Allah Azze ve Celle'nin: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧)} “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi” kavlinin tevili.
وهذا تكذيبٌ من اللهِ ﷿ دَعْوَى الذين جادَلُوا في إبراهيمَ ومَلَّتِه من اليهودِ والنصارَى، وادَّعَوْا أنه كان على ملتِهم، وتَبْرِئَةٌ لهم منه، وأنهم لدينِه مُخالفون، وقَضاءٌ منه ﷿ لأهلِ الإسلامِ ولأمةِ محمدٍ ﷺ أنهم هم أهلُ دينِه، وعلى مِنْهاجِه وشَرائعِه، دونَ سائرِ أهلِ المللِ والأدْيانِ غيرِهم.
Bu, Yahudi ve Hristiyanlardan İbrahim ve onun dini hakkında tartışıp onun kendi dinleri üzere olduğunu iddia edenlerin iddialarının Allah Azze ve Celle tarafından yalanlanması, İbrahim'in onlardan beri kılınması , onların onun dinine muhalif olduklarının [bildirilmesi] ve İbrahim'in dinine mensup olanların, diğer millet ve din mensupları değil, bilakis yalnızca İslâm ehli ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti olup onun yolu ve şeriatı üzere bulunduklarının Allah Azze ve Celle tarafından hükme bağlanmasıdır .
يقولُ اللهُ ﷿: ما كان إبراهيمُ يهوديًّا ولا نصْرانيًّا، ولا كان مِن المشركين الذين يعبُدون الأوثانَ والأصنامَ، أو مخلوقًا دونَ خالقِه الذي هو إلهُ الخلقِ وبارئُهم، {وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا}. يعنى: متَّبِعًا أمرَ اللهِ وطاعتَه، مستقيمًا على محجَّةِ الهُدَى التي أُمِر بلزومِها، {مُسْلِمًا}. يعنى: خاشعًا للهِ بقلبِه، متذلِّلًا له بجوارحِه، مُذعنًا لما فرَض عليه وأَلْزَمه مِن أحكامِه.
Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; ne de putlara ve heykellere yahut yaratılmışların ilahı ve yaratıcısı olan Yaratıcıyı bırakıp bir mahlûka tapan müşriklerdendi. {وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا} “Fakat o, dosdoğru/hanif [bir kimse] idi”; yani Allah'ın emrine ve itaatine uyan, sımsıkı sarılması emredilen hidayet caddesi üzerinde dosdoğru yürüyen [biriydi]. {مُسْلِمًا} “Müslümandı”; yani kalbiyle Allah'a huşû duyan, azalarıyla O'na boyun eğen, O'nun farz kılıp yüklediği hükümlerine itaat eden [biriydi].
وقد بيَّنا اختلافَ أهلِ التأويلِ في معنَى الحنيفِ فيما مضَى، ودلَّلْنا على القولِ الذي هو أولَى بالصحةِ مِن أقوالِهم، بما أغْنى عن إعادتِه [في هذا الموضعِ] .
Daha önce tevil ehlinin Hanif kelimesinin anlamı konusundaki ihtilafını açıklamış ve onların görüşleri arasından sıhhate en layık olan kavli delillendirerek [bu yerde] tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde ortaya koymuştuk.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك مِن التأويلِ قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta yaptığımız tevilin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينٍ الواسطيُّ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن داودَ، عن عامرٍ، قال: قالت اليهودُ: إبراهيمُ على ديننِا. وقالت النصارى: هو على دينِنا. فأنزل اللهُ ﷿: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا} الآية. فأكْذَبَهم اللهُ، وأدْحَض حُجّتَهم. يعنى اليهودَ الذين ادَّعَوْا أن إبراهيمَ مات يهوديًّا .
Bana İshak b. Şâhîn el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd'dan, o da Âmir'den nakletti; dedi ki: Yahudiler: "İbrahim bizim dinimizdendir" dediler. Hristiyanlar da: "O bizim dinimizdendir" dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا} “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı...” ayetini indirdi. Böylece Allah onları yalanladı ve delillerini çürüttü. Yani İbrahim'in Yahudi olarak öldüğünü iddia eden Yahudileri [yalanladı] .
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: أَخْبَرَني يعقوبُ بن عبدِ الرحمنِ الزهريُّ، عن موسى بن عُقْبَةَ، عن سالمِ بن عبدِ اللهِ - لا أُراه إلا يُحَدِّثُه عن أبيه - أن زيدَ بنَ عمرِو بن نُفَيلٍ خرَج إلى الشامِ يسألُ عن الدينِ ويَتْبَعُه، فلقِى عالمًا من اليهودِ، فسأله عن دينِه، وقال: إنى لعلِّى أن أدِينَ دينَكم، فأخبِرْني عن دينِكم. فقال له اليهوديُّ: إنك لن تَكونَ على دينِنا حتى تأخُذَ بنصيبِك مِن غضبِ اللهِ. قال زيدٌ: ما أَفِرُّ إلا من غضبِ اللهِ، ولا أَحْمِلُ مِن غضبِ اللهِ شيئًا أبدًا، وأنا أستطيعُ، فهل تدُلُّني على دينٍ ليس فيه هذا؟ قال: ما أعلَمُه إلا أن يكونَ حَنِيفًا. قال: وما الحنيفُ؟ قال: دينُ إبراهيمَ، لم يَكُ يهوديًّا ولا نصرانيًّا، وكان لا يعبُدُ إلا الله. فخرَج من عندِه، فلقِى عالمًا من النصارَى، فسأَله عن دينِه،
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ya‘kūb b. Abdirrahmân ez-Zührî, Mûsâ b. Ukbe'den, o da Sâlim b. Abdillâh'tan nakletti -ki onun bunu babasından rivayet ettiğini zannediyorum-; Zeyd b. Amr b. Nüfeyl dini araştırmak ve ona tâbi olmak üzere Şam'a çıktı. Yahudilerden bir âlimle karşılaştı ve ona dini hakkında soru sorup: "Belki sizin dininize girerim, bana dininizi anlat" dedi. Yahudi ona: "Allah'ın gazabından payını almadıkça asla bizim dinimiz üzere olamazsın" dedi. Zeyd: "Ben ancak Allah'ın gazabından kaçıyorum ve gücüm yettiği sürece Allah'ın gazabından hiçbir şeyi asla yüklenmem. Bana içinde bu [durum] bulunmayan bir din gösterebilir misin?" dedi. [Yahudi]: "Hanif olmasından başka [böyle bir din] bilmiyorum" dedi. [Zeyd]: "Hanif nedir?" diye sordu. [Yahudi]: "İbrahim'in dinidir; o ne Yahudi ne de Hristiyandı ve Allah'tan başkasına kulluk etmezdi" dedi. Bunun üzerine onun yanından çıktı ve Hristiyanlardan bir âlimle karşılaştı, ona da dini hakkında soru sordu,
فقال: إِنّى لعلِّى أن أدِينَ دينَكم، فأخبرْني عن دينِكم. قال: إنك لن تكونَ على دينِنا حتى تأخُذَ بنصيبِك من لعنةِ اللهِ. قال: لا أحتمِلُ من لعنةِ اللهِ شيئًا، ولا من غضبِ اللهِ شيئًا أبدًا، وأنا أستطيعُ، فهل تَدُلُّنى على دينٍ ليس فيه هذا؟ فقال له [نحوَ ما] قاله اليهوديُّ: لا أعلَمُه إلا أن يكونَ حَنيفًا. فخرَج مِن عندِهم وقد رضِى الذي أخبراه والذي اتَّفقا عليه مِن شأنِ إبراهيمَ، [فلم يزلْ رافعًا يديْه إلى اللهِ] ، وقال: اللَّهمَّ إنى أُشْهِدُك أني على دينِ إبراهيمَ .
ve: "Belki sizin dininize girerim, bana dininizi anlat" dedi. [Hristiyan]: "Allah'ın lanetinden payını almadıkça asla bizim dinimiz üzere olamazsın" dedi. [Zeyd]: "Ben Allah'ın lanetinden hiçbir şeyi ve Allah'ın gazabından hiçbir şeyi asla yüklenmem, gücüm yettikçe ; bana içinde bu olmayan bir din gösterebilir misin?" dedi. [Hristiyan] da ona Yahudinin söylediğinin [benzerini] söyledi: "Böyle bir dini bilmiyorum; meğerki hanif olsun" dedi. Zeyd onların yanından çıktı ; ikisinin haber verdiği ve İbrahim'in durumu hakkında ittifak ettikleri şeyden razı olmuştu. [Ellerini Allah'a kaldırmış vaziyette durdu] ve: "Allahım! Şüphesiz ben İbrahim'in dini üzere olduğuma Seni şahit tutuyorum" dedi .
القول في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)}.
Sena-i celil olan [Allah]'ın: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)} “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah, müminlerin velisidir/dostudur” kavlinin tevili.
يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ}: إن أحقَّ الناسِ بإبراهيمَ ونُصْرتِه وولايتِه، {لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ}، يعني: الذين سلَكوا طريقَه ومنهاجَه، فوحَّدوا الله مخلِصينَ له الدينَ، وسنُّوا سنّتَه، وشرَعوا شرائعَه، وكانوا للهِ حُنفاءَ
Sena-i celil olan [Allah], {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını” kavliyle şunu kastetmektedir: Şüphesiz İbrahim'e, ona yardım etmeye ve onun velayetine insanların en layık olanı, {لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} “ona uyanlardır”; yani onun yolunu ve metodunu takip eden, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'ı birleyen, onun sünnetini uygulayan, şeriatının hükümlerini tatbik eden ve Allah için hanifler...
مسلمين، غيرَ مشركين به، {وَهَذَا النَّبِيُّ} يعني محمدًا ﷺ، {وَالَّذِينَ آمَنُوا}، يعني: والذين صدَّقوا محمدًا وبما جاءَهم به مِن عندِ اللهِ، {وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ}، يقولُ: واللهُ ناصرُ المؤمنين بمحمدٍ، المُصَدِّقِين له في نبوَّتِه وفيما جاءَهم به مِن عندِه، على مَن خالَفهم مِن أهلِ المللِ والأدْيانِ.
O'na şirk koşmayan Müslümanlar olanlardır. {وَهَذَا النَّبِيُّ} “ve şu Peygamberdir”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “ve iman edenlerdir”; yani Muhammed'i ve Allah katından onlara getirdiklerini tasdik edenlerdir. {وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} “Allah, müminlerin velisidir”; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah; Muhammed'e iman eden, onun peygamberliğini ve katından kendilerine getirdiklerini tasdik eden müminlerin, millet ve din ehlinden kendilerine muhalefet edenlere karşı yardımcısıdır.
وبمثلِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ}. يقولُ: الذين اتَّبَعوه على ملتِه وسنتِه ومنهاجِه وفطرتِه، {وَهَذَا النَّبِيُّ} وهو نبيُّ اللهِ محمدٌ، {وَالَّذِينَ آمَنُوا} معه، وهم المؤمنون الذين صدَّقوا نبيَّ اللهِ واتَّبَعوه. كان محمدٌ رسولُ اللهِ ﷺ والذين معه من المؤمنين أولَى الناس بإبراهيمَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona uyanlardır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Onun dini, sünneti, metodu ve fıtratı üzere ona tabi olanlardır. {وَهَذَا النَّبِيُّ} “ve şu Peygamberdir”; o da Allah'ın peygamberi Muhammed'dir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “ve iman edenlerdir”; onunla birlikte olanlar, yani Allah'ın peygamberini tasdik edip ona tabi olan müminlerdir. Allah'ın elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminler İbrahim'e insanların en yakını idiler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى وجابرُ بنُ الكُرْديِّ والحسنُ بنُ أبى يحيى المَقْدسيُّ، قالوا: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبيه، عن أبي الضُّحَى، عن مَسْروقٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن لكلِّ نبيٍّ وُلاةً مِن النَّبِيِّين، وإن
Bize Muhammed b. el-Müsenna, Câbir b. el-Kürdî ve el-Hasen b. Ebî Yahyâ el-Makdisî anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o Ebû ed-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Mes‘ûd'dan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz her peygamberin peygamberler arasından velîleri (yakınları/dostları) vardır ve şüphesiz benim...»
وَلِيِّيَ منهم أبى وخليلُ ربِّي". ثم قرَأ: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} .
onlardan dostum/yakınım ise atam ve Rabbimin halilidir." Sonra: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah, müminlerin velisidir” [ayetini] okudu.
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ الفضلُ بنُ دُكينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبيه، عن أبي الضُّحَى، عن عبدِ اللهِ، أَرَاه قال: عن النبيِّ ﷺ. فذكَر نحوَه .
Bize İbnü'l-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o Ebû ed-Duhâ'dan, o Abdullah'tan -zannımca o: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den dedi- nakletti ve bunun benzerini zikretti .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: يقولُ اللهُ سبحانَه: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Sübhân olan Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ} “Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona uyanlardır”.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩)}.
O'nun: {وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩)} “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok arzu etti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar” kavlinin tevili.