يعْنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَدَّتْ}: تمَنَّت، {طَائِفَةٌ} يعني: جماعةٌ، {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}، وهم أهلُ التوراةِ من اليهودِ، وأهلُ الإنجيلِ من النصارَى، {لَوْ يُضِلُّونَكُمْ}، يقولُ: لو يَصُدُّونكم أيُّها المؤمنونَ عن الإسلامِ، ويَرُدُّونكم عنه إلى ما هم عليه من الكفرِ، فيُهْلِكونكم بذلك.
Sena-i celil olan [Allah], {وَدَّتْ} “arzu etti” kavliyle temenni etti; {طَائِفَةٌ} “bir grup” kavliyle bir topluluk; {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden” kavliyle Yahudilerden Tevrat ehli ile Hristiyanlardan İncil ehli; {لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} “sizi saptırmayı” kavliyle de şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Keşke sizi İslâm'dan çevirip döndürseler de kendi üzerlerinde bulundukları küfre saptırsalar ve böylece sizi helak etseler [diye arzu ettiler].
والإضلالُ في هذا الموضعِ الإهلاكُ، من قولِ اللهِ ﷿: {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} [السجدة: ١٠]. يعنى: إذا هلَكْنا. ومنه قولُ الأخْطَلِ في هجاءِ جَريرٍ :
Bu makamda idlâl (saptırma/yok etme), helak etmek demektir. Bu, Allah Azze ve Celle'nin: {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ} [Secde: 10] “Onlar: 'Biz toprakta kaybolup (helak olup) gittiğimiz zaman, gerçekten biz mi yeni bir yaratılış içinde olacağız?' dediler” buyruğundan [alınmadır]. Yani: Helak olduğumuz zaman [demektir]. Ahtal'ın, Cerîr'i hicvederken söylediği şu söz de bu kabildendir:
كنتَ القَذَى في موجِ أَكْدَرَ مُزْيدٍ … قذَف الأَتِيُّ به فضَلَّ ضَلَالًا
Sen bulanık ve köpüklü bir dalgadaki çerçöp gibiydin; / Sel onu fırlatıp attı da büsbütün helak olup gitti (kayboldu).
يعني: هلَك هَلاكًا. وقولُ نابغةِ بنى ذُبْيانَ :
Yani: "Büsbütün helak oldu" demektir. Nâbiğa Benî Zübyân'ın şu sözü de [bu kabildendir] :
فآبَ مُضِلُّوه بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ … وغُودِر بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائلُ
Onu helak edenler kesin bir haberle döndüler / Havran'da (Cevlân'da) ise azim ve cömertlik terk edilip bırakıldı.
يعني: مُهْلِكوه.
Yani: "Onu helak edenler" demektir.
{وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ}: وما يُهْلِكون - بما يَفْعَلُون من محاولتِهم صدَّكم عن دينِكم - أحدًا غير أنفسِهم. يعنى بـ {أَنْفُسَهُمْ} تُبَّاعَهم وأشياعَهم على ملتِهم وأديانِهم. وإنما أهْلَكوا أنفسَهم وتُبَّاعَهم بما حاوَلوا مِن ذلك؛ لاسْتِيجابِهم مِن اللهِ بفعلِهم ذلك سخَطَه، واسْتحقاقِهم به غضبَه ولعنتَه؛ لكفرِهم باللهِ، ونقضِهم الميثاقَ الذي أخَذ اللهُ عليهم في كتابِهم، في اتِّباعِ محمدٍ ﷺ وتصديقِه، والإقرارِ بنبوَّتِه. ثم أخْبَر جلَّ ثناؤُه عنهم أنهم يفعَلون ما يفعَلون، مِن مُحاولةِ صدِّ المؤمنين عن الهدى إلى الضلالةِ والرَّدَى، على جهلٍ منهم بما اللهُ بهم مُحِلٌّ مِن عقوبتِه، ومُدَّخِرٌ لهم مِن أليمِ عذابِه، فقال تعالى ذكرُه: {وَمَا يَشْعُرُونَ} أنهم لا يُضِلُّون إلا أنفسَهم، [في محاولتِهم] إضْلالَكم أيُّها المؤمنون.
{ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Hâlbuki onlar sadece kendilerini saptırırlar”; onlar -sizi dininizden çevirme gayretleriyle yaptıkları şeyler sebebiyle- kendilerinden başka hiç kimseyi helak etmezler. { أَنْفُسَهُمْ } “kendilerini” ifadesiyle, kendi millet ve dinleri üzere kendilerine uyanları ve yandaşlarını kastetmektedir. Onların bu girişimleriyle yalnızca kendilerini ve kendilerine uyanları helak etmelerinin sebebi ise; bu fiilleriyle Allah'ın gazabını üzerlerine çekmeleri, O'nun öfkesi ve lanetine müstahak olmalarıdır. Zira onlar Allah'ı inkâr etmişler; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyup onu tasdik etmek ve peygamberliğini ikrar etmek hususunda, Allah'ın kendi kitaplarında kendilerinden aldığı ahdi bozmuşlardır. Sonra senâsı yüce olan [Allah], onların müminleri hidayetten saptırıp dalâlete ve helake sürükleme çabası kabilinden yaptıkları bu şeyleri, Allah'ın başlarına indireceği cezasından ve onlar için hazırladığı elem verici azabından habersiz ve gafil olarak yaptıklarını bildirerek şöyle buyurmuştur: { وَمَا يَشْعُرُونَ } “farkında da değillerdir”; yani ey müminler, sizi saptırma [çabalarında] yalnızca kendilerini saptırdıklarının [farkında değillerdir].
ومعنى قولِه: {وَمَا يَشْعُرُونَ}: وما يَدْرُون ولا يَعْلَمون.
O'nun: {وَمَا يَشْعُرُونَ} “farkına varmazlar” kavlinin anlamı ise; farkında olmazlar ve bilmezler demektir.
وقد بيّنّا تأويلَ ذلك بشواهدِه في غيرِ هذا الموضعِ، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه .
Bunun tevilini şahitleriyle birlikte bu yerin dışında açıklamıştık; bu da onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır .
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)}.
Sena-i celil olan [Allah]'ın: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavlinin tevili.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ}، من اليهودِ والنصارَى، {لِمَ تَكْفُرُونَ}. يقولُ: لم تَجْحَدون، {بِآيَاتِ اللَّهِ}. يعني: بما في كتابِ اللهِ الذي أنْزَله إليكم على ألسنِ أنبيائِكم من آيه وأدلَّته، {وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} أنه حقٌّ مِن عندِ ربِّكم!
Sena-i celil olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Yahudi ve Hristiyanlardan olan {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ} “Kitap ehli”! {لِمَ تَكْفُرُونَ} “Niçin inkâr ediyorsunuz?”; [yani] niçin inkâr edip reddediyorsunuz {بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini”; yani Allah'ın peygamberlerinizin diliyle size indirdiği kitabında bulunan ayetlerini ve delillerini, {وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “[gerçeğe] şahit olup durduğunuz halde”; yani onun Rabbiniz katından gelen bir hak olduğuna şahitlik ettiğiniz halde!
وإنما هذا مِن اللهِ ﷿ تَوبيخٌ لأهلِ الكتابَيْن على كفرِهم بمحمدٍ ﷺ وجُحودِهم نبوَّتَه، وهم يَجِدونه في كتبِهم، مع شهادتِهم أنّ ما في كتبِهم حقٌّ، وأنه من عندِ اللهِ.
Bu, Allah Azze ve Celle'den iki Kitap ehline, kitaplarında bulunanların hak olduğuna ve Allah katından geldiğine şahitlik etmelerine ve onu kendi kitaplarında yazılı bulmalarına rağmen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeleri ve peygamberliğini reddetmeleri sebebiyle bir azarlamadır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ}. يقولُ: تَشْهَدون أن نعتَ محمدٍ نبيِّ اللهِ ﷺ في كتابِكم، ثم تَكْفُرون به وتُنْكرونه ولا تُؤْمِنون به، وأنتم تَجِدونه مكتوبًا عندَكم في التوراةِ والإنجيلِ، النبيَّ الأميَّ الذي يُؤْمِنُ باللهِ وكلماتِه.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfının kitabınızda olduğuna şahitlik ediyorsunuz; sonra da onu inkâr ediyor, reddediyor ve ona iman etmiyorsunuz; oysa siz onu, Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eden o ümmî peygamberi yanınızdaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulmaktasınız.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ}. يقولُ: تَشْهَدون أن نعتَ محمدٍ في كتابِكم، ثم تَكْفُرون به ولا تُؤْمِنون به، وأنتم تَجِدونه عندَكم في التوراةِ والإنجيلِ؛ النبيَّ الأميَّ .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavli hakkında nakletti; şöyle demiştir: Muhammed'in vasfının kitabınızda olduğuna şahitlik ediyorsunuz; sonra da onu yanınızda Tevrat ve İncil'de ümmî Peygamber olarak bulduğunuz halde onu inkâr ediyor ve ona iman etmiyorsunuz .
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّديِّ: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ}: آياتُ اللهِ: محمدٌ، وأما {تَشْهَدُونَ}: فيَشْهَدون أنه الحقُّ يَجِدونه مكتوبًا عندَهم .
Bana Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” [ayetinde geçen] Allah'ın ayetleri: Muhammed'dir. {تَشْهَدُونَ} “şahit olup durduğunuz halde” ifadesine gelince; onun hak olduğuna şahitlik ederler ve onu yanlarında yazılı bulurlar .
[حدَّثنا القاسمُ، قال] : حدَّثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} أن الدينَ عِندَ الله الإسلامُ، ليس للهِ دينٌ غيرُه .
[Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki] : Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavli hakkında nakletti; [yani] Allah katında dinin İslâm olduğuna, Allah'ın bundan başka bir dini bulunmadığına [şahitlik ediyorsunuz] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}.
O'nun: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” kavlinin tevili.
يعْنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يا أهلَ التوراةِ والإنجيلِ، {لِمَ تَلْبِسُونَ}. يقولُ: لِمَ تَخْلِطُونَ {الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. وكان خَلْطُهم الحقَّ بالباطلِ إظهارَهم بألسنتِهم مِن
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Tevrat ve İncil ehli! {لِمَ تَلْبِسُونَ} “Niçin [hakkı batıla] karıştırıyorsunuz?” Yani: {الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla” niçin karıştırıyorsunuz? [demektedir]. Onların hakkı batıla karıştırmaları; dilleriyle...
التصديقِ بمحمدٍ ﷺ وما جاء به من عندِ اللهِ، غيرَ الذي في قلُوبِهم مِن اليهوديةِ والنَّصْرانيةِ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Allah katından getirdiklerini tasdik etmeyi açığa vururken kalplerinde Yahudilik ve Hristiyanlıktan bulunan şeyin bundan farklı olmasıdır.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ الصَّيْفِ، وعديُّ بنُ زيدٍ، والحارثُ بنُ عوفٍ، بعضُهم لبعضٍ: تعالَوْا نؤمنْ بما أُنْزِل على محمدٍ وأصحابِه غُدْوةً، ونكفُرْ به عشيَّةً، حتى نَلبِسَ عليهم دينَهم، لعلَّهم يصنَعون كما نصنَعُ، فيَرْجِعُوا عن دينِهم. فأَنْزَلَ اللهُ ﷿ فيهم: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. إلى قولِه: {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Abdullah b. es-Sayf, Adiyy b. Zeyd ve el-Hâris b. Avf birbirlerine şöyle dediler: "Gelin, Muhammed'e ve ashabına indirilene sabahleyin inanalım, akşamleyin de onu inkâr edelim; ta ki onların dinlerini kendilerine karıştıralım/şüpheli kılalım. Umulur ki onlar da bizim yaptığımız gibi yapar da dinlerinden dönerler." Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onlar hakkında: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” kavlinden {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah Vâsi'dir, Alîm'dir” kavline kadar olan kısmı indirdi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. يقولُ: لِمَ تَلْبِسُون اليهوديةَ والنصرانيّةَ بالإسلامِ، وقد علِمْتُم أن دينَ اللهِ الذي لا يقبَلُ غيرَه الإسلامُ، ولا يَجْزِى إلا به .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?”. Şöyle der: Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmediği ve ancak onunla mükâfatlandırdığı dininin İslâm olduğunu bildiğiniz halde niçin Yahudilik ve Hristiyanlığı İslâm ile karıştırıyorsunuz?
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بمثلِه، إلا أنه قال: الذي لا يقبَلُ مِن أحدٍ غيرَه الإسلامُ. ولم يقُلْ : ولا يَجْزِى [إلا به] .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti; şu kadar var ki o: "Hiç kimseden başkasını kabul etmediği [din] İslâm'dır" dedi ve "ve ancak onunla mükâfatlandırdığı" [kısmını] söylemedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den onun şu sözünü nakletti:
{يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}: الإسلامَ باليهوديةِ والنصرانيةِ .
{يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?”; [yani] İslâm'ı Yahudilik ve Hristiyanlıkla [karıştırıyorsunuz] .
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثني به يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. قال: الحقُّ: التوراةُ التي أنْزَل اللهُ على موسى، والباطلُ: الذي كتبُوه بأَيديهم .
Başkaları ise bu hususta Yûnus'un bana anlattığı şu rivayeti söylediler; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Azze ve Celle'nin: {لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “[Niçin] hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dedi: Hak, Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği Tevrat'tır; batıl ise onların kendi elleriyle yazdıkları şeydir .
قال أبو جعفرٍ: وقد بيَّنَّا معنى "اللَّبْسِ" فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه .
Ebû Ca‘fer der ki: Biz daha önce "lebs" (karıştırma) kelimesinin anlamını tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)} “ve siz bildiğiniz halde hakkı gizliyorsunuz?” kavlinin tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولم تَكْتُمون يا أهلَ الكتابِ الحقَّ؟ والحقُّ الذي كتَموه: ما في كتبِهم من نعتِ محمدٍ ﷺ ومبعثِه ونبوَّتِه.
O'nun övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Kitap ehli, [üstelik] niçin hakkı gizliyorsunuz? Onların gizlediği hak ise, kendi kitaplarında bulunan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, gönderilişi ve peygamberliğidir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}: كتَموا شأنَ محمدٍ وهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ، يَأْمُرُهم بالمعروفِ ويَنْهاهم عن المنكرِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu kavlini nakletti: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz bildiğiniz halde hakkı gizliyorsunuz?”: Onlar Muhammed'in durumunu gizlediler; oysa onu yanlarındaki Tevrat ve İncil'de, kendilerine iyiliği emreden ve onları kötülükten alıkoyan biri olarak yazılı buluyorlardı .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. يقولُ: يَكْتُمون شأنَ محمدٍ ﷺ، وهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ، يَأْمُرُهم بالمعروفِ ويَنْهاهم عن المنكرِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, er-Rebî‘in şu kavlini nakletti: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz bildiğiniz halde hakkı gizliyorsunuz?”. Şöyle der: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu gizliyorlar; oysa onu yanlarındaki Tevrat ve İncil'de, kendilerine iyiliği emreden ve onları kötülükten alıkoyan biri olarak yazılı buluyorlar.
حدثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ}: الإسلامَ، وأمرَ محمدٍ ﷺ، {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَن محمدًا رسولُ اللهِ ﷺ، وأن الدينَ الإسلامُ .
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ} “hakkı gizliyorsunuz”; [yani] İslâm'ı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in işini [gizliyorsunuz], {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz bildiğiniz halde”; Muhammed'in Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu ve dinin İslâm olduğunu [bildiğiniz halde] .
وأما قولُه: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. فإنه يعنى به: وأنتم تَعْلَمون أن الذي تَكْتُمونه مِن الحقِّ حقٌّ، وأنه مِن عندِ اللهِ.
{وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz bildiğiniz halde” kavline gelince, bununla şunu kastetmektedir: Siz, gizlediğiniz hakkın hak olduğunu ve onun Allah katından geldiğini bildiğiniz halde.
وهذا القولُ مِن اللهِ ﷿ خبرٌ عن تَعَمُّدِ أهلِ الكتابِ الكفرَ به، وكتمانِهم ما قد علِموا من نبوةِ محمدٍ ﷺ ووجَدوه في كتبِهم، وجاءَتهم به أنبياؤُهم.
Allah Azze ve Celle'nin bu sözü, Kitap ehlinin O'nu inkâr etmeyi kasten yaptıklarına ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair bildikleri, kendi kitaplarında buldukları ve peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyleri bile bile gizlediklerine dair bir haberdir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin; umulur ki [dinlerinden] dönerler.'” kavlinin tefsiri.
اختلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ المعنى الذي أمَرَت به هذه الطائفةُ مَن أَمَرَت به، من الإيمانِ وَجْهَ النهارِ وكفرٍ آخرَه؛ فقال بعضُهم: كان ذلك أمرًا منهم إياهم بتصديقِ النبيِّ ﷺ في نبوتِه، وما جاء به مِن عندِ اللهِ، وأنه حقٌّ في الظاهرِ، مِن غيرِ تصديقِه في ذلك بالعزمِ واعتقادِ القلوبِ على ذلك، وبالكفرِ به، وجُحود ذلك كلِّه في آخرِه.
Tevil ehli, bu grubun emrettiği kimselere günün başında inanıp sonunda inkâr etmeyi emretmelerinin mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, onların o kimselere, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamberliğinde ve Allah katından getirdiği şeylerde ve onun hak olduğu konusunda -buna dair kesin bir kararlılık ve kalplerin inancı olmaksızın- sadece zahiren tasdik etmelerini, günün sonunda ise onu inkâr edip bütün bunları reddetmelerini emretmeleri idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ}. فقال بعضُهم لبعضٍ: أَعْطُوهم الرضا بدينِهم أولَ النهارِ، واكْفُروا آخرَه، فإنه أجدرُ
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ} “İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin” kavli hakkında nakletti: Birbirlerine şöyle dediler: "Günün başında onların dininden hoşnut olmuş görünün, sonunda ise inkâr edin; zira bu...
أن يُصَدِّقوكم، ويَعْلَموا أنكم قد رأيتم فيهم ما تَكْرَهون، وهو أجدرُ أن يَرْجِعوا عن دينِهم .
onların sizi doğrulamasına, onlarda hoşlanmadığınız bir şey gördüğünüzü bilmelerine daha uygundur ve bu onların dinlerinden dönmelerini sağlamaya daha layıktır" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا خالدٌ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. قال: قالت اليهودُ: آمِنوا معَهم أولَ النهارِ، واكْفُروا آخرَه لعلهم يَرْجِعون معَكم .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Husayn'dan, o Ebû Mâlik'ten O'nun: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin; umulur ki [dinlerinden] dönerler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Yahudiler dediler ki: "Günün başında onlarla birlikte iman edin, sonunda ise inkâr edin; umulur ki sizinle beraber [dinlerinden] dönerler" .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّديِّ: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}: كان أخبارُ قُرَى عربيَّةَ اثْنَيْ عَشَرَ حبرًا، فقالوا لبعضِهم: ادْخُلوا في دينِ محمدٍ أولَ النهارِ وقولوا: نَشْهَدُ أن محمدًا حقٌّ صادقٌ. فإذا كان آخرُ النهارِ فاكْفُروا وقولوا: إنا رجَعْنا إلى علمائِنا وأخْبارِنا فسأَلْناهم، فحدَّثونا أن محمدًا كاذبٌ، وأنكم لستم على شيءٍ، وقد رجَعْنا إلى دينِنا فهو أعجبُ إلينا مِن دينِكم. لعلهم يَشُكُّون؛ يقولون: هؤلاء كانوا معَنا أولَ النهارِ، فما بالُهم؟ فأخْبَر اللهُ ﷿ رسولَه ﷺ بذلك .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin; umulur ki [dinlerinden] dönerler.'”: Arap köylerinin bilginleri on iki hahamdı. Birbirlerine şöyle dediler: "Günün başında Muhammed'in dinine girin ve: 'Şahitlik ederiz ki Muhammed haktır, doğrudur' deyin. Günün sonu olduğunda ise inkâr edin ve: 'Biz âlimlerimize ve bilginlerimize döndük, onlara sorduk; bize Muhammed'in yalancı olduğunu ve sizin bir temel üzere olmadığınızı anlattılar. Biz de kendi dinimize döndük, o bize sizin dininizden daha sevimlidir' deyin. Umulur ki şüpheye düşerler de: 'Bunlar günün başında bizimle beraberdiler, onlara ne oldu?' derler." Bunun üzerine Allah Azze ve Celle bunu Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ الغِفاريِّ، قال: قالت اليهودُ بعضُهم لبعضٍ: أسْلِموا أولَ النهارِ وارْتَدُّوا آخرَه
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o Husayn'dan, o Ebû Mâlik el-Gıfârî'den nakletti; dedi ki: Yahudiler birbirlerine şöyle dediler: "Günün başında Müslüman olun, sonunda da dinden dönün!"
لعلهم يَرْجِعون. فأطلَع اللهُ على سرِّهم، فأَنْزَلَ اللهُ ﷿: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا} إلى آخرِ الآيةِ.
umulur ki onlar da dönerler." Bunun üzerine Allah onların sırrına muttali oldu ve Allah Azze ve Celle: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene inanın...'” ayetini sonuna kadar indirdi.
وقال آخرون: بل الذي أمَرَت به من الإيمانِ الصلاةُ، وحضورُها معهم أولَ النهارِ، وبتركِ ذلك آخرَه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis onların emrettiği iman namazdır; günün başında onlarla namaza katılmak ve günün sonunda bunu terk etmektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ}: يهودُ تقولُه، صلَّت مع محمدٍ صلاةَ الصبحِ، وكفَروا آخرَ النهارِ؛ مَكْرًا منهم، ليُرُوا الناسَ أن قد بَدَت لهم منه الضلالةُ بعدَ أن كانوا اتَّبَعوه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Azze ve Celle'nin: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} “İman edenlere indirilene günün başında inanın” kavli hakkında nakletti: Bunu Yahudiler söylüyordu; bir hile olarak Muhammed ile birlikte sabah namazını kıldılar, günün sonunda ise inkâr ettiler; ta ki insanlara, ona tabi olduktan sonra kendilerine ondan sapıklık zahir olduğunu göstersinler .
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ بمثلِه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} الآية: وذلك أن طائفةً من اليهودِ قالوا: إذا لقِيتُم أصحابَ محمدٍ ﷺ أولَ النهارِ فآمِنوا، وإذا كان آخرَه فصلُّوا صلاتَكم، لعلهم يقولون: هؤلاء أهلُ الكتابِ، وهم أعلمُ منا. لعلهم ينقلبون عن دينِهم، ولا تُؤْمِنوا إلا لمن تبِع دينَكم.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah'ın: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} “Kitap ehlinden bir grup: 'İman edenlere indirilene günün başında inanın...' dedi” ayeti hakkında şöyle dediğini [anlattı]: Bu, Yahudilerden bir grubun şöyle demesinden ötürüdür: “Günün başında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla karşılaştığınızda iman edin; günün sonu olduğunda ise kendi namazınızı kılın. Umulur ki onlar: 'Bunlar Kitap ehlidir ve bizden daha bilgilidirler' derler; belki böylece kendi dinlerinden dönerler. [Ayrıca dediler ki:] Sizin dininize uyandan başkasına da inanmayın.”
فتأويلُ الكلامِ إذن: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}. يعنى: من اليهودِ الذين يَقْرَءون التوراةَ: {آمِنُوا}: صَدِّقوا، {بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا}، وذلك ما جاءهم به محمدٌ ﷺ مِن الدينِ الحقِّ وشَرائعِه وسننِه، {وَجْهَ النَّهَارِ}. يعنى: أوَّل النهار.
Buna göre sözün tevili şöyledir: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden bir grup dedi”; yani Tevrat'ı okuyan Yahudilerden [bir grup]: {آمِنُوا} “İnanın”; [yani] tasdik edin, {بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere indirilene”; bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara getirdiği hak din, şeriatı ve sünnetleridir, {وَجْهَ النَّهَارِ} “günün başında”; yani günün ilk vaktinde.
وسُمِّى أولُه وجهًا له؛ لأنه أحسنُه، وأولُ ما يُواجِهُ الناظرَ فيراه منه، كما يقالُ لأولِ الثوبِ: وجهُه. وكما قال ربيعُ بنُ زِيادٍ :
[Günün] ilk vaktine "vech" (yüz/ön kısım) denmiştir; çünkü o, günün en güzel vaktidir ve bakanın ilk karşılaştığı ve gördüğü kısmıdır; nitekim elbisenin ön/ilk kısmına da "vechuhu" (yüzü/önü) denir. Rebî‘ b. Ziyâd'ın da dediği gibi :
من كان مَسْرُورًا بمقْتَلِ مالكٍ … فَلْيَأْتِ نِسوتَنا بوَجْهِ نهارِ
Mâlik'in öldürülmesine sevinen kimse varsa… / Günün başında kadınlarımızın yanına gelsin!
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجْهَ النَّهَارِ}: أوَّلَ النهارِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu kavlini nakletti: {وَجْهَ النَّهَارِ} “günün başında”; [yani] günün ilk vakti .
حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {وَجْهَ النَّهَارِ}: أولَ النهارِ، {وَاكْفُرُوا آخِرَهُ}. يقولُ: آخرَ النهارِ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti: {وَجْهَ النَّهَارِ} “günün başında”; [yani] günün ilk vakti, {وَاكْفُرُوا آخِرَهُ} “sonunda da inkâr edin”; şöyle der: günün son vakti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da
مُجاهدٍ: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ}. قال: قالوا : صلُّوا معهم الصبحَ، ولا تُصَلُّوا معهم آخرَ النهارِ، لعلكم تَسْتَزِلُّونهم بذلك.
Mücâhid'den nakletti: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ} “İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin”. Dedi ki: Şöyle dediler : "Onlarla birlikte sabah namazını kılın, günün sonunda ise onlarla namaz kılmayın; umulur ki bu yolla onların ayaklarını kaydırırsınız."
وأما قولُه: {وَاكْفُرُوا آخِرَهُ}. فإنه يعنى به أنهم قالوا: واجْحَدوا ما صدَّقْتُم به من دينِهم في وجهِ النهارِ، في آخرِ النهارِ، {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يعنى بذلك: لعلهم يَرْجِعُون عن دينِهم معكم ويَدَعُونه.
{وَاكْفُرُوا آخِرَهُ} “sonunda da inkâr edin” kavline gelince, bununla onların şöyle dedikleri kastedilmektedir: Günün başında onların dininden tasdik ettiğiniz şeyleri günün sonunda inkâr edin. {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki [dinlerinden] dönerler”; bununla kastettiği: Umulur ki sizinle beraber dinlerinden dönerler ve onu bırakırlar.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يقولُ: لعلهم يَدَعُون دينَهم، ويَرْجِعون إلى الذي أنتم عليه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki [dinlerinden] dönerler”. Şöyle der: Umulur ki dinlerini bırakırlar ve sizin üzerinde bulunduğunuz [dine] dönerler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}: لعلهم ينقلِبون عن دينِهم .
Bize Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler”; [yani] umulur ki dinlerinden dönerler .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}: لعلهم يَشُكُّون .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler”; [yani] umulur ki şüpheye düşerler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da
مُجاهِدٍ قولَه: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. قال: يرجعون عن دينِهم.
Mücâhid'in şu kavlini nakletti: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler”. Dedi ki: Dinlerinden dönerler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “ve dininize uyandan başkasına inanmayın” kavlinin tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولا تُصَدِّقوا إلا من تبِع دينَكم فكان يهوديًّا.
O'nun övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ancak dininize uyan ve Yahudi olan kimseyi tasdik edin.
وهذا خبرٌ مِن اللهِ عن قولِ الطائفةِ الذين قالوا لإخْوانِهم مِن اليهودِ: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ}.
Bu, Yahudilerden olan kardeşlerine: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} “İman edenlere indirilene günün başında inanın” diyen grubun sözüne dair Allah'tan bir haberdir.
واللامُ التي في قولِه: {لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ}. نظيرةُ اللامِ التي في قولِه: {عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} [النمل: ٧٢]. بمعنى: ردِفَكم .
{لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} kavlindeki "lâm" (لِ) harfi, [Neml Suresi, 72. ayetteki] {عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} [النمل: ٧٢] “Umarım ardınıza takılmıştır” kavlindeki "lâm" gibidir; yani [müteaddi olarak] "radifekum" (ardınıza takılmıştır) manasındadır .
وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ ذلك، قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevilinde bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ}: هذا قولُ بعضِهم لبعضٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “ve dininize uyandan başkasına inanmayın”: Bu, onların birbirlerine söyledikleri sözdür .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ}. قال: لا تُؤْمِنوا إلا لمَن تبِع اليهوديةَ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] nakletti: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “ve dininize uyandan başkasına inanmayın”. O şöyle dedi: Yahudiliğe tâbi olandan başkasına inanmayın.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ}. قال: لا تُؤْمِنوا إلا لمَن آمَن بدينِكم ؛ من خالَفه، فلا تُؤْمِنوا به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “ve dininize uyandan başkasına inanmayın” kavli hakkında şöyle dedi: Yalnızca sizin dininize iman edene inanın ; ona muhalefet eden kimseye ise inanmayın.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir. Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesi yahut onların Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmeleri [yüzünden mi böyle yapıyorsunuz]?'” kavlinin tefsiri.
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: قولُه: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}. اعتراضٌ به في وسطِ الكلامِ، خبرًا مِن اللهِ عن أن البيانَ بيانُه، والهدَى هداه. قالوا: وسائرُ الكلامِ بعدَ ذلك مُتَّصلٌ بالكلامِ الأولِ، خبرًا عن قِيلِ اليهودِ بعضِها لبعضٍ. فمعنى الكلامِ عندَهم: ولا تُؤْمِنوا إلا لمن تبع دينكم، ولا تُؤْمِنوا أن يُؤْتَى أحدٌ مثل ما أوتيتُم، أو أن يُحاجُّوكم عندَ ربِّكم. أي: ولا تُؤْمِنوا أن يُحاجَّكم أحدٌ عندَ ربِّكم. ثم قال اللهُ ﷿ لنبيِّه ﷺ: قل يا محمدُ: إن الفضلَ بيدِ اللهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ، وإن الهدَى هدَى اللهِ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir: O'nun: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir'” kavli, beyanın O'nun beyanı, hidayetin de O'nun hidayeti olduğuna dair Allah'tan bir haber olarak sözün arasına girmiş bir itiraz (ara cümle)dir . Dediler ki: Bundan sonraki sözün devamı ise Yahudilerin birbirlerine söyledikleri sözün bir haberi olarak önceki söze bağlıdır. Buna göre onlara göre sözün anlamı şöyledir: 'Dininize uyandan başkasına inanmayın; bir kimseye size verilenin benzerinin verilebileceğine veya Rabbinizin huzurunda sizinle tartışabileceklerine de inanmayın.' Yani: 'Rabbinizin huzurunda birinin size karşı delil getirebileceğine inanmayın.' Sonra Allah Azze ve Celle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: 'Ey Muhammed, de ki: Lütuf şüphesiz Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir ve şüphesiz hidayet de Allah'ın hidayetidir.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ}: حسدًا من يهودَ أن تكونَ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesi” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Yahudilerin hasedinden ötürü [peygamberliğin] olmasını...
النبوةُ في غيرهم، وإرادةَ أن يُتَّبعوا على دينِهم .
ve kendi dinlerine uyulmasını istemeleridir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
وقال آخرون: تأويلُ ذلك: {قُلْ} يا محمدُ: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}: إن البيانَ بيانُ اللهِ. {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ}، قالوا: ومعناه: لا يُؤْتَى أَحدٌ مِن الأممِ {مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ}، كما قال: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦]. بمعنى: لا تَضِلُّون. وكقولِه: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} [الشعراء: ٢٠٠، ٢٠١]. بمعنى: ألا يؤمنوا. {مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} يقولُ: مثلَ ما أُوتِيتَ أنت يا محمدُ وأُمَّتُك من الإسلامِ والهدَى، {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ}. قالوا: ومعنى {أَوْ}: إلا. أيْ: إلا أن يُحاجُّوكم. يعنى: إلا أن يُجادِلوكم عندَ ربِّكم، عندَ ما فعل بهم ربُّكم .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun tevili: Ey Muhammed! {قُلْ} “De ki:” {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir.'” [Yani] şüphesiz açıklama Allah'ın açıklamasıdır. {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ} “Bir kimseye verilmesi” hakkında dediler ki: Bunun anlamı, hiçbir ümmete {مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “size verilenin bir benzeri” verilmez; tıpkı: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النَّسَاء: ١٧٦] “Allah, sapmayasınız diye size açıklıyor” [Nisâ Suresi, 176] kavlindeki gibi olup, 'sapmayasınız' anlamındadır. Ve yine O'nun: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} [الشعراء: ٢٠٠، ٢٠١] “Böylece onu suçluların kalplerine soktuk, ona inanmazlar” [Şuarâ Suresi, 200-201] kavlindeki gibi olup, 'inanmasınlar diye' manasındadır. {مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “Size verilenin benzeri” buyurarak: Ey Muhammed, sana ve ümmetine İslam ve hidayetten verilenin benzeri, demektedir. {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “Yahut onların Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmeleri” kavlinde ise: Buradaki {أَوْ} kelimesinin 'ancak / müstesna' anlamında olduğunu söylediler. Yani: 'Rabbinizin huzurunda sizinle tartışmaları hariç.' Bununla şunu kastetmektedir: Rabbinizin onlara yaptıklarına karşı Rabbinizin huzurunda sizinle münakaşa etmeleri hariç .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: قال اللهُ ﷿ لمحمدٍ ﷺ: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ}. يقولُ: مثلَ ما أُوتِيتُم يا أمةَ محمدٍ. {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ}،
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: Allah Azze ve Celle, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir. Bir kimseye, size verilenin bir benzeri verilmesi...'” [Yani Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed ümmeti! Size verilenin bir benzeri [başkasına verilmez]. {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “Yoksa Rabbinizin huzurunda sizinle tartışıp delil mi getirsinler?”
يقولُ اليهودُ: فعَل اللهُ بنا كذا وكذا مِن الكرامةِ، حتى أَنْزَل علينا المنَّ والسَّلْوَى.
Yahudiler şöyle derler : 'Allah bize üzerimize kudret helvası ve bıldırcın indirecek kadar şöyle şöyle ikramlarda bulundu.'
فإن الذي أعْطَيْتُكم أفضلُ، فقولوا: {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} الآية .
Muhakkak ki size verdiğim daha üstündür; o halde şöyle deyin: {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” ayetin sonuna kadar .
فعلى هذا التأويلِ جميعُ هذا الكلامِ مِن اللهِ [نبيَّه محمدًا] ﷺ أن يقولَه لليهودِ، وهو مُتلاصِقٌ بعضُه ببعضٍ لا اعْتراضَ فيه. والهُدَى الثاني ردٌّ على الهُدَى الأولِ، {أَنْ} في موضعِ رفعٍ على أنه خبرٌ عن الهدَى.
Bu tevile göre, bu sözün tamamı Allah'ın [Peygamberi Muhammed] sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yahudilere söylemesini emrettiği söz olup, içinde hiçbir ara cümle (itiraz) bulunmaksızın birbiriyle bitiştirilmiş bir kelamdır. İkinci 'hüdâ' lafzı, birinci 'hüdâ'ya cevaptır ve {أَنْ} edatı, 'hüdâ'nın haberi (yüklemi) olarak ref konumundadır.
وقال آخَرون: بل هذا أمرٌ مِن اللهِ نبيَّه أن يقولَه لليهودِ. وقالوا: تأويلُه: {قُلْ} يا محمدُ: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ} مِن الناسِ {مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ}. يقولُ: مثلَ الذي أُوتِيتُموه أنتم يا معشرَ اليهودِ من كتابِ اللهِ، ومثلَ نبيِّكم، لا تَحْسُدوا المؤمنين على ما أعْطَيْتُهم مثلَ الذي أعْطَيْتُكم مِن فضلى، فإن الفضلَ بيدى أُوتِيه من أَشَاءُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, Allah'ın Peygamberine Yahudilere söylemesini emrettiği bir sözdür. Şöyle dediler: Bunun tevili şudur: Ey Muhammed! {قُلْ} “De ki:” {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ} “'Şüphesiz hidayet, Allah'ın insanlardan birine... vermesidir'” {مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “size verilenin benzerini”. Şöyle der: Ey Yahudi topluluğu, size Allah'ın kitabından verilmiş olanın benzeri ve peygamberinizin benzeri [başkasına verilmiştir]; müminlere, lütfumdan size verdiğimin bir benzerini verdim diye onlara haset etmeyin; zira lütuf benim elimdedir, onu dilediğime veririm.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ}. يقولُ: لمَّا أنْزَل اللهُ كتابًا مثلَ كتابِكم، وبعَث نبيًّا مثلَ نبيِّكم، حسْدْتُموهم على ذلك، {قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ} الآية.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir; [o da] bir kimseye size verilenin benzerinin verilmesidir'”. Şöyle der: Allah sizin kitabınız gibi bir kitap indirip sizin peygamberiniz gibi bir peygamber gönderince bundan dolayı onları kıskandınız; {قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ} “De ki: 'Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir...'” ayeti[nin sonuna kadar].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den bunun bir benzerini nakletti .
وقال آخرون: بل تأويلُ ذلك: {قُلْ} يا محمدُ: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} أنتم يا معشرَ اليهودِ من كتابِ اللهِ. قالوا: وهذا آخِرُ القولِ الذي أمَر اللهُ به نبيَّنا محمدًا ﷺ أن يقولَه لليهودِ من هذه الآيةِ. قالوا: وقولُه: {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ}. مردودٌ على قولِه: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun tevili şöyledir: Ey Muhammed! {قُلْ} “De ki:” {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir; size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesi...'”, [yani] ey Yahudi topluluğu, size Allah'ın kitabından verilenin benzeridir. Dediler ki: Bu ayetten, Allah'ın Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yahudilere söylemesini emrettiği sözün son kısmı budur. Dediler ki: O'nun: {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ} “yahut onların size karşı delil getirmeleri” kavli ise O'nun: {وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ} “ve dininize uyandan başkasına inanmayın” kavline matuftur.
وتأويلُ الكلامِ على قولِ أهلِ هذه المَقالةِ: ولا تُؤْمِنوا إلا لمَن تبع دينَكم فتَتْرُكوا الحقَّ، أن يُحاجُّوكم به عندَ رَبِّكم مَن اتَّبَعْتم دينَه، فأَخْبَرْتُموه أنه مُحِقٌّ، وأنكم تَجِدون نعتَه في كتابِكم. فيَكونُ حينَئذٍ قولُه: {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ}. مردودًا على جوابِ نهيٍ متروكٍ على قولِ هؤلاء.
Bu görüş sahiplerinin sözüne göre cümlenin tevili şöyledir: Siz ancak dininize uyan kimseye inanın; sakın dinine uyduğunuz kişinin hak üzere olduğunu ve onun niteliğini kitabınızda bulduğunuzu ona haber vererek , o hakkı bırakıp onunla Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmesine [fırsat vermeyin]. Bu durumda bunların görüşüne göre O'nun: {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ} “yahut onların size karşı delil getirmeleri” kavli, terk edilmiş (hazfedilmiş) bir nehyin (yasaklamanın) cevabına matuf olmaktadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ}. يقولُ: هذا الأمرُ الذي أنتم عليه، {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ}. قال: قال بعضُهم لبعضٍ: لا تُخبِروهم بما بيَّن اللهُ لكم في كتابِه ليُحاجُّوكم. قال: ليُخاصِموكم به
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir; birine, size verilenin bir benzerinin verilmesi...” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Sizin üzerinde bulunduğunuz bu hal, {أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} ‘birine size verilenin bir benzerinin verilmesi yahut Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmeleridir’ [anlamındadır].” Dedi ki: “Birbirlerine şöyle dediler: ‘Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye Allah'ın Kitabı'nda size açıkladığı hususları onlara haber vermeyin!’” [İbn Cüreyc]: “Yani onunla sizinle tartışsınlar diye [bunu söylediler]” dedi.
عند ربِّكم، {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}.
diye [böyle dediler].' {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir.'”
[قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يكونَ قوله: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}] مُعْتَرضًا به، وسائرُ الكلامِ مُتَّسِقًا على سياقِ واحدٍ.
[Ebû Ca‘fer dedi ki: Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş, O'nun: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir'” kavlinin] araya girmiş bir cümle (itiraz) olması ve sözün geri kalanının tek bir akış üzere düzenli devam etmesidir.
فيكونُ تأويلُه حينَئذٍ: ولا تُؤْمِنوا إلا لمن تبِع دينكم، ولا تُؤْمِنوا أن يُؤْتَى أَحدٌ مثلَ ما أُوتِيتُم. بمعنى: لا يُؤْتَى أحدٌ مثلَ ما أُوتِيتُم، {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} بمعنى: أو أن يُحاجَّكم عندَ ربِّكم أحد بإيمانِكم؛ لأنكم أكْرَمُ على اللهِ منهم، بما فضَّلَكم به عليهم.
Bu durumda sözün tevili şöyle olur: Ancak dininize uyan kimseye inanın ve hiç kimseye size verilenin benzerinin verileceğine inanmayın. Yani: Hiç kimseye sizin elde ettiğinizin benzeri verilemez; {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “yahut onların Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmeleri” yani: yahut sizin imanınız sebebiyle birinin Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirebileceğine [de inanmayın]; çünkü siz, Allah'ın sizi onlara üstün kılması sebebiyle Allah katında onlardan daha değerlisiniz.
فيكون الكلامُ كلُّه خبرًا عن قولِ الطائفةِ التي قال اللهُ ﷿: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ}. سوى قولِه: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}. ثم يكونُ الكلامُ مُبتدَأً بتكذيبِهم في قولِهم: {قُلْ} يا محمدُ للقائلين ما قالوا، مِن الطائفةِ التي وصَفْتُ لك قولَها لتُبَّاعِها مِن اليهودِ: {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ}. إن التوفيقَ توفيقُ اللهِ، والبيانَ بيانُه، وإن الفضلَ بيدِه يُؤْتِيهِ مَن يَشاءُ، لا ما تمَنَّيْتُموه أنتم يا معشرَ اليهودِ.
Böylece sözün tamamı, O'nun: {قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “De ki: 'Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir'” kavli hariç, Allah Azze ve Celle'nin: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: İman edenlere indirilene günün başında inanın...” buyurduğu grubun sözünden bir haber olur. Sonra söz, Yahudilerden kendilerine uyan kimselere söylediklerini sana vasfettiğim grubun bu sözlerinde onları yalanlamak üzere yeni bir başlangıç cümlesi (mübteda) yapılarak [şöyle] olur: Ey Muhammed, o söylediklerini söyleyen kimselere: {قُلْ} “De ki:” {إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ} “Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir.” Muhakkak ki muvaffak kılma Allah'ın muvaffak kılması, beyan O'nun beyanıdır ve şüphesiz lütuf O'nun elindedir, onu dilediğine verir; ey Yahudi topluluğu, sizin temenni ettiğiniz gibi değil!
وإنما اخْتَرْنا ذلك مِن سائرِ الأقوالِ التي ذكَرْناها؛ لأنه أصحُّها معنًى، وأحسنُها استقامةً على معنى كلامِ العربِ، وأشدُّها اتساقًا على نَظْمِ الكلامِ وسياقِه، وماعدا ذلك مِن القولِ فانتزاعٌ يَبْعُدُ مِن الصحةِ، على اسْتِكراهٍ شديدٍ للكلامِ.
Biz zikrettiğimiz diğer görüşler arasından bunu tercih ettik; zira bu, mana bakımından en sahih olanı, Arapların sözünün manasına en güzel şekilde uygun düşeni ve sözün nazmı ile siyakına en uyumlu olanıdır. Bunun dışındaki görüşler ise zorlamaya dayalı olup doğruluktan uzaktır ve söze aşırı bir tekellüf yüklemektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)} “De ki: 'Lütuf şüphesiz Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah, lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.'” kavlinin tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء اليهودِ الذين وصَفْتُ قولَهم لأوليائِهم: {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ}. إن التوفيقَ للإيمانِ والهدايةَ للإسلامِ بيدِ اللهِ، وإليه دونَكم ودونَ سائرِ خلقِه، {يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ}، من خلقِه، يعني: يُعْطِيه من أراد من عبادِه. تَكْذيبًا مِن اللهِ ﷿ لهم في قولهم لتُبَّاعهم: لا يُؤْتَى أحدٌ مثلَ ما أُوتِيتم. فقال اللهُ ﷿ لنبيِّه ﷺ: قل لهم: ليس ذلك إليكم، إنما هو إلى الله الذي بيدِه الأشياءُ كلُّها، وإليه الفضلُ وبيدِه، يُعْطِيهِ مَن يَشَاءُ. {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}. يعنى: واللهُ ذو سَعَةٍ بفضلِه على مَن يَشَاءُ أَن يَتَفَضَّلَ عليه. {عَلِيمٌ}: ذو علمٍ بمَن هو منهم للفضلِ أهلٌ.
O'nun övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, dostlarına söyledikleri sözü anlattığım bu Yahudilere {قُلْ} de ki: {إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ} “'Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir.'” Şüphesiz imana muvaffak kılmak ve İslam'a hidayet etmek Allah'ın elindedir ve size yahut diğer yaratılmışlarına değil sadece O'na aittir; {يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} “onu dilediğine verir”, [yani] yaratılmışlarından, kullarından dilediğine verir. Bu, tâbilerine: 'Size verilenin benzeri hiçbir kimseye verilmez' demelerinden ötürü Allah Azze ve Celle'nin onları tekzibidir (yalanlamasıdır). Allah Azze ve Celle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurdu ki: Onlara de ki: 'Bu sizin elinizde değildir; bu ancak bütün şeylerin sahibi olan, lütuf kendisine ait ve elinde bulunan, onu dilediğine veren Allah'a aittir.' {وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah, lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.” Yani: Allah, kendisine lütufta bulunmayı dilediği kimseye lütfuyla genişlik sahibidir. {عَلِيمٌ} “Her şeyi bilendir”: Onlardan lütfa kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir.