حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرَنا ابن المُبارَكِ قراءةً، عن ابن جريجٍ في قولِه: {قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ}. قال: الإسلامُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek [huzurunda] okunarak haber verdi, İbn Cüreyc'den naklettiğine göre O, {قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} “De ki: 'Lütuf şüphesiz Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir.'” kavli hakkında şöyle demiştir: “[Buradaki lütuf] İslam'dır.”
القولُ في تأويلِ قوله: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)} “Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir.” kavlinin tefsiri.
يعنى بقولِه: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ}: "يفتعل"، مِن قولِ القائلِ: خصَصْتُ فلانًا بكذا، أخُصُّه به.
{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Rahmetini dilediğine tahsis eder” kavliyle kastedilen şudur: Bir kimsenin 'Falana şunu tahsis ettim (özgü kıldım), onu ona tahsis ederim' sözünden türeyen "ifteale" veznindedir.
وأما "رحمته" في هذا الموضعِ، فالإسلامُ والقرآنُ، مع النبوةِ.
Bu makamdaki "rahmeti" ifadesine gelince; o, peygamberlikle birlikte İslam ve Kur'an'dır.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ}. قال: النبوةُ، يختصُّ بها مَن يَشَاءُ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Rahmetini dilediğine tahsis eder”. Dedi ki: [O rahmet] peygamberliktir; onu dilediğine tahsis eder .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ}. قال: يختصُّ بالنبوةِ مَن يشاءُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Rahmetini dilediğine tahsis eder”. Dedi ki: Peygamberliği dilediğine tahsis eder .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنَا ابن المبارَكِ قراءةً، عن ابن جريجٍ: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ}. قال: القرآنُ والإسلامُ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek kıraat yoluyla haber verdi, o İbn Cüreyc'den nakletti: {يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Rahmetini dilediğine tahsis eder”. Dedi ki: [O rahmet] Kur'an ve İslam'dır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den bunun bir benzerini nakletti.
{وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}. يقولُ: ذو فضلٍ يتفضَّلُ به على مَن أَحَبَّ وشاء مِن خلْقِه. ثم وصَف فضلَه بالعِظَمِ، فقال: فضلُه عظيمٌ؛ لأنه غيرُ
{وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Allah büyük lütuf sahibidir”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [O,] kullarından sevdiği ve dilediği kimseye bahşettiği bir lütuf sahibidir. Sonra O, lütfunu büyüklükle nitelendirerek şöyle buyurmuştur: O'nun lütfu pek büyüktür; zira O'nun [lütfu],
مُشْبهِه في عِظَم موقعِه - ممَّن أفْضَلَه عليه - إفضالُ خلقِه، ولا يُقارِبُه في جَلالةِ خَطَرِه ولا يُدانِيه.
üzerine ihsanda bulunduğu kimseye olan lütfunun büyüklüğüne benzer bir yaratılmışının lütfu olamaz, onun yüce kadrine hiçbir şey yaklaşamaz ve erişemez.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا}.
O'nun övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki ona bir tek dinar emanet etsen tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez” kavlinin tefsiri.
وهذا خبرٌ مِن اللهِ ﷿ أن مِن أهلِ الكتابِ - وهم اليهودُ مِن بني إسرائيلَ - أهلَ أمانةٍ يُؤَدُّونها ولا يَخُونُونها، ومنهم الخائنُ أمانتَه، الفاجرُ في يمينِه، المُسْتَحِلُّ.
Bu, Kitap ehlinden —ki onlar İsrâiloğulları'ndan olan Yahudilerdir— emaneti ifa eden ve ona hıyanet etmeyen güvenilir kimseler bulunduğu gibi, aralarında emanetine hıyanet eden, yemininde günaha batan ve [haksız kazancı] helal sayan kimselerin de olduğuna dair Allah Azze ve Celle'den bir haberdir.
فإن قال قائلٌ: وما وجهُ إخبارِ اللهِ ﷿ بذلك نبيَّه ﷺ، وقد علِمْتَ أن الناسَ لم يَزالُوا كذلك، منهم المُؤَدِّى أمانتَه والخائنُها؟
Eğer biri: 'İnsanların her zaman böyle olduğunu, içlerinde emanetini ifa edenlerin de ona hıyanet edenlerin de bulunduğunu bildiğin halde Allah Azze ve Celle'nin bunu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmesinin hikmeti nedir?' derse,
قِيل: إنما أراد جلّ وعزّ بإخبارِه المؤمنين خبرَهم - على ما بيَّنه في كتابِه بهذه الآياتِ - تحذيرَهم أن يَأْتَمِنوهم على أموالِهم، وتَخْويفَهم الاغْتِرارَ بهم؛ لاسْتِحْلالِ كثيرٍ منهم أموالَ المؤمنين.
Şöyle denilir: O'nun şanı yüce ve ulu olan [Allah], onların bu durumunu müminlere —bu ayetlerle Kitabında açıkladığı üzere— haber vermekle, onları malları hususunda o kimselere güvenmekten sakındırmayı ve onlara aldanmaktan korkutmayı murat etmiştir; zira onların birçoğu müminlerin mallarını [almayı] helal saymaktadır.
فتأويلُ الكلامِ: ومن أهلِ الكتابِ الذي إن تَأْمَنْه يا محمدُ على عظيمٍ من المالِ كثيرٍ يُؤَدِّه إليك، ولا يَخُنْك فيه، ومنهم الذي إن تَأْمَنْه على دينارٍ يَخُنْك فيه، فلا يُؤَدِّه إليك إلا أن تُلِحَّ عليه بالتَّقاضِي والمطالبةِ.
Sözün tevili şöyledir: Kitap ehlinden öylesi vardır ki ey Muhammed, ona çok ve büyük miktarda mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder, o konuda sana hıyanet etmez; onlardan öylesi de vardır ki ona bir tek dinar emanet etsen onda sana hıyanet eder, sen isteyip takip etmede ısrarcı davranmadıkça onu sana geri vermez.
والباءُ في قولِه: {بِدِينَارٍ}. و "علَى" يَتَعاقَبان في هذا الموضِعِ، هذا كما يقالُ: مرَرْتُ به، ومرَرْتُ عليه.
O'nun: {بِدِينَارٍ} “bir dinar” kavlindeki "bâ" (بِ) harfi ile "alâ" (عَلَى) harfi bu makamda birbirinin yerine kullanılır; bu, 'ona uğradım' anlamında hem 'merartü bihî' hem de 'merartü aleyh' denilmesi gibidir.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا}؛ فقال بعضُهم: إلا ما دُمْتَ له مُتَقاضيًا.
Ehl-i tevil (tefsir âlimleri), O'nun: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “sen onun tepesine dikilip durmadıkça” kavlinin tevili hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: "Sen ondan alacağını ısrarla talep edip durmadıkça" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا}: إلا ما طلَبْتَه واتَّبَعْتَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “tepesine dikilip durmadıkça” kavli hakkında nakletti: Onu isteyip takip etmedikçe .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، قتادةَ في قولِه: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا}. قال: تَقْتَضِيه إياه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “tepesine dikilip durmadıkça” kavli hakkında nakletti: Dedi ki: Onu ondan talep edip durmadıkça .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا}. قال: مُواكِظًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “tepesine dikilip durmadıkça” kavli hakkında nakletti: Dedi ki: Üzerine düşüp ısrarcı olmadıkça .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
وقال آخرون: معنى ذلك: إلا ما دُمْتَ قائمًا على رأسِهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Sen onun başında bizzat dikilip durmadıkça [vermez].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضّل، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [o da] ...'den anlattı:
السديِّ قولَه: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا}. يقولُ: يَعْتَرِفُ بأمانتِه ما دُمْتَ قائمًا على رأسِه، فإذا قُمْتَ ثم جئتَ تَطْلُبُه، كافَرَك الذي يُؤَدَّي والذي يَجْحَدُ .
es-Süddî'den O'nun: {إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “tepesine dikilip durmadıkça” kavli hakkında: Şöyle der: Sen onun başında dikilip durduğun müddetçe emanetini kabul eder; fakat yanından kalkıp sonra onu istemeye geldiğinde, [ödemesi gereken şeyi] ödeyen de inkâr eden de seni inkâr edip reddeder .
وأولى القَولَين بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: إلا ما دُمْتَ عليه قائمًا بالمطالبةِ والاقْتِضاءِ. مِن قولِهم: قام فلانٌ بحقى على فلانٍ حتى اسْتَخْرجه لي. أي: عمِل في تخليصِه، وسعَى في استخراجِه منه حتى اسْتَخْرَجَه؛ لأن اللَّهَ ﷿ إنما وصَفَهم باستحلالِهم أموالَ الأُمِّيِّين، وأن منهم مَن لا يَقْضِى ما عليه إلا بالاقْتِضاءِ الشديدِ والمُطالَبةِ، وليس القيامُ على رأسِ الذي عليه الدَّيْنُ بمُوجبٍ له النُّقْلَةَ عما هو عليه مِن اسْتِحلالِ ما هو له مُسْتَحِلٌّ، ولكن قد يكونُ - مع - استحلالِه الذَّهابَ بما عليه لربِّ الحقِّ - إلى اسْتِخْراجِه السبيلُ بالاقتضاءِ والمحاكمةِ والمُخاصَمةِ، فذلك الاقْتِضاءُ هو قيامُ ربِّ المالِ باسْتِخراجِ حقِّه ممَّن هو عليه.
Ayetin tevilinde iki görüşten en isabetli olanı: "Bunun anlamı: Sen talep edip istemede onun üzerinde ısrarla durmadıkça [ödemez]" diyen kimsenin görüşüdür. Nitekim Arapların: "Filan kişi, filandan olan hakkımı tahsil edene kadar peşine düştü/hakkımı arayıp durdu " sözünden gelir; yani hakkın kurtarılması için çalıştı ve hakkı ondan tahsil edene kadar onun peşinde koşup çaba harcadı demektir. Çünkü Allah celle ve azze onları ümmîlerin mallarını helal saymakla ve içlerinden bazılarının borcunu ancak şiddetli bir talep ve isteme ile ödediğiyle vasfetmiştir. Borçlunun başında bizzat dikilip durmak, onun helal saydığı şeyi helal sayma tutumundan dönmesini gerektirmez. Fakat borçlu kişinin, hak sahibinin hakkını alıp götürmeyi helal saymasıyla birlikte; talep etmek, mahkemeye başvurmak ve dava açmak suretiyle hakkı tahsil etmenin bir yolu bulunabilir. İşte bu talep etme, mal sahibinin borçludan hakkını tahsil etmek üzere peşine düşmesidir.
القولُ في تأويل قوله: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir” kavlinin tevili:
يعنى بذلك جل ثناؤُه أن مَن اسْتَحَلَّ الخِيانةَ مِن اليهودِ، وجُحودَ حقوقِ العربيِّ التي هي له عليه، فلم يُؤَدِّ ما ائْتَمَنَه العربيُّ عليه إليه إلا ما دام له مُتَقاضِيًا مُطالِبًا، مِن أجلِ أنه يقولُ: لا حرَجَ علينا فيما أصْبْنا مِن أموالِ العربِ ولا إِثمَ؛ لأنهم على غير الحقِّ، وأنهم مُشْركون.
Bununla celle senâuh şunu kastetmektedir: Yahudilerden hıyaneti ve Arap'ın kendi üzerindeki haklarını inkâr etmeyi helal sayıp da Arap'ın kendisine emanet ettiği şeyi ancak Arap kendisinden ısrarla talep edip durduğu müddetçe ödeyen kimse; "Arapların mallarından elde ettiğimiz şeylerde bize hiçbir sorumluluk ve günah yoktur; çünkü onlar hak üzere değillerdir ve onlar müşriktirler" dediği için böyle yapmaktadır.
واخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم نحوَ قولِنا فيه.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı bu hususta bizim sözümüze benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} الآية. قالت اليهودُ: ليس علينا فيما أصَبْنا مِن أموالِ العربِ سبيلٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Bu, onların: ‘Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur’ demelerindendir” ayeti [hakkında şöyle demiştir]: Yahudiler: “Arapların mallarından aldığımız şeyler hususunda bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk/günah) yoktur” dediler.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبد الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}. قال: ليس علينا في المشركين سبيلٌ. يَعْنون مَن ليس مِن أهلِ الكتابِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” kavli hakkında nakletti: Dedi ki: "Müşriklere karşı bize bir sorumluluk yoktur" [demişlerdir]; yani Ehl-i Kitap'tan olmayanları kastederler .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}. قال: يُقال له: ما بالُك لا تُؤَدِّي أمانتَك؟ فيقولُ: ليس علينا حرَجٌ في أموالِ العربِ، قد أحَلَّها اللهُ لنا .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir” kavli hakkında nakletti: Dedi ki: Ona "Neden emanetini ödemiyorsun?" denildiğinde, "Arapların malları hususunda bize bir günah yoktur, Allah onları bize helal kılmıştır" der .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ نزَلَت: لمَّا نَزَلَت: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}. قال: قال النبيُّ ﷺ: "كذَب أعداءُ اللهِ، ما من شيءٍ كان في الجاهليةِ إلا وهو تحتَ قدميَّ، إلا الأمانةُ، فإنها مُؤَدَّاةٌ إلى البَرِّ والفاجرِ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî, Ca‘fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir” ayeti indiğinde şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah'ın düşmanları yalan söylediler! Cahiliye döneminde olan her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet müstesnadır, zira o, iyiye de kötüye de mutlaka ödenir" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامُ بنُ عُبِيدِ اللَّهِ، عن يعقوبَ القُمِّيِّ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: لما قالت اليهودُ: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}: يَعْنون أخْذَ أموالِهم، قال رسولُ اللهِ ﷺ. ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه قال: "إلا وهو تحتَ قَدَمَيَّ هاتين، إلا الأمانةُ، فإنها مُؤَدَّاةٌ". ولم يَزِدْ على ذلك.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Ubeydillâh, Ya‘kūb el-Kummî'den, o Ca‘fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti: Dedi ki: Yahudiler: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” -onların mallarını almayı kastediyorlar- dediklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu... Sonra [râvi] benzerini zikretti; ancak şu kadar var ki o: «إلا وهو تحتَ قَدَمَيَّ هاتين، إلا الأمانةُ، فإنها مُؤَدَّاةٌ» «...şu iki ayağımın altındadır; emanet müstesnadır, zira o [sahibine] mutlaka ödenir» dedi ve bundan fazlasını eklemedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}: وذلك أن أهلَ الكتابِ كانوا يقولون: ليس علينا جُناحٌ فيما أصَبْنا من هؤلاء؛ لأنهم أُمِّيُّون.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir”: Bu şöyledir; Ehl-i Kitap: "Bunlardan aldığımız şeylerde bize hiçbir günah yoktur, çünkü onlar ümmîdirler" diyorlardı.
فذلك قولُه: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}. إلى آخرِ الآيةِ.
İşte bu, O'nun: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” -ayetin sonuna kadar- kavlidir.
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا به القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}. قال: بايَع اليهودَ رجالٌ مِن المسلمين في الجاهليةِ، فلما أسلَموا تَقاضَوهم ثمنَ بُيوعِهم، فقالوا: ليس لكم علينا أمانةٌ، ولا قضاءَ لكم عندنا؛ لأنكم ترَكتم دينكم الذي كنتم عليه، قال: وادَّعَوا أنهم وجدوا ذلك في كتابِهم، فقال اللهُ ﷿: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} .
Başkaları ise bu konuda el-Kāsım'ın bize anlattığı şu rivayeti nakletmiştir: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir” ayeti hakkında dedi ki: Müslümanlardan bazı kimseler cahiliye döneminde Yahudilerle alışveriş yapmışlardı. Müslüman olunca sattıkları şeylerin bedelini onlardan talep ettiler; bunun üzerine [Yahudiler]: "Sizin bizim üzerimizde hiçbir emanet hakkınız yoktur, size verecek hiçbir ödememiz de yoktur; zira siz üzerinde bulunduğunuz dininizi terk ettiniz" dediler. Dedi ki: Bunu kendi kitaplarında bulduklarını iddia ettiler; bunun üzerine Allah celle ve azze: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” buyurdu .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن صَعْصَعةَ، قال: قلتُ لابن عباسٍ: [إنا نغزُو] أهل الكتابِ، فنُصيبَ من ثمارِهم؟
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Sa‘sa‘a'dan nakletti; dedi ki: İbn Abbâs'a: "[Biz] Ehl-i Kitap ile savaşıyor ve onların meyvelerinden alıyoruz [bunun hükmü nedir]?" dedim.
قال: وتقولون كما قال أهلُ الكتاب: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} !
Dedi ki: Siz de Ehl-i Kitab'ın: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” dediği gibi mi diyorsunuz !
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبد الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن أبي إسحاقَ الهمْدانيِّ، عن صعصعةَ، أن رجلًا سأَل ابنَ عباسٍ، فقال: إنا نُصيبُ في العُرْفِ أو العَذْقِ - الشكُّ مِن الحسن - مِن أموالِ أهلِ الذِّمَّةِ الدَّجاجة والشاةَ. فقال ابن عباسٍ: فتقولون ماذا؟ قال: نقولُ: ليس علينا بذلك بأسٌ. قال: هذا كما قال أهلُ الكتاب: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ}. إنهم إذا أدَّوُا الجزيةَ لم تَحِلَّ لكم أموالُهم إلا بطِيب أنفسِهم .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Ebû İshâk el-Hemdânî'den, o Sa‘sa‘a'dan nakletti: Bir adam İbn Abbâs'a sorup dedi ki: "Biz zimmîlerin mallarından bahçe veya hurmalıkta -şüphe el-Hasen'dendir- tavuk ve koyun alıyoruz." İbn Abbâs: "Peki ne diyorsunuz?" dedi. Adam: "Bunda bize bir sakınca yoktur diyoruz" dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: "Bu tıpkı Ehl-i Kitab'ın: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” demesi gibidir. Onlar cizyeyi ödedikleri vakit, kendi rızaları olmaksızın malları size helal olmaz ."
القولُ في تأويلِ قوله: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)} “Ve onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” kavlinin tevili:
يعنى بذلك جل ثناؤُه أن القائلين منهم: ليس علينا في أموالِ الأمِّيِّين من العرب حَرَجٌ أَن نَخْتانَهم إياه. يقولون - بقِيلِهم: إن الله جلَّ ثناؤه أحَلَّ لنا ذلك، فلا حرجَ علينا في خيانتِهم إياه، وتركِ قضائِهم - الكذبَ على اللَّهِ، عَامِدِينَ الإِثْمَ بقيلِ الكذبِ على اللهِ، أنه أحلَّ ذلك لهم، وذلك قولُه ﷿: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ}.
Bununla celle senâuh şunu kastetmektedir: Onlardan: "Araplardan olan ümmîlerin mallarını gasbetmemizde bize bir günah yoktur" diyenler; "Allah celle senâuh bunu bize helal kıldı, bu yüzden onlara hıyanet etmemizde ve borçlarını ödemememizde bize bir günah yoktur" sözleriyle Allah'a karşı yalan söylemektedirler ve Allah'ın bunu kendilerine helal kıldığına dair Allah'a karşı yalan söyleyerek kasten günah işlemektedirler; işte bu, O celle ve azze'nin: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “onlar bile bile” kavlidir.
كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: فيقولُ على اللهِ الكذبَ وهو يَعْلَمُ - يعنى الذي يقولُ منهم - إذا قيل له: ما لَك لا تُؤَدِّي
Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: "[Allah Teâlâ'nın]: 'O, bile bile Allah'a karşı yalan söyler' [kavli] -yani onlardan biri, kendisine: «Sana ne oluyor da [ödemiyorsun?]» denildiğinde [bu sözü] söyleyen kimseyi kastetmektedir-
أمانتك؟ -: ليس علينا حرَجٌ في أموالِ العربِ، قد أحَلَّها اللهُ لنا .
emanetini ödemiyorsun?' denildiğinde: 'Arapların malları hususunda bize bir günah yoktur, Allah onları bize helal kılmıştır' der ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}: يعنى ادِّعاءهم أنهم وجدوا في كتابِهم قولَهم: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler”: Yani kendi kitaplarında: {لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ} “Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur” sözünü buldukları yönündeki iddialarını kastetmektedir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)} “Hayır! Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever” kavlinin tevili:
وهذا إخبارٌ مِن الله ﷿ [عمَّا لمن] أدَّى أمانته إلى مَن ائْتَمَنه عليها؛ اتِّقاء اللَّهِ ومُراقبته، عندَه، فقال جل ثناؤُه: ليس الأمرُ كما يقولُ هؤلاء الكاذبون على اللهِ مِن اليهودِ، مِن أنه ليس عليهم في أموالِ الأميين حرجٌ ولا إثمٌ. ثم قال: {بَلَى}. ولكن {مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى} يعنى: ولكن الذي أوْفَى بعهدِه. وذلك وصيتُه إيَّاهم التي أوْصاهم بها في التوراةِ، مِن الإيمانِ بمحمدٍ ﷺ وما جاءَهم به. والهاءُ في قولِه: {وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ}. عائدةٌ على اسمِ "الله" في قولِه: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ}. يقولُ: بلى مَن أَوْفَى بِعَهْدِ اللَّهِ الذي عاهَدَه في كتابِه، فآمَنَ بمحمدٍ ﷺ وصدَّق به وبما جاءَ به مِن اللَّهِ، مِن أداء الأمانةِ إلى مَن ائْتَمَنه عليها، وغيرِ ذلك مِن أمرِ الله ونهيِه، {وَاتَّقَى}. يقولُ: واتَّقَى ما نهاه اللهُ عنه من الكفرِ به، وسائرِ مَعاصيه التي حرَّمها عليه، فاجْتَنَب ذلك؛ مُراقبةَ
Bu, Allah'tan sakınarak ve O'nun murakabesini gözeterek kendisine güvenip emanet bırakan kimseye emanetini teslim eden kimse için [katında bulunan mükâfata] dair Allah Azze ve Celle'den bir haberdir, O'nun katında... Şânı Yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: Mesele, Yahudilerden Allah'a karşı yalan söyleyenlerin, ümmîlerin malları hususunda kendilerine hiçbir sorumluluk ve günah bulunmadığına dair iddia ettikleri gibi değildir. Sonra {بَلَى} “Hayır!” buyurdu. Fakat {مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى} “Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa”; yani fakat her kim ahdini yerine getirirse demektir. Bu da O'nun Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine iman etmeleri hususunda kendilerine emrettiği ahdidir. [Arapça metinde] {وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ} kavlindeki zamir, {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} kavlindeki "Allah" lafzına dönmektedir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Hayır, kim Allah'ın Kitabı'nda kendisiyle ahitleştiği ahdini yerine getirir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edip onu ve kendisine güvenip emanet verene emanetini teslim etmek ile Allah'ın diğer emir ve yasakları kabilinden Allah'tan getirdiği şeyleri tasdik eder ve {وَاتَّقَى} “sakınırsa”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr etmekten ve O'nun kendisine haram kıldığı diğer bütün günahlardan sakınır ve bundan kaçınırsa; gözeterek
وعيدِ اللهِ، وخوفَ عقابِه، {فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}. يعنى: فإن اللَّهَ يُحِبُّ الذين يَتَّقونه، فيَخافون عقابَه، ويَحْذَرون عذابَه، فيَجْتَنِبون ما نهاهم عنه وحرَّمه عليهم، ويُطيعونه فيما أمَرَهم به.
Allah'ın tehdidini gözeterek ve O'nun azabından korkarak bunlardan kaçınırsa, {فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} “şüphesiz Allah sakınanları sever”; yani muhakkak ki Allah Kendisinden sakınan, azabından korkup cezasından çekinen, böylece Kendisinin yasaklayıp haram kıldığı şeylerden kaçınan ve emrettiği hususlarda Kendisine itaat edenleri sever.
وقد رُوِى عن ابن عباسٍ أنه كان يقولُ: هو اتِّقاءُ الشرْكِ.
İbn Abbâs'tan, bunun şirkten sakınmak olduğunu söylediği rivayet edilmiştir.
حدَّثني المُثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى}. يقولُ: اتَّقَى الشرْكَ، {فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}. يقولُ: الذين يتَّقُون الشرْكَ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى} “Hayır! Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa” kavli hakkında: Şirkten sakınırsa, {فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} “şüphesiz Allah sakınanları sever” kavli hakkında da: Şirkten sakınanları, demektedir .
وقد بيَّنَّا اختلافَ أهلِ التأويلِ في ذلك، والصوابَ مِن القولِ فيه بالأدلةِ الدالةِ عليه فيما مضَى مِن كتابِنا، بما فيه الكفايةُ عن إعادتِه .
Tevil ehlinin bu husustaki ihtilafını ve buna delalet eden delillerle birlikte bu konudaki doğru görüşü kitabımızın geçmiş kısımlarında tekrarına gerek bırakmayacak yeterlilikte açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧)} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler var ya, işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır” kavlinin tevili:
يعنى بذلك جل ثناؤُه: إن الذين يَسْتَبْدِلون بترْكِهم عهدَ اللهِ الذي عهِد إليهم، ووصيتَه التي أَوْصاهم بها في الكتبِ التي أنْزَلها اللهُ إلى أنبيائِه، باتِّباعِ محمدٍ وتصديقِه، والإقرارِ به، وما جاء به مِن عندِ اللهِ، وبأيمانِهم الكاذبةِ التي يَسْتَحِلُّون بها ما حرَّم اللهُ عليهم مِن أموالِ الناسِ التي ائْتُمِنوا عليها، {ثَمَنًا}. يعنى: عِوَضًا وبَدَلًا، [{قَلِيلًا}. يقولُ]: خَسيسًا مِن عَرَضِ الدنيا وحُطامِها، {أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ}. يقولُ: فإن الذين يَفْعَلُون ذلك لا حظَّ لهم في خَيْراتِ
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah'ın nebilerine indirdiği kitaplarda kendilerine emrettiği ahdini ve tavsiyesini; Muhammed'e tâbi olmayı, onu tasdik etmeyi, kendisini ve Allah katından getirdiği şeyleri ikrar etmeyi terk etmeleri ve kendilerine emanet edilen insanların mallarından Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyleri helal saydıkları yalan yeminleri karşılığında {ثَمَنًا} “bir bedel” -yani ivaz ve karşılık- [{قَلِيلًا}. يقولُ] [“az bir...”] [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Dünyanın geçici menfaatinden ve döküntüsünden değersiz [bir bedel satın alanlar var ya], {أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ} “işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Bunu yapanların ahiretin hayırlarında hiçbir payı...
الآخرة، ولا نَصيبَ لهم مِن نعيمِ الجنةِ، وما أَعَدَّ اللَّهُ لأهلِها فيها دونَ غيرِها.
ahiretin hayırlarında hiçbir payı, cennetin nimetlerinden ve Allah'ın orayı hak edenler için hazırladığı şeylerden başkasına nasip olmayan hiçbir hisseleri yoktur.
وقد بَيَّنَّا اختلافَ أهلِ التأويلِ فيما مضَى في معنى "الخَلاقِ"، ودلَّلْنا على أوْلَى أقوالِهم في ذلك بالصوابِ بما فيه الكفايةُ .
Tevil ehlinin "halâk" (pay/nasip) kelimesinin anlamı konusundaki ihtilafını daha önce açıklamış ve bu husustaki görüşlerinin doğruya en yakın olanını yeteri kadar delillendirip ortaya koymuştuk .
وأما قولُه: {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ}. فإنه يعنى: ولا يُكَلِّمُهم الله بما يَسُرُّهم، {وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ} يقولُ: ولا يَعْطِفُ عليهم بخيرٍ؛ مَقْتًا مِن اللهِ لهم . كقولِ القائلِ لآخرَ: انْظُرْ إليَّ نظَرَ اللهُ إليك. بمعنى: تعَطَّفْ عليَّ تعطَّف اللهُ عليك بخيرٍ ورحمةٍ. وكما يقالُ للرجلِ: لا سمِعَ اللهُ لك دعاءَك. يُرادُ: لا اسْتَجاب اللهُ لك. واللهُ لا يَخْفَى عليه خافيةٌ، وكما قال الشاعرُ :
O'nun: {وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ} “Allah onlarla konuşmayacak” kavline gelince; Allah onlarla kendilerini sevindirecek bir şekilde konuşmayacak demektir. {وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ} “onlara bakmayacak” kavli ise: Allah'ın onlara duyduğu gazaptan ötürü onlara hayırla yönelmeyecek, lütufta bulunmayacak demektir. Nitekim birinin diğerine: "Bana bak, Allah da sana baksın" demesi, "Bana merhametle yönel, Allah da sana hayır ve rahmetle yönelsin" anlamındadır. Yine bir adama: "Allah senin duanı işitmesin" dendiğinde "Allah duanı kabul etmesin" anlamı kastedilir; zira hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. Nitekim şair de şöyle demiştir :
دعَوْتُ اللَّهَ حتى خِفْتُ أَلَّا … يكونَ اللهُ يَسْمَعُ ما أَقولُ
Allah'a dua edip durdum, öyle ki korktum / Söylediklerimi Allah'ın işitmediğinden [duamı kabul etmeyeceğinden].
وقولُه: {وَلَا يُزَكِّيهِمْ}. يعنى: ولا يُطَهِّرُهم مِن دَنَسِ ذنوبِهم وكفرِهم، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يعني: ولهم عذابٌ مُوجِعٌ.
O'nun: {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “ve onları temize çıkarmayacaktır” kavli: Onları günahlarının ve inkârlarının pisliğinden arındırmayacaktır demektir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için elem verici bir azap vardır” kavli ise: Onlar için can yakıcı bir azap vardır demektir.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي من أجلِه أُنْزِلَت هذه الآيةُ، ومَن عُنِى بها؟ فقال بعضُهم: نزَلَت في أخبارٍ من أحْبارِ اليهودِ.
Tevil ehli bu ayetin indiriliş sebebi ve bununla kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Yahudi din bilginlerinden bazı kimseler hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمة، قال: نزَلَت هذه الآيةُ: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} في أبى رافعٍ، وكِنانةَ بن أبى الحُقَيْقِ، وكعبِ بن الأَشْرفِ، وحُيَيِّ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya...” ayeti Ebû Râfi‘, Kinâne b. Ebi'l-Hukayk, Ka‘b b. el-Eşref ve Huyeyy
ابن أَخْطَبَ .
b. Ahtab hakkında inmiştir .
وقال آخَرون: بل نزَلَت في الأشعثِ بن قيسٍ وخَصْمٍ له.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis el-Eş‘as b. Kays ile bir davalısı hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ سَلْمُ بنُ جُنادةَ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "مَن حلَف على يمينٍ هو فيها فاجرٌ ليَقْتَطِعَ بها مالَ امرئ مسلمٍ، لقِيَ اللَّهَ وهو عليه غَضْبانُ". فقال الأشعثُ بنُ قيسٍ: فيَّ واللهِ كان ذلك، كان بينى وبينَ رجلٍ مِن اليهودِ، أرضٌ، فجَحَدني، فقدَّمْتُه إلى النبيِّ ﷺ، فقال لى رسولُ الله ﷺ: "ألك بيِّنَةٌ؟ " قلتُ: لا. فقال لليهوديِّ: "احْلِفْ". قلتُ: يا رسولَ اللهِ، إذنْ يَحْلِفَ فَيَذْهَب مالى. فأنْزَل اللهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} الآية .
Bana Ebü's-Sâib Selm b. Cünâde anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o Ebû Vâil'den, o Abdullâh'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim bir Müslümanın malını haksız yere almak için yalan yere yemin ederse, kendisine gazap etmiş olduğu halde Allah'ın huzuruna çıkar." Bunun üzerine el-Eş‘as b. Kays dedi ki: "Vallahi bu benim hakkımda idi! Benimle bir Yahudi arasında bir arazi [davası] vardı; beni inkâr etti. Onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna çıkardım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: 'Bir delilin var mı?' buyurdu. Ben: 'Hayır' dedim. Yahudiye: 'Yemin et' buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, o zaman yemin eder ve malım gider' dedim. Bunun üzerine Allah celle ve azze: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” ayetini indirdi ."
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بنُ حازمٍ، عن عديِّ بن عديٍّ، عن رَجاءِ بن حَيْوةَ والعُرْسِ، أنهما حدَّثاه، عن أبيه عديِّ بن عَمِيرَةً، قال: كان بينَ امرئ القيس ورجلٍ مِن حَضْرَموتَ خُصومةٌ، فارْتَفَعا إلى النبيِّ ﷺ، فقال للحضرميِّ: "بيِّنتَك وإلَّا فيمينُه". قال:
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim, Adiy b. Adiy'den bildirdi; o da Recâ b. Hayve ve el-‘Urs'tan —ki bu ikisi ona babası Adiy b. Amîre'den rivayet etmişlerdir— naklettiğine göre o şöyle demiştir: İmruülkays ile Hadramutlu bir adam arasında bir dava (anlaşmazlık) vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna çıktılar. [Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem] Hadramutluya: «[Ya] delilini [getirirsin], aksi takdirde [onun] yemini [geçerlidir].» buyurdu. [Hadramutlu] dedi ki:
يا رسولَ اللَّهِ، إن حلَفَ ذهَبَ بأرضى. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن حلَف على يمينٍ كاذبةٍ ليَقْتَطِعَ بها حقَّ أخيه، لقِىَ الله وهو عليه غَضْبانُ". فقال امرُؤُ القيس: يا رسولَ اللهِ، فما لمِن ترَكَها وهو يَعْلَمُ أنها حقٌّ؟ قال: "الجنةُ". قال: فإني أُشْهِدُك أني قد ترَكْتُها. قال جَريرٌ: فكنتُ مع أيوبَ السَّخْتِيانيِّ حينَ سمِعْنا هذا الحديثَ مِن عديٍّ، فقال أيوبُ: إن عديًّا قال في حديثِ العُرْسِ بن عَمِيرةَ: فنزَلَت هذه الآيةُ: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} إلى آخرِ الآيةِ. قال جَريرٌ: ولم أحْفَظْ يومئذٍ يومئذٍ من عديٍّ .
"Ey Allah'ın Resûlü, eğer yemin ederse arazimi alıp götürür" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim kardeşinin hakkını haksız yere almak için yalan yere yemin ederse, kendisine gazap etmiş olduğu halde Allah'ın huzuruna çıkar." İmruülkays: "Ey Allah'ın Resûlü, hak olduğunu bildiği halde bundan vazgeçene ne vardır?" dedi. "Cennet" buyurdu. [İmruülkays]: "Şahit ol ki ben o [arazi]den vazgeçtim" dedi. Cerîr dedi ki: Bu hadisi Adiy'den dinlediğimiz sırada ben Eyyûb es-Sahtiyânî ile berabeydim; Eyyûb dedi ki: Adiy, el-Urs b. Amîre hadisinde: "Bunun üzerine: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” ayeti -ayetin sonuna kadar- indi" dedi. Cerîr dedi ki: O gün ben bunu Adiy'den ezberlememiştim .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال آخَرون: إن الأشعثَ بنَ قيسٍ اخْتَصَم هو ورجلٌ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ في أرضٍ كانت في يدِه لذلك الرجلِ، أخَذَها لتَعزُّزِه في الجاهليةِ، فقال النبيُّ ﷺ: "أقِمْ بينتَك". قال الرجلُ: ليس يَشْهَدُ لى أحدٌ على الأشعثِ. قال: "فلك يَمينُه". [فقام الأشعثُ ليَحْلِفَ]، فأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هذه الآيةَ، فنكَل الأشعثُ، وقال: إنى أُشْهِدُ الله وأُشْهِدُكم أن خَصْمِي صادقٌ. فردَّ إليه أرضَه، وزاده مِن أرضِ نفسِه زيادةً كثيرةً؛ مَخافَةَ أن يَبْقَى فِي يَدِهِ شَيْءٌ مِن حَقِّه، فهى لعَقِبِ ذلك الرجل بعده.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Başkaları şöyle dedi: el-Eş‘as b. Kays ile bir adam, Cahiliye dönemindeki nüfuzu sebebiyle el-Eş‘as'ın elinde bulunan o adama ait bir arazi hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Delilini getir» buyurdu. Adam: "el-Eş‘as'a karşı bana şahitlik edecek kimse yok" dedi. [Allah Resûlü]: «O halde onun yemin etmesi gerekir» buyurdu. [Bunun üzerine el-Eş‘as yemin etmek üzere kalktı]; Allah Azze ve Celle bu ayeti indirdi. el-Eş‘as [yemin etmekten] çekindi ve: "Ben Allah'ı ve sizleri şahit tutarım ki hasmım doğrudur" dedi. Bunun üzerine adama arazisini geri verdi ve onun hakkından elinde bir şey kalır korkusuyla kendi arazisinden de ona fazlasıyla ekleme yaptı; bu arazi kendisinden sonra o adamın nesline kaldı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن شَقيقٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: مَن حلَف على يمينٍ يَسْتَحِقُ بها مالًا، هو فيها فاجر، لقى الله، وهو عليه غَضْبانُ. ثم أَنْزَلَ اللهُ تصديقَ ذلك: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا}، الآية، ثم إن الأشعثَ بنَ قيسٍ خرَج إلينا فقال: ما حدَّثكم أبو عبدِ الرحمنِ؟ فحدَّثْناه بما قال: فقال: صدَق، لَفَيَّ أُنْزِلَت؛ كانت بينى وبين رجلٍ خُصومةٌ في بئرٍ، فاخْتَصَمْنا إلى النبيِّ ﷺ، فقال النبيُّ: ﷺ "شاهِداك أو يمينُه". فقلت: إذن يَحْلِفَ ولا يُبالِىَ. فقال النبيُّ ﷺ: صلى الله "مَن حلَف على يمينٍ يَسْتَحِقُ بها مالًا هو فيها فاجرٌ، لقِى الله وهو عليه غضبانُ". ثم أَنْزَل اللهُ ﷿ تصديقَ ذلك: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} إلى آخرِ الآيةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Şakīk'ten, o Abdullâh'tan nakletti, dedi ki: "Kim bir malı hak etmek için yalan yere yemin ederse, kendisine gazap etmiş olduğu halde Allah'ın huzuruna çıkar." Sonra Allah bunu tasdik eden şu ayeti indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” -ayetin sonuna kadar-. Sonra el-Eş‘as b. Kays yanımıza çıkıp: "Ebû Abdirrahmân size ne anlattı?" dedi. Biz de onun söylediklerini kendisine anlattık. Bunun üzerine dedi ki: "Doğru söylemiş, vallahi benim hakkımda indirildi! Benimle bir adam arasında bir kuyu hakkında dava vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştık. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ya iki şahidin [gelir] ya da onun yemini geçerlidir' buyurdu. Ben: 'O halde çekinmeden yemin eder' dedim. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim bir malı hak etmek için yalan yere yemin ederse, kendisine gazap etmiş olduğu halde Allah'ın huzuruna çıkar' buyurdu. Sonra Allah celle ve azze bunu tasdik eden: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” -ayetin sonuna kadar- ayetini indirdi ."
وقال آخَرون بما حدَّثنا به محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، قال: أخْبَرَنى داودُ بنُ أبي هندٍ، عن عامرٍ، أن رجلًا أقام سِلْعته أولَ النهارِ، فلما كان آخرُه جاء رجلٌ يُساوِمُه، فحلَف لقد مَنَعها أولَ النهارِ مِن كذا ، ولولا المساءُ ما باعَها به. فأنْزَل اللهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} .
Başkaları da Muhammed b. el-Musennâ'nın bize anlattığı şu rivayeti dile getirdiler: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bana Dâvûd b. Ebî Hind, Âmir'den haber verdi ki bir adam günün başında malını satışa çıkardı. Günün sonu olunca bir adam gelip onunla pazarlık yaptı. [Satıcı da] günün başında bu mala şu kadar fiyat verildiği halde vermediğine ve akşam olmasaydı onu bu fiyata satmayacağına yemin etti. Bunun üzerine Allah celle ve azze: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” ayetini indirdi.
حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن رجلٍ، عن
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, bir adamdan, o da
مجاهدٍ نحوَه .
Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} الآية إلى {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}: أَنْزَلَهم اللَّهُ بمنزلةِ السَّحَرة.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” ayetinden {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...ve onlar için elem verici bir azap vardır” kısmına kadar [hakkında şöyle dedi]: Allah onları büyücüler mertebesine indirmiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أن عمرانَ بن حُصَينٍ كان يقولُ: مَن حلَف على يمينٍ فاجرةٍ يَقْتَطِعُ بها مالَ أخيه، فلْيَتَبَوَّأْ مقعدَه مِن النارِ. فقال له قائلٌ: شيءٌ سمِعْتَه مِن رسولِ اللهِ ﷺ؟ قال لهم: إنكم لَتَجَدون ذلك. ثم قرَأ هذه الآيةَ: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} الآية.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti ki İmrân b. Husayn şöyle derdi: "Kim kardeşinin malını haksız yere almak için yalan yere yemin ederse, ateşteki oturacağı yere hazırlansın." Bunun üzerine ona biri: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir şey midir?" dedi. [İmrân] onlara: "Şüphesiz siz bunu [Kur'an'da] bulursunuz" dedi ve şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” -ayetin sonuna kadar-.
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: ثنا حسينُ بنُ عليٍّ، عن زائدةَ، عن هشام، قال: قال محمدٌ، عن عمرانَ بن حُصينٍ: مَن حلَف على يمينٍ مَصْبورةٍ ، فليَتَبَوَّأْ بوجهِه مقعدَه مِن النارِ. ثم قرَأ هذه الآيةَ كلَّها: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Huseyn b. Ali, Zâide'den, o Hişâm'dan anlattı, dedi ki: Muhammed, İmrân b. Husayn'dan naklen şöyle dedi: "Kim [bağlayıcı ve zorlayıcı bir şekilde] yalan yere yemin ederse , yüzüstü ateşteki oturacağı yere hazırlansın." Sonra bu ayetin tamamını okudu: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler...” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ قال: إن اليمينَ الفاجِرةَ مِن الكبائرِ. ثم تلا: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Ma'mer'den, o Zührî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; [Saîd] şöyle dedi: "Şüphesiz yalan yere yemin etmek büyük günahlardandır." Sonra şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedele satanlar...”
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أن عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ كان يقولُ: كنا نَرَى ونحن مع رسولِ اللهِ ﷺ أنَّ مِن الذنبِ الذي لا يُغْفَرُ يمينَ الصَّبرِ، إِذا فَجَر فيها صاحبُها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti ki Abdullâh b. Mes'ûd şöyle derdi: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteyken, sahibi onda yalan söylediğinde bağlayıcı yeminin (yemîn-i sabr) bağışlanmayan günahlardan olduğunu kabul ederdik ."
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)} “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'la eğip bükerler (kelimeleri tahrif ederler) ve 'Bu Allah katındandır' derler; halbuki o, Allah katından değildir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.”
يعنى بذلك جَلَّ ثناؤُه: وإن مِن أهلِ الكتابِ، وهم اليهودُ الذين كانوا حَوَالَىْ مدينةِ رسولِ اللهِ ﷺ على عهْدِه، من بني إسرائيل.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ehl-i Kitap'tan -ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde onun Medine'sinin çevresinde bulunan İsrâiloğulları Yahudileridir- bir grup vardır.
والهاءُ والميمُ في قولِه: {مِنْهُمْ}. عائدةٌ على "أهلِ الكتابِ" الذين ذكَرَهم في قولِه: {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ}.
{مِنْهُمْ} “Onlardan” ifadesindeki zamir, {وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki, ona yüklerle altın emanet etsen onu sana tastamam öder” buyruğunda zikrettiği "Ehl-i Kitap"a dönmektedir.
وقولُه: {لَفَرِيقًا}. يعنى: جماعةً، {يَلْوُونَ}. يعنى: يُحرِّفون {أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ}. يعنى: لِتَظُنُّوا أن الذي يُحرِّفونه بكلامِهم من كتابِ اللهِ وتنْزيلِه. يقول اللهُ ﷿: وما ذلك الذي لوَوا به ألسنتهم فحَرَّفوه وأحدَثوه مِن كتابِ اللهِ، ويَزعمُون أنّ مَا لَوَوْا بِه أَلسِنتَهم من التَّحْرِيفِ والكذبِ والباطلِ، فألْحَقوه في كتابِ اللهِ، {وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. يقولُ: مما أنزله الله على أنبيائِه، {وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. يقولُ: وما ذلكَ الذي لَوَوْا به ألسِنَتَهم فأَحْدَثوه، مما أنزَله اللهُ إلى أحدٍ من أنبيائِه، ولكنه مما أحدَثوه مِن قِبَل أنفُسِهم، افتراءً على اللهِ. يقولُ ﷿: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. يعنى بذلك أنهم يتَعمَّدُون قِيلَ الكذبِ على اللَّهِ، والشهادةَ عليه بالباطلِ، والإلحاقَ
Allah Teâlâ'nın: {لَفَرِيقًا} “...bir grup vardır” buyruğu, bir topluluk demektir. {يَلْوُونَ} “eğip bükerler” buyruğu ise [şöyle] demektir: Onlar, {أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ} “dillerini Kitap'la eğip bükerler ki onu Kitap'tan sanasınız”. Yani sözleriyle tahrif ettikleri şeyi Allah'ın Kitabı'ndan ve O'nun indirdiği vahiyden sanmanız için [böyle yaparlar]. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Dillerini eğip bükerek tahrif ettikleri ve uydurdukları o şey Allah'ın Kitabı'ndan değildir. Onlar, dillerini eğip bükerek yaptıkları tahrifatı, yalanı ve bâtılı Allah'ın Kitabı'na katarak [onun Allah katından olduğunu] iddia ederler. {وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Oysa o, Allah katından değildir”. [Yani] Allah'ın peygamberlerine indirdiği şeylerden değildir. {وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Oysa o, Allah katından değildir”. Şunu demektedir: Dillerini eğip bükerek sonradan uydurdukları o şey, Allah'ın peygamberlerinden herhangi birine indirdiği şeylerden değildir; bilakis Allah'a iftira ederek kendi taraflarından uydurdukları şeylerdendir. [Allah] Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: {وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler”. Bununla şunu kastetmektedir: Onlar kasten Allah'a karşı yalan söylemekte, O'na bâtıl ile şahitlik etmekte ve
بكتابِ اللهِ ما ليس منه، طلبًا للرياسةِ والخسيسِ مِن حُطامِ الدنيا.
Allah'ın Kitabı'ndan olmayan şeyleri O'nun Kitabı'na dahil ettikleridir.
وبنحوِ ما قلنا في معنى: {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ}. قال أهلُ التأويلِ.
{يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} ifadesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قَالَ ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ عن مجاهدٍ: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ}. قال: يُحرِّفونَه .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} “Onlardan bir grup vardır ki dillerini Kitap'la eğip bükerler” buyruğu hakkında: "Onu tahrif ederler" dedi .
حدثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} حتى بلَغ: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ}: هم أعداءُ اللَّهِ اليهودُ، حرَّفوا كتابَ اللَّهِ، وابتدَعوا فيه، وزعَموا أنه مِن عندِ اللَّهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} “Onlardan bir grup vardır ki dillerini Kitap'la eğip bükerler...” ayetinden {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “...bile bile” kısmına kadar [hakkında şöyle dedi]: "Onlar Allah'ın düşmanları olan Yahudilerdir; Allah'ın Kitabı'nı tahrif ettiler, onda bidatler uydurdular ve onun Allah katından olduğunu iddia ettiler ."
حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini nakletti .
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ}: وهم اليهودُ، كانوا يَزيدُون في كتابِ اللَّهِ ما لم يُنْزِلِ اللهُ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] onun şöyle dediğini anlattı: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'la eğip bükerler” [ayeti hakkında şöyle dedi]: "Onlar Yahudilerdir; Allah'ın Kitabı'na, Allah'ın indirmediği şeyleri ekliyorlardı."
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ}. قال: فريقٌ مِن أهلِ الكتابِ يَلْوُون ألسنَتَهم، وذلك تَحريفُهم إيَّاه عن مَوضِعِه .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ} “Onlardan bir grup vardır ki dillerini Kitap'la eğip bükerler” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Ehl-i Kitap'tan bir grup dillerini eğip bükerler; bu da onların onu asıl yerinden kaydırıp tahrif etmeleridir ."
وأصلُ اللَّيِّ الفَتْلُ والقَلْبُ، مِن قولِ القائلِ: لَوَى فلانٌ يدَ فلانٍ. إذا فَتَلها وقلَبها. ومنه قولُ الشاعرِ :
Lügatte ley (لَيّ) kelimesinin aslı bükmek ve çevirmektir. Nitekim bir kimse birinin elini büküp çevirdiği zaman: "فُلَانٌ يَدَ فُلَانٍ لَوَى" (Filanca filancanın elini büktü) denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
* لَوَى يَدَهُ اللَّهُ الذي هُوَ غالبُهْ *
* Üstün gelen Allah onun elini büktü *
يقالُ منه: لَوَى يدَه ولسانَه، يَلْوِى ليًّا، وما لَوَى ظهرَ فلانٍ أحدٌ، إذا لم يصْرَعُه أحدٌ، ولم يَفتِلْ ظَهْرَه إنسانٌ. وإنه لأَلْوَى بَعيدُ المستَمَرِّ، إذا كان شديدَ الخصومَةِ، صابرًا عليها، لا يُغلَبُ فيها. قال الشاعرُ :
Bu kökten hareketle: "Elini ve dilini büktü" anlamında "لَوَى يَدَهُ وَلِسَانَهُ، يَلْوِي لَيًّا" denir. Bir kimseyi hiç kimse yere seremediğinde ve sırtını bükemediğinde de "مَا لَوَى ظَهْرَ فُلَانٍ أَحَدٌ" (Filancanın sırtını kimse bükemedi) denir. Yine bir kimse çekişmede çok çetin, ona tahammüllü ve onda yenilmez olduğunda "إِنَّهُ لَأَلْوَى بَعِيدُ الْمُسْتَمَرِّ" (O, pek çetin ve dirençlidir) denir. Şair şöyle demiştir :
فلو كان في لَيْلَى شَدًا من خُصُومَةٍ … للَوَّيْتُ أعناقَ الخُصومِ المَلاوِيا
Leylâ konusunda bir parça çekişme olsaydı … büken hasımların boyunlarını bükerdim.
القولُ في تأويلِ قولِه: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi düşünülemez.”
يَعنى بذلك جلّ ثناؤُه: وما ينْبَغى لأحدٍ من البشرِ. والبشرُ جمعُ بني آدم، لا
Cenâb-ı Hak –şânı yücedir– bununla şunu kastetmektedir: İnsanlardan hiçbir kimseye yaraşmaz. Beşer (el-beşer) [kelimesi], Âdemoğullarının çoğuludur; kendi
واحدَ له مِن لفظِه، مثلَ القومِ والخلقِ، وقد يكون اسمًا لواحدٍ. {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ}. يقولُ: أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ عليه كتابَه، {وَالْحُكْمَ}. يعنى: ويُعَلِّمَه فصْلَ الحكمةِ، {وَالنُّبُوَّةَ}. يقولُ: ويُعْطِيَه النبوَّةَ، {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ}. يعنى: ثم يدعوَ الناسَ إلى عبادِة نفْسِه دونَ اللَّهِ، وقد آتاه اللهُ ما آتاه مِن الكتابِ والحكْمِ والنبوَّةِ، ولكنه إذا آتاه اللهُ ذلك، فإنما يدْعُوهم إلى العلمِ باللهِ، ويَحدُوهم على معرفةِ شرائعِ دينِه، وأن يكونوا رؤساءَ في المعرفةِ بأمرِ اللَّهِ ونَهيه، وأَئِمةً في طاعتِه وعبادَتِه، بكونِهم مُعلِّمى الناسِ الكتابَ، وبكونِهم دارسيه.
Kavim (قَوْم) ve halk (خَلْق) kelimeleri gibi kendi lafzından tekili yoktur; bazen tekil için de bir isim olabilir. {أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ} buyruğu; Allah'ın ona Kitabını indirmesi, {وَالْحُكْمَ} buyruğu; ona hikmetle hüküm verme yetisini öğretmesi, {وَالنُّبُوَّةَ} buyruğu; ve ona peygamberlik vermesi demektir. {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ} buyruğu; Allah ona Kitap'tan, hikmetten ve peygamberlikten verdiklerini vermişken, sonra insanları Allah'ı bırakıp kendisine kulluk etmeye çağırması [asla düşünülemez] demektir. Aksine, Allah ona bunları verdiğinde o, insanları sadece Allah'ı bilmeye çağırır, onları O'nun dininin şeriatlerini öğrenmeye ve insanlara Kitab'ı öğreten ve onu bizzat okuyup inceleyen kimseler olmaları sebebiyle Allah'ın emri ve yasağını bilmede önderler, O'na itaatte ve kullukta rehberler olmaya teşvik eder.