Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 21. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيلَ: إنّ هذه الآية نزلتْ في قومٍ مِن أهلِ الكتابِ قالوا للنبيِّ ﷺ: أتدْعونَا إلى عبادَتِك؟

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bizi sana kulluk etmeye mi çağırıyorsun?" diyen Ehl-i Kitap'tan bir topluluk hakkında inmiştir.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنا ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبي محمدٍ، عن عِكرمةَ، أو سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قال أبو رافعٍ القُرَظِيُّ حينَ اجتمعت الأحْبارُ من اليهودِ والنصارَى من أهلِ نَجْرانَ، عندَ رسولِ اللَّهِ ﷺ ودعاهم إلى الإسلامِ: أتريدُ يا محمدُ أن نعبُدَك كما تَعْبدُ النصارى عيسى ابنَ مريمَ؟ فقال رجلٌ من أهل نجرانَ نَصرانيٌّ، يُقالُ له الرِّبِّيسُ: أو ذاكَ تريدُ مِنَّا يا محمدُ، وإليه تدْعونَا؟ أو كما قال، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَعْبُدَ غيرَ اللَّهِ، أو نأمُرَ بعِبادةِ غيره، ما بذلك بعثَني، ولا بذلك أمَرنى". أو كما قال.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Yahudi din adamları (ahbâr) ile Necrânlı Hristiyanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda toplandıklarında ve o da kendilerini İslâm'a davet ettiğinde Ebû Râfi' el-Kurazî: "Ey Muhammed! Hristiyanların Meryem oğlu Îsâ'ya kulluk ettikleri gibi bizim de sana kulluk etmemizi mi istiyorsun?" dedi. Bunun üzerine Necrân ehlinden kendisine er-Ribbîs denilen Hristiyan bir adam: "Ey Muhammed! Bizden bunu mu istiyorsun, bizi buna mı davet ediyorsun?" —veya buna benzer bir ifade— dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: « مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَعْبُدَ غيرَ اللَّهِ، أو نأمُرَ بعِبادةِ غيره، ما بذلك بعثَني، ولا بذلك أمَرنى » «Allah'tan başkasına kulluk etmekten veya [Allah'tan] başkasına kulluk edilmesini emretmekten Allah'a sığınırım! [Allah] beni bununla göndermedi ve bana bunu emretmedi.» —veya buna benzer bir ifade— buyurdu.

فأنزلَ اللهُ ﷿ في ذلك مِن قولِهم: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ} الآية، إلى قولِه: {بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} .

Bunun üzerine Allah celle ve azze onların bu sözleri hakkında şu ayeti indirdi: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ} “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın...” ayetinden {بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “...siz müslüman olduktan sonra?” buyruğuna kadar.

حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثني محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولَي زيدِ بن ثابت، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: قال [أبو رافعٍ] القُرْظِيُّ. فذكَر نحوَه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: [Ebû Râfi'] el-Kurazî söyledi... deyip benzerini zikretti .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ}. يقولُ: ما كان يَنْبَغى لبشرٍ أن يؤتيَه اللهُ الكتابَ والحُكمَ والنبوَّةَ يَأْمُرُ عبادَه أنْ يَتخذُوه ربّا مِن دونِ اللَّهِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi düşünülemez” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insana, O'nun kullarına Allah'ı bırakıp kendisini rab edinmelerini emretmesi yakışmaz."

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini nakletti .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: كان ناسٌ مِن يهود يَتعبَّدون الناسَ مِن دونِ ربَّهم، بتحْريفهم كتابَ اللهِ عن موضِعِه، فقال اللهُ ﷿: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ}. ثم يأمرَ الناسَ بغيرِ ما

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o şöyle dedi: Yahudilerden bir grup insan, Allah'ın Kitabı'nı asıl yerlerinden saptırıp tahrif ederek insanları Rablerini bırakıp kendilerine kul köle ediniyorlardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kullar olun' demesi düşünülemez.” Sonra insanlara [şundan] başkasını emretmesi...

أنزَل اللهُ في كتابِه .

Allah'ın Kitabında indirdiğinden başkasını emretmesi [düşünülemez] .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der].”

يعني جلّ ثناؤُه بذلك: ولكن يقولُ لهم: كونوا ربَّانيِّين. فترَك القولَ استغناءً بدلالةِ الكلامِ عليه.

Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Bilakis onlara: "Rabbânîler olun" der. Sözün buna delalet etmesiyle yetinilerek "der" fiili hazfedilmiştir.

وأما قولُه: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. فإنَّ أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: كونوا حُكماءَ عُلماءَ.

{كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğuna gelince; tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı "Hikmet sahibi bilginler (hükemâ ve ulemâ) olun" demektir, demişlerdir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينِ: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: حُكماءَ عُلماء .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Ebû Rezîn'den nakletti: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” ayeti hakkında: "Hikmet sahibi bilginler olun" dedi .

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: حُكماءَ علماءَ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Ebû Rezîn'den nakletti: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” ayeti hakkında: "Hikmet sahibi bilginler olun" dedi.

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ مثله.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o Ebû Rezîn'den benzerini nakletti.

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي رَزِينٍ: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}: حكماءَ علماءَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Ebû Rezîn'den nakletti: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der]” ayeti hakkında: "Hikmet sahibi bilginler [olun]" dedi .

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن عوفٍ، عن الحسن في قوله:

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf’tan, o el-Hasan’dan [nakletti; o, Allah Teâlâ’nın] şu buyruğu hakkında [şöyle demiştir]:

{كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: كونوا فقهاءَ علماءَ .

{كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Fıkıh sahibi âlimler olun" dedi .

حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: فقهاءَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Fakihler [olun]" dedi .

حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: أخبرني القاسمُ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} قال: فقهاء.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana el-Kāsım, Mücâhid'den naklen {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der]” buyruğu hakkında: "Fakihler [olun]" dediğini haber verdi.

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: كونوا فقهاءَ علماءَ (١).

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der]” buyruğu hakkında: "Fıkıh sahibi âlimler olun" dedi (١).

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن منصورِ بن المعتمرِ، عن أبي رَزِينٍ في قولِه: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: علماءَ حكماءَ . قال مَعمرٌ: وقال قتادةُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Mansûr b. el-Mu'temir'den, o Ebû Rezîn'den naklen {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Hikmet sahibi âlimler [olun]" dediğini haber verdi . Ma'mer dedi ki: Katâde de [böyle] demiştir .

حدثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّل، قال: ثنا أسباطُ،

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı,

عن السُّديِّ في قوله: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}: أما الرّبانيون فالحكماءُ الفقهاءُ .

es-Süddî'den {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Rabbânîler, fıkıh ve hikmet sahibi kimselerdir" dedi .

حدثني يونسُ، [قال: أخبرنا ابن وهبٍ] ، قال: أخبرنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الربانيون الفقهاءُ العلماءُ، وهم فوقَ الأحْبار .

Bana Yûnus anlattı, [dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi] , dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den naklen şöyle dediğini haber verdi: "Rabbânîler, fıkıh ve ilim sahibi kimselerdir ve onlar ahbârdan (din bilginlerinden) üstündür" .

حدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثني أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. يقولُ: كونوا حكماء فقهاء.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der]” buyruğu hakkında şöyle demektedir: "Hikmet ve fıkıh sahibi kimseler olun."

حُدثتُ عن المِنجابِ، قال: ثنا، قال: ثنا بِشرُ بن عمارةَ، عن أبي حمزةَ الثُّماليِّ، عن يحيى بن عقيلٍ في قولِه: {الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} [المائدة: ٦٣،٤٤]. قال: الفقهاءُ العلماءُ.

Bana el-Mincâb'dan naklen anlatıldı, dedi ki: Bize [seneddeki ravi] anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Hamza es-Sümâlî'den, o Yahyâ b. Akīl'den naklen {الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} “Rabbânîler ve bilginler” [Mâide: 44, 63] buyruğu hakkında: "Fıkıh ve ilim sahibi kimselerdir" dediğini haber verdi.

حُدثتُ عن المنجاب، قال: ثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ مثلَه .

Bana el-Mincâb'dan naklen anlatıldı, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan benzerini nakletti .

حدثني ابن سنانٍ القزازُ، قال: ثنا الحسينُ بن الحسنِ الأشقرُ، قال: ثنا أبو كُدَيْنةَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قوله: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: كونوا حُكماء فقهاء.

Bana İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn b. el-Hasen el-Eşkar anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan [naklen] {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Hikmet ve fıkıh sahibi kimseler olun" dediğini nakletti.

حُدثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. يقول: كونوا فُقهاءَ علماءَ .

Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim; {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Fıkıh ve ilim sahibi kimseler olun" demektedir .

وقال آخرون: بل هم الحكماءُ الأنقياءُ.

Başkaları ise: "Aksine onlar hikmet sahibi ve tertemiz (saf) kimselerdir" dediler.

ذِكرُ مَن قَالَ ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبوعيُّ، قال: ثنا فُضيلُ بنُ عياضٍ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ قوله: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: حُكماءَ أتقياءَ .

Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında: "Hikmet sahibi ve takvalı kimseler [olun]" dedi .

وقال آخرون: بل هم ولاةُ الناسِ وقادتُهم.

Başkaları ise: "Aksine onlar insanların yöneticileri ve önderleridir" dediler.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدثني يونسُ بن عبد الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: سمعتُ ابن زيدٍ يقولُ في قولِه: {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. قال: الرَّبانيون الذين يَرُبُّونَ الناسَ، ولاةُ هذا الأمْرِ، يَرُبُّونَهم: يلُونَهم. وقرأ: {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} [المائدة: ٦٣] قال: الربانيون الولاة، والأحْبارُ العلماءُ .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'i {كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Rabbânîler olun” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "Rabbânîler, insanları yöneten/ıslah eden (yerubbûne'n-nâs) ve bu işin yöneticileri olan kimselerdir. 'Yerubbûnehüm', onları yönetirler demektir." Ve {لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ} “Rabbânîlerin ve din bilginlerinin onları men etmeleri gerekmez miydi?” [Mâide: 63] ayetini okudu ve: "Rabbânîler yöneticiler, ahbâr ise âlimlerdir" dedi .

قال أبو جعفر: وأوْلى الأقوال عندى بالصواب في الربَّانيِّين، أنهم جمعُ ربانيٍّ، وأنَّ الرّبانيَّ المنسوب إلى الرَّبَّانِ، الذي يَرُبُّ الناس، وهو الذي يُصْلِحُ أَمورَهم، ويَرُبُّها، ويقومُ بها، ومنه قولُ علقمة بن عَبَدَةَ:

Ebû Ca'fer der ki: Bana göre "Rabbânîler" hakkında doğrusu en kuvvetli olan görüş; bunun "rabbânî" kelimesinin çoğulu olduğu ve "rabbânî"nin de insanları idare edip ıslah eden (yerubbu'n-nâs) "er-rabbân"a mensup olduğudur. O da insanların işlerini çekip çeviren/ıslah eden, onları yöneten ve onların sorumluluğunu üstlenen kimsedir. Alkame b. Abede'nin şu sözü de bu kabildendir:

وكنتَ امْرَأً أَفْضَتْ إليكَ رِبابَتِي … وَقَبْلَكَ رَبَّتْني - فَضِعْتُ - رُبُوبُ

"Sen öyle bir adamsın ki benim idarem sana geçti / Senden önce de beni birtakım efendiler/yöneticiler idare etmişti ama perişan olmuştum."

يعنى بقوله: ربتنى: وَلىَ أمرى والقيامَ به قبلَك مَن يربُّه ويُصلحه، فلم يُصلِحوه، ولكنهم أضاعوني فَضِعتُ.

"Rabtenî" (beni idare etmişti) sözüyle şunu kastetmektedir: Senden önce benim işimi yönetmeyi ve üstlenmeyi, onu çekip çevirip ıslah etmesi gereken kişiler üstlendi; fakat ıslah etmediler, aksine beni zayi ettiler ve ben de perişan oldum.

يقالُ منه: ربَّ أمرى فلانٌ، فهو يَرُبُّه رَبًّا، وهو رابُّه. فإذا أريد به المبالغةُ في مدْحِه قيل: هو رَبَّانُ. كما يقالُ: هو نَعْسانُ. من قولِهم: نعَس يَنْعُسُ. وأكثرُ ما يجيءُ من الأسماء على "فَعْلان" ما كان من الأفعالِ ماضيه على "فَعِل" مثل قولِهم: هو سكرانُ وعطشانُ وريَّانُ، من: سكِر يَسْكُرُ، وعطِش يَعْطشُ، ورَوِى يرْوَى. وقد يجيءُ مما كان ماضيه على "فَعَل يَفْعُلُ"، نحوَ ما قلنا من: نعَس يَنْعُسُ، و: ربَّ يَرُبُّ.

Bu kökten olarak "Rabbe emrî fülânün, fehüve yerubbuhû rabben, ve hüve râbbuhû" (Filanca benim işimi çekip çevirdi, o bunu çekip çevirir, o çekip çevirendir) denir. Eğer onu övmede mübalağa kastedilirse, tıpkı "Na'ase yen'usü" (uyukladı) fiilinden "Hüve na'sânu" (o uykuludur) dendiği gibi, "Hüve rabbânu" (o yetkin bir idarecidir) denir. "Fa'lân" vezninde gelen isimlerin çoğu, mâzîsi "fa'ile" vezninde olan fiillerden gelir; tıpkı "sekira yeskeru", "atişa ya'taşu" ve "reviye yervâ" fiillerinden "sekran" (sarhoş), "atşan" (susamış) ve "reyyân" (suya kanmış) denmesi gibi. Bazen de tıpkı "na'ase yen'usü" ve "rabbe yerubbu" için söylediğimiz gibi mâzîsi "fa'ale yef'ulü" vezninde olan fiillerden gelir .

فإذ كان الأمر في ذلك على ما وصفنا، وكان الرَّبانُ ما ذكرنا، والرَّبانيُّ هو المنسوب إلى مَن كان بالصِّفة التي وصَفْتُ، وكان العالمُ بالفقهِ والحِكْمةِ من المصْلِحين أمورَ الناس بتعليمِه إياهم الخير، ودعائِهم إلى ما فيه مصلَحتُهم، وكان كذلك الحكيمُ التقيُّ للهِ، والوالى الذي يَلى أمورَ الناسِ، على المنْهاجِ الذي وَلِيَه المُقْسِطون من المصْلِحين أمورَ الخلق بالقيامِ فيهم، بما فيه صلاحُ عاجِلِهم وآجِلِهم، وعائدةُ النفْعِ عليهم في دينِهم ودنياهم، كانوا جميعًا [مُستحقينَ أَنَّهم] ممّن دخل في قولِه ﷿: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}.

Bu konudaki durum nitelediğimiz gibi olduğuna, "rabbân" zikrettiğimiz anlama geldiğine ve "rabbânî" de vasfettiğim niteliğe sahip olan kişiye nisbet edilen kimse olduğuna; fıkıh ve hikmet sahibi âlim de insanlara hayrı öğreterek ve onları menfaatlerine olan şeye çağırarak işlerini ıslah edenlerden sayıldığına; aynı şekilde Allah'tan sakınan hikmet sahibi kimse ile insanların işlerini -yaratılmışların dünya ve ahiretlerinin salahını ve dinleri ile dünyalarında kendilerine fayda sağlayacak şeyleri aralarında ikame ederek mahlukatın işlerini ıslah eden adil önderlerin üstlendiği yöntem üzere- üstlenen idareci de bu vasıfta olduğuna göre; bunların hepsi Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat rabbânîler olun” sözünün kapsamına girmeye [hak kazanmış olurlar].

فالربانيون إذنْ هم عمادُ الناس في الفقه والعلم وأمورِ الدينِ والدنيا؛ ولذلك قال مجاهدٌ: وهم فوقَ الأحْبار. لأنَّ الأحبارَ هم العلماءُ، والربانيُّ الجامعُ إلى العلمِ والفقه البصرَ بالسياسةِ والتدْبير، والقيامِ بأمورِ الرَّعية، وما يُصلحُهم في دنياهم ودينِهم.

Dolayısıyla rabbânîler, fıkıhta, ilimde, din ve dünya işlerinde insanların dayanağı olan kimselerdir. İşte bu yüzden Mücâhid: "Onlar ahbârdan üstündür" demiştir. Çünkü ahbâr âlimlerdir; rabbânî ise ilim ve fıkhın yanı sıra siyaset ve tedbir basiretini, tebaanın işlerini çekip çevirmeyi ve onların dünya ve dinlerinde kendilerini ıslah edecek şeyleri üstlenmeyi kendisinde toplayan kimsedir.

القولُ في تأويلِ قوله: {بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)} “Kitab'ı öğrettiğinize ve okuyup incelediğinize göre” buyruğunun tefsiri.

اختلفت القرأةُ في قراءَةِ ذلك؛ فقرَأه عامَّةُ قرأة أهلِ الحجازِ وبعضُ البَصْريين: (بما كنتم تَعْلَمون). بفتح التاءِ وتخفيف اللّام ، بمعنى: بعلْمِكم الكتاب، ودراسَتِكم إياه وقراءتكم. واعتلُّوا لاختيارِهم قراءة ذلك كذلك، بأنَّ الصوابَ لو كان التشديد في اللَّام وضمَّ التاءِ، لكان الصوابُ في: {تَدْرُسُونَ}. بضمِّ التاءِ وتشديد الراء.

Kıraat imamları bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ehli kurrâsının geneli ve bazı Basralılar bunu, tâ harfinin fethası ve lâm harfinin şeddesiz (hafif) okunmasıyla : (بما كنتم تَعْلَمون) "Kitab'ı bilmeniz, onu incelemeniz ve okumanız sebebiyle" anlamında okumuşlardır. Bu kıraati tercih etmelerine gerekçe olarak da şunu göstermişlerdir: Şayet doğru olan lâmın şeddeli ve tânın zammeli okunması olsaydı, {تَدْرُسُونَ} kelimesinde de doğrusu tânın zammeli ve rânın şeddeli [tüdarrisûne şeklinde] okunması olurdu.

وقرأَ ذلك عامَّة قرأةِ الكوفيين: {بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ}. بضمِّ التاءِ

Kûfeli kurrânın geneli ise bunu: {بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı öğrettiğinize... göre” [şeklinde], tânın zammeli

من: {تُعَلِّمُونَ} وتشديد اللَّام ، بمعنى: بتعليمِكم الناس الكتاب، ودرَاستِكم إيَّاه. واعتلُّوا لاختيارِهم ذلك بأنّ من وصَفهم بالتعليم فقد وصَفهم بالعلْم، إذ لا يُعلِّمون إلا بعدَ عِلْمِهِم بما يُعَلِّمون.

{تُعَلِّمُونَ} kelimesinde ve lâmın şeddeli okunmasıyla "İnsanlara Kitab'ı öğretmeniz ve onu inceleyip okumanız sebebiyle" anlamında okumuşlardır. Bunu tercih etmelerine gerekçe olarak da onları öğreticilikle niteleyen kimsenin zaten ilimle nitelemiş olduğunu, zira öğrettikleri şeyi ancak bildikten sonra öğretebileceklerini ileri sürmüşlerdir.

قالوا: ولا موصوفَ بأنه يُعَلِّمُ إِلَّا وهو موصوفٌ بأنه عالمٌ. قالوا: فأما الموصوفُ بأنه عالمٌ، فغيرُ موصوفٍ بأنه مُعلِّمُ غيره. قالوا: فأوْلى القراءتينِ بالصّوابِ أبلَغُهما في مدحِ القوم، وذلك وصْفُهم بأنهم كانوا يُعلِّمون الناسَ الكتابَ.

Onlar şöyle dediler: "Öğreten olarak nitelenen kimse, mutlaka âlim (bilen) olarak da nitelenmiş olur. Âlim olarak nitelenen kimse ise başkasına öğreten olarak nitelenmiş olmaz." Yine şöyle dediler: "Dolayısıyla iki kıraatten doğruya en uygun olanı, o topluluğu övme hususunda en beliğ olanıdır; bu da onların insanlara Kitab'ı öğretiyor olmalarıyla nitelenmesidir."

كما حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يحيى بنُ آدم، عن ابن عُيَيْنةَ، عن حُميدٍ الأعرج، عن مجاهدٍ أنه قرأ: (بما كُنْتُم تَعْلَمُونَ الكِتابَ وبما كُنْتُم تَدْرُسون). مُخفَّفَةً بنصبِ التاءِ ، وقال ابن عُيَينةَ: ما عَلَّموه حتى عَلِموه .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İbn Uyeyne'den, o Humeyd el-A'rec'den nakletti; Mücâhid: (بما كُنْتُم تَعْلَمُونَ الكِتابَ وبما كُنْتُم تَدْرُسون) ayetini, tânın fethasıyla şeddesiz (hafif) olarak okumuştur . İbn Uyeyne: "Onu bilmeden öğretemezlerdi" demiştir .

وأوْلَى القراءتَيْن بالصوابِ في ذلك قراءةُ مَن قرأَه بضمِّ التاءِ وتشديدِ اللَّامِ؛ لأنَّ اللَّهَ ﷿ وصف القومَ بأنهم أهلُ عمادٍ للناس في دينِهم ودنياهم، وأهلُ إصلاحٍ لهم ولأمورِهم، وتربيةٍ، يقول جل ثناؤه: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ}. على ما بَيَّنَّا قَبلُ مِن معنى الربانيِّ، ثم أخبرَ تعالى ذِكرُه عنهم أنهم صاروا أهلَ إصلاحٍ للناسِ وتربيةٍ لهم، بتعليمهم إيَّاهم كتاب ربِّهم.

Bu konuda iki kıraatten doğruya en uygun olanı , tânın zammeli ve lâmın şeddeli okunuşudur; zira Allah Azze ve Celle o topluluğu, dinlerinde ve dünyalarında insanlar için bir dayanak, kendilerini ve işlerini ıslah ve terbiye eden kimseler olarak vasfetmiştir. Nitekim Şânı Yüce olan Allah: {وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ} “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der]” buyurmaktadır ki bu, "rabbânî"nin anlamı hakkında daha önce açıkladığımız üzeredir. Sonra Allah Teâlâ, onların insanlara Rablerinin Kitabı'nı öğretmek suretiyle onları ıslah ve terbiye eden kimseler hâline geldiklerini haber vermiştir.

ودِراستهم إيَّاه تلاوتُه. وقد قيل: دِراستُهم الفقهُ.

Onların [Kitab'ı] dirâset etmeleri (incelemeleri), onu tilavet etmeleridir (okumalarıdır). Dirâsetlerinin fıkıh [öğrenimi] olduğu da söylenmiştir.

وأشبه التأويلينْ بالدراسةِ ما قلنا مِن تلاوةِ الكتاب؛ لأنه عطفٌ على قولِه: تُعَلِمُونَ الْكِتَب. والكتاب هو القرآنُ، فلأن تكون الدراسة مَعنيًّا بها دراسةُ القرآنِ، أَوْلَى مِن أنْ يكونَ معنيًّا بها دراسةُ الفقه الذي لم يجرِ له ذكرٌ.

Dirâset (okuyup inceleme) konusunda iki yorumdan [gerçeğe] en yakın olanı, Kitap'ın tilaveti (okunması) şeklinde belirttiğimiz görüştür; çünkü bu [ifade], O'nun: {تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı öğrettiğinize...” sözüne atfedilmiştir. Kitap ise Kur'an'dır. Dolayısıyla dirâset ile Kur'an'ın dirâsetinin (okunup incelenmesinin) kastedilmiş olması, [ayette] bahsi geçmeyen fıkhın dirâsetinin kastedilmiş olmasından daha evlâdır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: قال يحيى بنُ آدم: قال أبو بكر : كان عاصمٌ يقرؤها: {بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ}. قال: القرآنَ، {وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ}. قال: الفقهُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Âdem dedi ki: Ebû Bekir şöyle dedi: Âsım bunu {بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı öğrettiğinize... göre” şeklinde okur ve: "Kur'an'ı", {وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ} “Ve okuyup incelediğinize göre” kısmında ise: "Fıkhı [kastediyor]" derdi .

فمعنى الآية: ولكن يقولُ لهم: كونوا أيها الناسُ سادةَ الناسِ وقادتَهم، في أمْر دينِهم ودنياهم، رَبانيِّينَ بتعليمِكم إياهم كتابَ الله، وما فيه من حلالٍ وحرامٍ، وفرضٍ وندبٍ، وسائرِ ما حَواه مِن مَعانى أمور دينِهم، وبتلاوتِكم إياه، ودراستِكموه.

Ayetin anlamı şudur: Fakat onlara şöyle der: "Ey insanlar! Din ve dünya işlerinde insanların efendileri ve önderleri olun; Allah'ın Kitabı'nı, onda yer alan helal ve haramı, farz ve mendubu ve din işlerinin içerdiği diğer bütün esasları insanlara öğretmenizle ve onu tilavet edip incelemenizle rabbânîler olun!"

القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)} “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi de [olacak şey değildir]. Siz müslüman olduktan sonra hiç size inkârı emreder mi?” buyruğunun tefsiri.

اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قوله: {وَلَا يَأْمُرَكُمْ}؛ فقرأتْه عامَّةُ قَرأَةِ الحجازِ والمدينة: (ولا يأمُرُكُمْ) . على وجهِ الابتداءِ من اللهِ بالخبرِ عن النبي ﷺ أنه لا يأْمُرُكم أيها الناسُ أنْ تَتَّخِذُوا الملائكة والنبيِّينَ أَرْبَابًا.

Kıraat imamları {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Medine kurrâsının geneli bunu, Allah'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: "Ey insanlar! O, melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi size emretmez" şeklinde müstakil yeni bir haber cümlesi (iptidâ) olarak (ولا يأمُرُكُمْ) şeklinde [râ harfinin zammesiyle] okumuşlardır .

واستشْهد قارئو ذلك كذلك بقراءةٍ ذكَروها عن ابن مسعودٍ أنه كان يَقرؤُها: (وَلَنْ يأْمُرَكُم). فاستدَلُّوا بدخولِ "لن" على انقطاعِ الكلامِ عما قبلَه،

Bunu bu şekilde [merfû] okuyanlar, İbn Mes‘ûd’dan rivayet edilen ve onun bunu: (وَلَنْ يأْمُرَكُم) şeklinde okuduğuna dair kıraati de delil getirmişlerdir. [Nitekim] onlar, "len" (لَنْ) edatının dâhil oluşunu, sözün kendisinden önceki kısımdan kesildiğine

وابتداءِ خبرٍ مستأنفٍ. قالوا: فلمَّا صيَّر مكانَ "لَنْ" في قراءتِنا: {لَا} وجبتْ قراءتُه بالرفعِ.

ve yeni bir haberin başladığına delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Bizim kıraatimizde "len" yerine {لَا} konulduğunda, onun ref ile (zammeli) okunması vacip olmuştur.

وقرأَه بعضُ الكوفيين والبَصْريين {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} بنصبِ الراءِ ، عطفًا على قوله: {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ}. وكان تأويلُه عندهم: ما كان لبشرٍ أنْ يُؤتيه الله الكتابَ ثم يقولَ للناسِ، ولا أن يأْمُرَكم، بمعنى: ولا كان له أن يَأمرَكم أن تَتخِذوا الملائكةَ والنبيين أربابًا.

Kûfelilerin ve Basralıların bir kısmı ise râ harfinin fethasıyla {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} şeklinde , {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ} buyruğuna atıf yaparak okumuşlardır. Onlara göre bunun yorumu: "Allah'ın kendisine Kitap verdiği bir beşerin insanlara [böyle] demesi olacak şey değildir; keza melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi de onun için olacak şey değildir" şeklindedir.

وأوْلى القراءَتينْ بالصوابِ في ذلك: {وَلَا يَأْمُرَكُمْ}. بالنصب على الاتصال بالذي قبله، بتأوُّل: ما كان لبشرٍ أن يُؤتيَه الله الكتاب والحُكْمَ والنبوةَ، ثم يقول للناس كونوا عبادًا لى مِنْ دُونِ اللَّهِ، ولا أنْ يأمُرَكم أن تتخذوا الملائكة والنبييِّن أربابًا. لأنَّ الآية نزلتْ في سببِ القومِ الذين قالوا لرسول الله ﷺ: أتريدُ أن نَعبُدَك؟ فأَخْبَرهم اللهُ جلَّ ثناؤُه أنه ليس لنبيِّه ﷺ أن يدْعُو الناسَ إلى عبادةِ نفْسِه، ولا إلى اتخاذِ الملائكةِ والنبييِّن، أربابًا، ولكن الذي له أن يدْعوَهم إلى أن يكونوا رَبانييِّنَ.

Bu konuda iki kıraatten doğruya en uygun olanı, önceki cümleye bitişik kabul edilerek nasb ile okunan {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} kıraatidir; bunun yorumu şöyledir: "Allah'ın kendisine Kitap, hüküm ve nübüvvet verdiği bir beşerin, insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kullar olun' demesi ve melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi olacak şey değildir." Zira bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Sana ibadet etmemizi mi istiyorsun?" diyen kimseler sebebiyle inmiştir. Şânı Yüce olan Allah onlara, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanları kendisine ibadete veya melekleri ve peygamberleri rabler edinmeye çağırmasının söz konusu olamayacağını; aksine onun yapması gerekenin insanları rabbânîler olmaya çağırmak olduğunu bildirmiştir.

فأما الذي ادَّعَى مَن قرأ ذلك رفعًا أنه في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (ولن يأمرَكم). اسْتِشهادًا لصحةِ قراءتِه بالرفع، فذلك خبرٌ غير صحيحٍ سَنَدُه، وإنما هو خبرٌ رواه حجاجٌ، عن هارون الأعورِ أنّ ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ كذلك، ولو كان ذلك خبرًا صحيحًا سَندُه، لم يكن فيه لمحتجٍّ حجةٌ؛ لأنّ ما كان على صحته من القراءة من

Bunu ref' ile okuyan kimsenin, kendi ref' kıraatinin sıhhatine delil getirmek amacıyla Abdullah'ın kıraatinde: "(ve len ye'murakum / وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ)" şeklinde olduğunu iddia etmesine gelince; bu, senedi sahih olmayan bir rivayettir. Bu, yalnızca Haccâc'ın Hârûn el-A'ver'den naklettiği, Abdullah'ın kıraatinde de böyle olduğuna dair bir haberdir. Şayet bu senedi sahih bir haber olsaydı bile, bunda delil getiren kimse için tutunulacak bir delil olmazdı; zira...

الكتابِ الذي قد جاء به المسلمون وِراثة عن نبيِّهم ﷺ لا يجوزُ تركُه، لتأويلٍ على قراءةٍ أضِيفت إلى بعض الصحابة، بنقل من يجوز في نقله الخطأُ والسهو.

Müslümanların Peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'den miras yoluyla tevâtüren naklettikleri Kitap'tan sıhhati sabit olan kıraati; naklinde hata ve unutma ihtimali bulunan bir kimsenin nakliyle sahâbeden birine nispet edilen bir kıraate dayalı bir yorum sebebiyle terk etmek caiz değildir.

فتأويلُ الآية إذن: وما كان للنبيِّ أنْ يأمُر الناس أن يتخذوا الملائكة والنبيين أربابًا - يعنى بذلك: آلهةً يُعبدون مِن دونِ اللَّهِ - كما ليس له أن يقول لهم: كونوا عبادًا لى مِن دونِ اللهِ. ثم قال جل ثناؤه نافيًا عن نبيِّه ﷺ أن يأمر عبادَه بذلك: {أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ} أيها الناسُ، نَبيُّكم، بجُحود وحْدانية اللهِ، {بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}. يعني: بعد إذ أنتم له مُنقادون بالطاعة، مُتذَلِّلُونَ له بالعبودةِ. أي: إِنَّ ذلك غيرُ كائنٍ منه أبدًا.

Buna göre ayetin tefsiri şöyledir: Peygamber'in, tıpkı insanlara: "Allah'ı bırakıp bana kullar olun" demesi mümkün olmadığı gibi; insanlara melekleri ve peygamberleri rabler -yani Allah'tan başka ibadet edilen ilahlar- edinmelerini emretmesi de mümkün değildir. Ardından Şânı Yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'nun kullarına bunu emretmesini nefyederek şöyle buyurmuştur: {أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ} “Hiç size inkârı emreder mi?” Ey insanlar! Peygamberiniz Allah'ın birliğini inkâr etmeyi hiç emreder mi, {بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Siz müslüman olduktan sonra?” Yani siz O'na itaatle boyun eğmiş ve kullukla O'na tezellül göstermişken? Yani böyle bir şey ondan asla vaki olmaz!

وقد حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: ولا يأمرُكم النبي ﷺ أن تتخذوا الملائكةَ والنبيِّين أربابًا .

Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmez .

القولُ في تأويل قوله ﷿: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “Hani Allah peygamberlerden: 'Bakın, size Kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye söz almıştı” buyruğunun tefsiri.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: واذْكروا يا أهلَ الكتابِ إذ أخذ اللهُ ميثاق النبيين. يعنى: حين أخَذ اللهُ ميثاقَ النبيين. وميثاقُهم: ما وثَّقوا به على أنفُسِهم طاعةَ اللَّهِ فيما أمرَهم ونَهاهم.

Şânı Yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey Ehl-i Kitap! Allah'ın peygamberlerden kesin söz (mîsak) aldığı vakti hatırlayın. Yani Allah'ın peygamberlerden ahit aldığı zamanı. Onların mîsakı ise; Allah'ın kendilerine emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat edeceklerine dair kendi aleyhlerine verdikleri kesin taahhüttür.

وقد بيَّنا أصلَ الميثاقِ باختلافِ أهل التأويلِ فيه بما فيه الكفايةُ.

Biz mîsakın aslını ve tefsir ehlinin bu husustaki görüş ayrılıklarını yeterli olacak şekilde açıklamıştık.

{مَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ}. فاختلفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامَّةُ قرأةِ الحجاز والعراقِ: {لَمَا آتَيْتُكُمْ}. بفتحِ اللامِ من: {لَمَا}. ألا أنَّهم اختلفوا في قراءةِ: {آتَيْتُكُمْ}؛ فقرأه بعضُهم: {آتَيْتُكُمْ}. على التوحيد، وقرَأه آخرونَ: (آتَيْنَاكم). على الجمعِ .

{مَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Size Kitap ve hikmet verdim” ifadesine gelince; kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu, {لَمَا} kelimesindeki lâmın fethasıyla {لَمَا آتَيْتُكُمْ} şeklinde okumuşlardır. Ancak onlar {آتَيْتُكُمْ} lafzının kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı bunu tekil sîgasıyla {آتَيْتُكُمْ} şeklinde, diğerleri ise çoğul sîgasıyla (آتَيْنَاكم) şeklinde okumuşlardır .

ثم اختَلف أهلُ العربية إذا قُرِئ ذلك كذلك؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: اللامُ التي مع "ما" في أوَّلِ الكلام لامُ الابتداء، نحوَ قولِ القائلِ: لَزِيدٌ أفضلُ مِنك. لأن "ما" اسمٌ، والذي بعدها صلةٌ لها، واللامُ التي في: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}. لامُ القسم، كأنه قال: والله لتُؤمِنُنَّ بِه. يُؤكِّدُ في أول الكلامِ وفى آخرِه، كما يقالُ: أما والله أن لو جِئْتَنى لكان كذا وكذا. وقد يُسْتَغْنَى عنها، فوكَّد في: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ}. باللامِ في آخرِ الكلام، وقد يُستغْنَى عنها، ويُجعلُ خبرُ: {لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} مثلُ: لعبدُ اللهِ والله لتأْتِيَنَّه. قال: وإنْ شئتَ جعلتَ خبرَ "ما" {مِنْ كِتَابٍ}. يريدُ: لما آتيتكم كتابٌ وحكمةٌ. وتكون {مِنْ} زائدةً.

Bu böyle okunduğunda Arap dili âlimleri [cümle yapısında] ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Kelamın başındaki "mâ" ile birlikte gelen lâm, tıpkı "Le-Zeydün efdalu minke" (Zeyd kesinlikle senden daha üstündür) sözündeki gibi iptidâ lâmıdır. Çünkü "mâ" bir isimdir ve sonrasındaki ifade onun sılasıdır. {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “Ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” ifadesindeki lâm ise kasem (yemin) lâmıdır; sanki "Vallahi ona mutlaka iman edeceksiniz" demiştir. Sözün başında ve sonunda tekit yapılmıştır; nitekim "Emâ vallâhi en lev ci'tenî lekâne kezâ ve kezâ" (Haberin olsun, vallahi bana gelseydin şöyle şöyle olurdu) denir. Bazen bundan müstağni olunur; işte sözün sonunda {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} ifadesinde lâm ile tekit yapılmıştır. Bazen bundan müstağni olunur ve {لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} ifadesinin haberi {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} kılınır; tıpkı "Le-Abdullâhi vallâhi lete'tiyennehû" (Abdullah var ya, vallahi ona mutlaka geleceksin) sözü gibi. Devamla dedi ki: İstersen "mâ"nın haberini {مِنْ كِتَابٍ} yaparsın ki bununla "Lemâ âteytüküm kitâbün ve hikmetün" (Size verdiğim şey bir kitap ve hikmettir) anlamı kastedilir ve {مِنْ} edatı zâid olur.

وخطَّأ بعضُ نحويِّي الكوفيين ذلك كلَّه، وقال: اللامُ التي تدخُلُ في أوائل الجزاء [تُجابُ بجواباتِ الأيمانِ، يقالُ: لمن قامَ لآتينَّه. و]: لمن قامَ ما أحسن. فإذا وقع في جوابها "ما"، و"لا"، عُلم أن اللام ليست بتوكيدٍ للأولى؛ لأنه يُوضعُ مَوضعَها "ما" و "لا"، فتكونُ كالأولى، وهى جوابٌ للأولى. قال: وأمَّا قوله:

Kûfeli nahivcilerden bazıları bütün bunları hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: Şart (cezâ) cümlelerinin başına dahil olan lâm [yemin cevaplarıyla cevaplandırılır; nitekim "Lemen kâme le-âtiyennehû" (Kim ayağa kalkarsa ona mutlaka gelirim) ve] "Lemen kâme mâ ahsene" (Kim ayağa kalkarsa ne güzel yapmış olur) denilir. Cevabında "mâ" ve "lâ" yer aldığında, [ikinci] lâmın birinciyi pekiştirmek için olmadığı anlaşılır; zira onun yerine "mâ" ve "lâ" konulabilmektedir; dolayısıyla birinci gibi olur ve birincinin cevabıdır. Dedi ki: O'nun şu sözüne gelince:

{لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ}. بمعنى إسقاط {مِنْ} غلطٌ؛ لأنّ "مِن" التي تدخلُ وتخرجُ لا تقعُ مواقع الأسماءِ. قال: ولا تقعُ في الخبرِ أيضًا، إنما تقعُ في الجَحْدِ والاستفهامِ والجزاءِ.

{لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Size Kitap ve hikmet verdim” ifadesinde {مِنْ} edatının hazfedilmiş (zâid) sayılması yanlıştır; zira [zâid olarak] girip çıkan "min", isimlerin yerini tutmaz. Dedi ki: Haber cümlesinde de yer almaz; sadece nefy (cahd), istifham ve şart (cezâ) cümlelerinde yer alır.

وأوْلى الأقوالِ في تأويلِ هذه الآيةِ - على قراءةِ مَن قرَأ ذلك بفتحِ اللامِ - بالصَّوابِ: أن يكونَ قولُه: {لَمَا} بمعنى: لمهما. وأن تكونَ "ما" حرفَ جزاءٍ أُدخِلتْ عليها اللامُ، وصُيِّر الفعلُ معها على "فَعَلَ"، ثم أُجيبتْ بما تجابُ به الأيمانُ، فصارت اللامُ الأولى يَمِينًا، إِذْ تُلُقِّيت بجوابِ اليمينِ.

Bu ayetin tevilinde -lâm harfini fetha ile okuyanların kıraatine göre- doğruya en yakın olan görüş; O'nun {لَمَا} sözünün "le-mehmâ" (her ne zaman/her ne ki) anlamında olmasıdır. "Mâ" edatı, başına lâm getirilmiş bir şart (cezâ) harfidir ve onunla birlikte fiil "feale" (mâzî) kalıbına dönüştürülmüştür; ardından da yeminlerin cevaplandırıldığı şekilde cevaplandırılmıştır. Böylece birinci lâm, yemin cevabıyla karşılandığı için yemin [lâmı] haline gelmiştir.

وقرأَ ذلك آخرونَ: (لما آتَيْتُكُم). بكسرِ اللامِ مِن "لما"، و ذلك قراءةُ جماعةٍ مِن أهلِ الكوفةِ.

Başkaları ise bunu "limâ"nın lâmını kesre ile (لما آتَيْتُكُم) şeklinde okumuşlardır; bu da Kûfe ehlinden bir topluluğun kıraatidir.

ثم اختلفَ قارئو ذلك كذلك في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه إذا قُرئ كذلك: وإِذْ أخذَ اللَّهُ ميثاقَ النبيينَ للذى آتيتُكم. فـ "ما" على هذه القراءةِ بمعنَى "الذي" عندهم. وكان تأويلُ الكلامِ: وإذْ أخذَ اللَّهُ ميثاقَ النبيينَ من أجلِ الذي أتاهم مِن كتابٍ وحِكْمةٍ، {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ}. يعنى: ثُم إِنْ جاءكم رسولٌ، يَعنى ذِكْرَ محمدٍ في التوراةِ - {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ}. أي: لَيكونَنَّ إيمانُكم به للذى عندَكم في التوراةِ مِن ذِكرِه.

Sonra bunu bu şekilde okuyanlar tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu şekilde okunduğunda anlamı, "Hani Allah peygamberlerin misakını size verdiğim şey için almıştı" demektir. Onlara göre bu kıraatte "mâ", "ellezî" (olan şey) anlamındadır. Kelamın tevili de şöyledir: "Hani Allah peygamberlerin misakını, kendilerine verdiği kitap ve hikmetten ötürü almıştı; {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ} “sonra size bir elçi geldiğinde” -yani sonra eğer size bir elçi gelirse ki bu Muhammed'in Tevrat'taki zikridir- {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} “ona mutlaka inanacaksınız” yani ona imanınız, Tevrat'ta onun hakkında bulunan zikirden dolayı kesinlikle gerçekleşecektir."

وقال آخرون منهم: تأويلُ ذلك إذا قُرئ بكسرِ اللام من (لِما): وإذْ أخَذ اللهُ ميثاقَ النبيينَ للذى آتاهم من الحِكْمةِ. ثم جعَل قولَه: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ}. من الأَخْذِ، أخْذِ الميثاقِ، كما يقالُ في الكلامِ: أخذتُ ميثاقَك لَتفعلَنَّ. لأنّ أَخْذَ الميثاقِ بمنزلةِ الاستِخْلافِ. فكان تأويلُ الكلامِ عندَ قائلِ هذا القولِ: وإذ استَخْلف اللهُ النّبيينَ للذى آتاهم مِن كتابٍ وحكمةٍ، متى جاءَهم رسولٌ مُصدِّقٌ لما معهم لَيَؤْمِنُنَّ به ولَينصُرنَّه.

Onlardan diğerleri ise şöyle demiştir: (لِما) ifadesinin lâmı kesreli okunduğunda bunun tevili: "Hani Allah, kendilerine verdiği hikmetten ötürü peygamberlerin misakını almıştı" şeklindedir. Sonra O'nun {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} “ona mutlaka inanacaksınız” sözünü "ahz"den (misak almaktan) kılmıştır; nitekim kelamda "Mutlaka yapasın diye senin misakını aldım" denir. Çünkü misak almak, yemin ettirmek (istihlâf) mesabesindedir. Bu sözü söyleyene göre kelamın tevili şöyledir: "Hani Allah, kendilerine verdiği kitap ve hikmetten ötürü, yanlarındakini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanıp ona mutlaka yardım etsinler diye peygamberleri yeminle bağlamıştı."

وأوْلى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ}. بفتحِ اللامِ؛ لأنَّ الله ﷿ أخَذ ميثاقَ جميعِ الأنبياءِ بتصْديقِ كلِّ رسولٍ له ابتَعثَه إلى خلْقِه، فيما ابتَعثَه به إلَيهم، كان ممن آتاه كتابًا، أو مِمن لم يؤْتِه كتابًا، وذلك أنه غيرُ جائزٍ وصفُ أحدٍ مِن أنبياءِ اللَّهِ ﷿ ورسُلِه، بأنه كان ممن أُبِيحَ له التكذيبُ بأحدٍ مِن رسلِه؛ فإذ كان ذلك كذلك، وكان معلومًا أنَّ منهم مَن أُنزِل عليه الكتابُ، وأنّ منهم مَن لم يَنْزِلُ عليه الكتابُ، كان بيِّنًا أنَّ قراءةَ مَن قرَأ ذلك: (لِمَا آتَيْتُكُم). بكسرِ اللامِ، بمعنى: من أجلِ الذي آتَيْتُكم مِن كتابٍ. لا وجْهَ له مفهومٌ إلا على تأويلٍ بعيدٍ، وانتزاعٍ عميقٍ.

Bu konuda iki kıraatten doğruya en yakın olanı, lâmın fethasıyla {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almış ve şöyle demişti: 'Size verdiğim şey...'” şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü Allah Azze ve Celle, -ister kendisine kitap verilmiş olsun isterse kitap verilmemiş olsun- yarattıklarına gönderdiği her elçiyi, kendilerine gönderildiği hususlarda tasdik etmeleri konusunda bütün peygamberlerin misakını almıştır. Zira Allah Azze ve Celle'nin peygamberlerinden ve elçilerinden herhangi birinin, O'nun elçilerinden birini yalanlamasına izin verilmiş kimselerden olduğunu nitelemek caiz değildir. Durum böyle olunca ve onlardan bazısına kitap indirildiği, bazısına ise kitap indirilmediği bilindiğine göre, bunu lâmın kesresiyle (لِمَا آتَيْتُكُم) "size verdiğim kitaptan ötürü" anlamında okuyan kişinin kıraatinin, uzak bir tevil ve zorlama bir çıkarım olmaksızın anlaşılır bir vechi bulunmadığı aşikârdır.

ثم اختَلف أهلُ التأويلِ في من أُخِذَ ميثاقُه بالإيمانِ بمن جاءه مِن رُسلِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لما معه؛ فقال بعضُهم: إنما أخَذ اللهُ بذلك ميثاقَ أهلِ الكتابِ دونَ أنبيائِهم. واستَشْهدوا لصحةِ قولِهم بذلك بقولِه: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}. قالوا: فإنما أمَر الذين أُرسلتْ إليهم الرسلُ مِن الأممِ بالإيمانِ برسُلِ اللَّهِ، ونُصْرَتِها على مَن خالفَها، وأما الرسلُ، فإنه لا وجْهَ لأمْرِها بنُضرةِ أحدٍ؛ لأنها المحتاجةُ إلى المعونةِ على مَن خالفَها مِن كفرةِ بنى آدمَ، فأما هي، فإنها لا تُعينُ الكفرةَ على كفرِها ولا تَنْصُرُها. قالوا: وإذا لم يكنْ غيرُها وغيرُ الأُمَمِ الكافرةِ، فَمن الذي يَنْصُرُ النبيَّ فيؤْخذَ ميثاقُه بنُصْرَتِهِ؟

Sonra tevil ehli, Allah'ın elçilerinden yanındakini tasdik edici olarak gelen kimseye iman etme hususunda kimden misak alındığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Allah bununla peygamberlerinin değil, yalnızca Ehl-i Kitap'ın misakını almıştır. Bu konudaki sözlerinin doğruluğuna {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “Ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” ayetini delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: O, sadece kendilerine elçi gönderilen ümmetlere Allah'ın elçilerine inanmalarını ve onlara muhalefet edenlere karşı yardım etmelerini emretmiştir. Elçilere gelince, onların birine yardım etmekle emrolunmasının bir anlamı yoktur; çünkü onlar Âdemoğullarının kâfirlerinden kendilerine muhalefet edenlere karşı yardıma muhtaç olanlardır. Onlar ise kâfirlere küfürleri üzere yardım etmez ve arka çıkmazlar. Dediler ki: Ortada peygamberlerden ve kâfir ümmetlerden başkası yokken, peygamber kime yardım edecek ki ona yardım etmesi konusunda kendisinden misak alınsın?

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجَيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ}. قال: هي خطأٌ مِن الكاتبِ، وهى في قراءةِ ابن مسعودٍ: (وإذْ أَخَذَ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almıştı: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...'” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, kâtibin bir hatasıdır ve İbn Mes‘ûd'un kıraatinde şöyledir: (Hani Allah almıştı...

اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ) .

اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ) [Hani Allah kendilerine kitap verilenlerin misakını almıştı].

حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ}. يقولُ: وإِذ أَخَذَ اللَّهُ ميثاقَ الذين أُوتُوا الكتابَ. وكذلك كان يقرؤُها الربيعُ: (وإذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الذين أوتوا الكتابَ). إنما هي أهلُ الكتابِ. قال: وكذلك كان يقرؤُها أبيُّ بنُ كعبٍ. قال الربيعُ: ألا تَرى أنه يقولُ: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}. يقولُ: لتَؤْمِنُنَّ محمدٍ ﷺ ولَتنصُرنَّه. قال: هم أهلُ الكتابِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Hani Allah kendilerine kitap verilenlerin misakını almıştı" demektir. er-Rebî' bunu bu şekilde: (وإذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الذين أوتوا الكتابَ) okurdu; [yani] kastedilen ancak Ehl-i Kitap'tır. Dedi ki: Übey b. Ka'b da bunu böyle okurdu. er-Rebî' dedi ki: Görmüyor musun O şöyle buyuruyor: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “sonra beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz”. Şöyle demektedir: Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e mutlaka inanacaksınız ve ona mutlaka yardım edeceksiniz. Dedi ki: Onlar Ehl-i Kitap'tır .

وقال آخرون: بل الذين أُخِذَ ميثاقُهم بذلك الأنبياءُ دونَ أُممِها.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bununla misakları alınanlar, ümmetleri değil peygamberlerdir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المثنى وأحمدُ بنُ حازمٍ، قالا: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إنما أخَذ اللهُ ميثاقَ النبييَن على قومِهم.

Bana el-Müsennâ ve Ahmed b. Hâzim rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: "Allah, peygamberlerin misakını ancak kavimleri üzerine [onlar adına] almıştır."

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ}: أن يُصدِّقَ بعضُهم بعضًا .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o da babasından O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı” sözü hakkında rivayet etti: Birbirlerini tasdik etmeleridir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ} الآية. قال: أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الأُوَلِ مِن الأنبياءِ لِيُصَدِّقُنَّ ولَيَؤْمِنُنَّ بما جاء به الآخِرُ منهم .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İbn Tâvûs'tan, o da babasından O'nun: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almış ve: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim, sonra beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde...' [demişti]” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Allah, önceki peygamberlerin, sonrakinin getirdiğini mutlaka tasdik edip ona mutlaka inanacaklarına dair misakını almıştır .

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ هاشمٍ، قال: أخبرنا سَيْفُ بنُ عمرَ ، عن أبي رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليّ بن أبي طالبٍ، قال: لم يَبْعَثِ اللَّهُ ﷿ نبيًّا؛ آدمَ فمنْ بعدَه، إلا أخَذ عليه العهدَ في محمدٍ، لئن بُعِثَ وهو حيٌّ، لَيَؤْمِنَنَّ به ولَيَنصُرَنَّه، ويأْمره فيأخذُ العهدَ على قومِه، فقال: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} الآية .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim rivayet etti, dedi ki: Bize Seyf b. Ömer , Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den haber verdi; dedi ki: Allah Azze ve Celle, Âdem ve sonrasından hiçbir peygamber göndermemiştir ki, şayet o hayattayken Muhammed gönderilirse ona mutlaka inanacağına ve ona mutlaka yardım edeceğine dair ondan ahit almış ve ona kavminden de bu ahdi almasını emretmiş olmasın. Nitekim: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almış ve: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...' [demişti]” ayetini buyurmuştur .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ} الآية: هذا ميثاقٌ أخَذه الله على النبييَن أن يُصَدِّقَ بعضُهم بعضًا، وأن يُبلِّغوا كتابَ اللهِ ورسالاتِه، فبَلَّغتِ الأنبياءُ كتابَ اللَّهِ ورسالاتِه إلى قومِهم، وأخَذ عليهم فيما بَلَّغَتْهم رُسُلُهم أنْ يؤمِنوا بمحمدٍ ﷺ،

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ} “Hani Allah peygamberlerin misakını almış ve: 'Andolsun ki size kitap verdim...' [demişti]” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, Allah'ın peygamberlerden birbirlerini tasdik etmeleri, Allah'ın Kitabı'nı ve risaletlerini tebliğ etmeleri hususunda aldığı bir misaktır. Nitekim peygamberler Allah'ın Kitabı'nı ve risaletlerini kavimlerine tebliğ ettiler ve elçilerinin kendilerine tebliğ ettiği hususlar dahilinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerine,

ويُصَدِّقوه وينصُرُوه .

onu tasdik etmelerine ve ona yardım etmelerine dair ahit aldılar .

حدثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} الآية. قال: لم يَبْعثِ اللهُ ﷿ نبيًّا قطُّ من لَدنْ نوحٍ إلا أخَذ ميثاقَه لَيَؤْمِنَنَّ بمحمدٍ ولَيَنْصُرَنَّه إن خرَج وهو حيٌّ، وإلا أخَذ على قومِه أن يؤمنوا به، ولَيَنصُرُنَّه إن خرَج وهم أحياءٌ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almış ve: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...' [demişti]” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Allah Azze ve Celle Nûh'tan itibaren hiçbir peygamber göndermemiştir ki, şayet o hayattayken Muhammed ortaya çıkarsa mutlaka ona inanacağına ve yardım edeceğine dair kendisinden misak almış olmasın; aksi takdirde onlar hayattayken ortaya çıkarsa ona iman edip mutlaka yardım etmeleri için kavminden ahit almasını istemiştir .

حدثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا عبدُ الكبيرِ بنُ عبدِ المجيدِ أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عبادُ بنُ منصورٍ، قال: سألتُ الحسنَ عن قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} من الآية كلّها. قال: أخَذ اللهُ ميثاقَ النبيِّيَن لَيبلِّغَنَّ آخرَكم أولُكم ولا تَختلِفوا .

Bana Muhammed b. Sinân rivayet edip dedi ki: Bize Abdülkebîr b. Abdilmecîd Ebû Bekr el-Hanefî rivayet etti, dedi ki: Bize Abbâd b. Mansûr rivayet etti, dedi ki: el-Hasen'e bütün ayet bağlamında {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almış ve: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...' [demişti]” sözünü sordum; dedi ki: Allah peygamberlerin misakını, ilkinizin sonuncunuza mutlaka tebliğ etmesi ve ihtilafa düşmemeniz üzere almıştır .

وقال آخرونَ: معنى ذلك أنه أخَذ مِيثاقَ النبيِّينَ وأُممِهم، فاجْتَزأَ بذكر الأنبياءِ عن ذكرٍ أُمَمِها؛ لأنَّ في ذكرِ أَخْذِ الميثاقِ على المتبوعِ دلالةً على أخْذهِ على التُّبَّاعِ؛ لأنَّ الأُمَمَ تُبَّاعُ الأنبياءِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, O'nun peygamberlerin ve ümmetlerinin misakını almış olmasıdır; ümmetlerini anmak yerine sadece peygamberleri anmakla yetinmiştir. Zira kendisine tâbi olunandan misak alındığının zikredilmesi, tâbi olanlardan da alındığına delalet eder; çünkü ümmetler peygamberlerin tâbileridir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمد بن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: ثم ذكَر ما أُخِذَ

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, [o] Muhammed b. Ebî Muhammed'den, [o] İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini rivayet etti: Sonra [Allah], alınan şeyi zikretti

عليهم - يعنى: على أهلِ الكتابِ - وعلى أنبيائِهم مِن الميثاقِ بتصْديقِه - يعنى: بتصديق محمدٍ ﷺ - إذا جاءَهم، وإقرارِهم به على أنفُسِهم، فقال: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} إلى آخرِ الآيةِ .

-yani Ehl-i Kitap'tan- ve peygamberlerinden kendilerine geldiğinde onu -yani Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i- tasdik etmeleri ve bunu kendi aleyhlerine ikrar etmeleri hususunda [alınan] misakı zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah, peygamberlerin misakını almış ve: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim...' [demişti]” ayetin sonuna kadar .

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولَى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جُبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابن عباسٍ مثلَه .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan aynısını rivayet etti .

وأوْلَى هذه الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك الخبرُ عن أَخْذِ اللهِ الميثاقَ مِن أنبيائِه، بتصديقِ بعضِهم بعضًا، وأخْذِ الأنبياءِ على أُممِها وتُباعِها الميثاقَ بنحوِ الذي أخَذ عليها رَبُّها، مِن تَصْدِيقِ أنبياءِ اللَّهِ ورسلِه بما جاءتها به؛ لأنَّ الأنبياءَ ﵈ بذلك أُرسلَتْ إلى أُمَمِها، ولم يَدَّعِ أحدٌ ممِن صدَّق المرسليَن أنَّ نبيًّا أُرسِلَ إلى أُمَّةٍ بتكذيبِ أحدٍ مِن أنبياءِ اللَّهِ ﷿ وحُجَجِه في عبادِه، بل كلُّها - وإن كذَّب بعضُ الأُمَمِ بعضَ أنبياءِ اللهِ بجحودِها نبوَّتَه - مُقِرَةٌ بِأَنَّ مَن ثَبَتَتْ صحةُ نُبوَّتِه، فعليها الدَّيْنونَةُ بتصديقِه، فذلك ميثاقٌ مُقِرٌّ به جَميعُهم. ولا مَعنى لقولِ مَن زعم أنّ الميثاقَ إنما أُخِذَ على الأممِ دونَ الأنبياءِ؛ لأنَّ اللَّهَ ﷿ قد أخبَر أنه أخَذ ذلك مِن النَّبيينَ، فسواءٌ قال قائلٌ: لَم يأخذ ذلك منها ربُّها. أو قال: لم يأمرْها ببلاغِ ما أُرْسِلتْ. وقد نصَّ اللهُ ﷿ أنه أمرَها بتبليغِه؛ لأنهما جميعًا خَبرانِ مِن اللهِ عنها؛ أحدُهما أنه أخَذ منها، والآخرُ منهما أنه أمرَها، فإن جازَ الشكُّ في أحدِهما جازَ في الآخرِ. وأمَّا ما اسْتَشْهدَ به الربيعُ بنُ أنسٍ، على أنَّ المعنيَّ بذلك أهلُ

Bu konudaki görüşlerin doğruya en yakın olanı; bunun anlamının, Allah'ın peygamberlerinden birbirlerini tasdik etmeleri hususunda misak alması ve peygamberlerin de ümmetlerinden ve tâbilerinden, Rablerinin kendilerinden aldığı gibi, Allah'ın peygamberlerini ve elçilerini getirdikleri şeyler hususunda tasdik etmeleri yönünde misak alması hakkında bir haber olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü peygamberler [aleyhimusselâm] ümmetlerine bununla gönderilmişlerdir. Peygamberleri tasdik edenlerden hiç kimse, bir peygamberin bir ümmete Allah [azze ve celle]'nin peygamberlerinden ve kulları arasındaki hüccetlerinden herhangi birini yalanlamak üzere gönderildiğini iddia etmemiştir. Bilakis ümmetlerin tamamı -bazı ümmetler peygamberliğini inkâr ederek Allah'ın bazı peygamberlerini yalanlamış olsalar bile- peygamberliğinin doğruluğu sabit olan kimseyi tasdik etmeye boyun eğmekle yükümlü olduklarını ikrar etmektedirler. Dolayısıyla bu, hepsinin ikrar ettiği bir misaktır. Misakın peygamberlerden değil de sadece ümmetlerden alındığını iddia eden kimsenin sözünün ise hiçbir anlamı yoktur. Çünkü Allah [azze ve celle] bunu peygamberlerden aldığını haber vermiştir. Bir kimsenin 'Rabbi onlardan bunu almadı' demesi ile 'gönderildiği şeyleri tebliğ etmesini onlara emretmedi' demesi farksızdır. Oysa Allah [azze ve celle] bunu tebliğ etmelerini emrettiğini açıkça belirtmiştir. Zira bunların her ikisi de Allah'ın onlara dair verdiği haberlerdir; biri onlardan [misak] aldığı, diğeri ise onlara [tebliği] emrettiğidir. Eğer bunlardan birinde şüphe caiz görülürse, diğerinde de caiz görülür. er-Rebî' b. Enes'in bununla kastedilenlerin Ehl-i

الكتابِ، مِن قولِه: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}. فإنَّ ذلك غيرُ شاهدٍ على صحةِ ما قال؛ لأنَّ الأنبياءَ قد أُمِرَ بعضُها بتصديقِ بعضٍ، وتصديقُ بعضِها بعضًا نُصْرةٌ مِن بعضِها بعضًا.

Kitap olduğuna dair O'nun: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “Ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” sözünü delil getirmesine gelince; bu, onun söylediğinin doğruluğuna delil teşkil etmez. Çünkü peygamberlerin bir kısmına diğer bir kısmını tasdik etmesi emredilmiştir ve bir kısmının diğerini tasdik etmesi, bir kısmının diğerine yardım etmesidir.