ثم اختلَفوا في الذين عُنوا بقولِه: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}؛ فقال بعضُهم: الذين عُنوا بذلك هم الأنبياءُ، أُخذتْ مواثيقُهم أن يُصدِّق بعضُهم بعضًا، وأن ينصرُوه. وقد ذكرْنا الروايةَ بذلك عمن قالَه.
Sonra: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “Sonra beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” sözüyle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bununla kastedilenler peygamberlerdir; birbirlerini tasdik etmeleri ve birbirlerine yardım etmeleri hususunda misakları alınmıştır. Bunu söyleyenlerden gelen rivayeti daha önce zikretmiştik.
وقال آخرون: هم أهلُ الكتابِ، أُمروا بتصْديقِ محمدٍ ﷺ إذا بعثَه اللهُ، وبنُصرَتِه، وأُخِذ ميثاقُهم في كتبِهم بذلك. وقد ذكَرنا الروايةَ بذلك أيضًا عمن قالَه.
Diğerleri ise şöyle dedi: Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah gönderdiğinde Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i tasdik etmekle ve ona yardım etmekle emrolunmuşlar ve kitaplarında kendilerinden bu hususta misak alınmıştır. Bunu söyleyenlerden gelen rivayeti de zikretmiştik.
وقال آخرونَ - مِمن قال: الذين عُنوا بأخْذِ اللَّهِ ميثاقَهم منهم في هذه الآيةِ هم الأنبياءُ -: قولُه: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ} مَعْنِيٌّ به أهلُ الكتابِ.
Bu ayette Allah'ın kendilerinden misak aldıklarını kastedilenlerin peygamberler olduğunu söyleyenlerden diğer bazıları ise şöyle dedi: O'nun {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ} “Sonra beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde...” sözüyle Ehl-i Kitap kastedilmektedir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا الحسن بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، قال: أخبَرنا ابن طاوسٍ، عن أبيه في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ}. قال: أخذَ اللهُ ميثاقَ النبيينَ أن يُصدِّقَ بعضُهم بعضًا، ثم قال: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ}. قال: فهذه الآيةُ لأهلِ الكتابِ، أخَذ اللهُ ميثاقَهم أنْ يؤمنوا بمحمدٍ ويُصدِّقوه.
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: Bize İbn Tâvûs, babasından {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “Hani Allah peygamberlerden: 'Size kitap ve hikmet verdim...' [diye] misak almıştı” kavli hakkında haber verdi; [Tâvûs] dedi ki: Allah peygamberlerden birbirlerini tasdik etmeleri hususunda misak aldı. Sonra {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “Sonra beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” buyurdu. [Tâvûs] dedi ki: İşte bu ayet Ehl-i Kitap hakkındadır; Allah, Muhammed'e iman etmeleri ve onu tasdik etmeleri hususunda onlardan misak almıştır.
حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثني ابن أبي جعفَرٍ، عن أبيه، قال: قال قتادةُ: أخَذ اللهُ على النبيين ميثاقَهم أن يُصدِّقَ بعضُهم بعضًا، وأن يُبلِّغوا كتابَ اللَّهِ ورسالتَه إلى عبادِه، فبلَّغتِ الأنبياءُ كتابَ اللهِ ورسالاتِه إلى قومِهم، وأخذوا مواثيقَ أهلِ الكتابِ في كتابِهم فيما بلَّغَتْهم رسلُهم أن يؤمنوا بمحمدٍ ﷺ ويُصدِّقوه ويَنصُرُوه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bana İbn Ebî Ca'fer babasından rivayet etti; dedi ki: Katâde şöyle demiştir: Allah peygamberlerden birbirlerini tasdik etmeleri ve Allah'ın Kitabı'nı ve risaletini kullarına tebliğ etmeleri hususunda misak aldı. Peygamberler de Allah'ın Kitabı'nı ve risaletlerini kavimlerine tebliğ ettiler ve elçilerinin kendilerine tebliğ ettiği şeylerde Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e inanmaları, onu tasdik etmeleri ve ona yardım etmeleri hususunda Ehl-i Kitap'tan kitaplarında misak aldılar .
وأوْلى الأقوالِ بالصوابِ عندَنا في تأويلِ هذه الآيةِ أنَّ جميعَ ذلك خبرٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ عن أنبيائِه، أنه أَخَذَ مِيثَاقَهم به، وأَلْزَمَهم دعاءَ أُمَمِها إليه، والإِقرارَ به؛ لأنَّ ابتداءَ الآيةِ خبرٌ مِن اللهِ ﷿ عن أنبيائِه أنه أخَذ ميثاقهم، ثم وصَف الذي أخَذ به ميثاقَهم، فقال: هو كذا، كذا.
Bu ayetin tevilinde bize göre doğruya en yakın görüş; bütün bunların Allah Azze ve Celle'nin peygamberlerinden bu hususta misak aldığını, ümmetlerini buna davet etmelerini ve bunu ikrar etmelerini onlara yüklediğini bildiren bir haber olmasıdır. Çünkü ayetin başlangıcı, Allah Azze ve Celle'nin peygamberlerinden misak aldığını haber vermektedir; ardından kendisinden misak aldığı şeyi niteleyerek şöyle şöyle olduğunu bildirmiştir.
وإنما قلنا: إنَّ ما أخبَر الله أنه أخَذ به مواثيقَ أنبيائِه مِن ذلك، قد أخَذَت الأنبياءُ مواثيقَ أُمَمِها به؛ لأنَّها أُرْسلتْ لِتدعوَ عبادَ اللَّهِ إلى الدَّيْنُونِةِ بما أُمِرَت بالديْنُونِةِ به في أنفُسِها مِن تصديقِ رُسل اللهِ، على ما قدَّمنا البيانَ قَبْلُ.
Allah'ın peygamberlerinden bu hususta misak aldığını haber verdiği şeyi, peygamberlerin de ümmetlerinden misak olarak aldıklarını söylememizin sebebi; daha önce açıkladığımız üzere, onların Allah'ın kullarını, bizzat kendilerinin Allah'ın elçilerini tasdik etmekle boyun eğmekle emrolundukları şeylere boyun eğmeye davet etmek üzere gönderilmiş olmalarıdır.
فتأويلُ الآيةِ: واذْكروا يا معشرَ أهلِ الكتابِ إذْ أخَذ اللهُ ميثاقَ النبيينَ، لَمهْمَا آتيتُكم أيُّها النَّبيونَ من كتابٍ وحكمةٍ، ثم جاءكم رسولٌ مِن عندِى مُصدِّقٌ لما معكم، {لَتُؤْمِنُنَّ} به - يقولُ: لَتُصدِّقُنَّهُ - {وَلَتَنْصُرُنَّهُ}.
Ayetin tevili şöyledir: Ey Ehl-i Kitap topluluğu, hatırlayın o vakti ki Allah peygamberlerin misakını almış ve: "Ey peygamberler, size her ne kitap ve hikmet verirsem, sonra da katımdan beraberinizdekini tasdik eden bir elçi gelirse {لَتُؤْمِنُنَّ} “mutlaka inanacaksınız” -yani onu mutlaka tasdik edeceksiniz- {وَلَتَنْصُرُنَّهُ} “ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” [demişti]."
وقد قال السُّديُّ في ذلك بما حدثنا به محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {لَمَا آتَيْتُكُمْ}. يقولُ لليهودِ: أخذتُ ميثاقَ النَّبييَن بمحمدٍ ﷺ، وهو الذي ذُكِرَ في الكتابِ عندَكم.
es-Süddî de bu hususta, bize Muhammed b. el-Hüseyn'in anlattığı, [onun da] şöyle dediği rivayette görüş belirtmiştir: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin {لَمَا آتَيْتُكُمْ} “Size verdiğim her şey...” [lafzı] hakkındaki şu sözünü nakletti: [Allah] Yahudilere şöyle buyurmaktadır: 'Peygamberlerin misakını Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında aldım; o, yanınızdaki Kitap'ta zikredilen kimsedir.'
فتأويلُ ذلك على قولِ السُّديِّ الذي ذَكرناه: واذْكروا يا معشرَ أهلِ الكتابِ إذْ أخَذَ اللَّهُ ميثاقَ النبييَن، لما آتيتُكم أيها اليهودُ مِن كتابٍ وحكمةٍ. وهذا الذي قاله السُّديُّ، كان تأويلًا لا وجْهَ غيرُه لو كان التنزيلُ: (بما آتيتُكم). ولكنَّ التنزيلَ باللَّامِ {لَمَا آتَيْتُكُمْ}. وغيرُ جائزٍ في لغةِ أحدٍ مِن العربِ أن يقالَ: أَخَذ اللَّهُ ميثاقَ النبيينَ لما آتيتُكم. بمعنى: بما آتيتُكم.
Bunun zikrettiğimiz es-Süddî'nin sözüne göre tevili şöyledir: Ey Ehl-i Kitap topluluğu, hatırlayın o vakti ki Allah, ey Yahudiler size verdiğim kitap ve hikmet sebebiyle peygamberlerin misakını almıştı. es-Süddî'nin söylediği bu görüş, şayet vahiy (تنزيل) "(بما آتيتُكم) [size verdiğim şey ile]" şeklinde olsaydı, başka bir vechi olmayan bir tevil olurdu . Ancak vahiy, lâm ile {لَمَا آتَيْتُكُمْ} “Size verdiğim şey...” şeklindedir. Hiçbir Arabın lügatinde "Allah peygamberlerin misakını 'lemâ âteytüküm' aldı" ifadesinin "bimâ âteytüküm" (size verdiğim şey ile) anlamında söylenmesi caiz değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا} “[Allah] 'Bunu ikrar ettiniz ve bu şartla ağır ahdimi kabul ettiniz mi?' dedi. Onlar da: 'İkrar ettik' dediler” sözünün tevili hakkında:
يعنى بذلك جلّ ثناؤُه: وإذْ أَخَذ اللَّهُ ميثاقَ النبيينَ بما ذكَر، فقال لهم تعالى ذِكرُه: أأقرَرْتُم بالميثاقِ الذي واثَقْتُمونى عليه، مِن أنكم مَهمَا أتاكم رسولٌ مِن عندى مُصدِّقٌ لما معكم، لَتُؤْمِنُنَّ بِه ولَتَنْصُرُنَّهُ؟ {وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي} يقولُ: وأخذْتُم على ما واثَقْتُمونِى عليه مِن الإيمانِ بالرسلِ التي تأتِيكم بتصديقِ ما معكم مِن عندِى، والقيامِ بنُصْرتِهم - {إِصْرِي}. يعنى: عهدِى ووصيَّتِي، وقَبِلتُم في ذلك مِنِّي ورَضِيتُموه.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Hani Allah zikrettiği hususlarda peygamberlerin misakını almış ve zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurmuştu: "Katımdan beraberinizdekini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacağınıza ve yardım edeceğinize dair Bana verdiğiniz misakı ikrar ettiniz mi?" {وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي} “ve bu şartla ağır ahdimi kabul ettiniz mi?” buyurmaktadır; yani, katımdan beraberinizdekini tasdik ederek size gelen elçilere inanma ve onlara yardım etme hususunda Bana verdiğiniz misak üzerine {إِصْرِي} “ağır ahdimi” -yani ahdimi ve vasiyetimi- aldınız, bunu Benden kabul edip razı oldunuz mu?
والأخْذُ هو القبولُ في هذا الموضعِ والرِّضا، مِن قولِهم: أخَذ الوالى عليه البيعةَ. بمعنى: بايعَه، وقَبلَ ولايتَه، ورَضِيَ بها.
Bu konumda ahz (أخذ), kabul etmek ve rıza göstermek anlamındadır; nitekim "Vâli ondan biat aldı" derler ki bu, ona biat etti, velâyetini kabul edip razı oldu demektir.
وقد بيَّنا معنى "الإصرِ" باختلافِ المختلفينَ فيه، والصحيحَ مِن القولِ في ذلك، فيما مضَى قَبلُ، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Daha önce geçen kısımlarda, bu konuda ihtilaf edenlerin görüşleriyle birlikte "ısr" (إصر) kelimesinin anlamını ve bu husustaki doğru sözü açıklamıştık; bu da burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır .
وحُذفتِ الفاءُ من قولِه: {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ}. لأنه ابتداءُ كلامٍ، على نحوِ ما قد بيَّنَّا في نظائرِه فيما مضَى.
O'nun: {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ} “[Allah]: 'İkrar ettiniz mi?' buyurdu” sözünden fâ (ف) harfi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Çünkü bu, daha önce benzerlerinde açıkladığımız üzere yeni bir söze başlangıçtır.
وأما قولُه: {قَالُوا أَقْرَرْنَا}. فإنه يعنى به: قال النبيُّون الذين أخَذ اللهُ ميثاقَهم بما ذُكِرَ في هذه الآيةِ: أَقْرَرْنا بما ألزَمْتَنا مِن الإيمانِ برسُلِك الذين تُرسِلُهم مُصدِّقين لما معنا مِن كُتُبِك وبنُصْرَتِهم.
O'nun {قَالُوا أَقْرَرْنَا} “Onlar da: 'İkrar ettik' dediler” sözüne gelince; bununla şunu kastetmektedir: Bu ayette zikredilen hususlarda Allah'ın kendilerinden misak aldığı peygamberler şöyle dediler: "Kitaplarından yanımızda bulunanları tasdik edici olarak göndereceğin elçilerine inanmak ve onlara yardım etmek konusunda bize yüklediğin şeyi ikrar ettik."
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِين (٨١)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِين (٨١)} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse şahit olun, Ben de sizinle beraber şahitlerdenim'” sözünün tevili hakkında:
يَعنى بذلك جلّ ثناؤُه: قال اللهُ: فاشْهدوا أيها النَّبيون بما أخذتُ به ميثاقَكم - من الإيمانِ بتصديقِ رُسُلِى التي تأْتِيكم بتصديقِ ما معكم من الكتابِ والِحكمةِ، ونُصْرتِهم - على أنفُسِكم، وعلى أَتباعِكم مِن الأُمَم، إذ أنتم أخذْتم ميثاقَهم على ذلك، وأنا معكم من الشاهدين عليكم وعليهم بذلك.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah buyurdu ki: Ey peygamberler, kitap ve hikmetten beraberinizdekini tasdik edici olarak size gelen elçilerimi tasdik ile inanmak ve onlara yardım etmek hususunda sizden aldığım misaka kendi aleyhinize ve -mademki siz de bu hususta onların misakını aldınız- ümmetlerden size tâbi olanların aleyhine şahit olun; Ben de bu hususta sizin ve onların aleyhine sizinle beraber şahitlerdenim.
كما حدثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ هاشمٍ، قال: أخبرنا سَيفُ بنُ عمرَ ، عن أبي رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليّ بن أبى طالبٍ في قولِه: {قَالَ فَاشْهَدُوا}. يقولُ: فاشْهدوا على أُمَمِكم بذلك، {وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} عليكم وعليهم .
Nitekim bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim rivayet etti, dedi ki: Bize Seyf b. Ömer , Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den O'nun: {قَالَ فَاشْهَدُوا} “Öyleyse şahit olun” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: Ümmetlerinize buna dair şahitlik edin, {وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” sizin ve onların aleyhine .
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢)} “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmış (fâsık) olanların ta kendileridir” sözünün tevili hakkında:
يَعنى بذلك جلَّ ثناؤه: فمن أعرَض عن الإيمانِ برُسُلِي الذين أرسلْتُهم بتصديقِ ما كانَ مع أنبيائى مِن الكُتبِ والِحكمةِ، وعن نُصرتِهم، فأَدْبرَ ولم يُؤْمِنْ بذلك، ولم يَنْصُرُ، ونكَث عهدَه وميثاقَه، {بَعْدَ ذَلِكَ}. يعنى: بعْدَ العهدِ و الميثاقِ الذي أخذَه اللهُ عليه، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. يعنى بذلك أنّ
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kim peygamberlerimin yanında bulunan kitap ve hikmeti tasdik edici olarak gönderdiğim elçilerime inanmaktan ve onlara yardım etmekten yüz çevirir, arkasını döner, buna iman etmez, yardım etmez ve ahdini ve misakını bozarsa; {بَعْدَ ذَلِكَ} “bundan sonra”, yani Allah'ın kendisinden aldığı ahit ve misaktan sonra; {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar fâsıkların ta kendileridir”. Bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz...
المتولِّين عن الإيمانِ بالرسلِ الذين وصَف اللهُ أمرَهم ونُصرتهَم، بعدَ العهدِ والميثاقِ اللذَيْنِ أُخِذَا عليهم بذلك، {هُمُ الْفَاسِقُونَ}، يعنى بذلك: الخارجون من دينِ اللهِ وطاعةِ رَبِّهم.
Allah'ın durumlarını ve onlara yardım edilmesini nitelediği elçilere inanmaktan -bu hususta kendilerinden alınan ahit ve misaktan sonra- yüz çeviren kimseler, {هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar fâsıklardır”; bununla şunu kastetmektedir: Allah'ın dininden ve Rablerinin itaatinden çıkmış olanlardır.
كما حدثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ هاشمٍ، قال: أخبرنا سَيْفُ بنُ عمرَ، عن أبي رَؤقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليِّ بن أبى طالبٍ: {فَمَنْ تَوَلَّى} عنك يا محمدُ بعدَ هذا العهدِ من جميعِ الأممِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}: هم العاصُونَ في الكفرِ .
Nitekim bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim rivayet etti, dedi ki: Bize Seyf b. Ömer, Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti: {فَمَنْ تَوَلَّى} “Kim yüz çevirirse” yani ey Muhammed, bu ahitten sonra bütün ümmetlerden kim senden yüz çevirirse, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar yoldan çıkmış (fâsık) olanların ta kendileridir”; onlar küfürde isyankâr olanlardır .
حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه - قال أبو جعفرٍ: يَعنى الرازِيَّ -: {فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ}. يقولُ: بعدَ العهدِ والميثاقِ الذي أُخِذَ عليهم {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından -Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: er-Râzî'yi kastetmektedir- rivayet etti: {فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse”; şöyle der: Kendilerinden alınan ahit ve misaktan sonra, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar yoldan çıkmış (fâsık) olanların ta kendileridir”.
حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، [عن أبيه] ، عن الربيعِ مثلَه.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, [babasından] , o da er-Rebî'den aynısını rivayet etti.
وهاتان الآيتان وإنْ كان مَخرَجُ الخبرِ فيهما مِن اللَّهِ ﷿ بما أخبرَ أنه أَشْهَدَ وأخَذ به ميثاقَ مَن أخَذ ميثاقَه به عن أنبيائِه ورُسلِه؛ فإنه مقصودٌ به إخبارُ مَن كان حوالَىْ مُهاجَرِ رسولِ الله ﷺ مِن يِهودِ بني إسرائيلَ أيامَ حياتِه ﷺ، عَمَّا للهِ عليهم من العهدِ في الإيمانِ بنبوَّةِ محمدٍ ﷺ وَمعنيٌّ تذْكيرُهم ما كان اللهُ آخذًا على آبائِهم وأسلافِهم مِن المواثيقِ والعهودِ، وما كانت أنبياءُ اللَّهِ عرَّفتْهم، وتقدَّمتْ إليهم في تصديقِه واتباعه ونُصرتِه على مَن خالَفَه وكذَّبه - وتعريفُهم ما في كُتبِ اللَّهِ التي أنزلَها إلى أنبيائِه، التي ابتَعثَهم إليهم، مِن صِفتِه وعلامتِه.
Bu iki ayet, her ne kadar içerisindeki haber Allah Azze ve Celle'den gelip O'nun peygamberleri ve elçilerinden misakını aldıklarına şahit tuttuğu ve kendilerinden misak aldığı hususları bildirse de, bununla bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatta olduğu günlerde hicret yurdunun (Medine'nin) çevresinde bulunan İsrâiloğulları Yahudilerine, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine iman etme konusunda Allah'ın üzerlerindeki ahdini haber vermek kastedilmiştir. Ayrıca Allah'ın onların babalarından ve geçmişlerinden almış olduğu misakları ve ahitleri, Allah'ın peygamberlerinin kendilerine bildirdiği ve onu tasdik etme, ona tâbi olma ve ona muhalefet edip onu yalanlayanlara karşı ona yardım etme hususunda kendilerine önceden bildirdiği emirleri ve yine Allah'ın kendilerine gönderdiği peygamberlerine indirdiği kitaplarında yer alan onun vasfını ve alâmetlerini onlara hatırlatmak ve tanıtmak murad edilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na boyun eğmiştir (teslim olmuştur) ve O'na döndürüleceklerdir” sözünün tevili hakkında:
اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الحجازِ من مكةَ والمدينةِ، وقَرأةِ الكوفةِ: (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِي السَّمَواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) على وجهِ الخطابِ . وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ الحجازِ: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ}، بالياء كِلْتَيْهما على وجْهِ الخبرِ عن الغائبِ . وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ البصرةِ: (أفغيرَ دينِ اللهِ يَبْغون) على وجْهِ الخبرِ عن الغائبِ، (وإليه تُرجعون) بالتاء على وجْهِ المخاطبةِ .
Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Mekke ve Medine'den Hicaz kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsı bunu muhatap sîgasıyla (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِي السَّمَواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) şeklinde okumuşlardır . Hicaz ehlinden bazıları ise her ikisini de üçüncü şahıs (gâib) haberi sîgasıyla ve "yâ" harfi ile {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} şeklinde okumuşlardır . Basra ehlinden bazıları da (أفغيرَ دينِ اللهِ يَبْغون) kısmını üçüncü şahıs (gâib) haberi sîgasıyla, (وإليه تُرجعون) kısmını ise muhatap sîgasıyla "tâ" harfi ile okumuşlardır .
وأوْلى ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ) على وَجْهِ الخطابِ، (وإليه تُرْجَعون) بالتاءِ؛ لأنَّ الآيةَ التي قبلَها خطابٌ لهم، فإتباعُ الخطابِ نَظِيرَه أوْلى من صَرْفِ الكلامِ إلى غيرِ نَظِيرِه، وإن كانَ الوجْهُ الآخر جائزًا؛ لما قد ذَكرْنا فيما مضَى قَبلُ، مِن أنّ الحكايةَ يَخرُجُ الكلامُ معها أحيانًا على الخطابِ كلِّه، وأحيانًا على وجْهِ الخبِر عن الغائبِ، وأحيانًا بعضُه على الخطابِ، وبعضُه على الغَيْبةِ، فقولُه: (تَبْغُونَ) ، (وإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) في هذه الآيةِ من ذلك.
Bu hususta doğruya en yakın olan, muhatap sîgasıyla (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ) ve "tâ" harfi ile (وإليه تُرْجَعون) şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü bundan önceki ayet onlara bir hitaptır; dolayısıyla hitabı kendi benzerine tâbi kılmak, sözü benzeri olmayana çevirmekten daha evladır. Her ne kadar diğer vecih de câiz olsa da; zira daha önce geçtiği üzere hikâyede sözün bazen bütünüyle hitap, bazen gâibten haber verme sîgasında, bazen de bir kısmı hitap bir kısmı gâib olarak gelmesi mümkündür. Nitekim bu ayette geçen (تَبْغُونَ) ve (وإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) sözü de bu kabildendir.
وتأويلُ الكلامِ: يا معشرَ أهلِ الكتابِ: (أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ) يقولُ: أَفَغَيرَ
Sözün tevili [şöyledir]: Ey Ehl-i kitap topluluğu! {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ} “Yoksa Allah'ın dininden başkasını mı arıyorsunuz?” [Allah Teâlâ] der ki: [Yoksa siz] Allah'ın...
طاعةِ اللهِ تلتمسونَ وتريدونَ. {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}، يقولُ: وله خشَع مَن في السماواتِ والأرضِ، فخضَع له بالعبودةِ، وأقرَّ له بإفرادِ الرُّبوبيةِ، وانقَاد له بإخلاصِ التوحيدِ والألوهةِ. {طَوْعًا وَكَرْهًا}. يقولُ: أسلَمَ للهِ طائعًا، مَن كان إسلامُه منهم له طائعًا، وذلك كالملائكةِ والأنبياءِ والمرسلين، فإنهم أسلَموا للهِ طائعينَ، {وَكَرْهًا}: مَن كان منهم كارِهًا.
itaatinden başkasını mı arıyor ve istiyorsunuz? {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi O'na teslim olmuştur”, [Allah Teâlâ] der ki: Göklerde ve yerde olanlar O'na huşû duymuş, kulluk ile O'na boyun eğmiş, Rabliğini birlemeyi ikrar etmiş, tevhid ve ilahlığını ihlasla kabul edip O'na teslim olmuştur. {طَوْعًا وَكَرْهًا} “İster istemez”. [Allah Teâlâ] der ki: Onlardan teslimiyeti isteyerek olan melekler, peygamberler ve elçiler gibi kimseler Allah'a isteyerek teslim olmuşlardır, çünkü onlar Allah'a gönüllü olarak teslim olmuşlardır; {وَكَرْهًا} “ve istemeyerek” [olan ise] onlardan istemeyerek [teslim olan] kimsedir.
واختلفَ أهلُ التأويلِ في معنى إسلامِ الكارهِ الإسلامَ وصِفَتِه؛ فقال بعضُهم: إسلامُه إقرارُه بأنّ الله خالقُه وربُّه، وإنْ أشْرَك معه في العبادةِ غيرَه.
Tevil ehli, İslam'ı istemeyenin teslimiyetinin anlamı ve niteliği hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları şöyle demiştir: Onun teslimiyeti, ibadette O'na başkasını ortak koşsa bile Allah'ın onun yaratıcısı ve Rabbi olduğunu ikrar etmesidir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ : {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}. قال: هو كقولِه: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [الزمر: ٣٨].
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur”. Dedi ki: Bu, O'nun şu sözü gibidir: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [ez-Zümer: 38] “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, kesinlikle 'Allah' derler”.
حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: (وله أسلمَ من في السماواتِ والأرضِ طوعًا وكرهًا وإليه تُرجعونَ). قال: كلُّ آدميٍّ قد أقرَّ على نفْسِه بأنَّ الله ربِّي وأنا عبدُه، فمَنْ أَشْرَك في عبادتِه، فهذا الذي أسلَم كَرهًا، ومَن أخلَص للهِ العبودةَ، فهو الذي أسلمَ
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den, o da Ebu’l-Âliye’den O'nun şu sözü hakkında rivayet etti: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir”. Dedi ki: Her âdemoğlu, bizzat kendi aleyhine/kendisi «Allah benim Rabbimdir, ben de O'nun kuluyum» diyerek ikrarda bulunmuştur. Kim O'na ibadette şirk koşarsa, işte bu, istemeyerek teslim olan kimsedir; kim de kulluğu sırf Allah'a has kılarsa, işte o da teslim olan kimsedir...
طوعًا .
isteyerek teslim olandır .
وقال آخرونَ: بل إسلامُ الكارهِ منهم كان حيَن أُخِذَ منه الميثاقُ فأقرَّ به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlardan istemeyerek teslim olanın teslimiyeti, kendisinden misak alındığı ve bunu ikrar ettiği zamandı.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} قال: حينَ أخَذ الميثاقَ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur”. Dedi ki: Misakı aldığı zamandır .
وقال آخرون: عنَى بإسلامِ الكارهِ منهم سجودَ ظلِّه.
Başkaları da şöyle demiştir: Onlardan istemeyerek teslim olan ile gölgesinin secde etmesini kastetmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا سَوّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}. قال: الطائعُ: المؤمنُ، وكَرْهًا: ظِلُّ الكافِرِ .
Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu‘temir b. Süleymân, Leys'ten, o da Mücâhid'den Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: İsteyerek olan mümin, istemeyerek olan ise kâfirin gölgesidir .
حدثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ عن مجاهدٍ في قولِه: {طَوْعًا وَكَرْهًا}. قال: سجودُ المؤمنِ طائعًا، وسجودُ الكافرِ وهو كارِهٌ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Allah Teâlâ'nın]: {طَوْعًا وَكَرْهًا} “ister istemez” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Müminin isteyerek secde etmesi, kâfirin ise kendisi istemediği halde secde etmesidir.
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَكَرْهًا}. قال: سجودُ المؤمنِ طائعًا، وسجودُ ظِلِّ الكافرِ وهو كارِةٌ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَكَرْهًا} “ve istemeyerek”. Dedi ki: Müminin isteyerek secde etmesi, kâfirin gölgesinin ise kendisi istemediği halde secde etmesidir .
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عبدِ اللهِ بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: سجودُ وجهِه وظِلِّه طائعًا.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Kesîr'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: Yüzünün ve gölgesinin isteyerek secde etmesidir.
وقال آخرونَ: بل إسلامُه بقلبِه في مشيئةِ اللهِ واستقادتِه لأمرِه، وإنْ أنكَر أُلوهتَه بلسانِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis diliyle O'nun ilahlığını inkâr etse bile, Allah'ın dilemesinde ve emrine boyun eğmesinde kalbiyle teslim olmasıdır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} قال: استَقاد كلَّهم له .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir'den rivayet etti: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi O'na teslim olmuştur”. Dedi ki: Hepsi O'na boyun eğmiştir .
وقال آخرونَ: عنَى بذلك: إسلامَ مَن أسلَم مِن الناسِ كَرْهًا، حَذَرَ السَّيفِ على نفْسِه.
Başkaları da şöyle demiştir: Bununla, canı üzerine kılıçtan korkarak insanlardan istemeyerek Müslüman olanın İslam'ını kastetmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عبادُ بنُ منصورٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} الآية كلّها. فقال: أُكْرِهَ أقوامٌ على الإسلامِ، وجاء أقوامٌ
Bana Muhammed b. Sinân rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî rivayet edip dedi ki: Bize Abbâd b. Mansûr, el-Hasan'dan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Oysa göklerde ve yerde olanlar ister istemez O'na teslim olmuştur” ayetinin tamamı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Birtakım topluluklar İslâm'a zorlanmış, birtakım topluluklar da...
طائعين .
isteyerek gelmiştir .
حدثني الحسنُ بنُ قَزَعَةَ الباهليُّ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عطاءٍ، عن مطرٍ الورَّاقِ في قولِ اللَّهِ ﷿: (وله أسلمَ من في السماواتَ والأرضِ طوعًا وكرهًا وإليه تُرْجَعُونَ). قال: الملائكةُ طَوْعًا، والأنصارُ طَوْعًا، وبنو سليمٍ وعبدُ القيسِ طوْعًا، والناسُ كلُّهم كَرْهًا .
Bana el-Hasan b. Kazaa el-Bâhilî rivayet edip dedi ki: Bize Ravh b. Atâ, Matar el-Varrâk'tan Azîz ve Celîl olan Allah'ın: (وله أسلمَ من في السماواتَ والأرضِ طوعًا وكرهًا وإليه تُرْجَعُونَ) sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: Melekler isteyerek, Ensar isteyerek, Benû Süleym ve Abdülkays isteyerek, insanların geri kalanı ise istemeyerek [teslim olmuşlardır] .
وقال آخرون: معنى ذلك أنَّ أهلَ الإيمانِ أسلَموا طوعًا، وأنَّ الكافرَ أسلَم في حالِ المعاينةِ حينَ لا يَنفُعُه [إسلامٌ كَرهًا] .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, iman ehlinin isteyerek teslim olduğu, kâfirin ise artık [istemeyerek İslam'ın] kendisine fayda vermeyeceği apaçık görme (muâyene) anında teslim olduğudur.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (أفغيرَ دينِ الله تَبْغُونَ) الآية: فأما المؤمنُ فأسلَم طائعًا، فنفَعه ذلك وقُبِلَ منه، وأما الكافرُ فأسلَم كارهًا، حينَ لا يَنْفَعُه ذلك، ولا يُقْبلُ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: (أفغيرَ دينِ الله تَبْغُونَ) ayeti hakkında rivayet etti: Mümin isteyerek teslim oldu, bu ona fayda verdi ve kendisinden kabul edildi; kâfir ise bunun kendisine fayda vermeyeceği ve kabul edilmeyeceği anda istemeyerek teslim oldu.
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}. قال: أما المؤمنُ فأسلَم طائعًا، وأما الكافرُ فأسلَم حينَ رأَى بِأسَ اللَّهِ: {فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} [غافر: ٨٥].
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O'nun: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O’na teslim olmuşken...” kavli hakkında rivayet etti. [Katâde] dedi ki: Mümin isteyerek teslim oldu, kâfir ise Allah’ın şiddetli azabını gördüğü anda teslim oldu: {فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine bir fayda sağlamadı.” [Gâfir: 85].
وقال آخرون: معنى ذلك أن عبادةَ الخلقِ للهِ ﷿.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı, yaratılmışların Azîz ve Celîl olan Allah'a kulluğudur .
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: (أفغيَر دينِ اللَّهِ تَبغُون وله أسلمَ مَن في السَّمَاواتِ والأرضِ طوعًا وكرهًا). قال: عِبادتهُم لى أجمعين طَوْعًا وكَرْهًا، وهو قولُه: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [الرعد: ١٥].
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: (أفغيَر دينِ اللَّهِ تَبغُون وله أسلمَ مَن في السَّمَاواتِ والأرضِ طوعًا وكرهًا) sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: Hepsinin isteyerek veya istemeyerek Bana kulluk etmesidir. Bu da O'nun şu sözüdür: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} [er-Ra‘d: 15] “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez Allah'a secde ederler”.
وأما قولُه: (وإليه تُرجعونَ). فإنه يعنى: وإليه يا معشرَ مَن يَبْتَغِي غيرَ الإسلامِ دِينًا من اليهودِ والنصارى وسائرِ الناسِ (تُرْجَعون) . يقولُ: إليه تَصِيرُون بعدَ مَماتِكم، فَمُجازِيكم بأعمالِكم؛ المُحْسِنَ مِنكم بإحسانِه، والمُسِيءَ بإساءتِه.
O'nun (وإليه تُرجعونَ) sözüne gelince; bununla şunu kastetmektedir: Ey Yahudilerden, Hristiyanlardan ve diğer insanlardan İslam'dan başka bir din arayanlar topluluğu, (تُرْجَعون) yani sizler öldükten sonra O'na varacaksınız; O da amellerinizin karşılığını size verecektir; içinizden iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle.
وهذا من اللهِ ﷿ تحذيرٌ خَلْقَه أن يَرْجِعَ إليه أحدٌ منهم، فيُصِيرَ إليه بعدَ وفاتِه على غيرِ ملَّةِ الإسلامِ.
Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'tan, kullarından herhangi birinin vefatından sonra İslam dininden başka bir din üzere O'na dönmesi ve O'na varması hususunda yaratılmışlarına bir uyarıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤)} “De ki: «Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya'kūb'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.»”
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: أفغيرَ دينِ اللهِ تَبْغُون يا معشرَ اليهودِ، وله أسلَم مَن في السماواتِ والأرضِ طَوْعًا وكَرْهًا، وإليه تُرْجَعون، فإن ابتَغَوا غيَر دينِ اللهِ يا محمدُ، فقُلْ لهم: آمنَّا باللهِ. فتَرَك ذِكْرَ قولِه: فإن قالوا: نعم. و ذِكرَ قولِه: فإن ابتَغَوا غيرَ دينِ اللهِ. لدَلالةِ ما ظهرَ من الكلامِ عليه.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Yahudiler topluluğu, göklerde ve yerde olanlar ister istemez O'na teslim olmuşken ve O'na döndürülecekken siz Allah'ın dininden başkasını mı arıyorsunuz? Ey Muhammed, eğer onlar Allah'ın dininden başkasını ararlarsa onlara de ki: "Biz Allah'a iman ettik." Sözün açıkça anlaşılır olması sebebiyle "Eğer onlar: 'Evet' derlerse" sözünün ve "Eğer onlar Allah'ın dininden başkasını ararlarsa" sözünün zikrini terketmiştir.
وقولُه: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ}. يعنى به: قل لهم يا محمدُ: صَدَّقنا باللهِ أنه ربُّنا وإلُهنا، لا إلهَ غيرُه، ولا نَعبُدُ أحدًا سِواه. {وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا}. يقولُ: وقُلْ: وصَدَّقْنا أيضًا بما أُنزِل علينا من وَحْيهِ وتنزيلِه، فأَقرَرْنا به. {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ}. يقولُ: وصَدَّقنا أيضًا بما أُنزِل على إبراهيمَ خليلِ اللَّهِ، وعلى ابْنَيْهِ إسماعيلَ وإسحاقَ، وابنِ ابنِه يعقوبَ، وبما أُنزِل على الأسباطِ، وهم ولدُ يعقوبَ الاثنا عشرَ. وقد بيَّنّا أسماءَهم بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ . {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى}. يقولُ: وصَدَّقنا أيضًا مع ذلك بالذي أنزَل اللهُ على موسى وعيسى من الكُتُبِ والوَحْيِ، وبما أُنزِل على النبيِّين من عندِه.
O'nun: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ} “De ki: 'Biz Allah'a iman ettik'” sözüyle şunu kastetmektedir: Onlara de ki ey Muhammed: Biz Allah'ın bizim Rabbimiz ve İlahımız olduğunu, O'ndan başka ilah olmadığını ve O'ndan başkasına ibadet etmeyeceğimizi tasdik ettik. {وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا} “ve bize indirilene”. Şöyle der: Şunu da de: Ve bize indirilen vahiy ve tenzili de tasdik ettik, onu ikrar ettik. {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “ve İbrahim'e indirilene”. Şöyle der: Allah'ın dostu (halîli) İbrahim'e, onun iki oğlu İsmail ve İshak'a, torunu Yakub'a ve Esbât'a -ki onlar Yakub'un on iki çocuğudur; bu makamda tekrarına gerek bırakmayacak şekilde isimlerini açıklamıştık - indirilenleri de tasdik ettik. {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى} “ve Mûsâ ile Îsâ'ya verilenlere”. Şöyle der: Bununla birlikte Allah'ın Mûsâ'ya ve Îsâ'ya kitaplardan ve vahiyden indirdiğine ve Rableri katından peygamberlere indirilenlere de tasdik ettik.
والذي آتَى اللهُ موسى وعيسى - مما أمَر اللهُ ﷿ محمدًا بتَصْديقِهما فيه والإيمانِ به - التوراةُ التي آتاها موسى، والإنجيلُ الذي آتاه عيسى.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın Muhammed'e her ikisini tasdik etmesini ve inanmasını emrettiği, Allah'ın Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verdiği şeyler; Mûsâ'ya verdiği Tevrat ile Îsâ'ya verdiği İncil'dir.
{لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ}. يقول: لا نُصَدِّقُ بعضَهم ونُكَذِّبُ بعضَهم، ولا نؤمِنُ ببعضِهم ونكفُرُ ببعضِهم، كما كفَرَت اليهودُ والنصارى ببعضِ أنبياءِ اللَّهِ،
{لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız”. Şöyle der: Yahudi ve Hristiyanların Allah'ın nebilerinden bir kısmını inkâr ettiği gibi; biz onların bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlamayız, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz,
وصَدَّقَت بعضًا، ولَكِنَّا نؤمنُ بجميعِهم ونُصَدِّقُهم.
bir kısmını tasdik ettikleri gibi, biz onların bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlamayız, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz; bilakis biz onların hepsine inanır ve onları tasdik ederiz.
{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} يعنى: ونحن نَدِينُ للهِ بالإسلامِ، لا نَدِينُ غيرَه، بل نَتَبَرَّأُ إليه من كلِّ دِينِ سوَاه، ومن كلِّ مِلَّةٍ غيرِه.
{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuşuzdur” yani: Biz İslam ile Allah'a din ediniriz, O'ndan başkasına boyun eğmeyiz; bilakis O'ndan başka her dinden ve O'nun dışındaki her milletten yüz çevirip Allah'a sığınırız.
ويعنى بقولِه: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}: ونحن له مُنْقادون بالطاعةِ، مُتَذلِّلون بالعبودةِ، مُقِرُّون له بالأُلوهةِ والرُّبوبيةِ، وأنه لا إلهَ غيُره.
{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuşuzdur” sözüyle şunu kastetmektedir: Biz itaatle O'na boyun eğenleriz, kullukla O'na tevazu gösterenleriz, ilahlık ve Rabliği O'na ikrar edenleriz ve O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını [kabul edenleriz].
وقد ذكَرنا الروايةَ بمعنى ما قلنا في ذلك فيما مضَى ، وكَرِهنا إعادتَه.
Bu konuda söylediğimiz manadaki rivayeti daha önce zikretmiştik ve onu tekrar etmeyi hoş görmedik.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥)}.
O'nun: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥)} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette de kaybedenlerdendir.” sözünün tefsirine dair açıklama:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: ومَن يَطلُبْ دِينًا غيَر دينِ الإسلامِ لِيدينَ به، فلن يَقْبَلَ اللهُ منه، {وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. يقولُ: من الباخِسين أنفسَهم حظوظَها من رحمةِ اللهِ ﷿.
Bununla sena ve övgüsü yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Kim din edinmek üzere İslam dininden başka bir din ararsa, Allah bunu ondan asla kabul etmeyecektir. {وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “ve o, ahirette de kaybedenlerdendir”. Şöyle der: Nefislerini Azîz ve Celîl olan Allah'ın rahmetinden nasiplerinden mahrum bırakanlardandır .
وذُكر أن أهلَ كلَّ مِلَّةٍ ادَّعَوا أنهم هم المسلمون لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ، فأمَرهم اللهُ بالحَجِّ إن كانوا صادِقِين؛ لأن مِن سُنَّةِ الإسلامِ الحَجَّ، فامتَنَعوا، فأَدْحَضَ اللَّهُ بذلك حُجَّتَهم.
Zikredildiğine göre bu ayet indiğinde her dinin mensubu Müslümanların kendileri olduğunu iddia etti. Bunun üzerine Allah, şayet doğru söylüyorlarsa onlara haccetmelerini emretti; çünkü İslam'ın sünnetinden biri de hacdır. Onlar ise bundan kaçındılar, böylece Allah onların delillerini çürüttü.
ذكرُ الخبرِ بذلك
Bu husustaki haberin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذَيفة، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجَيحٍ، قال: زعَم عكرمةُ: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا}. فقالت المِلَلُ: نحن المسلمون.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten nakletti, dedi ki: İkrime şöyle demiştir: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa” [ayeti indiğinde], [diğer] din mensupları: “Bizler Müslümanlarız” dediler.
فأنزَل اللهُ ﷿: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} [آل عمران: ٩٧]. فَحَجَّ المسلمون وقعَد الكفارُ .
Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} [Âl-i İmrân: 97] “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” [ayetini] indirdi. Müslümanlar haccetti, kâfirler ise oturup [geri] kaldı .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا القَعْنَبِيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن عِكْرمةَ، قال: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ}: قالت اليهودُ: فنحن مسلمون . فأنزَل اللهُ ﷿ لنَبِيِّه ﷺ يَحُجُّهِم أَنَّ: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Ka'nebî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da İkrime'den naklen anlattı, dedi ki: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” [ayeti indiğinde] Yahudiler: "Bizler de Müslümanlarız" dediler . Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların aleyhine delil getirmesi için şunu indirdi: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir”.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن عِكْرمةَ، قال: لمَّا نزَلت: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا}. إلى آخرِ الآيةِ، قالت اليهودُ: فنحن مُسلمون. قال اللهُ ﷿ لنَبِيِّه ﷺ: قلْ لهم: إنَّ {لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ} من أهلِ الملَلِ {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da İkrime'den naklen bildirdi, dedi ki: Ayetin sonuna kadar {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa...” indiğinde Yahudiler: "Bizler de Müslümanlarız" dediler. Azîz ve Celîl olan Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Onlara de ki: Şüphesiz {لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ} diğer milletlerden kim inkâr ederse {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir”.
وقال آخرون في هذه الآيةِ بما حدَّثنا به المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. إلى قولِه: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} [البقرة: ٦٢]. فأنزَل اللهُ ﷿ بعدَ هذا: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} .
Başkaları da bu ayet hakkında, el-Müsennâ'nın bize anlattığı şu rivayeti söylediler: Dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun şöyle dediğini anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder...” ayetinden {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “...onlar mahzun da olacak değillerdir” [el-Bakara: 62] sözüne kadar [olan kısım hakkında]; bundan sonra Azîz ve Celîl olan Allah: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” [ayetini] indirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)}.
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)} “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şehadet ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder? Allah, zalimler topluluğuna hidayet etmez. İşte onların cezası, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. Orada ebedî kalacaklardır; azapları hafifletilmeyecek ve onlara mühlet de verilmeyecektir. Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” sözünün tefsirine dair açıklama:
اختلف أهلُ التأويلِ في مَن عُنِي بهذه الآيةِ، وفى مَن نزَلَت؛ فقال بعضُهم: نزَلَت في الحارثِ بن سُوَيدٍ الأنصاريِّ، وكان مسلمًا فارتدَّ بعدَ إسلامِه.
Tefsir ehli bu ayet ile kimin kastedildiği ve kim hakkında indiği konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: [Bu ayet] el-Hâris b. Süveyd el-Ensârî hakkında indi; o Müslümandı, daha sonra İslamiyet'inden sonra dinden döndü (irtidat etti).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بَزِيعٍ البَصْرِيُّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن عِكْرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: كان رجلٌ من الأنصارِ أسلَم، ثم ارتدَّ ولَحقِ بالشركِ، ثم نَدِم، فأرسَل إلى قومِه: أرسِلوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ، هل لى مِن توبةٍ؟ قال: فنَزَلَت: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ}، إلى قولِه: {وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. فأرسل إليه قومُه فأسلَم.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı, dedi ki: Ensardan bir adam vardı; Müslüman oldu, sonra dinden dönüp şirke (müşriklere) katıldı. Daha sonra pişman oldu ve kavmine: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [haber] gönderin [bakalım], benim için bir tövbe [imkânı] var mı?" diye haber yolladı. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir?” ayetinden {وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “...ve kendilerine apaçık deliller gelmişken. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” ve {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavline kadar olan [ayetler] indi. Bunun üzerine kavmi ona [haber] gönderdi, o da [tekrar] Müslüman oldu.
حدَّثني ابن المثنى، قال: ثنى عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عِكْرمةَ بنحوِه، ولم يَرفَعْه إلى ابن عباسٍ، إلا أنه قال: فكتَب إليه قومُه، فقال: ما كَذَبَني قومي. فرجَع .
Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den benzerini anlattı, ancak bunu İbn Abbas'a ref' etmedi; şu kadar var ki şöyle dedi: Bunun üzerine kavmi ona mektup yazdı, o da: "Kavmim bana yalan söylemedi" dedi ve geri döndü .
حدَّثنا أبو كُرَيب، قال: ثنا حكيمُ بنُ جُمَيعٍ، عن عليّ بن مُسْهِرٍ، عن داودَ بن أبى هندٍ، عن عِكْرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: ارتدَّ رجلٌ من الأنصارِ. فذكَر نحوَه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hakîm b. Cümey', Ali b. Müshir'den, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan naklen anlattı, dedi ki: Ensardan bir adam dinden döndü... diyerek benzerini zikretti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا جعفرُ بنُ سليمانَ، قال: أخبرَنا حُمَيدٌ الأعرجُ، عن مجاهدٍ، قال: جاء الحارثُ بنُ سويدٍ، فأسلَم مع النبيِّ ﷺ، ثم كفَر الحارثُ، فرجَع إلى قومِه، فأنزَل اللهُ ﷿ فيه القرآنَ: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ}. إلى: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. قال: فحَمَلها إليه رجلٌ من قومِه فقَرَأها عليه، فقال الحارثُ: إنك واللهِ ما عَلِمتُ لَصَدوقٌ، وإن رسولَ اللهِ ﷺ لأصدقُ مِنك، وإن الله ﷿ لأصدقُ الثلاثةِ. قال: فرجَع الحارثُ فأسلَم، فَحَسُن إسلامُه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân bildirdi, dedi ki: Bize Humeyd el-A'rec, Mücâhid'den bildirdi, dedi ki: el-Hâris b. Süveyd geldi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Müslüman oldu. Sonra el-Hâris inkâr etti ve kavmine döndü. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onun hakkında şu Kur'an [ayetlerini] indirdi: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” [ayetinden] {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [ayetine kadar]. Dedi ki: Kavminden bir adam bu ayetleri ona götürdü ve ona okudu. Bunun üzerine el-Hâris: "Vallahi bildiğim kadarıyla sen elbette doğrusun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem senden daha doğrudur, Azîz ve Celîl olan Allah ise üçünün en doğrusudur" dedi. Dedi ki: Bunun üzerine el-Hâris geri döndü ve Müslüman oldu, İslamiyeti de güzel oldu .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ}. قال:
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen [Allah Teâlâ'nın]: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ} “İman ettikten ve Resûl'ün hak olduğuna şehadet ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı:
أُنزِلَت في الحارثِ بن سُوَيدٍ الأنصاريِّ، كفَر بعدَ إيمانِه، فأَنزَلَ اللَّهُ ﷿ فيه هذه الآياتِ ، ثم تاب وأسلَم، فنَسَخها اللهُ عنه، فقال: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
[Bu ayetler] el-Hâris b. Süveyd el-Ensârî hakkında indirildi. O, iman ettikten sonra inkâr etti; bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onun hakkında bu ayetleri indirdi . Daha sonra tövbe edip Müslüman oldu, Allah da bunu ondan nesh etti (hükmünü kaldırdı) ve şöyle buyurdu: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ}، قال: رجلٌ من بني عمرِو بن عَوفٍ كفرَ بعدَ إيمانِه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şehadet ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu kişi] Benî Amr b. Avf'tan iman ettikten sonra inkâr eden bir adamdır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةّ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: هو رجلٌ من بنى عمرِو من عَوفٍ كفَر بعدَ إيمانِه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen anlattı, dedi ki: O, Benî Amr b. Avf'tan iman ettikten sonra inkâr eden bir adamdır .
قال ابن جُرَيجٍ: أخبرَنى عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: لَحقِ بأرضِ الرومِ فتَنَصَّر، ثم كتَب إلى قومِه: أرسِلوا، هل لى من تَوْبَةٍ؟ قال: فَحَسِبتُ أنه آمَن ثم رجَع.
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den naklen haber verdi, dedi ki: [O adam] Bizans diyarına katılıp Hristiyan oldu. Sonra kavmine: "[Durumumu öğrenmek üzere birini] gönderin, benim için bir tövbe [imkânı] var mı?" diye mektup yazdı. [Râvi] dedi ki: Zannederim ki o, iman etti ve sonra geri döndü.
قال ابن جُرَيجٍ: قال عِكْرمةُ: نزَلَت في أبي عامرٍ الرَّاهِبِ، والحارثِ بن سُويدِ بن الصَّامتِ، ووَحْوَحِ بن الأَسْلَتِ ، في اثنى عشَرَ رجلًا رجَعوا عن الإسلامِ، ولَحِقوا بقريشٍ، ثم كتَبوا إلى أهلِهم: هل لنا من تَوبةٍ؟ فنزَلَت: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} الآيات .
İbn Cüreyc dedi ki: İkrime şöyle dedi: [Bu ayet] Ebû Âmir er-Râhib, el-Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit ve Vahvah b. el-Eslet hakkında, İslam'dan dönüp Kureyş'e katılan on iki adam hakkında indi. Daha sonra ailelerine mektup yazarak: "Bizim için tövbe var mıdır?" dediler. Bunun üzerine: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Ancak bundan sonra tövbe edenler müstesnadır...” ayetleri indi.
وقال آخرون: عُنِى بهذه الآيةِ أهلُ الكتابِ، وفيهم نزَلَتْ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu ayet ile Ehl-i Kitap kastedilmiştir ve onlar hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ}: فهم أهلُ الكتابِ، عرَفوا محمدًا ﷺ، ثم كفَروا به .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan O'nun şu sözünü anlattı: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?”: Onlar Ehl-i Kitaptır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tanıdılar, sonra onu inkâr ettiler .
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ منصورٍ، عن الحسنِ في قولِه: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} الآية كلّها. قال: اليهودُ والنصارى .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Mansûr, el-Hasan'dan naklen O'nun: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” ayetinin tamamı hakkında şöyle dediğini anlattı: [Onlar] Yahudiler ve Hristiyanlardır .