حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ في قولِه: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} الآية: هم أهلُ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen anlattı, dedi ki: el-Hasan, O'nun şu: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” ayeti hakkında şöyle derdi: Onlar Ehl-i
الكتابِ من اليهودِ والنصارى، رَأَوْا نَعْتَ محمدٍ ﷺ في كتابِهم، وأقَرَّوا به، وشَهِدوا أنه حقٌّ، فلمَّا بُعِث من غيرِهم حَسَدوا العربَ على ذلك، فأنكَروه وكفَروا بعدَ إقرارِهم، حسدًا للعربِ، حينَ بُعِث من غيرِهم .
Kitaptan Yahudiler ve Hristiyanlardır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını kitaplarında gördüler, onu ikrar ettiler ve onun hak olduğuna şehadet ettiler. Kendilerinden başkasından [peygamber olarak] gönderilince, Araplara bu hususta haset ettiler, böylece kendilerinden başkasından gönderildiği vakit Araplara hasetlerinden ötürü ikrarlarından sonra onu inkâr edip kâfir oldular .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ}. قال: هم أهلُ الكتابِ، كانوا يَجِدون محمدًا ﷺ في كتابِهم، ويَستَفْتِحون به، فكفَروا بعد إيمانِهم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasan'dan naklen O'nun: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onlar Ehl-i Kitaptır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kitaplarında buluyorlar ve onunla fetih/yardım diliyorlardı, sonra imanlarının ardından inkâr ettiler .
قال أبو جعفرٍ: وأشبهُ القولَين بظاهرِ التنزيلِ ما قال الحسنُ، من أن هذه الآيةَ مَعْنِيٌّ بها أهلُ الكتابِ، على ما قاله، غيَر أن الأخبارَ بالقولِ الآخرِ أكثرُ، والقائلين به أعلمُ بتأويلِ القرآنِ. وجائزٌ أن يكونَ اللَّهُ ﷿ أَنزَل هذه الآياتِ بسببِ القومِ الذين ذُكِر أنهم كانوا ارتدُّوا عن الإسلامِ، فجمَع قِصَّتَهم وقصةَ مَن كان سبيلُه سبيلَهم في ارتِدادِه عن الإيمانِ محمدٍ ﷺ في هذه الآياتِ. ثم عَرَّف عبادَه سُنَّتَه فيهم، فيكونُ داخلًا في ذلك كلُّ مَن كان مؤمنًا بمحمدٍ ﷺ قبلَ أن يُبْعَثَ، ثم كفرَ به بعدَ أن بُعِث، وكلُّ مَن كان كافرًا ثم أسلَم على عهدِه ﷺ، ثم ارتدَّ وهو حيٌّ عن إسلامِه. فيكونُ مَعْنِيًّا بالآيةِ جميعُ هذيْن الصِّنْفَين وغيرُهما، [ممن كان بمثلِ معناهما] ، بل ذلك كذلك إن شاءَ اللَّهُ.
Ebû Ca'fer der ki: İki görüşten vahyin zahirine en yakın olanı, el-Hasan'ın söylediği üzere bu ayet ile söylediği şekliyle Ehl-i Kitabın kastedildiğidir; ne var ki diğer görüşe dair rivayetler daha çoktur ve onu söyleyenler Kur'an'ın tefsirini daha iyi bilenlerdir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın bu ayetleri, İslam'dan irtidat ettikleri zikredilen o topluluk sebebiyle indirmiş olması; sonra da bu ayetlerde onların kıssası ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imandan irtidat etme hususunda yolu onların yolu gibi olan kimselerin kıssasını birleştirmiş olması caizdir. Sonra kullarına onlar hakkındaki sünnetini bildirmiştir. Böylece henüz peygamber olarak gönderilmeden önce Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edip de gönderildikten sonra onu inkâr eden herkes; yine kâfir iken onun sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Müslüman olup da henüz hayatta iken İslam'ından dönen herkes bu kapsama girmiş olur. Böylece bu iki grubun tamamı ve [onların durumunda olan] diğerleri de ayet ile kastedilmiş olur; bilakis Allah'ın izniyle durum böyledir.
فتأويلُ الآيةِ إذن: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ}. يعنى: كيف يُرْشِدُ اللهُ للصوابِ، ويُوَفِّقُ للإيمانِ، قومًا جَحَدُوا نُبُوَّةَ محمدٍ ﷺ، {بَعْدَ إِيمَانِهِمْ}. أي: بعدَ تَصْديقِهم إيَّاه، وإقرارِهم به فيما جاءَهم به من عندِ ربِّه، {وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ}. يقولُ: وبعدَ أن أقَرُّوا أن محمدًا رسولُ اللَّهِ ﷺ إلى خَلْقِهِ حَقًّا. {وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ}. يعنى: وجاءهم الحُجَجُ من عندِ اللَّهِ، والدلائلُ بصحةِ ذلك. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: واللهُ لا يُوَفِّق للحَقِّ والصوابِ الجماعةَ الظَّلَمَةَ، وهم الذين بَدَّلوا الحقَّ إلى الباطلِ، فاختاروا الكفرَ على الإيمانِ.
O hâlde ayetin tefsiri şöyledir: {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavme Allah nasıl hidayet eder?” Yani: İman ettikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden bir topluluğu Allah doğruya nasıl iletir ve imana nasıl muvaffak kılar? {بَعْدَ إِيمَانِهِمْ} “İman ettikten... sonra”. Yani: Onu tasdik etmelerinden ve Rabbinden kendilerine getirdiği hususlarda onu ikrar etmelerinden sonra. {وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ} “Ve Peygamber'in hak olduğuna şehadet ettikten sonra”. Şöyle demektedir: Ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'nun mahlukatına [gönderilmiş] hak bir peygamber olduğunu ikrar ettikten sonra. {وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Kendilerine apaçık deliller gelmişken”. Yani: Kendilerine Allah katından hüccetler ve bunun doğruluğuna dair deliller gelmişken. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”. Şöyle demektedir: Allah, hakkı batılla değiştirip imana karşı inkârı tercih eden o zalimler topluluğunu hakka ve doğruya muvaffak kılmaz.
وقد دلَّلنا فيما مضَى قبلُ على معنى "الظُّلْمِ"، وأنه وَضْعُ الشيءِ في غيرِ مَوضعِه، بما أغنَى عن إعادتِه .
Daha önce "zulüm" kelimesinin manasının bir şeyi konulması gereken yerden başka yere koymak olduğuna dair, tekrarına gerek bırakmayacak şekilde delil getirmiştik .
{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ}. يعنى: هؤلاءِ الذين كفَروا بعدَ إيمانِهم، وبعدَ أن شَهِدوا أن الرسولَ حقٌّ. {جَزَاؤُهُمْ}: ثوابُهم من عملِهم الذي عَمِلوه. {أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ}. يعنى: أن يَحِلَّ بهم من اللهِ الإقصاءُ والبُعْدُ، ومن الملائكةِ والناسِ ما يَسوءُهم من العقابِ. {أَجْمَعِينَ}. يعنى: من جميعِهم، لا من بعضِ مَن سمَّاه جلَّ ثناؤه من الملائكةِ والناسِ، ولكن مِن جميعِهم. وإنما جعَل ذلك جلَّ ثناؤه ثوابَ عملِهم؛ لأن عملَهم كان باللهِ كُفْرًا.
{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ} “İşte onların cezası”. Yani: İman ettikten ve Peygamber'in hak olduğuna şehadet ettikten sonra inkâr eden bu kimseler var ya; {جَزَاؤُهُمْ}: İşledikleri amellerinin karşılığı, {أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ} “Allah'ın lanetinin üzerlerine olmasıdır”. Yani: Allah'tan kovulma ve uzaklaştırılmanın, meleklerden ve insanlardan ise kendilerini üzecek azabın üzerlerine inmesidir . {أَجْمَعِينَ} “bütün”. Yani: Sena ve övgüsü yüce olan [Allah]'ın ismini andığı melek ve insanların bir kısmından değil , hepsindendir, bilakis hepsindendir. Sena ve övgüsü yüce olan [Allah], bunu onların amellerinin karşılığı kılmıştır; çünkü onların ameli Allah'ı inkâr etmekti.
وقد بَيَّنا صفةَ لعنةِ الناسِ الكافرَ في غيرِ هذا الموضع، بما أغنَى عن إعادتِه.
İnsanların kâfire lanet etmesinin keyfiyetini, bundan başka bir yerde tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık.
{خَالِدِينَ فِيهَا}. يعنى: ماكِثينِ. و {فيها}. يعني: في عقوبةِ اللهِ. {لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ}: لا يُنقصون من العذابِ شيئًا في حالٍ من الأحوالِ، ولا يُنَفَّسون فيه. {وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ}. يعنى: ولا هم يُنْظُرُون لَمَعْذِرةٍ يَعْتَذِرون. وذلك كلُّه أَعْنَى الخلودِ في العقوبةِ في الآخرةِ.
{خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalacaklardır”. Yani: Devamlı kalıcılardır. {فيها} "Orada" yani: Allah'ın cezasında. {لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ} “azapları hafifletilmeyecek”: Hiçbir durumda azaplarından bir şey eksiltilmez ve onlara nefes aldırılmaz. {وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “ve onlara mühlet de verilmeyecektir”. Yani: Özür dileyecekleri bir mazeret için kendilerine mühlet verilmez. Bunların tamamı, ahiretteki cezada ebedî kalmayı kastetmektedir .
ثم استَثْنَى جلَّ ثناؤه الذين تابُوا من هؤلاء الذين كفَروا بعدَ إيمانِهم، فقال تعالى ذكرُه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا}. يعنى: إلا الذين تابُوا من بعدِ ارتدادِهم عن إيمانِهم، فراجَعوا الإيمانَ باللهِ وبرسولِه، وصَدَّقوا بما جاءهم به نبيُّهم ﷺ من عندِ ربِّهم. {وَأَصْلَحُوا}. يعنى: وعمِلوا الصالحاتِ من الأعمالِ. {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يعنى: فإن اللَّهَ لِمن فعَل ذلك بعدَ كفرِه {غَفُورٌ}. يعنى: ساتِرٌ عليه ذنبَه الذي كان منه من الرِّدَّةِ، فتارِكٌ عقوبتَه عليه، وفَضِيحتَه به يومَ القيامةِ، غيرُ مُؤاخِذِه به إذا مات على التوبةِ منه. {رَحِيمٌ}: مُتَعَطِّفٌ عليه بالرحمةِ.
Sonra sena ve övgüsü yüce olan [Allah], imanlarından sonra inkâr eden bu kimselerden tövbe edenleri istisna etti ve zikri yüce olan şöyle buyurdu: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır”. Yani: İmanlarından dönmelerinin (irtidatlarının) ardından tövbe edip Allah'a ve Resûlü'ne imana geri dönen ve peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rableri katından getirdiği şeyleri tasdik edenler müstesnadır. {وَأَصْلَحُوا} “ve ıslah olanlar”. Yani: Salih ameller işleyenler. {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Yani: Şüphesiz Allah, inkârından sonra bunu yapan kimse için {غَفُورٌ} çok bağışlayandır. Yani: Dinden dönmekten ötürü işlediği günahını örten, kıyamet gününde bunun cezasını ve bununla rezil rüsva edilmesini terk eden, bundan tövbe etmiş olarak öldüğü takdirde onu bununla sorumlu tutmayandır. {رَحِيمٌ}: Rahmetiyle ona lütufta bulunandır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)}.
Sena ve övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir.” sözünün tefsirine dair açıklama:
اختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: عنَى اللَّهُ ﷿ بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} ببعضِ أنبيائِه الذين بُعِثوا قبْلَ محمدٍ ﷺ بعدَ إيمانِهم، {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} بِكُفْرِهم بمحمدٍ ﷺ، و {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} عندَ حُضورِ الموتِ، وحَشْرَجتِه بنفسِه.
Ehl-i tevil (tefsir ehli) bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle, {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” sözüyle, iman ettikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce gönderilen peygamberlerinin bir kısmını inkâr edenleri; {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıran” [sözüyle], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmelerini; {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” [sözüyle ise], ölüm gelip çattığı ve can boğaza dayandığı andaki [tövbelerini] kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ منصورٍ، عن الحسنِ في قوله: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ}، قال: اليهودُ والنصارى لن تُقْبَلَ توبتُهم عندَ الموتِ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Mansûr, el-Hasan'dan naklen O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Onlar] Yahudiler ve Hristiyanlardır; ölüm anında onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}: أولئك أعداءُ اللهِ اليهودُ، كفَروا بالإنجيلِ وبعيسى، ثم ازدادوا كُفْرًا بمحمدٍ ﷺ والفُرْقانِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözünü anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranlar”: Onlar Allah'ın düşmanları olan Yahudilerdir; İncil'i ve Îsâ'yı inkâr ettiler, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Furkan'ı (Kur'an'ı) inkâr etmekle inkârlarını artırdılar .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. قال: ازدادوا كُفْرًا حتى حضَرهم الموتُ، فلم تُقْبَلْ تَوبتُهم حينَ حضَرهم الموتُ. قال مَعْمَرٌ: وقال مثلَ ذلك عطاءٌ الخُرَاسانيُّ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den naklen O'nun: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranlar” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Ölüm kendilerine gelip çatıncaya kadar inkârlarını artırdılar; ölüm kendilerine gelip çattığı anda ise tövbeleri kabul edilmedi. Ma'mer dedi ki: Atâ el-Horasânî de bunun benzerini söyledi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ}. وقال: هم اليهودُ، كفروا بالإنجيل، ثم ازدادوا كفرًا حينَ بَعَث اللهُ محمدًا ﷺ، فأنكَروه وكذَّبوا به.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, Katâde'nin şu sözünü anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir ve işte onlar sapkınların ta kendileridir”. Ve şöyle dedi: Onlar Yahudilerdir; İncil'i inkâr ettiler, sonra Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [peygamber olarak] gönderdiğinde O'nu inkâr edip yalanlayarak inkârlarını artırdılar.
وقال آخرون: معنى ذلك: إن الذين كفَروا من أهلِ الكتابِ بمحمدٍ بعد إيمانِهم بأنبيائِهم، {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. يعنى: ذُنوبًا، {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}: مِن ذنوبِهم، وهم على الكفرِ مُقِيمون.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun manası şudur: Ehl-i Kitaptan peygamberlerine iman ettikten sonra Muhammed'i inkâr edenler, {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranlar”. Yani: Günahları [artıranlar]; {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir”: Küfür üzere ısrarla kalmaya devam ettikleri sürece günahlarından [ettikleri tövbeleri kabul edilmeyecektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، قال: ثنا داودُ، عن رُفَيعٍ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}: ازدادوا ذُنوبًا وهم كفارٌ، {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}. من تلك الذنوبِ ما كانوا على كفرِهم وضَلالتِهم .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Rufey'den [naklen] anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranlar”: Kâfir oldukları halde günahlarını artırdılar. {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir”: Küfürleri ve sapıklıkları üzere oldukları müddetçe o günahlardan [ettikleri tövbeleri kabul edilmeyecektir] .
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن داودَ، قال: سألتُ أبا العاليةِ، قال: قلتُ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}. قال: إنما هم هؤلاء النصارى واليهودُ الذين كفَروا، ثم ازدادوا كفرًا بذنوبٍ أصابوها، فهم يَتوبون منها في كفرِهم .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan [naklen] anlattı, dedi ki: Ebü'l-Âliye'ye sordum, dedim ki: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir”. Dedi ki: Onlar inkâr eden, sonra da işledikleri günahlarla inkârlarını artıran şu Hristiyanlar ve Yahudilerdir; onlar küfürleri içindeyken o [günahlar]dan tövbe ederler .
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ السُّكَّريُّ ، قال: أخبرَنا ابن أَبي عَدِيٍّ، عن داودَ، قال: سألتُ أبا العاليةِ عن الذين آمَنوا ثم كفَروا، فذكَر نحوًا منه.
Bize Abdülhamîd b. Beyân es-Sükkerî anlattı , dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan bildirdi, dedi ki: Ebü'l-Âliye'ye iman edip sonra inkâr edenler hakkında sordum; o da bunun benzerini zikretti.
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، قال: سألتُ أبا العاليةِ عن هذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ}. قال: هم اليهودُ والنصارى والمجوسُ، أصابوا ذُنوبًا في
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd anlattı, dedi ki: Ebü'l-Âliye'ye şu ayet hakkında sordum: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir”. Dedi ki: Onlar Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerdir; [bunlar]
كفرِهم، فأرادوا أن يَتوبوا منها، ولن يَتوبوا من الكفرِ، ألَا تَرَى أنه يقولُ: {وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ}؟
küfürleri içerisinde birtakım günahlar işlediler, onlardan tövbe etmek istediler fakat küfürden tövbe etmediler; O'nun: {وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “İşte onlar sapıkların ta kendileridir” buyurduğunu görmüyor musun?
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن داودَ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}. قال: تابوا من بعضٍ ولم يَتوبوا من الأصلِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Dâvûd'dan, o da Ebü'l-Âliye'den O'nun: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Günahların] bir kısmından tövbe ettiler ama asıl olandan (küfürden) tövbe etmediler .
حُدِّثْتُ عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن أبى العاليةِ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. قال: هم اليهودُ والنصارى، يُصِيبون الذنوبَ، فيقولون: نَتوبُ. وهم مُشْرِكون، قال اللهُ ﷿: لن تُقْبَلَ التوبةُ في الضلالةِ.
Ammâr'dan naklen bana anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da Ebü'l-Âliye'den O'nun şu sözünü anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranlar”. Dedi ki: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; günah işlerler de müşrik oldukları halde "Tövbe ediyoruz" derler. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur: Sapıklık içindeyken tövbe kabul edilmez.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن الذين كفَروا بعدَ إيمانِهم بأنبيائِهم ، {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. يعنى بزيادتِهم الكُفْرَ تمامَهم عليه حتى هَلَكوا وهم عليه مُقِيمون. {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}: لن تَنْفَعَهم توبتهم الأولى وإيمانُهم، لكُفْرِهم الآخِرِ ومَوْتهِم.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun manası şudur: Peygamberlerine iman ettikten sonra inkâr edenler , {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranlar”. İnkârlarını artırmalarından kasıt; onun (küfrün) üzerinde devam edip nihayet onun üzere kalıcı olarak helak olmalarıdır . {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir”: Sonraki küfürleri ve [bu hal üzere] ölümleri sebebiyle, ilk tövbeleri ve imanları kendilerine fayda vermeyecektir.
ذكرُ مَن قال ذلك:
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}. قال: تمُّوا على كُفْرِهم. قال ابن
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den [naklettiğine göre] O, {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Küfürleri üzere sebat edip devam ettiler. İbn
جُرَيجٍ: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}. يقولُ: إيمانهم أوَّل مرةٍ لن يَنْفَعَهم .
Cüreyc dedi ki: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir”. Yani: İlk defadaki imanları kendilerine fayda vermeyecektir .
وقال آخرون: معنى قولِه: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا}: ماتوا كفارًا، فكان ذلك هو زيادتَهم من كُفْرِهم. وقالوا: معنى: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}: لن تُقْبَلَ توبتُهم عندَ موتِهم.
Başkaları ise şöyle dedi: O'nun: {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra da inkârlarını artıranlar” sözünün manası: Kâfir olarak öldüler; işte onların küfürlerini artırmaları buydu. Şöyle dediler: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” ifadesinin manası ise: Ölüm anında tövbeleri kabul edilmeyecektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ}: أما: {ازْدَادُوا كُفْرًا}؛ فماتوا وهم كفارٌ، وأما: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}؛ فعندَ موتِه إذا تاب لم تُقْبَلْ تَوْبتُه .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir”: {ازْدَادُوا كُفْرًا} “inkârlarını artıranlar” kısmına gelince; onlar kâfir olarak öldüler. {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” kısmına gelince; kişi ölüm anında tövbe ettiği takdirde tövbesi kabul edilmez .
قال أبو جعفرٍ: وأولَى هذه الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِ هذه الآيةِ قولُ مَن قال: عَنى بها اليهودَ. وأن يكونَ تأويلُه: إن الذين كفَروا من اليهودِ بمحمدٍ ﷺ عندَ مَبْعَثِه، بعد إيمانِهم به قبلَ مَبْعَثِه، ثم ازدادوا كُفْرًا بما أصابوا من الذنوبِ في كُفْرِهم ومُقامِهم على ضَلالتِهم، لن تُقْبَلَ توبتُهم من ذنِوبهم التي أصابوها في كُفْرِهم، حتى يَتوبوا من كفرِهم بمحمدٍ ﷺ، ويُراجِعوا التوبةَ منه، بتَصْديقِ ما جاء به من عندِ اللهِ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu ayetin tevilinde bu görüşlerin doğruya en yakın olanı, bununla Yahudilerin kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. [Ayetin] tevili şöyledir: Yahudilerden peygamber olarak gönderilmesinden önce Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmişken, gönderildiğinde onu inkâr eden, sonra küfürleri ve sapıklıkları üzere kalışları esnasında işledikleri günahlarla inkârlarını artıranların, küfürleri içinde işledikleri günahlarından [ettikleri] tövbeleri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekten tövbe edip onun Allah katından getirdiklerini tasdik ederek bundan tövbeye dönünceye kadar asla kabul edilmeyecektir.
وإنما قُلنا: ذلك أولى الأقوالِ في هذه الآيةِ بالصوابِ؛ لأن الآياتِ قبلَها وبعدَها فيهم نزَلت، فأولى أن تكونَ هي في معنى ما قبلَها
Bizim: «Bu ayette [ileri sürülen] görüşlerin doğruya en yakını budur» dememizin sebebi, ondan önceki ve sonraki ayetlerin onlar hakkında inmiş olmasıdır. Dolayısıyla bu [ayetin] de kendisinden öncekilerin...
وما بعدَها إذ كانت في سياقٍ واحدٍ.
ve sonraki ayetlerin anlamı doğrultusunda olması, aynı siyak (bağlam) içerisinde yer alması sebebiyle daha uygundur.
وإنما قلنا: معنى ازديادِهم الكفرَ ما أصابوا في كفرِهم من المعاصي؛ لأنه جلَّ ثناؤه قال: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}. فكان معلومًا أن معنى قولِه: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ}. إنما هو مَعْنِيٌّ به: لن تُقْبَلَ توبتُهم مما ازدادوا من الكفر على كفرِهم بعدَ إيمانِهم، لا مِن كفرِهم؛ لأن الله تعالى ذكرُه وعَد أن يَقْبَل التوبةَ من عبادِه، فقال: {وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} [الشورى: ٢٥]. فمُحالٌ أن يقولَ ﷿: أَقْبَلُ، ولا أقبَلُ. في شيءٍ واحدٍ. وإذ كان ذلك كذلك - وكان من حُكْمِ اللهِ في عبادِه أنه قابِلٌ توبةَ كلِّ تائبٍ من كلِّ ذنبٍ، وكان الكفرُ بعدَ الإيمانِ أحدَ تلك الذنوبِ التي وَعَدَ قَبولَ التوبةِ منها بقولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} - عُلِم أن المعنَى الذي لا يَقْبَلُ التوبةَ منه غيرُ المعنى الذي يَقْبَلُ التوبةَ منه. وإذ كان ذلك كذلك، فالذي لا يَقْبَلُ منه التوبةَ هو الازديادُ على الكفرِ بعدَ الكفرِ، لا يَقْبَلُ اللهُ توبةَ صاحبِه ما أقام على كفرِه؛ لأن الله لا يَقْبَلُ من مُشْرِكٍ عملًا ما أقام على شِرْكِه وضَلالِه، فأمَّا إن تابَ من شِرْكِه وكفرِه وأصلَح، فإن الله - كما وصَف به نفسَه - غفورٌ رحيمٌ.
Onların küfrü artırmalarının manasının küfürleri esnasında işledikleri günahlar olduğunu söylememizin sebebi ise; O'nun -senası yüce olsun- {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” buyurmuş olmasıdır. Bilinmektedir ki O'nun: {لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” sözüyle kastedilen mana; imanlarından sonraki küfürlerinin üzerine küfür olarak artırdıkları şeylerden [ettikleri] tövbelerin kabul edilmeyeceğidir, yoksa bizzat küfürlerinden [edecekleri tövbe] değildir. Çünkü Allah -zikri yüce olsun- kullarından tövbeyi kabul edeceğini vaat etmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} [eş-Şûrâ: 25] “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur”. Dolayısıyla Aziz ve Celil olan [Allah]'ın aynı şey hakkında: "Kabul ederim" ve "Kabul etmem" demesi imkânsızdır. Durum böyle olunca -ve Allah'ın kulları hakkındaki hükmü her günahtan tövbe eden her tövbekârın tövbesini kabul edeceği yönünde olup, imandan sonraki inkâr da {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak bundan sonra tövbe edip düzeltenler müstesnadır; şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüyle tövbesinin kabulü vaat edilen o günahlardan biri olunca- kendisinden tövbenin kabul edilmediği mananın, kendisinden tövbenin kabul edildiği manadan farklı olduğu anlaşılmıştır. Durum böyle olunca, kendisinden tövbenin kabul edilmediği şey, küfür üzerine küfrün artırılmasıdır; kişi küfrü üzere kaldığı müddetçe Allah onun tövbesini kabul etmez . Çünkü Allah, şirki ve sapıklığı üzere kaldığı müddetçe bir müşrikten hiçbir ameli kabul etmez. Şirkinden ve küfründen tövbe edip ıslah olursa, şüphesiz Allah -kendisini vasfettiği gibi- çok bağışlayan ve çok merhamet edendir.
فإن قال قائلٌ: وما يُنكَرُ أن يكونَ معنى ذلك كما قال مَن قال: فلن تُقْبَلَ تَوْبتُهم من كفرِهم عندَ حُضورِ [أجلِه، و تَوْبَتُه الأولى]؟
Eğer birisi: “Bunun anlamının; [eceli] gelip çattığı andaki küfründen tövbesi ve ilk tövbesi asla kabul edilmeyecektir, diyen kimsenin sözü gibi olmasında inkâr edilecek ne var?” derse,
قيل: أنكَرنا ذلك لأن التوبةَ من العبدِ غيرُ كائنةٍ إلا في حالِ حياتِه، فأما بعدَ مماتِه فلا توبةَ، وقد وَعَد اللهُ ﷿ عبادَه قَبولَ التوبةِ منهم ما دامتْ أرواحُهم في أجسادِهم، ولا خلافَ بينَ جميعِ الحُجَّةِ في أن كافرًا لو أسلَم قبلَ خُروجِ نفسِه بطَرْفةِ عينٍ، أن حُكْمه حكمُ المسلمين في الصلاةِ عليه والمُوَارَثة، وسائرِ الأحكامِ غيرهما . فكان معلومًا بذلك أن توبتَه في تلك الحالِ لو كانت غيرَ مَقْبولةٍ، لم يَنتقِلْ حُكْمُه من حكمِ الكفارِ إلى حكمِ أهلِ الإسلامِ، ولا منزلةَ بينَ الموت والحياةِ يجوزُ أن يقالَ: لا يَقْبَلُ اللهُ فيها توبةَ الكافرِ. فإذ صَحَّ أنها في حال حياتِه مَقْبولةٌ، ولا سبيلَ بعدَ المماتِ إليها، بطَل قولُ الذي زعَم أنها غيرُ مقبولةٍ عندَ حُضورِ الأجلِ.
Şöyle denilir: Bunu uygun görmeyişimizin sebebi şudur: Çünkü kuldan tövbe ancak hayatı halindeyken vaki olur; ölümünden sonra ise tövbe yoktur. Aziz ve Celil olan Allah, ruhları bedenlerinde olduğu müddetçe kullarından tövbeyi kabul edeceğini vaat etmiştir. Bütün icma ehli (hüccet) arasında, bir kâfirin canı çıkmadan önce bir göz açıp kapayıncaya kadar [kalan sürede] Müslüman olması halinde, cenaze namazının kılınması, mirasçılık ve bu ikisi dışındaki diğer bütün hükümlerde hükmünün Müslümanların hükmü olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur . Bundan anlaşılmıştır ki, o durumdaki tövbesi şayet kabul edilmemiş olsaydı, onun hükmü kâfirlerin hükmünden İslâm ehlinin hükmüne intikal etmezdi. Ölüm ile hayat arasında: "Allah onda kâfirin tövbesini kabul etmez" denebilecek bir mertebe yoktur. Hayatı halindeyken tövbesinin kabul olduğu ve ölümden sonra ise tövbeye bir yol kalmadığı sabit olunca, ecel gelip çattığı anda tövbenin kabul edilmeyeceğini iddia edenin sözü bâtıl olmuştur.
وأما قولُ مَن زعَم أن معنى ذلك: التوبةُ التي كانت قبلَ الكفرِ. فقولٌ لا معنَى له؛ لأن الله ﷿ لم يَصِفِ القومَ بإيمانٍ كان منهم بعدَ كُفْرٍ، ثم كُفْرٍ بعدَ إيمانٍ، بل إنما وَصَفهم بكُفْرٍ بعدَ إيمانٍ، فلم يَتَقَدَّمْ ذلك الإيمانَ كفرٌ كان للإيمانِ لهم توبةٌ منه، فيكونَ تأويلُ ذلك على ما تأوَّله قائلُ ذلك. وتأويلُ القرآنِ على ما كان موجودًا في ظاهرِ التلاوةِ - إذا لم تكُنْ حُجَّةٌ تدلُّ على باطنٍ خاصٍّ - أولى من غيرِه وإن أمكَن تَوْجيهُه إلى غيرِه.
Bunun manasının "küfürden önce olan tövbe" olduğunu iddia edenin sözüne gelince; bu manasız bir sözdür. Çünkü Aziz ve Celil olan Allah o kavmi, küfürden sonra gerçekleşen bir iman, sonra da imandan sonra bir küfür ile vasfetmemiş; aksine onları yalnızca imandan sonraki bir küfür ile vasfetmiştir. Dolayısıyla o imandan önce, imanın kendisinden bir tövbe sayılacağı bir küfür geçmiş değildir ki o sözü söyleyenin tevil ettiği şekilde bir tevil yapılabilsin. Kur'an'ın -özel bir bâtınî manaya delalet eden bir delil bulunmadığı takdirde- tilavetin zahirinde mevcut olan şekliyle tevil edilmesi, başka türlü yorumlanması mümkün olsa dahi diğer tevillerden daha evladır.
وأما قولُه: {وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ}. فإنه يعنى بذلك: وهؤلاء الذين
O'nun: {وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “İşte onlar sapıkların ta kendileridir” sözüne gelince; bununla şunu kastetmektedir: İşte iman ettikten
كَفروا بعدَ إيمانِهم ثم ازدادوا كُفْرًا، هم الذين ضَلُّوا سبيلَ الحقِّ، فَأَخْطَئُوا مَنْهَجه، وترَكوا نَصَفَ السبيلِ وهدَى اللهِ، [حَيْرةً منهم، وعمًى عنه].
...sonra inkâr edip ardından inkârlarını artıranlar; hak yoldan sapan, onun açık yolunu şaşıran, şaşkınlıkları ve [hakka karşı] körlükleri sebebiyle yolun doğrusunu/ana caddesini ve Allah'ın hidayetini terk edenlerin [ta kendileridir].
وقد بَيَّنَّا فيما مضى معنى "الضلال" بما فيه الكفايةُ .
Geçmiş kısımlarda "dalâlet" (sapıklık) kelimesinin manasını yeteri kadar açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١)} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, -kendisini kurtarmak için feda edecek olsa bile- dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için elem dolu bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur”.
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} أي: جحَدوا نُبوَّةَ محمدٍ ﷺ ولم يُصَدِّقوا به وبما جاء به من عندِ اللهِ مِن أَهلِ كلَّ مِلَّةٍ؛ يهودِها ونَصاراها ومجوسِها وغيرِهم، {وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ}. يعنى: وماتوا على ذلك من جُحودِ نُبوَّتِه وجُحودِ ما جاء به، {فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ}. يقولُ: فلن يُقْبَلَ ممن كان بهذه الصفةِ في الآخرةِ جَزاءٌ ولا رِشُوةٌ على تَرْكِ عُقوبتِه على كُفْرِه، ولا جُعْلٌ على العَفْوِ عنه، ولو كان له من الذهبِ قَدْرُ ما يَملأُ الأَرضَ من مَشْرِقِها إلى مَغْرِبِها، فَرَسًا وَجَزَى على تركِ عقوبتِه، وفى العفوِ عنه على كفرِه، عِوَضًا مما اللهُ مُحِلٌّ به من عذابِه ؛ لأن الرِّشا إنما يَقْبَلُها مَن كان ذا حاجةٍ إلى ما رُشِى ، فأمَّا مَن له الدنيا والآخرةُ، فكيف يَقْبَلُ الفِدْيَةَ وهو خَلَّاقُ كُلِّ فِدْيَةٍ افتدَى بها مُفْتَدٍ من نفسِه أو غيرِه؟
Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” yani: Yahudisi, Hristiyanı, Mecûsîsi ve diğerleri olmak üzere her dinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden, onu ve Allah katından getirdiklerini tasdik etmeyenler, {وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “ve kâfir olarak ölenler”. Yani: Onun peygamberliğini ve getirdiklerini inkâr etmek üzere ölenler; {فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} “hiçbirinden, -kendisini kurtarmak için feda edecek olsa bile- dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir”. Şöyle buyurmaktadır: Bu sıfatta olan bir kimseden ahirette, küfründen ötürü cezalandırılmasının terk edilmesi karşılığında ne bir bedel ne bir rüşvet ne de affedilmesi için bir ücret asla kabul edilmeyecektir; doğusundan batısına kadar yeryüzünü dolduracak miktarda altını olsa, Allah'ın kendisine indireceği azaba bedel olarak küfründen ötürü cezalandırılmasının terk edilmesi ve affedilmesi karşılığında fidye olarak verse dahi [kabul edilmez]. Çünkü rüşveti ancak rüşvet olarak verilene ihtiyacı olan kimse kabul eder . Dünya ve ahiret kendisine ait olan zata gelince; fidye veren birinin kendisi ya da başkası için fidye vereceği her şeyin yaratıcısı O iken fidyeyi nasıl kabul etsin?
وقد بَيَّنا أن معنى "الفِدْيَةِ": العِوَضُ والجزاءُ من المُفْتَدِى منه، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Biz "fidye"nin manasının, kendisinden kurtulunmak istenen şeye karşı ivaz (karşılık) ve bedel olduğunu, bu makamda tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
ثم أخبر ﷿ عمالهم عندَه، فقال: {وَأُولَئِكَ}. يعنى: هؤلاء الذين
Sonra aziz ve celil olan [Allah], Kendi katında onların durumunu haber vererek şöyle buyurdu: {وَأُولَئِكَ} “İşte onlar”. Yani: Şu kimseler ki
كفَروا وماتوا وهم كفارٌ، {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: لهم عندَ اللهِ في الآخرةِ عذابٌ مُوجِعٌ، {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}. يعنى: وما لهم من قريبٍ ولا حميمٍ ولا صديقٍ يَنْصُرُه فيَسْتَنقِذَه من اللهِ ومن عذابِه، كما كانوا يَنْصُرونه في الدنيا على مَن حاول أذَاه ومَكْرُوهَه.
İnkâr edip kâfir olarak ölen şu kimseler; {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için elem dolu bir azap vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Ahirette Allah katında onlar için can yakıcı bir azap vardır; {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur”. Yani: Dünyada kendisine eziyet ve kötülük etmek isteyene karşı yardım ettikleri gibi, onu Allah'tan ve O'nun azabından çekip kurtaracak ne bir akrabaları ne candan bir dostları ne de bir arkadaşları vardır.
وقد حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثنا أَنسُ بنُ مالكٍ، أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "يُجَاءُ بالكافرِ يومَ القيامةِ فيُقالُ له: أرأيتَ لو كان لكَ مِلءُ الأرضِ ذَهَبًا، أَكُنْتَ مُفْتَدِيًا به؟ فيقولُ: نعم، قال فيُقالُ: لقد سُئِلتَ ما هو أيسَرُ مِن ذلك". فذلك قولُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize Enes b. Mâlik, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: "Kıyamet günü kâfir getirilir ve ona: 'Ne dersin, yeryüzü dolusu altının olsa [kendini kurtarmak için] onu fidye olarak verir miydin?' denilir. O da: 'Evet' der. [Resûlullah] buyurdu ki: Bunun üzerine ona: 'Senden bundan çok daha kolayı istenmişti' denilir." İşte bu, O'nun şu sözüdür: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, -kendisini kurtarmak için feda edecek olsa bile- dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir” .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عَبَّادٌ، عن الحسنِ، قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا}. قال: هو كلُّ كافرٍ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, Hasan'dan O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O, her kâfirdir .
ونُصِب قولُه: {ذَهَبًا} على الخروجِ من المقدارِ الذي قبلَه والتفسيرِ منه، وهو قولُه: {مِلْءُ الْأَرْضِ}. كقولِ القائلِ: عندى قَدْرُ زِقٍّ سَمْنًا، وقَدْرُ رَطْلٍ عَسَلًا. فالعسلُ مُبَيَّنٌ به ما ذُكِر من المقدارِ، وهو نكرةٌ منصوبةٌ على التفسيرِ
O'nun: {ذَهَبًا} “altın” sözü; kendisinden önceki miktardan -ki o da O'nun: {مِلْءُ الْأَرْضِ} “yeryüzü dolusu” sözüdür- çıkış ve onun tefsiri (açıklaması) üzere nasbedilmiştir. Nitekim bu, bir kimsenin: "Yanımda bir tulum kadar yağ ve bir rıtl kadar bal var" demesi gibidir. Bal ile zikredilen miktar açıklanmıştır. O, tefsir [açıklama] üzere nasbedilmiş bir nekredir
للمقدارِ، والخروجِ منه.
ve ondan çıkış üzere mansub bir nekredir.
وأما نحويو البصرةِ، فإنهم زعَموا أنه نَصَب الذهبَ لاشتغالِ الملءِ بالأرضِ، ومجئِ الذهبِ بعدَهما، فصار نصبُها نظيرَ نصبِ الحالِ، وذلك أن الحالَ يَجِيءُ بعدَ فعلٍ قد شُغِل بفاعله فيُنْصَبُ، كما يُنْصَبُ المفعولُ الذي يأتى بعدَ الفعلِ الذي قد شُغِل بفاعلِه. قالوا: ونظيرُ قولِه: {مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا}. في نَصْبِ الذهبِ في الكلامِ: لى مِثْلُك رجلًا. بمعنى: لى مِثْلُك من الرجالِ. وزعَموا أن نَصْبَ الرجلِ لاشتغالِ الإضافةِ بالاسمِ، فنُصِب كما يُنْصَبُ المفعولُ به؛ لاشتغالِ الفعلِ بالفاعلِ.
Basra nahivcilerine gelince; onlar "zeheb" kelimesinin, "mil'" kelimesinin "el-ard" ile meşgul olması ve "zeheb" kelimesinin bu ikisinden sonra gelmesi sebebiyle nasbedildiğini, dolayısıyla onun nasbının hâlin nasbına benzer olduğunu iddia etmişlerdir. Şöyle ki hâl, failiyle meşgul edilmiş bir fiilden sonra gelir ve failiyle meşgul edilmiş fiilden sonra gelen mefulün nasbedildiği gibi nasbedilir. Onlar şöyle dediler: Kelamda "zeheb"in nasbı açısından O'nun: {مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا} “dünya dolusu altın” sözünün benzeri: "Erkeklerden senin gibisi bende var" manasında söylenen "Bende adam olarak senin bir benzerin var" sözüdür. İddia ettiklerine göre "racülen" kelimesinin nasbı, izafetin isimle meşgul olmasından ötürüdür; dolayısıyla fiilin faille meşgul olmasından dolayı mef'ûlün bih'in nasbedildiği gibi nasbedilmiştir.
وأُدخِلَت الواوُ في قولِه: {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ}. لمحذوفٍ من الكلامِ بعدَه، دلَّ عليه دخولُ الواوِ، [كالواوِ في قولِه: {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}] [الأنعام: ٧٥]. وتأويلُ الكلامِ: وليكونَ من الموقنين أرَيْناه ملكوتَ السماواتِ والأرضِ. فكذلك ذلك في قولِه: {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ}. ولو لم يكنْ في الكلامِ واوٌ لكان الكلامُ صحيحًا، ولم يكنْ هناك متروكٌ، وكان: فلن يُقبلَ من أحدِهم ملءُ الأرضِ ذهبًا لو افتدي به.
O'nun: {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} “kendisini kurtarmak için feda edecek olsa bile” sözündeki vâv harfi, kendisinden sonraki cümlede yer alan ve vâv'ın girişiyle delalet edilen hazfedilmiş bir ifade sebebiyle dâhil edilmiştir [tıpkı {وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}] [el-En'âm: 75] “ve kesin inananlardan olsun diye” sözündeki vâv gibi]. Sözün tevili şöyledir: Kesin inananlardan olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdik. İşte O'nun: {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} sözündeki durum da böyledir. Eğer kelamda vâv olmasaydı da kelam sahih olurdu ve orada hazfedilmiş bir şey bulunmazdı; cümle de: "Kendisini kurtarmak için feda edecek olsa onların hiçbirinden dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir" şeklinde olurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e (asıl iyiliğe/cennete) asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” sözünün tevili hakkındaki görüş:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: لن تُدْرِكوا أَيُّها المؤمنون البِرَّ، وهو البِرُّ من اللهِ الذي يَطْلُبونه منه بطاعتِهم إيّاه، وعبادتِهم له، ويَرْجونه منه، وذلك تَفَضُّلُه عليهم بإدخالِهم جنتَه، وصَرْفِ عذابِه عنهم. ولذلك قال كثيرٌ من أهلِ التأويلِ: البِرُّ الجنةُ؛ لأن بِرَّ الرَّبِّ بعبدِه في الآخرةِ إكرامُه إيَّاه بإدخالِه الجنةَ.
Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah'a itaat etmek ve O'na kulluk etmek suretiyle kendisinden talep ettiğiniz ve O'ndan umduğunuz o birr'e asla erişemezsiniz; o da O'nun onları cennetine sokması ve azabını onlardan uzaklaştırması suretiyle onlara lütufta bulunmasıdır. Bu sebeple tevil ehlinden pek çoğu: "Birr, cennettir" demiştir. Çünkü Rabbin ahirette kuluna olan birr'i (iyiliği), onu cennetine koyarak ikramda bulunmasıdır .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن شَرِيكٍ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ، في قولِه: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ}. قال: الجنةُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Şerîk'ten, o Ebû İshak'tan, o da Amr b. Meymûn'dan O'nun: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ} “asla birr'e erişemezsiniz” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Birr,] cennettir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ في قولِه: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ}. قال: البِرُّ الجنةُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o da Amr b. Meymûn'dan O'nun: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ} “asla birr'e erişemezsiniz” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Birr, cennettir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ}: أما البِرُّ فالجنةُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ} “asla birr'e erişemezsiniz”: Birr'e gelince, o cennettir .
فتأويلُ الكلامِ: لن تَنالوا أيُّها المؤمنون جنةَ ربِّكم {حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. يقولُ: حتى تَتَصَدَّقوا مما تُحِبُّون [وتَهْوَون] أن يكونَ لكم من نَفيسِ أموالِكم.
Sözün tevili şöyledir: Ey müminler! {حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe” Rabbinizin cennetine asla erişemezsiniz. Şöyle buyurmaktadır: Değerli mallarınızdan size ait olmasını sevdiğiniz [ve arzuladığınız] şeylerden sadaka vermedikçe [oraya erişemezsiniz].
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. يقولُ: لن تَنالوا [بِرَّ رَبِّكم] حتى تُنْفِقوا مما يُعْجِبُكم، ومما تَهْوَوْن من أموالِكم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Mallarınızdan hoşunuza giden ve arzuladığınız şeylerden infak etmedikçe [Rabbinizin birr'ine (ihsanına)] asla erişemezsiniz.
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، عن عَبَّادٍ، عن الحسنِ قولَه: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. قال: من المالِ.
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir, Abbâd'dan, o da Hasan'dan O'nun: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Maldan [sevdiğiniz şeylerden].
وأما قولُه: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}. فإنه يعنى به: ومهما تُنْفِقوا من شيءٍ فتَتَصَدَّقوا به من أموالِكم، فإن الله تعالى ذكرُه بما يَتَصَدَّقُ به المُتَصَدِّقُ منكم، فيُنْفِقُه مما يُحِبُّ من مالِه في سبيلِ اللهِ، وغيرِ ذلك {عَلِيمٌ}. يقولُ: هو ذو علمٍ بذلك كلِّه، لا يَعْزُبُ عنه شيءٌ منه، حتى يُجازِىَ صاحبَه عليه جزاءَه في الآخرةِ.
O'nun: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” sözüne gelince; bununla şunu kastetmektedir: Mallarınızdan her ne infak edip sadaka olarak verirseniz, şüphesiz zikri yüce olan Allah, sizden sadaka veren kimsenin Allah yolunda ve diğer [meşru] alanlarda malından sevdiği şeylerden infak ettiği sadakayı {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”. Şöyle buyurmaktadır: O bütün bunları hakkıyla bilendir; ahirette sahibine karşılığını verinceye kadar ondan hiçbir şey gizli kalmaz.
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}. يقولُ: محفوظٌ لكم ذلك، اللهُ به عليمٌ، شاكرٌ له .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir”. Şöyle der: O sizin için korunmuştur; Allah onu bilendir, ona şükranla (mükâfatla) karşılık verendir .
وبنحوِ التأويل الذي قلنا تأوَّل هذه الآيةَ جماعةٌ من الصحابةِ والتابعين.
Bizim söylediğimiz tevilin benzeriyle sahabe ve tâbiînden bir topluluk da bu ayeti tevil etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. قال: كتب عمرُ بنُ الخطابِ إلى أبي موسى الأشعريِّ أن يَبْتاعَ له جاريةً من
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Aziz ve Celil olan Allah’ın: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr’e erişemezsiniz” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Ömer b. el-Hattâb, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’ye kendisi için [şuradan] bir cariye satın almasını yazdı:
جَلُولاءَ يومَ فُتِحَت مدائنٌ كسرى في قتالِ سعدِ بن أبي وَقَّاصٍ، فدَعا بها عمرُ بنُ الخطابِ، فقال: إن الله يقولُ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. فَأَعْتَقَها عمرُ. وهى مِثْلُ قولِ اللهِ ﷿: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا} [الإنسان ٨]. {وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ} [الحشر: ٩].
Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın savaşında Kisrâ'nın Medâin şehri fethedildiği gün Celûlâ'dan [bir cariye satın almasını istedi]. Ömer b. el-Hattâb onu çağırdı ve şöyle dedi: Şüphesiz Allah: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz” buyurmaktadır. Bunun üzerine Ömer onu azat etti. Bu da Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü gibidir: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا} “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler” [el-İnsân 8], {وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ} “Kendileri zaruret içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler” [el-Haşr 9].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه سواءً.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن حُمَيدٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. أو هذه الآيةُ: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} [البقرة: ٢٤٥/ الحديد: ١١]. قال أبو طلحة: يا رسولَ اللهِ، حائِطى الذي بكذا وكذا صدقةً، ولو استطعتُ أن أجعَلَه سِرًّا لم أجعَلْه علانيةً، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اجْعَلْها في فُقراءِ أهلِكَ" .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Humeyd'den, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı, dedi ki: Şu ayet indiğinde: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz” veya şu ayet: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” [el-Bakara 245 / el-Hadîd 11], Ebû Talha şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü, falan ve falan yerdeki bahçem sadakadır; şayet onu gizli kılmaya güç yetirebilseydim açıktan kılmazdım. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onu ailendeki fakirlere ver" buyurdu .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حَمَّادٌ، عن ثابتٍ، عن أنسٍ بن مالكٍ، قال: لما نزَلت هذه الآيةُ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. قال أبو طلحةَ: يا رسولَ اللهِ، إن الله يسألُنا من أموالِنا، اشْهَدْ أَنِّي قد
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Sâbit'ten, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı, dedi ki: Şu ayet indiğinde: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz”. Ebû Talha dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, şüphesiz ki Allah bizden mallarımızdan [infak etmemizi] istiyor; şahit ol ki ben...
جعَلتُ أرضِى بأَرْيَحَا للهِ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اجعَلها في قَرابتِك". فَجَعَلها بينَ حسانَ بن ثابتٍ وأبيِّ بن كعبٍ .
...Eriha'daki arazimi Allah için [sadaka] kıldım. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onu akrabalarına ver" buyurdu. O da onu Hassân b. Sâbit ile Übey b. Ka'b arasında paylaştırdı .
حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا ليثٌ، عن ميمونِ بن مِهْرَانَ، أن رجلًا سأل أبا ذرٍّ: أيُّ الأعمالِ أفضلُ؟ قال: الصلاةُ عمادُ الإسلامِ، والجهادُ سَنامُ العملِ، والصدقةُ شيءٌ عَجَبٌ . فقال: يا أبا ذرٍّ، لقد ترَكتَ شيئًا هو أوثَقُ عملى في نفسى لا أراك ذكَرْتَه. قال: ما هو؟ قال: الصيامُ. فقال: قُرْبةٌ، وليس هنا . وتلا هذه الآيةَ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} .
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Leys, Meymûn b. Mihrân'dan anlattı: Bir adam Ebû Zerr'e: "Hangi ameller daha faziletlidir?" diye sordu. O da: "Namaz İslam'ın direğidir, cihad amelin zirvesidir, sadaka ise şaşılacak derecede [büyük] bir şeydir" dedi . Adam: "Ey Ebû Zerr, benim katımda amellerimin en güvencesi olan bir şeyi terk ettin, onu zikrettiğini görmüyorum" dedi. Ebû Zerr: "O nedir?" diye sordu. Adam: "Oruçtur" dedi. Ebû Zerr: "[O bir] yakınlaşmadır ama buraya ait değildir" dedi . Ve şu ayeti okudu: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرَنى داودُ بنُ عبدِ الرحمنِ المكيُّ، عن عبدِ اللهِ بن عبدِ الرحمنِ بن أبى حسينٍ، عن عمرِو بن دينارٍ، قال: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. جاء زيْدٌ بفرسٍ له، يقالُ لها: سَبْلٌ. إلى النبيِّ ﷺ، فقال: تَصَدَّق بهذه يا رسولَ اللهِ. فأعطاها
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Dâvûd b. Abdirrahmân el-Mekkî, Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Hüseyn'den, o da Amr b. Dînâr'dan haber verdi; dedi ki: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e (üstün iyiliğe ve mükâfata) erişemezsiniz” ayeti indiğinde Zeyd, Sebl adı verilen bir kısrağı ile Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunu sadaka olarak ver" dedi. [Bunun üzerine Resûlullah] onu verdi...
رسول اللهِ ﷺ ابنه أسامةَ بن زيدِ بن حارثةَ، فقال: يا رسولَ اللهِ، إنما أردتُ أن أَتصَدَّقَ به. فقال رسولُ اللهِ: "قد قُبِلَت صَدَقَتُك" .
...onun oğlu Üsâme b. Zeyd b. Hârise'ye verdi. Bunun üzerine [Zeyd]: "Ey Allah'ın Resûlü, ben onu ancak sadaka olarak vermek istemiştim" dedi. Resûlullah da: "Sadakan kabul edilmiştir" buyurdu .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن أيوبَ وغيرِه أنها حينَ نزَلَت: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ}. جاء زيدُ بنُ حارثةَ بفرسٍ له كان يُحِبُّها، فقال: يا رسولَ اللهِ، هذه في سبيلِ اللهِ. فحَمَل رسولُ اللهِ ﷺ عليها أسامةَ بنَ زيدٍ، فكأنَّ زيدًا وَجَد في نفسِه، فلما رأى ذلك منه النبيُّ ﷺ، قال: "أمَا إِنَّ الله قَدْ قَبلها" .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb ve başkasından haber verdi ki: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla birr'e erişemezsiniz” ayeti indiği zaman Zeyd b. Hârise çok sevdiği bir atı ile geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bu Allah yolundadır" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Üsâme b. Zeyd'i ona bindirdi. Sanki Zeyd bundan dolayı içinde bir burukluk hissetti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onda bunu görünce şöyle buyurdu: "Bilesin ki Allah onu kesinlikle kabul etmiştir" .
القولُ في تأويلِ قولِه: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣)} “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, yiyeceklerin hepsi İsrâiloğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!'” (93).
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه أنه لم يَكُنْ حرَّم على بني إسرائيلَ - وهم ولَدُ يعقوبَ ابن إسحاقَ بن إبراهيمَ خليلِ الرحمنِ - شيئًا من الأطعمةِ من قبل أن تُنزَّلَ التوراةُ، بل كان ذلك كلُّه لهم حلالًا، إلا ما كان يعقوبُ حرَّمه على نفْسِه، فإِنَّ ولدَه حَرَّموه استنانًا بأبيهم يعقوبَ، من غيرِ تحريمِ اللهِ ذلك عليهم في وَحْيٍ، ولا تنزيلٍ، ولا على لسانِ رسولٍ له إليهم، من قبلِ نزولِ التوراةِ.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Tevrat indirilmeden önce İsrâiloğullarına -ki onlar Rahmân'ın dostu İbrâhim'in oğlu İshâk'ın oğlu Ya'kûb'un çocuklarıdır- yiyeceklerden hiçbir şey haram kılınmamıştı; aksine Tevrat inmeden önce, Allah bunu bir vahiyde, bir indirilmiş kitapta veya onlara gönderilen bir elçinin diliyle haram kılmaksızın, Ya'kûb'un bizzat kendisine haram kıldığı şey müstesna, bunların hepsi onlar için helaldi; zira çocukları da babaları Ya'kûb'un sünnetine uyarak onu kendilerine haram kılmışlardı.
ثم اختلف أهلُ التأويلِ في تحريمِ ذلك عليهم: هل نزَل في التوراةِ أم لا؟ فقال بعضُهم: لمَّا أَنْزَل اللهُ ﷿ التوراةَ حرَّم عليهم مِن ذلك ما كانوا يُحرِّمونه قبلَ نزولِها.
Sonra tevil ehli, bunun onlara haram kılınmasının Tevrat'ta indirilip indirilmediği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Aziz ve Celil olan Allah Tevrat'ı indirdiğinde, [Tevrat] inmeden önce kendilerine haram kılmakta oldukları şeyleri onlara haram kıldı.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. قالت اليهودُ: إنما نُحرِّمُ ما حرَّم إسرائيلُ على نفسِه، وإنما حرَّم إسرائيلُ العُرُوقَ، كان يأخُذُه عِرْقُ النَّسَا ، كان يأخُذُه بالليلِ، ويترُكُه بالنهارِ، فحلَف لئنِ اللهُ عافاه منه لا يأكلُ عِرْقًا أبدًا. فحرَّمه اللهُ عليهم. ثم قال: {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. ما حرَّم هذا عليكم غيرى؛ ببغيِكم، فذلك قولُه: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} [النساء: ١٦٠].
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun şu sözünü anlattı: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, yiyeceklerin hepsi İsrâiloğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!'”. Yahudiler dediler ki: "Biz ancak İsrâil'in kendisine haram kıldığını haram sayıyoruz." İsrâil ise ancak damarları haram kılmıştı; ona siyatik ağrısı gelirdi; gece onu yakalar, gündüz ise bırakırdı. O da şayet Allah kendisine bundan şifa verirse asla damar yemeyeceğine yemin etti. Bunun üzerine Allah da onu onlara haram kıldı. Sonra şöyle buyurdu: {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!'”. Bunu size azgınlığınız sebebiyle benden başkası haram kılmadı. İşte O'nun şu sözü böyledir: {فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ} “Yahudilerin zulümleri sebebiyle kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık” [en-Nisâ 160].
فتأويلُ الآية على هذا القولِ: كلُّ الطعامِ كان حِلًّا لبنى إسرائيلَ، إلا ما حرَّم إسرائيلُ على نفسِه من قبلِ أن تُنزَّلَ التوراةُ، فإن الله حَرَّم عليهم من ذلك ما كان إسرائيلُ حرَّمه على نفسِه في التوراةِ؛ ببغيِهم على أنفسِهم وظلمِهم لها. قل يا محمدُ: فأتوا أيُّها اليهودُ - إن أَنْكَرتم ذلك - بالتوراةِ، فاتْلُوها إن كنتم صادقين أنَّ الله لم يُحرِّمْ ذلك عليكم في التوراةِ، وأنكم إنما تحرِّمونه لتحريمِ
Bu görüşe göre ayetin tefsiri şöyledir: Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in bizzat kendisine haram kıldığı şeyler dışında bütün yiyecekler İsrâiloğulları'na helaldi. Zira Allah, kendi aleyhlerine haddi aşmaları ve zulmetmeleri sebebiyle, İsrâil'in bizzat kendisine haram kıldığı şeyleri Tevrat'ta onlara da haram kıldı. De ki: [Ey Muhammed!] Ey Yahudiler! Şayet bunu inkâr ediyorsanız; Allah'ın bunu Tevrat'ta size haram kılmadığı ve sırf...
إسرائيلَ إيَّاه على نفسِه.
...kendisine haram kılması sebebiyle haram saydığınız iddiasında doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!"
وقال آخرون: ما كان شيءٌ من ذلك عليهم حرامًا، ولا حرَّمه اللهُ عليهم في التوراةِ، وإنما هو شيءٌ حرَّموه على أنفسِهم، اتِّباعًا لأبيهم، ثم أَضافوا تحريمَه إلى اللهِ، فكذَّبهم اللهُ ﷿ في إضافتِهم ذلك إليه، فقال اللهُ ﷿ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل لهم يا محمدُ: إن كنتم صادقين، فأْتُوا بالتوراةِ فاتْلُوها حتى ننظُرَ هل ذلك فيها أم لا؟ فيتبيَّنَ كَذِبُهم لمن يَجْهَلُ أمرَهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunlardan hiçbir şey onlara haram değildi ve Allah da Tevrat'ta bunu onlara haram kılmamıştı. Bu sadece babalarına uyarak kendi kendilerine haram kıldıkları bir şeydi; sonra da onun haram oluşunu Allah'a nispet ettiler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah, bunu Kendisine nispet etmelerinde onları yalanladı ve Aziz ve Celil olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Onlara de ki ey Muhammed: "Eğer doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun ki bu durumun onda olup olmadığına bakalım!" Böylece onların durumunu bilmeyen kimselere yalanları ortaya çıksın .
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبَرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضَّحاكَ يقولُ في قولِه: {إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ}: إسرائيلُ هو يعقوبُ، أخَذه عِرْقُ النَّسَا، فكان لا يَبِيتُ الليلَ مِن وجَعِه، وكان لا يُؤْذِيه بالنهارِ، فحلَف لئن شَفاه اللهُ لا يأكُلُ عِرْقًا أبدًا. وذلك قبلَ نزولِ التوراةِ على موسى، فسأل نبيُّ اللهِ ﷺ اليهودَ: ما هذا الذي حرَّم إسرائيلُ على نفسِه؟ فقالوا: نَزَلَتِ التوراةُ بتحريمِ الذي حرَّم إسرائيلٌ. فقال اللهُ لمحمدٍ ﷺ: {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} إلى قولِه: {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}. وكذبوا وافْتَرَوْا؛ لم تُنزَّلِ التوراةُ بذلك .
Hüseyn b. el-Ferec'den rivayetle bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın: {إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ} “İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: İsrâil, Ya'kûb'dur; onu siyatik ağrısı yakalamıştı, ağrısından dolayı gece uyuyamazdı , gündüz ise onu rahatsız etmezdi. O da şayet Allah kendisine şifa verirse asla damar yemeyeceğine yemin etti. Bu durum Tevrat'ın Mûsâ'ya indirilmesinden önceydi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere: "İsrâil'in kendisine haram kıldığı bu şey nedir?" diye sordu. Onlar da: "Tevrat, İsrâil'in haram kıldığı şeyin haramlığıyla indi" dediler. Bunun üzerine Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!'” sözünden: {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “İşte onlar zalimlerin ta kendileridir” sözüne kadar [olan kısmı] vahyetti. Onlar yalan söylediler ve iftira ettiler; Tevrat bununla indirilmemiştir .
وتأويلُ الآيةِ على هذا القولِ: كلُّ الطعامِ كان حِلًّا لبني إسرائيل من قبلِ أن
Bu görüşe göre ayetin tevili [şöyledir]: Bütün yiyecekler, ...den önce İsrâiloğullarına helaldi:
تُنزَّل التوراةُ وبعدَ نزولِها، إلا ما حرَّم إسرائيلُ على نفسِه من قبلِ أن تُنَزَّلَ التوراةُ. بمعنى: لكنَّ إسرائيلَ حرَّم على نفسِه من قبلِ أن تُنَزَّلَ التوراةُ بعضَ ذلك. وكأنَّ الضحَّاكَ وَجَّه قولَه: {إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ}. إلى الاستثناءِ الذي يُسمِّيه النحْويون الاستثناءَ المنقطعَ.
...indirilmeden önce de indirildikten sonra da İsrâiloğullarına helaldi; ancak İsrâil'in Tevrat indirilmeden önce kendisine haram kıldığı şey müstesnadır. Yani: Fakat İsrâil, Tevrat indirilmeden önce bunlardan bazısını kendisine haram kılmıştı. Sanki ed-Dahhâk, O'nun: {إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ} “İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında” sözünü dilbilimcilerin munkatı istisna (kesintili istisna) adını verdikleri istisnaya hamletmiştir.
وقال آخرون: تأويلُ ذلك: كلُّ الطعامِ كان حِلًّا لبنى إسرائيلَ إلا ما حرَّم إسرائيلُ على نفسِه من قبل أن تنزَّلَ التوراةُ، فإنَّ ذلك حرامٌ على ولدِه، بتحريمِ إسرائيلَ إيَّاه على ولدِه، من غيرِ أن يكونَ اللهُ حرَّمه على إسرائيلَ ولا على ولدِه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun tevili şöyledir: Tevrat indirilmeden önce bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helaldi; ancak Tevrat indirilmeden önce İsrâil'in kendisine haram kıldığı şey müstesnadır; zira bu, Allah'ın bunu İsrâil'e de çocuklarına da haram kılmamış olmasına rağmen, İsrâil'in onu çocuklarına haram kılması sebebiyle çocuklarına haram olmuştur.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ}: فإنه حرَّم على نفسِه العروقَ، وذلك أنه كان يشْتَكى عِرقَ النَّسَا، فكان لا ينامُ الليلَ، فقال: واللهِ لئن عافاني اللهُ منه لا يأكُلُه لى ولدٌ، وليس مكتوبًا في التوراةِ. وسأَل محمدٌ ﷺ نفرًا من أهلِ الكتابِ، فقال: "ما شأنُ هذا حرامًا"؟ فقالوا: هو حرامٌ علينا من قبلِ الكتابِ. فقال اللهُ ﷿: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} إلى: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ} “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, yiyeceklerin hepsi İsrâiloğullarına helal idi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O, damarları kendisine haram kılmıştı; çünkü o siyatik ağrısından şikayetçiydi ve gece uyuyamıyordu. Bunun üzerine: "Vallahi eğer Allah bana bundan şifa verirse hiçbir çocuğum bunu yemeyecektir" dedi; bu Tevrat'ta yazılı değildi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Ehl-i Kitap'tan bir gruba sorup: "Bunun haram oluşunun sebebi nedir?" dedi. Onlar da: "O bize Kitap'tan önce de haramdı" dediler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “Tevrat indirilmeden önce yiyeceklerin hepsi İsrâiloğullarına helal idi...” ayetinden: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “...eğer doğru sözlü iseniz” sözüne kadar [olan kısmı] indirdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ: قال ابن عباسٍ: أخَذه - يعني إسرائيلَ - عِرْقُ النَّسَا، فكان لا يَبِيتُ بالليلِ مِن شدةِ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: İsrâil'i -yani [Ya'kûb'u]- siyatik ağrısı tuttu da [ağrının] şiddetinden geceleri uyuyamaz oldu...
الوجعِ، وكان لا يُؤْذيه بالنهارِ، فحلَف لكن شفاه اللهُ لا يأكلُ عرقًا أبدًا. وذلك قبلَ أن تُنزَّلَ التوراةُ، فقال اليهودُ للنبيِّ ﷺ: نَزَلَتِ التوراةُ بتحريمِ الذي حرَّم إسرائيلُ على نفسِه. قال اللهُ لمحمدٍ ﷺ: {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. وكذَبوا، ليس في التوراةِ .
ağrının. Gündüzleri ise bu ona eziyet vermiyordu. Bunun üzerine eğer Allah kendisine şifa verirse asla hiçbir damar yemeyeceğine yemin etti. Bu da Tevrat indirilmeden önceydi. Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Tevrat, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyin haram kılınmasıyla indirildi" dediler. Allah da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun” buyurdu. Onlar yalan söylediler, [çünkü bu hüküm] Tevrat'ta yoktur .
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ : قولُ من قال: معنى ذلك: كلُّ الطعامِ كان حِلًّا لبنى إسرائيلَ مِن قبلِ أن تنزَّلَ التوراةُ، إِلَّا ما حرَّم إسرائيلُ على نفسِه، من غيرِ تحريمِ اللهِ ذلك عليه، فإنه كان حرامًا عليهم بتحريمِ أبيهم إسرائيلَ ذلك عليهم، من غيرِ أن يُحَرِّمَه اللهُ عليهم في تنزيلٍ، ولا بوحيٍ قبلَ التوراةِ، حتى نَزَلَتِ التوراةُ، فحرَّم اللهُ عليهم فيها ما شاء، وأحلَّ لهم فيها ما أَحبَّ. وهذا قولٌ قالتْه جماعةٌ من أهلِ التأويلِ، وهو معنى قولِ ابن عباسٍ الذي ذكَرْناه قبلُ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bize göre doğruya en yakın olan görüş : Bunun manasının; Tevrat indirilmeden önce, Allah bunu ona haram kılmaksızın İsrâil'in bizzat kendisine haram kıldığı şey müstesna, bütün yiyeceklerin İsrâiloğullarına helal olduğu, nitekim Tevrat'tan önce Allah bunu bir indirilmiş kitapta veya vahiy ile onlara haram kılmadığı halde babaları İsrâil'in bunu onlara haram kılması sebebiyle bunun onlara haram olduğu, nihayet Tevrat inince Allah'ın dilediği şeyleri onda kendilerine haram kıldığı ve dilediği şeyleri de onda kendilerine helal kıldığı olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bu, tevil ehlinden bir topluluğun söylediği görüştür ve daha önce zikrettiğimiz İbn Abbâs'ın sözünün de manasıdır.
ذكرُ بعض مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin bazısının zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ}: وإسرائيلُ هو يعقوبُ، {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ: كلُّ الطعامِ كان حِلًّا لبنى إسرائيلَ مِن قبل أن تُنزَّلَ التوراةُ، إلا ما حرَّم إسرائيلُ على نفسِه، فلمّا أَنْزَل اللهُ التوراةَ حرَّم عليهم فيها [ما شاء]، وأحلَّ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ} “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi” [ayetinde geçen] İsrâil, Ya'kûb'dur. {قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!” [Katâde] şöyle der: Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in bizzat kendisine haram kıldığı müstesna, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi. Allah Tevrat'ı indirdiğinde ise onda kendilerine [dilediğini] haram kıldı ve...
لهم ما شاء .
...dilediğini de helal kıldı .
حُدِّثت عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ بنحوِه.
Ammâr'dan rivayetle bana anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den benzerini anlattı.
واخْتَلف أهلُ التأويلِ في الذي كان إسرائيلُ حرَّمه على نفسِه؛ فقال بعضُهم: كان الذي حرَّمه إسرائيلُ على نفسِه العُرُوقَ.
Tevil ehli, İsrâil'in kendisine haram kıldığı şey hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: İsrâil'in kendisine haram kıldığı şey damarlardı.