حسينٌ الجعفى: الحَجُّ مفتوحٌ اسمٌ والحِجُّ مكسورٌ: عَملٌ.
Hüseyn el-Cu'fî: Üstün ile okunan "el-Hacc" (الحَجُّ) bir isimdir, esre ile okunan "el-Hicc" (الحِجُّ) ise bir ameldir.
وهذا قولٌ لم أَرَ أهلَ المعرفةِ بلغاتِ العربِ ومعاني كلامِهم يَعْرِفونه، بل رأيتُهم مُجْمِعِين على ما وصَفتُ من أنهما لغتان بمعنَى واحدٍ.
Bu, Arap lehçelerini ve onların sözlerinin anlamlarını bilenlerin tanıdığını görmediğim bir sözdür; aksine onların, nitelediğim gibi bu ikisinin aynı anlamda iki lehçe olduğu konusunda icma ettiklerini gördüm.
والذي نقولُ به في قراءةِ ذلك: إن القراءتين إذ كانتا مستفيضتين في قرأةِ أهلِ الإسلامِ، ولا اختلافَ بينَهما في معنًى ولا غيرِه، فهما قراءتان قد جاءتا مجئَ الحُجَّةِ، فبأيِّ القراءتين - أعنى بكسرِ الحاءِ من الحجِّ أو فتحِها - قرَأ القارئُ، فمصيبٌ الصوابَ في قراءتِه.
Bunun kıraati hakkında bizim söylediğimiz şudur: Her iki kıraat de İslâm ehlinin kurrâsı arasında mütevatir/yaygın olduğuna ve aralarında anlamca ya da başka bir yönden bir ihtilaf bulunmadığına göre, her ikisi de hüccet vasfıyla gelmiş kıraatlerdir. Dolayısıyla okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle -yani hacc kelimesinin hâ harfinin esresiyle veya üstünüyle- okursa okusun, kıraatinde isabet etmiş ve doğruyu bulmuştur.
وأما {مَنِ} التي مع قولِه: {مَنِ اسْتَطَاعَ}. فإنه في موضعِ خفضٍ على الإبدالِ من {النَّاسِ}. لأن معنى الكلامِ: واللهِ على مَن استطاعِ مِن الناسِ سبيلًا إلى حجِّ البيتِ، حجُّه. فلما تقدَّم ذكرُ {النَّاسِ} قبلَ {مَنِ}، بيَّن بقولِه: {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا}، الذي عليه فرضُ ذلك منهم؛ لأنَّ فَرْضَ ذلك على بعضِ الناسِ دونَ جميعِهم.
{مَنِ اسْتَطَاعَ} sözüyle beraber gelen {مَنِ} kelimesine gelince; o, {النَّاسِ} kelimesinden bedel olarak cer mahallindedir. Çünkü sözün manası: "İnsanlardan Beyt'i haccetmeye yol bulabilenlerin onu haccetmesi Allah'ın bir hakkıdır" şeklindedir. {النَّاسِ} kelimesinin zikri {مَنِ} kelimesinden önce geçtiğinde, {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya yol bulabilen” sözüyle, onlardan bu farzın üzerine terettüp ettiği kimseyi açıklamıştır; zira bu farz, insanların hepsine değil, bir kısmına aittir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧)}.
O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧)} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözünün tefsiri hakkındaki görüş:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ومَن جحَد ما أَلْزَمه اللَّهُ مِن فرضِ حجِّ بيتِه، فأَنْكَره وكفَر به، فإن الله غنيٌّ عنه وعن حجِّه وعملِه، وعن سائرِ خلقِه مِن الجنِّ والإنسِ.
Bununla O'nun senası yüce olan [şunu] kastetmektedir: Kim Allah'ın kendi Beyti'ni haccetme farzını inkâr eder, onu reddedip küfrederse; şüphesiz Allah ona da, onun haccına ve ameline de, cin ve insandan oluşan diğer yaratıklarına da muhtaç değildir.
كما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، عن الحجَّاجِ بن أَرْطَاةَ، عن محمدِ بن أبي المُجالِدِ، قال: سَمِعتُ
Nitekim bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd, Haccâc b. Ertât'tan, [o da] Muhammed b. Ebi'l-Mücâlid'den anlattı; [Muhammed b. Ebi'l-Mücâlid] şöyle dedi: İşittim:
مِقْسمًا، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ}. قال: مَن زعَم أنه ليس بفرضٍ عليه .
Mıksem'i; o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” sözü hakkında: "Kim onun üzerine farz olmadığını iddia ederse" dediğini nakletti .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا الحجَّاجُ، عن عطاءٍ، وجُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. قالا: من جحَد الحجَّ وكفَر به .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc, Atâ'dan; Cüveybir de ed-Dahhâk'tan O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözü hakkında bildirdi; ikisi de şöyle dediler: Kim haccı inkâr eder ve ona küfrederse .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن الحَجَّاجِ بن أَرْطَاةَ، عن عطاءٍ، قال: مَن جحد به.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Haccâc b. Ertât'tan, o da Atâ'dan anlattı, dedi ki: Kim onu inkâr ederse.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عمرانُ القطَّانُ، يقولُ: مَن زعَم أن الحجَّ ليس عليه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İmrân el-Kattân anlattı; [İmrân]: "Kim haccın kendi üzerine [farz] olmadığını iddia ederse" demektedir .
حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكر، عن عبَّادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}، قال: مَن أَنْكَرَه، ولا يرى أن ذلك عليه حقًّا، فذلك كفرٌ .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr, Abbâd'dan, o da Hasen'den O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözü hakkında anlattı, dedi ki: Kim onu inkâr eder ve bunun kendi üzerine bir hak (farz) olduğuna inanmazsa, işte bu küfürdür .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ كَفَرَ} قال: من كفَر بالحجِّ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” [ayeti hakkında] anlattı, dedi ki: Kim haccı inkâr ederse.
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن أبي بشرٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. قال: مَن كفَر بالحجِّ كفَر باللهِ.
Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, Ebû Bişr'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözü hakkında anlattı, dedi ki: “Kim haccı inkâr ederse Allah'ı inkâr etmiş olur.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا يَعْلَى بْنُ أَسَدٍ، قال: ثنا خالد، عن هشامِ بن حسَّانِ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ ﷿: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ}. قال: من لم يَرَه عليه واجبًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Hişâm b. Hassân'dan, o da Hasen'den Allah azze ve celle'nin: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ} “Oraya yol bulabilen kimselerin o Beyt'i haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse” sözü hakkında anlattı, dedi ki: Kim onu kendi üzerine vacip görmezse .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ كَفَرَ} قال: بالحجِّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” [ayeti hakkında] anlattı, dedi ki: Haccı [inkâr ederse].
وقال آخرون: معنى ذلك ألّا يكونَ معتقدًا في حجِّه أن له الأجرَ عليه، ولا أن عليه بتركِه إثمًا، ولا عقوبةً.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; hac yapmasında kendisi için bir ecir olduğuna ve onu terk etmesinde bir günah veya ceza bulunduğuna inanmamasıdır .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا ابن جُريجٍ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بن مسلمٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} قال: هو ما إن حجّ لم يَرَه بِرًّا، وإن قعد لم يَرَه مأثمًا.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc bildirdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Müslim, Mücâhid'den O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözü hakkında anlattı, dedi ki: O, haccederse bunu bir iyilik (sevap) görmeyen, [hacca gitmeyip] oturursa da bunu bir günah saymayan kimsedir.
حدَّثنا عبد الحميد بن بيانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: هو ما إن حجّ لم يَرَه بِرًّا، وإن قعد لم يَرَه مأثمًا .
Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bildirdi, dedi ki: O, haccederse bunu bir iyilik görmeyen, [hacca gitmeyip] oturursa da bunu bir günah saymayan kimsedir .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا فِطْرٌ، عن أبي داودَ نُفيعٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. فقام رجلٌ من هُذيلٍ، فقال: يا رسولَ اللهِ، من ترَكه كفَر؟ قال: "من ترَكه ولا يخافُ عقوبتَه، ومن حجَّ ولا يرجو ثوابَه، فهو ذاك" .
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Fıtr, Ebû Dâvûd Nüfey'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” [ayetini] okudu. Bunun üzerine Hüzeyl kabilesinden bir adam ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Onu terk eden inkâr etmiş (kâfir) mi olur?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Kim onun cezasından korkmayarak onu terk ederse ve kim de sevabını ummayarak haccederse, işte o kimsedir» buyurdu .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: مَن كفَر بالحجِّ، فلم يرَ حَجَّه بِرًا، ولا تَرْكَه مأثمًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” [ayeti hakkında] anlattı; şöyle demektedir: Kim haccı inkâr ederse, yani haccetmesini bir iyilik, onu terk etmesini de bir günah görmezse .
وقال آخرون: معنى ذلك: ومَن كفَر باللهِ واليومِ الآخرِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; "Kim Allah'ı ve âhiret gününü inkâr ederse" demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: سألته عن قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. ما هذا الكفرُ؟ قال: من كفَر باللهِ واليومِ الآخرِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den anlattı, [Mansûr] dedi ki: Ona O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözünü sordum: "Bu küfür nedir?" dedim. [Mücâhid]: "Kim Allah'ı ve âhiret gününü inkâr ederse" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ}. قال: قال: من كفَر باللهِ واليومِ الآخرِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Kim Allah'ı ve âhiret gününü inkâr ederse" dedi .
حدَّثنا يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: أخبَرنا يزيدُ، قال: أخبَرنا جُويبرٍ، عن
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd bildirdi, dedi ki: Bize Cüveybir bildirdi; [o da]
الضحَّاكِ في قولِه: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا}. قال: لما نَزَلت آيةُ الحجِّ جمَع رسولُ اللهِ ﷺ أهلَ الأديانِ كلهم، فقال: "يا أيُّها الناسُ، إنَّ الله ﷿ كتب عليكم الحجَّ فحُجُّوا". فآمنت به ملةٌ واحدةٌ، وهى مَن صدَّق النبيَّ ﷺ وآمَن به، وكَفَرتْ به خمسُ مِلَلٍ، قالوا: لا نؤمنُ به، ولا نصلِّي إليه، ولا نَسْتَقْبِلُه. فَأَنْزَل الله ﷿: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} .
Dahhâk'tan O'nun: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya yol bulabilen kimselerin o Beyt'i haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” sözü hakkında bildirdi; dedi ki: Hac ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün din mensuplarını topladı ve şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Şüphesiz Allah azze ve celle üzerinize haccı farz kıldı, öyleyse haccedin." Bunun üzerine tek bir din [topluluğu] ona inandı ki onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edip ona iman edenlerdir; beş din [topluluğu] ise onu inkâr etti ve: "Biz ona inanmayız, ona doğru namaz kılmayız ve ona yönelmeyiz" dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” [ayetini] indirdi .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: أخبَرنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا أبو هانئ، قال: سُئل عامرٌ عن قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ}. قال: مَن كفَر من الخلقِ، فإن الله غنيٌّ عنه .
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym bildirdi, dedi ki: Bize Ebû Hânî anlattı, dedi ki: Âmir'e O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” sözü soruldu. O da: "Yaratılmışlardan kim inkâr ederse şüphesiz Allah ondan müstağnidir" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنان، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا سفيانُ، عن إبراهيم، عن محمدِ بن عَبَّادٍ، عن ابن عمرَ، عن النبيِّ ﷺ في قولِ اللهِ: {وَمَنْ كَفَرَ} قال: "مَن كفَر باللهِ واليومِ الآخرِ"
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbrâhîm'den, o Muhammed b. Abbâd'dan, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'ın: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” sözü hakkında anlattı, [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Kim Allah'ı ve âhiret gününü inkâr ederse" buyurdu .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن عكرمةَ مولى ابن عباسٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا} [آل عمران:٨٥]. فقالت المللُ: نحن مسلمون. فَأَنْزَل اللهُ ﷿: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. فحجَّ المؤمنون وقعَد الكفارُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den aziz ve celil olan Allah'ın: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا} [Âl-i İmrân: 85] “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Bunun üzerine diğer] din mensupları: "Bizler Müslümanız" dediler. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse şüphesiz Allah, âlemlerden müstağnidir” [ayetini] indirdi. [Bunun üzerine] müminler hacca gitti, kâfirler ise [hacdan] geri durdu.
وقال آخرون: معنى ذلك: ومَن كفَر بهذه الآياتِ التي في مَقامِ إبراهيم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; "İbrâhim'in makamında bulunan bu ayetleri (delilleri) kim inkâr ederse" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. فقرأ: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا} [آل عمران: ٩٦]. فقرَأ حتى بلغ: {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ}. قال: مَن كفَر بهذه الآياتِ: {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. ليس كما يقولون: إذا لم يحُجَّ، وكان غنيًّا، وكانت له قوةٌ، فقد كفَر بها. وقال قومٌ من المشركين: فإنا نكفُرُ بها ولا نفعَلُ. فقال اللهُ ﷿: {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözü hakkında konuştu ve: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan çok mübarek [evdir]” [Âl-i İmrân: 96] ayetini okudu ve {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ} “Oraya yol bulabilen kimselerin... Kim de inkâr ederse” kısmına kadar okudu. Dedi ki: Kim bu ayetleri inkâr ederse {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Bilsin ki Allah bütün âlemlerden müstağnidir”. Onların dediği gibi; zengin ve gücü yettiği halde hacca gitmezse bunları inkâr etmiş olur şeklinde değildir. Müşriklerden bir topluluk: "Biz bunları inkâr ediyoruz ve [hac] yapmıyoruz" dedi. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Bilsin ki Allah bütün âlemlerden müstağnidir” buyurdu .
وقال آخرون بما حدَّثنى إبراهيمُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن مسلم، قال: أخبَرنا أبو عمرَ الضريرُ، قال: ثنا حمادٌ، عن حبيبِ بن أبي بقيَّةَ، عن عطاءِ بن أبي رباحٍ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}. قال: مَن كفَر بالبيتِ .
Başkaları ise Bana İbrâhîm b. Abdillâh b. Müslim'in anlattığı şu görüşü dile getirmiştir; dedi ki: Bize Ebû Amr ed-Darîr bildirdi, dedi ki: Bize Hammâd, Habîb b. Ebî Bekıyye'den, o da Atâ b. Ebî Rabâh'tan O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Kim de inkâr ederse bilsin ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir” sözü hakkında anlattı, dedi ki: Kim Beyt'i inkâr ederse .
وقال آخرون: كفرُه به تركُه إيَّاه حتى يموتَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Onun küfrü, ölünceye kadar haccı terk etmesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنى أحمد بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [...] rivayet etti:
السُّديِّ: أما {وَمَنْ كَفَرَ} فمَن وجَد ما يحجُّ به، ثم لا يحجُّ، فهو كافرٌ .
es-Süddî'den anlattı: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” [ifadesine gelince]; kim haccedecek imkân bulur da sonra hacca gitmezse, o kâfirdir .
وأولى التأويلاتِ بالصوابِ في ذلك قولُ مَن قال: معنى {وَمَنْ كَفَرَ}: ومن جحَد فرْضَ ذلك وأَنْكَر وجوبَه فإن اللَّهَ غنيٌّ عنه وعن حجِّه، وعن العالمين جميعًا.
Bu hususta gerçeğe en uygun tevil; {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” [ifadesinin] manasının: "Kim bunun farz oluşunu ve vacip olduğunu inkâr ederse şüphesiz Allah ondan da onun haccından da bütün âlemlerden de müstağnidir" olduğunu söyleyenlerin görüşüdür.
وإنما قلنا ذلك أولى به؛ لأن قولهَ: {وَمَنْ كَفَرَ}. بِعَقِبِ قوله: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا}. بأن يكونَ خبرًا عن الكافرَ بالحجِّ، أحقُّ منه بأن يكونَ خبرًا عن غيره، مع أن الكافرَ بفرضِ الحجِّ على من فرَضه اللَّهُ عليه، باللَّهِ كافرٌ، وأن الكفرَ أَصْلُه الجحودِ، ومن كان له جاحدًا، ولفرضِه منكرًا، فلا شكّ إِنْ حجَّ لم يَرْجُجُ بحجِّه بِرًّا، وإن تَرَكَه فلم يَحُجَّ لم يَرَهُ مأثمًا.
Bunun en uygun [tevil] olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” sözünün; {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya yol bulabilen kimselerin o Beyt'i haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” sözünün hemen ardından gelmesi sebebiyle, haccı inkâr eden kimse hakkında bir haber olması, başka bir şey hakkında bir haber olmasından daha uygundur. Bununla birlikte Allah'ın haccı farz kıldığı kimselere farz oluşunu inkâr eden kişi Allah'ı inkâr etmiş olur; zira küfrün aslı inkârdır. Kim onu ve farz oluşunu inkâr ederse, şüphe yok ki haccederse haccıyla bir iyilik ummaz, terk edip hacca gitmezse de bunu bir günah saymaz.
فهذه التأويلاتُ، وإن اخْتَلَفَت العباراتُ بها، فمتقارباتُ المعانى.
Bu teviller, ifadeleri farklı olsa da anlamları birbirine yakındır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨)} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?” sözünün tevili hakkında:
يعنى بذلك: يا معشرَ يهودِ بني إسرائيلَ وغيرِهم من سائرِ مَن يَنْتَحِلُ الدِّيانةَ بما أَنْزل الله ﷿ من كتبِه، ممن كفَر بمحمدٍ ﷺ، وجحَد نبوَّته: لمَ تَجْحدون {بِآيَاتِ اللَّهِ} يقولُ: لمَ تجحَدون حُججَ اللهِ التي آتاها محمدًا ﷺ في كتبِكم وغيرها، التي قد ثَبَتَتْ عليكم بصدقِه ونبوته حُجَّتُه. وأنتم تعلَمون. يقولُ: لم تجحَدون ذلك من أمرِه وأنتم تعلَمون صدقه؟ فَأَخْبر جلَّ ثناؤُه عنهم أنهم
Bununla şunu kastetmektedir: Ey İsrâiloğulları Yahudileri topluluğu ve Allah Azze ve Celle'nin indirdiği kitaplara intisap edip de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden ve onun peygamberliğini reddeden diğer kimseler! {بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini” niçin inkâr ediyorsunuz? [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Kitaplarınızda ve diğer [kaynaklarda] yer alan, onun doğruluğu ve peygamberliği konusundaki delili aleyhinize kesinleşmiş bulunan Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verdiği delilleri niçin inkâr ediyorsunuz? "Sizler bildiğiniz halde!" [Yani] şöyle buyurmaktadır: Siz onun doğruluğunu bildiğiniz halde onun durumuna dair bu gerçeği niçin inkâr ediyorsunuz? Böylece şânı yüce olan [Allah], onların
متعمِّدون الكفرَ باللهِ وبرسولِه، على علمٍ منهم ومعرفةٍ من كفرِهم.
küfürlerini bilip tanıdıkları halde, Allah'ı ve Resûlü'nü kasten inkâr ettiklerini haber vermiştir.
وقد حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ}: أما آياتُ اللهِ فمحمدٌ ﷺ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Ey Ehl-i Kitap! Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?” [ayeti hakkında] anlattı: "Allah'ın ayetlerine gelince, o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir."
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: ثنا عَبَّادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ}. قال: هم اليهودُ والنصارَى .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, Hasen'den O'nun: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ} “Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır" .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Sizler [gerçeğe] şahit olduğunuz halde, niçin Allah'ın yolunu eğriltmek isteyerek iman edenleri Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” sözünün tevili hakkında:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يا معشرَ يهودِ بني إسرائيلَ وغيرِهم ممن يَنْتَحِلُ التصديقَ بكتبِ اللهِ، {لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ} يقولُ: لم تُضِلُّون عن طريقِ اللهِ ومَحَجَّتِه التي شرَعها لأنبيائه وأوليائِه وأهلِ الإيمانِ {مَنْ آمَنَ} يَقولُ: من صدَّق باللهِ ورسولِه وما جاء به من عندِ اللهِ، {تَبْغُونَهَا عِوَجًا} يعنى: تبغُون لها عوجًا.
O'nun övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey İsrâiloğulları Yahudileri topluluğu ve Allah'ın kitaplarını tasdik etme iddiasında bulunan diğer kimseler! {لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ} [ifadesiyle] şunu demektedir: Allah'ın peygamberlerine, velilerine ve iman ehline meşru kıldığı Allah'ın yolundan ve caddesinden {مَنْ آمَنَ} yani Allah'ı, Resûlü'nü ve Allah katından getirdiklerini tasdik eden kimseleri niçin saptırıyorsunuz? {تَبْغُونَهَا عِوَجًا} yani: Onun için eğrilik arıyorsunuz.
والهاءُ والألفُ اللتان في قولِه: {تَبْغُونَهَا} عائدتان على {سَبِيلِ}، وأنَّثها لتأنيثِ السبيلِ.
O'nun: {تَبْغُونَهَا} sözündeki bitişik zamir olan "hâ" ve "elif" (hâ zamiri), {سَبِيلِ} kelimesine dönmektedir; "sebîl" kelimesi müennes (dişil) kabul edildiği için onu müennes kılmıştır.
ومعنى قولِه: [تَبْغون لها عِوَجًا]. من قولِ الشاعرِ، وهو سُحيمٌ عبدُ بنى الحَسْحاسِ:
O'nun: [تَبْغون لها عِوَجًا] sözünün anlamı, şairin -ki o Benî Has-hâs'ın kölesi Suhaym'dır- şu sözündendir:
بغَاك وما تَبْغِيه حتى وجَدْتَهُ … كأنك قد وَاعَدْتَه أَمسِ مَوْعِدَا
Sen onu aramazken o seni aradı da nihayet onu buldun; sanki dün onunla sözleşmiş gibiydin.
يعنى: طَلَبَك وما تطلبه
Yani: Sen onu aramazken o seni aradı.
يقالُ: ابْغِنى كذا. يُرادُ: ابْتَغِه لى. فإذا أرادوا: أَعِنِّي على طلبِه وابْتَغِه معى. قالوا: أَبْغِنى. بفتحِ الألفِ. وكذلك يقالُ: احْلِبْنى. بمعنى: اكْفِني الحَلْبَ. وأَحْلِبْني: أعنِّى عليه. وكذلك جميعُ ما ورَد من هذا النوعِ فعلى هذا.
İbğınî kezâ (ابْغِنى كذا) denir ve "Onu benim için ara/bul" anlamı kastedilir. Eğer "Onu aramama yardım et ve benimle birlikte ara" demek isterlerse hemzenin fethasıyla ebğınî (أَبْغِنى) derler. Nitekim ıhlibnî (احْلِبْنى) denir ve "Sağma işini benim yerime yap/bana sağ" manasına gelir; ahlibnî (أَحْلِبْني) ise "Onu sağmamda bana yardım et" demektir. Bu türden gelen bütün kullanımlar da bu kabildendir.
وأما العِوَجُ فهو الأَوَدُ والمَيْلُ. وإنما يعنى بذلك الضلالَ عن الهدَى. يقولُ جلَّ ثناؤُه: لمَ تصدُّون عن دينِ اللَّهِ مَن صَدَّق الله ورسولَه، تَبْغون دينَ اللَّهِ اعوجاجًا عن سَنَنِه واستقامته.
İvec (العِوَجُ) kelimesine gelince; o, bükülme ve eğriliktir. Bununla hidayetten sapmayı kastetmektedir. O'nun övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın dinini yolundan ve dosdoğru oluşundan saptırıp eğriltmek isteyerek, Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden kimseleri niçin Allah'ın dininden çeviriyorsunuz?
وخرج الكلامُ على "السبيل" والمعنى لأهلِه. كأن المعنى: تَبْغون لأهلِ دينِ اللهِ ولمن هو على سبيلِ الحقِّ، {عِوَجًا}. يقولُ: ضلالًا عن الحقِّ، وزَيْغًا عن الاستقامةِ على الهدى والمحجَّةِ.
Söz "sebîl" (yol) üzerine çıkmış olsa da mana o yolun ehline aittir. Sanki anlam şöyledir: Allah'ın dininin ehline ve hak yol üzerinde bulunan kimseye {عِوَجًا} “bir eğrilik” yani haktan bir sapma ve hidayet ile apaçık yol üzere dosdoğru gitmekten bir kayma arıyorsunuz.
والعِوَجُ بكسرِ أولِه: الأودُ في الدينِ والكلامِ. والعَوَجُ بفتحِ أولِه: المَيْلُ في الحائطِ والقناةِ وكلِّ شيءٍ منتصبٍ قائمٍ.
İlk harfinin kesrasıyla ivec (العِوَجُ); dinde ve sözdeki eğriliktir. İlk harfinin fethasıyla avech (العَوَجُ) ise duvarda, mızrakta ve dik duran her şeydeki eğriliktir.
وأمَّا قولُه: {وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ}. فإنه يعنى: شهداءَ على أن الذي تصُدُّون عنه من السبيل حقٌّ، تعلَمونه وتجدونه في كتبِكم. {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}. يقولُ: ليس اللهُ بغافلٍ عن أعمالِكم التي تَعْمَلونها مما لا يَرْضاه لعبادِه، وغيرِ ذلك من أعمالِكم، حتى يُعاجلَكم بالعقوبِة عليها مُعجَّلةً، أو يُؤخِّرَ ذلك لكم حتى تَلْقَوه فيُجازيكم عليها.
O'nun: {وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ} “Sizler şahitler olduğunuz halde” sözüne gelince; bu, "İnsanları çevirdiğiniz o yolun hak olduğuna şahitsiniz, bunu biliyor ve kitaplarınızda buluyorsunuz" demektir. {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” sözü ise şöyle demektir: Allah, kulları için razı olmadığı ve işlediğiniz bu ve diğer amellerinizden gafil değildir; dolayısıyla bunlar sebebiyle sizi ya peşin bir cezayla hemen cezalandırır ya da bunu O'na kavuşacağınız [güne] kadar erteleyip karşılığını verir.
وقد ذُكر أن هاتين الآيتين من قولِه {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهُ} والآياتِ بعدَهما ، إلى قولِه: {[وَأُولَئِكَ] لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}. نَزَلَتْ في رجلٍ من يهودَ، حاوَل الإغراءَ بين الحيَّيْن من الأوسِ والخزرجِ بعدَ الإسلامِ، ليُراجِعوا ما كانوا عليه في جاهليَّتِهم من العداوةِ والبغضاءِ، فعَنَّفَهُ اللَّهُ بفعلِه ذلك، وقبَّح له ما فعَل، ووَبَّخه عليه، ووعَظ أيضا أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ، ونهاهم عن الافتراق والاختلافِ، وأمَرهم بالاجتماعِ والائْتلافِ.
{يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهُ} “Ey Ehl-i kitap! Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” sözünden itibaren bu iki ayetin ve bunlardan sonraki ayetlerin , {[وَأُولَئِكَ] لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “İşte onlar için büyük bir azap vardır” sözüne kadar [olan kısmın]; İslâm'dan sonra Evs ve Hazrec kabilelerinin arasını kışkırtıp onları Cahiliye döneminde aralarında bulunan düşmanlık ve nefrete döndürmeye çalışan Yahudilerden bir adam hakkında indiği zikredilmiştir. Allah, bu fiilinden dolayı onu azarlamış, yaptığını çirkin kılmış ve onu kınamıştır. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına da öğüt vermiş, onları ayrılığa ve ihtilafa düşmekten nehyetmiş, birlik ve beraberlik içinde olmalarını emretmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى الثقةُ، عن زيدِ بن أسلمَ، قال: مرَّ شَأْسُ بن قيسٍ - وكان شيخًا قد عسَا في الجاهليَّةِ، عظيمَ الكفرِ، شديدَ الضِّغْنِ على المسلمين، شديدَ الحسَدِ لهم - على نفرٍ من أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ مِن الأوسِ والخزرجِ، في مجلسٍ قد جَمَعَهم يتحدَّثون فيه، فغاظَه ما رأى من جماعتِهم وأُلْفَتِهم، وصلاحِ ذاتِ بَيْنِهم على الإسلامِ، بعدَ الذي كان بينَهم من العداوةِ في الجاهليةِ، فقال: قد اجْتَمع مَلأُ بني قَيْلَةَ بهذه البلادِ، لا واللَّهِ ما لنا معهم إذا اجْتَمع مَلَؤُهم بها من قرارٍ. فأمرَ فتًى شابًّا مِن يَهودَ، وكان معه، فقال: اعمِدْ إليهم، فاجْلِسْ معهم، وذكِّرْهم يومَ بُعاثٍ وما كان قبلَه، وأَنْشِدْهم بعضَ ما كانوا تقاولوا فيه من الأشعارِ. وكان يومُ بُعاتٍ يومًا اقْتَتَلَتْ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti, o dedi ki: Güvenilir bir kimse bana Zeyd b. Eslem'den nakletti, o şöyle dedi: Şâs b. Kays —ki kendisi Câhiliye döneminde iyice yaşlanmış, küfrü büyük, Müslümanlara karşı kini ve hasedi son derece şiddetli olan yaşlı bir kimseydi— Evs ve Hazrec kabilelerine mensup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grubun yanından geçti. Onlar bir mecliste toplanmış sohbet ediyorlardı. Câhiliye döneminde aralarında bulunan düşmanlıktan sonra, onların [böyle] bir araya gelişini, kaynaşmalarını ve İslâm üzere aralarındaki düzen ve barışı görmesi onu öfkelendirdi. Bunun üzerine şöyle dedi: "Kayle oğullarının ileri gelenleri bu beldede bir araya gelmişler! Hayır, Allah'a yemin olsun ki, onların ileri gelenleri burada bir araya geldikten sonra bizim onların yanında tutunacak hiçbir yerimiz kalmaz!" Bunun üzerine yanında bulunan Yahudi bir gence emredip şöyle dedi: "Onların yanına git, onlarla otur ve onlara Buâs Gününü ve ondan öncesini hatırlat; o gün [hakkında] karşılıklı söyledikleri şiirlerden bazılarını onlara oku!" Buâs Günü ise [iki kabilenin] savaştığı bir gündü;
فيه الأوسُ والخزرجُ، وكان الظَّفَرُ فيه للأوسِ على الخزرجِ، فَفَعَلَ. فتَكَلَّم القومُ عندَ ذلك، فتنازعوا وتفاخروا، حتى تَوَاثَبَ رجلان من الحيَّيْن على الرُّكَبِ؛ أَوْسُ بنُ قَيْظِيٍّ، أحدُ بني حارثةَ بن الحارثِ، من الأوسِ، وجَبَّارُ بنُ صخرٍ، أحدُ بني سَلِمةَ من الخزرجِ، فتقاولا، ثم قال أحدُهما لصاحبِه: إن شئتم واللَّهِ رَدَدْناها الآنَ جَذَعةً. وغضِب الفريقان، وقالوا: قد فعَلْنا، السلاحَ السلاحَ، موعدُكم الظاهِرةُ. والظاهرةُ الحَرَّةُ. فخرَجوا إليها، وتَحَاوَزَ الناسُ، فَانْضَمَّتِ الأُوسُ بعضُها إلى بعضٍ، والخزرجُ بعضُها إلى بعضٍ، على دعواهم التي كانوا عليها في الجاهليةِ، فبلَغ ذلك رسول اللَّهِ ﷺ، فخرَج إليهم في مَن معه مِن المهاجرين من أصحابِه، حتى جاءهم، فقال: "يا معشرَ المسلمين، اللَّهَ اللَّهَ، أبِدعوَى الجاهليةِ وأنا بينَ أَظْهُرِكم، بعدَ إذ هداكم اللَّهُ إلى الإسلام، وأَكْرَمَكم به، وقطَع به عنكم أمرَ الجاهليةِ، واسْتَنْقَذكم به من الكفرِ، وألَّف به بينَكم، تَرْجِعون إلى ما كنتم عليه كفارًا"؟ فعرَف القومُ أَنها نَزْعَةٌ من الشيطانِ، وكيدٌ من عدوِّهم، فأَلْقَوُا السلاحَ من أيدِيهِم، وبكَوْا، وعانَق الرجالُ من الأوسِ والخزرجِ بعضُهم بعضًا، ثم انْصَرَفوا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ سامعين مطيعين، قد أَطْفأ اللَّهُ عنهم كيدَ عدوِّ اللَّهِ شأْسِ بن قيسٍ وما صنَع، فأَنْزَلَ اللَّهُ في شأْسِ بن قيسٍ وما صنَع: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا} الآية. وأَنزل اللَّهُ ﷿ في أوسِ بن قَيْظيٍّ وجَبَّارِ بن
...içinde Evs ve Hazrec'in [savaştığı] ve Hazrec'e karşı zaferin Evs'te olduğu [o günü hatırlatmasını istedi], o da bunu yaptı. Bunun üzerine topluluk konuşmaya başladı, tartıştılar ve birbirlerine karşı övündüler; hatta iki kabileden iki adam dizleri üzerinde birbirlerinin üzerine atıldılar. [Bunlar] Evs'ten Benî Hârise b. el-Hâris'ten biri olan Evs b. Kayzî ile Hazrec'den Benî Selime'den biri olan Cebbâr b. Sahr idi. Karşılıklı atıştılar, sonra ikisinden biri arkadaşına: "Eğer isterseniz Allah'a yemin olsun ki biz onu (savaşı) şimdi yeniden baştan başlatırız!" dedi. İki taraf da öfkelendi ve: "Kabul ettik, silah başına, silah başına! Buluşma yeriniz Zâhire'dir" dediler. Zâhire ise Harra'dır. Oraya doğru çıktılar ve insanlar saf tutup ayrıştılar. Evs kendi arasında, Hazrec de kendi arasında, Cahiliye'deki davaları üzere bir araya toplandı. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, ashâbından yanında bulunan Muhacirlerle birlikte onların yanına çıktı ve nihayet yanlarına gelip şöyle buyurdu: «Ey Müslümanlar topluluğu! Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Ben aranızda iken; Allah sizi İslâm'a hidayet etmiş, onunla sizi şereflendirmiş, Cahiliye davasını sizden kesip atmış, onunla sizi küfürden kurtarmış ve aranızda kaynaşma sağlamışken yine Cahiliye davasıyla mı [hareket ediyorsunuz]? Yeniden kâfir olduğunuz o eski halinize mi dönüyorsunuz?» Bunun üzerine topluluk, bunun şeytandan bir fitne ve düşmanlarının bir tuzağı olduğunu anladılar. Ellerindeki silahları bıraktılar, ağladılar; Evs ve Hazrec'den adamlar birbirleriyle kucaklaştılar. Sonra da işitip itaat etmiş kimseler olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte geri döndüler. Allah, Allah düşmanı Şâs b. Kays'ın tuzağını ve yaptıklarını böylece söndürmüş oldu. Allah, Şâs b. Kays ve yaptıkları hakkında: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا} “Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz? De ki: Ey Ehl-i Kitap! Doğruluğunu görüp durduğunuz halde, niçin Allah'ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek iman edenleri ondan çevirmeye çalışıyorsunuz?” ayetini indirdi. Allah Azze ve Celle, Evs b. Kayzî ve Cebbâr b.
صخرٍ، ومَن كان معهما من قومِهما، الذين صنَعوا ما صنَعوا عَمَّا أَدْخَل عليهم شأْسُ بنُ قيسٍ من أمرِ الجاهليةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ}. إلى قوله: {وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
Sahr ve kavimlerinden onların yanında bulunup da Şâs b. Kays'ın kendilerine soktuğu Cahiliye davası yüzünden bu yaptıklarını yapanlar hakkında ise: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirlere dönüştürürler” ayetinden: {وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “İşte onlar için büyük bir azap vardır” sözüne kadar [olan ayetleri] indirdi .
وقيل: إنه عَنَى بقولِه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} جماعةَ يهودِ بني إسرائيلَ الذين كانوا بينَ أظْهُرِ مدينةِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، أيامَ نزَلت هذه الآياتُ، والنصارى، وأن صدَّهم عن سبيلِ اللَّهِ كان بإخبارهم مَن سأَلهم عن أمرِ نبيِّ اللَّهِ محمدٍ ﷺ: هل يجدون ذكرَه في كتبِهم؟ أنهم لا يجدون نَعْتَه في كتبِهم.
Şöyle de denilmiştir: O, {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz?” sözüyle, bu ayetlerin indiği günlerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sinde yaşayan İsrâiloğulları Yahudileri topluluğunu ve Hristiyanları kastetmiştir; onların Allah'ın yolundan çevirmeleri ise Allah'ın nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu ve onun zikrini kendi kitaplarında bulup bulmadıklarını kendilerine soran kimselere, onun vasfını kitaplarında bulamadıklarını söylemeleriyle olmuştur.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا}: كانوا إذا سأَلهم أحدٌ: هل تجدون محمدًا؟ قالوا: لا. فصدُّوا عنه الناسَ. وبَغَوْا محمدًا عِوَجًا: هلاكًا .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah'ın yolunu eğriltmek isteyerek iman edenleri Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz?” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Biri onlara 'Muhammed'i [kitaplarınızda] buluyor musunuz?' diye sorduğunda 'Hayır' derlerdi. Böylece insanları ondan çevirirlerdi. Muhammed'e eğrilik istediler; yani helak [istediler] .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. يقول: لم تَصُدُّون عن الإسلامِ وعن نبيِّ اللَّهِ من آمن باللَّهِ، وأنتم شهداءُ فيما تَقْرَءون من كتابِ اللَّهِ أن محمدًا رسولُ اللَّهِ، وأن الإسلامَ دينُ اللَّهِ الذي لا يقبَلُ غيرَه، ولا يَجْزِى إلَّا به، تجدونه مكتوبًا عندَكم في التوراةِ والإنجيلِ ؟
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah Teâlâ şöyle] buyurmaktadır: Allah'ın Kitabı'ndan okuduğunuz şeyler hususunda Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna, İslâm'ın Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği ve ancak onunla mükâfatlandıracağı yegâne dini olduğuna bizzat şahit iken ve onu (Muhammed'i) Tevrat ve İncil'de yanınızda yazılı bulup dururken, Allah'a iman eden kimseyi nasıl olur da İslâm'dan ve Allah'ın peygamberinden çevirirsiniz?
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ نحوَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'den benzerini anlattı .
حدَّثنا محمدُ بن سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: ثنا عَبَّادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: هم اليهودُ والنصارى، نَهاهم أن يَصُدُّوا المسلمين عن سبيلِ اللَّهِ، ويريدون أن يَعْدِلُوا الناسَ إلى الضلالةِ .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasan'dan {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah'ın yolundan çeviriyorsunuz?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. [Allah] onların Müslümanları Allah'ın yolundan çevirmelerini yasaklamıştır; onlar ise insanları sapıklığa saptırmak istemektedirler .
فتأويلُ الآيةِ على ما قاله السُّدِّيُّ: يا معشرَ اليهودِ، لم تصُدُّون عن محمدٍ، وتَمْنَعون مِن اتِّباعِه المؤمنين به؛ بكتمانِكم صفتَه التي تَجِدونها في كتبِكم. ومحمدٌ على هذا القولِ هو السبيلُ. {تَبْغُونَهَا عِوَجًا}: تبغون محمدًا. هلاكًا.
Ayetin es-Süddî'nin söylediğine göre tevili şöyledir: Ey Yahudi topluluğu! Kitaplarınızda bulduğunuz vasfını gizleyerek Muhammed'e engel oluyor ve ona iman edenlerin ona uymasını niçin önlüyorsunuz? Bu söze göre Muhammed, yoldur (sebîl). {تَبْغُونَهَا عِوَجًا} “onu eğriltmek isteyerek” [ifadesi ise]: Muhammed için helak istiyorsunuz, [demektir].
وأما سائرُ الرواياتِ غيرِه، والأقوالِ في ذلك، فإنه نحوُ التأويلِ الذي بيَّنَّاه
Bunun dışındaki diğer rivayetlere ve bu konudaki görüşlere gelince; bunlar daha önce açıkladığımız tevil doğrultusundadır
قبلُ، مِن أن معنى السبيلِ التي ذكَرها في هذا الموضعِ الإسلامُ، وما جاء به محمدٌ من الحقِّ من عندِ اللَّهِ.
yani bu makamda zikrettiği yol (sebîl) kelimesinin anlamı İslam'dır ve Muhammed'in Allah katından getirdiği haktır.
القولُ في تأويلِ قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠)} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirlere dönüştürürler” sözünün tevili hakkında [görüşler]:
اخْتَلف أهلُ التأويلِ في من عنَى بذلك؛ فقال بعضُهم: عنَى بقولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} من الأوسَ والخزرجَ، وبـ {الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}: شَأْسَ بن قيسٍ اليهوديَّ. على ما قد ذكَرْنا قبلُ من خبرِه عن زيدِ بن أسلمَ .
Tevil ehli bununla kimin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” sözüyle Evs ve Hazrec'i, {الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilenler” ile de Yahudi Şâs b. Kays'ı kastetmiştir; nitekim daha önce Zeyd b. Eslem'den nakledilen haberinde bunu zikretmiştik .
وقال آخرون في مَن عنَى بـ {الَّذِينَ آمَنُوا} مثلَ قولِ زيدِ بن أسلمَ، غيرَ أنهم قالوا: الذي جرَى الكلامُ بينَه وبينَ غيرِه من الأنصارِ حتى همُّوا بالقتالِ، ووجَد اليهوديُّ به مَغْمَزًا فيهم، ثعلبةُ بن عَنَمَة الأنصاريُّ.
Başkaları da {الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler” ile kastedilen kimse hakkında Zeyd b. Eslem'in sözü gibi söylemişler, ancak savaşa niyetlenecek kadar kendisiyle Ensâr'dan başkaları arasında söz düellosu geçen ve Yahudinin bu sayede aralarında bir gedik bulduğu kişinin Sa'lebe b. Aneme el-Ensârî olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ}: قال: نَزَلَتْ في ثعلبة بن عَنَمةَ الأنصاريِّ؛ كان بينَه وبينَ أناسٍ من الأنصارِ كلامٌ، فمشى بينَهم يهوديٌّ من قَيْنُقَاعَ، فحمَل بعضَهم على بعضٍ، حتى همَّت الطائفتان من الأوسِ والخزرجِ أن يَحْمِلُوا السلاحَ فيُقاتِلوا، فأَنْزل اللَّهُ ﷿: هو {إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ}. يقولُ: إن حمَلتم السلاحَ فاقْتَتَلْتُم كَفَرْتم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den bildirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi tekrar kâfirlere çevirirler” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bu ayet] Sa'lebe b. Aneme el-Ensârî hakkında indi. Kendisiyle Ensâr'dan bazı kimseler arasında bir söz [tartışması] geçmişti. Kaynukâ'lı bir Yahudi aralarına girip onları birbirine kışkırttı; öyle ki Evs ve Hazrec'den iki grup silah kuşanıp savaşmaya niyetlendiler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi tekrar kâfirlere çevirirler” [ayetini] indirdi. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Şayet silah kuşanıp birbirinizle savaşırsanız kâfir olursunuz .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن حُميدٍ الأعرِج، عن مجاهدٍ في قولهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} قال: كان جِماعُ قبائلِ الأنصارِ بَطْنَيْنِ؛ الأوسَ والخزرجَ، وكان بينَهما في الجاهليةِ حربٌ ودماءٌ وشَنآنٌ، حتى منَّ اللَّهُ عليهم بالإسلامِ وبالنبيِّ ﷺ، فأَطْفَأ اللَّهُ الحربَ التي كانت بينَهم، وألَّف بينَهم بالإسلامِ. قال: فبَيْنَا رجلٌ مِن الأوسِ ورجلٌ من الخزرجِ قاعدان يَتَحَدَّثان، ومعهما يهوديٌّ جالسٌ، فلم يَزَلْ يُذَكِّرُهما أيامهما، والعداوةَ التي كانت بينَهم، حتى اسْتَبَّا، ثم اقْتَتَلا. قال: فنادَى هذا قومَه، وهذا قومَه، فخرَجوا بالسلاحِ، وصفَّ بعضُهم لبعض. قال: ورسولُ اللَّهِ ﷺ شاهدٌ يومَئذٍ بالمدينةِ، فجاء رسولُ اللَّهِ ﷺ، فلم يزلْ يمشى بينَهم إلى هؤلاء وإلى هؤلاء؛ ليُسَكِّنَهم ، حتى رَجَعوا ووَضَعوا السلاحَ، فأَنْزَل اللَّهُ ﷿ القرآنَ في ذلك: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} إلى قوله: {عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Humeyd el-A'rec'den, Mücâhid'in {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız...” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Ensâr kabilelerinin toplamı iki koldan ibaretti: Evs ve Hazrec. Cahiliye devrinde aralarında savaş, kan davaları ve kin vardı; nihayet Allah onlara İslam'ı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i lütfetti de aralarındaki savaşı söndürdü ve İslam ile aralarını uzlaştırdı. Dedi ki: Bir gün Evs'ten bir adam ile Hazrec'den bir adam oturmuş konuşurlarken yanlarında bir Yahudi de oturuyordu. [O Yahudi], birbirlerine sövünceye ve ardından kavgaya tutuşuncaya kadar onlara [Cahiliye] günlerini ve aralarındaki düşmanlığı hatırlatıp durdu. Dedi ki: Biri kendi kavmini, diğeri de kendi kavmini çağırdı; silahlarıyla çıktılar ve birbirlerine karşı saf tuttular. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün Medine'de bulunuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, onları yatıştırmak için aralarında bir bu tarafa bir şu tarafa gidip gelmeye başladı; nihayet vazgeçip silahları bıraktılar. Bunun üzerine Allah azze ve celle bu hususta: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız...” [ayetinden]: {عَذَابٌ عَظِيمٌ} “...büyük bir azap vardır” sözüne kadar olan Kur'an'ı indirdi .
فتأويلُ الآية: يا أيها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، وأَقَرُّوا بما جاءهم به نبيُّهم ﷺ من عندِ اللَّهِ، إن تُطيعوا جماعةً ممن يَنْتَحِلُ الكتابَ من أهلِ التوراةِ والإنجيلِ، فتَقْبَلوا
Ayetin tevili [şöyledir]: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah katından kendilerine getirdiklerini ikrar eden kimseler! Şayet Tevrat ve İncil ehlinden Kitap'a intisap edenlerden bir zümreye uyar da kabul ederseniz...
منهم ما يأمُرونكم به، يُضِلُّوكم فيَرُدُّوكم بعدَ تصديقِكم رسولَ ربِّكم، وبعدَ إقرارِكم بما جاء به من عندِ ربِّكم {كَافِرِينَ}. يقولُ: جاحِدِين لما قد آمنتم به وصَدَّقْتُموه من الحقِّ الذي جاءكم من عندَ ربِّكم. فنهاهم جلَّ ثناؤُه أن يَنْتَصِحوهم ويَقْبَلُوا منهم رَأْيًا أو مَشُورةً، ويُعْلَمُهم تعالى ذكرُه أنهم لهم مُنْطَوون على غِلٍّ وغشٍّ وحسدٍ وبَغْضاءَ .
onların size emrettiklerini kabul ederseniz, sizi saptırırlar ve Rabbinizin elçisini tasdik ettikten, Rabbinizin katından getirdiklerini ikrar ettikten sonra sizi {كَافِرِينَ} “kâfirlere dönüştürürler”. Şöyle demektedir: Rabbiniz katından size gelen ve iman edip tasdik ettiğiniz hakkı inkâr eden kimseler [haline getirirler]. Allah -övgüsü yücedir- onlardan nasihat istemelerini ve onlardan bir görüş veya tavsiye kabul etmelerini yasaklamış; onların kendilerine karşı kin, hile, haset ve düşmanlık beslediklerini onlara bildirmiştir .
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ}: قد تقدَّم اللَّهُ إليكم فيهم كما تَسْمَعون، وحذَّركم وأَنْبأكم بضلالتِهم، فلا تَأْمَنوهم على دينِكم، ولا تَنْتَصِحوهم على أنفسِكم، فإنهم الأعداءُ الحَسَدةُ الضُّلَّالُ، كيف تَأْتَمِنون قومًا كفَروا بكتابِهم، وقتَلوا رسلَهم، وتَحَيَّروا في دينِهم، وعجَزوا عن أنفسِهم؟ أولئك واللَّهِ هم أهلُ التُّهَمةِ والعداوةِ .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirlere dönüştürürler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah, işittiğiniz gibi onlar hakkında sizi önceden uyardı, sakındırdı ve sapıklıklarını size haber verdi. Onları dininiz konusunda güvenilir bilmeyin ve kendiniz için onlardan nasihat istemeyin; zira onlar hasetçi, sapkın düşmanlardır. Kendi kitaplarını inkâr eden, peygamberlerini öldüren, dinlerinde şaşkınlığa düşen ve kendi nefislerine bile faydası dokunmayan bir topluluğa nasıl güvenirsiniz? Vallahi onlar töhmet ve düşmanlık ehlidirler .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ مثلَه
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'den benzerini anlattı .
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)}.
Allah azze ve celle'nin: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda Resûlü bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir” sözünün tevili hakkında [görüşler]:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} أيها المؤمنون بعدَ إيمانِكم باللَّهِ وبرسولِه، فتَرْتدُّوا على أعقابِكم، {وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ}. يعنى: حُججَ
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah'a ve Resûlü'ne iman ettikten sonra {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} “nasıl inkâr edersiniz?” ve gerisin geriye dönersiniz; {وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken”. Yani [Allah'ın] hüccetlerini...
اللَّهِ عليكم التي أَنْزلها في كتابِه على نبيِّه محمدٍ ﷺ، {وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} حُجَّةٌ أُخرى عليكم للَّهِ، مع أي كتابِه، يدعوكم جميعُ ذلك إلى الحقِّ، ويُبصِّرُكم الهدَى والرشادَ، ويَنْهاكم عن الغَيِّ والضلالِ. يقولُ لهم تعالى ذكرُه: فما [وجهُ عذرِكم] عندَ ربِّكم في جحودِكم نبوَّةَ نبيِّكم، وارتدادِكم على أعقابِكم، ورجوعِكم إلى أمرِ جاهليتِكم، إن أنتم رَاجَعْتم ذلك وكفَرْتم، وفيه هذه الحُججُ الواضحةُ، والآياتُ البينةُ على خطأَ فعلِكم ذلك إن فَعَلْتُموه.
Allah'ın Kitabı'nda Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği aleyhinizdeki delilleri [okunurken], {وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} “ve aranızda Resûlü bulunurken” [ki o da] Kitabı'nın ayetleriyle birlikte Allah'ın sizin aleyhinize bir başka delilidir; bütün bunlar sizi hakka çağırır, size doğru yolu ve hidâyeti gösterir, sizi azgınlıktan ve sapıklıktan nehyeder. Zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Eğer siz buna döner ve inkâr ederseniz, Peygamberinizin nübüvvetini inkâr etmeniz, gerisin geriye dönmeniz ve Cahiliye işinize rücu etmeniz konusunda Rabbiniz katında [mazeretinizin gerekçesi] ne olabilir? Oysa bunda, şayet yapacak olursanız bu yaptığınızın yanlış olduğuna dair bu apaçık deliller ve apaçık ayetler bulunmaktadır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ} الآية: عَلَمان بيِّنان؛ وِجدانُ نبيِّ اللَّهِ ﷺ، وكتابُ اللَّهِ؛ فأما نبيُّ اللَّهِ فمَضَى ﷺ، وأما كتابُ اللَّهِ فأبقاه اللَّهُ بينَ أظْهُرِكم رحمةً مِن اللَّهِ ونعمةً، فيه حلالُه وحرامُه، وطاعتُه ومعصيتُه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken... nasıl inkâr edersiniz?” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bunlar] iki apaçık kılavuzdur: Allah'ın Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem varlığı ve Allah'ın Kitabı. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti; Allah'ın Kitabı'nı ise Allah, O'ndan bir rahmet ve nimet olarak aranızda baki kıldı; onda O'nun helali ve haramı, O'na itaat ve isyan [hususları] vardır .
وأما قولُه: {وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. فإنه يعنى: ومَن يَتَعلَّق بأسباب الله، ويَتَمَسَّك بدينِه وطاعتِه، {فَقَدْ هُدِيَ}. يقولُ: فقد وُفِّق الطريقٍ واضحٍ، ومحجةٍ مستقيمةٍ غيرِ مُعوَجَّةٍ، فَيَسْتَقِيمُ به إلى رضا اللَّهِ، وإلى النجاةِ من عذابِ اللَّهِ، والفوزِ بجنتِه.
O'nun: {وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir” sözü ise şu anlama gelir: Kim Allah'ın sebeplerine tutunur, O'nun dinine ve itaatine sarılırsa, {فَقَدْ هُدِيَ} “kesinlikle iletilmiştir”. Yani apaçık bir yola ve eğriliği olmayan dosdoğru bir caddeye muvaffak kılınmıştır ki bu sayede Allah'ın rızasına, Allah'ın azabından kurtuluşa ve O'nun cennetine kavuşmaya doğru dosdoğru ilerler.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ}. قال: يؤمن باللَّهِ.
Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ} “Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru bir yola iletilmiştir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu,] Allah'a iman eder, [demektir].
وأصلُ العَصْم المنعُ. فكلُّ مانِعٍ شيئًا فهو عاصِمُه، والمُمْتَنِعُ به مُعْتَصِمٌ به. ومنه قولُ الفَرَزْدَقِ :
el-Asm (العَصْم) kelimesinin aslı engellemektir (men). Bir şeyi engelleyen her kimse onun koruyucusu (âsım), onunla korunan ise ona sığınandır (mu'tasım). el-Ferazdak'ın şu sözü bu kabildendir :
أنا ابن العاصِمِينَ بنى تَمِيمٍ … إذا ما أَعْظَمُ الحَدَثانِ نَابَا
Ben koruyucuların oğluyum Temîmoğullarından… Başa gelenlerin en büyüğü çattığı zaman.
ولذلك قيل للحبلِ: عِصامٌ. وللسببِ الذي يَتَسَبَّبُ به الرجلُ إلى حاجتِه: عِصامٌ. ومنه قولُ الأعشى :
Bu sebeple ipe isâm (عِصام) denilmiştir. İnsanın ihtiyacına ulaşmak için vesile kıldığı sebebe de isâm (عِصام) denir. el-A'şâ'nın şu sözü bu kabildendir :
إلى المَرْءِ قَيْسٍ أُطِيلُ السُّرَى … وأخُذُ من كلِّ حَيٍّ عُصُمْ
Adam [olan] Kays'a doğru gece yürüyüşünü uzatırım … Ve her kabileden güvenceler (usum) alırım.
يعنى بالعُصْمِ الأسبابَ؛ أسبابَ الذِّمةِ والأمانِ. يقالُ منه: اعْتَصَمْتُ بحَبْلٍ مِن فلانٍ، واعتصمتُ حبلًا من منه، واعتصمتُ به، واعتصمتُه. وأفصحُ اللغتين إدخالُ الباءِ، كما قال ﷿: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. وقد جاء: اعتصمته. كما قال الشاعر:
el-Usum (العُصْم) ile sebepleri, yani ahit ve eman sebeplerini kastetmektedir. Bu kökten hareketle: 'Filanın ipine tutundum' (i'tasamtu bi-hablin min fulânin), 'Ondan bir ipe tutundum' (i'tasamtu hablen minhu), 'Ona sarıldım' (i'tasamtu bihî) ve 'Ona tutundum' (i'tasamtuhû) denilir. Bu iki kullanımın en fasih olanı 'bâ' (ب) harf-i cerinin dahil edilmesidir; nitekim Allah azze ve celle: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” buyurmuştur. [Harf-i cersiz olarak] 'i'tasamtuhû' şeklinde de gelmiştir; şairin şöyle dediği gibi:
إذا أنتَ جازَيْتَ الإخاءَ بمثلِهِ … وآسَيْتَنى ثُمَّ اعتصمتَ حِبالِيَا
Kardeşliğe dengiyle karşılık verirsen… Bana teselli verip ardından iplerime sarılırsan (i'tasamte hibâliyâ).
فقال: اعتصمتَ حِباليَا. ولم يُدخِل الباءَ. وذلك نظيرُ قولِهم: تناولتُ الخِطامَ، وتناولتُ بالخطامِ، وتعلَّقتُ به، وتعلَّقتُه. كما قال الشاعرُ :
Böylece 'bâ' harfini dahil etmeyerek 'i'tasamte hibâliyâ' demiştir. Bu, Arapların 'yuları tuttum' (tenâveltü'l-hıtâme) ve [aynı anlamda] 'tenâveltü bi'l-hıtâmi', 'ona tutundum' (teallektü bihî) ve 'ona bağlandım' (teallektühû) demelerine benzer; nitekim şair şöyle demiştir :
تَعَلَّمْتَ هندًا ناشئًا ذاتَ مِئْزَرٍ … وأنت وقد قارَفْتَ لم تَدْرِ ما الحِلْمُ
Sen Hind'i [henüz] etek bağlayan bir genç kızken tanıdın; sen ise [yaşlılığa] yaklaştığın halde hilmin (ağırbaşlılığın) ne olduğunu bilmiyordun.
وقد بيَّنَّا معنى "الهدى" و "الصراطِ"، وأنه معنيٌّ به الإسلامُ، فيما مضَى قبلُ بشواهدِه، فكَرِهْنا إعادتَه في هذا الموضعِ .
Daha önce şahitleriyle birlikte 'hüdâ' ve 'sırât' kelimelerinin anlamını ve bununla İslam'ın kastedildiğini açıklamıştık ; bu sebeple bu yerde onu tekrarlamak istemedik .
وقد ذُكِر أن الذي نزَل في سببٍ تَجاوُزِ القَبِيلَيْنِ ؛ الأوسِ والخزرجِ، كان مِنْ قولِه: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ}.
İki kabilenin, yani Evs ve Hazrec'in taşkınlığı sebebiyle inen ayetin, {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken nasıl inkâr edersiniz?” sözünden itibaren [başlayan ayetler] olduğu da zikredilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا حسنُ بنُ عطيةَ، قال: ثنا قيسُ بنُ الرَّبيعِ، عن الأغَرَّ بن الصَّبَّاحِ، عن خَليفةَ بن حُصينٍ، عن أبي نَصرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كانت الأوسُ والخزرجُ بينَهم حربٌ في الجاهليةِ [كلَّ شهرٍ] ، فبينما هم جلوسٌ إذ ذكَروا ما كان بينَهم حتى غضِبوا، فقام بعضُهم إلى بعضٍ بالسلاحِ، فنَزَلتْ هذه الآيةُ: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} إلى آخرِ الآيتين، {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ} إلى آخرِ الآيةِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hasan b. Atıyye anlattı, dedi ki: Bize Kays b. er-Rebî', el-Eğarr b. es-Sabbâh'tan, Halîfe b. Husayn'dan, Ebû Nasr'dan, İbn Abbâs'tan nakletti: Evs ve Hazrec arasında Cahiliye devrinde [her ay] savaş olurdu. Bir gün otururlarken aralarında geçenleri hatırladılar ve öfkelendiler; nihayet silahlarla birbirlerinin üzerine yürüdüler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda Resûlü bulunurken nasıl inkâr edersiniz?” [ayetinden] iki ayetin sonuna kadar ve {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz... idiniz” [ayetinden] ayetin sonuna kadar .