القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢)}
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢)} “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin!” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: يا معشرَ مَن صدَّق اللَّهَ ورسولَه {اتَّقُوا اللَّهَ}: خافوا اللَّهَ وراقِبوه بطاعتِه واجتنابِ معاصيه، {حَقَّ تُقَاتِهِ}: حقَّ خوفِه، وهو أن يُطاعَ فلا يُعْصَى، ويُشكَرَ فلا يُكفَرَ، ويُذكَرَ فلا يُنْسَى، {وَلَا تَمُوتُنَّ} أيها المؤمنون باللَّهِ ورسولِه {إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} لربِّكم، مُذعِنون له بالطاعةِ، مخلصون له الأُلُوهَةَ والعبادةَ.
Allah -övgüsü yücedir- bununla şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden topluluk! {اتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan korkun”; O'na itaat edip günahlarından kaçınarak Allah'tan korkun ve O'nu gözetin. {حَقَّ تُقَاتِهِ} “O'na yaraşır şekilde korkun”; O'ndan hakkıyla korkun; bu da O'na itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır. {وَلَا تَمُوتُنَّ} “ve sakın ölmeyin” ey Allah'a ve Resûlü'ne iman edenler, {إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ancak Müslümanlar olarak”; Rabbinize teslim olmuş, O'na itaatle boyun eğmiş, ulûhiyeti ve ibadeti sadece O'na has kılmış olarak [can verin].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنَ، قال: ثنا سفيانُ، وحدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن زُبَيْدٍ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}. قال: أن يُطاعَ فلا يُعْصَى، ويُذكَرَ فلا يُنسَى، ويُشكَرَ فلا يُكْفَرَ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı; (bir diğer rivayet zinciriyle) bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Zübeyd'den, Mürre'den, Abdullah'tan nakletti: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: O'na itaat edilip isyan edilmemesi, zikredilip unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir .
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن زُبيدٍ، عن مرةَ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Zübeyd'den, Mürre'den, Abdullah'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن زُبيدٍ، عن مرةَ الهَمْدانيِّ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Zübeyd'den, Mürre el-Hemdânî'den, Abdullah'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا أبو كُريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابن إدريسَ، قال: سَمِعتُ ليثًا، عن زُبيدٍ، عن مرةَ بن شَرَاحِيلَ البَكيلِيِّ ، عن عبدِ اللَّهِ، عن عبد الله بن مسعودٍ مثلَه .
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'ten işittim; o Zübeyd'den, o Mürre b. Şerâhîl el-Bekîlî'den , o Abdullah'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan benzerini [rivayet etmiştir] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنَهالِ، قال: ثنا جريرٌ، عن زُبيدٍ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Zübeyd'den, Abdullah'tan benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا مِسْعرٌ، عن زُبيدٍ، عن مرةَ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar, Zübeyd'den, Mürre'den, Abdullah'tan benzerini anlattı .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بن عونٍ، قال: أخبَرنا هُشيمٌ، عن المَسْعوديِّ، عن زُبيدٍ الإياميِّ ، عن مرةَ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Mes'ûdî'den, Zübeyd el-Yâmî'den , Mürre'den, Abdullah'tan benzerini haber verdi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن زُبيدٍ، عن مرةَ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, Zübeyd'den, Mürre'den, Abdullah'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}. قال: أن يُطاعَ فَلا يُعْصى، ويُشكَرَ
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, Ebû İshak'tan, Amr b. Meymûn'dan [rivayetle] anlattı: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ } “Allah'a karşı hakkıyla takva sahibi olun” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Hakkıyla takva], O'na itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip
فلا يُكفَرَ، ويُذكَرَ فلا يُنْسَى .
nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ نحوَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, Ebû İshak'tan, Amr b. Meymûn'dan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا عمرُو بنُ مرةَ، [عن مرةَ] ، عن الرَّبيعِ بن خُثَيْمٍ قال: أن يطاعَ فلا يُعْصَى، ويُشكَرَ فلا يُكفَرُ، ويُذكَرَ فلا يُنْسَى .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Mürre, [Mürre'den] , er-Rebî' b. Huseym'den anlattı; o şöyle demiştir: O'na itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بن مرةَ، قال: سمِعتُ مرةَ الهَمْدانيَّ يُحدِّثُ عن الرِّبيعِ بن خُثَيْمٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}. فذكَر نحوَه.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Mürre el-Hemdânî'yi, er-Rebî' b. Huseym'den Allah Azze ve Celle'nin: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” sözü hakkında rivayet ederken işittim; bunun bir benzerini zikretti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن قيسِ بن سعدٍ، عن طاوسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}: أن يُطاعَ فلا يُعْصَى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Kays b. Sa'd'dan, Tâvûs'tan nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” [ayeti]; O'na itaat edilip isyan edilmemesidir .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، قال: ثنا عَبَّادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}. قال: حقُّ تقاتِه أن يُطاعَ
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasan'dan [Allah Teâlâ'nın]: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” sözü hakkında anlattı; dedi ki: O'na yaraşır şekilde korkmak, O'na itaat edilip
فلا يُعْصَى .
isyan edilmemesidir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: ثم تقدَّم إليهم - يعنى إلى المؤمنين من الأنصارِ - فقال: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}: أما حقُّ تقاتِه؛ يُطاعُ فلا يُعصى، ويُذكَرُ فَلا يُنْسَى، ويُشكَرُ فلا يُكفَرُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Sonra onlara -yani Ensâr'dan olan müminlere- yönelip şöyle buyurdu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin.” O'na yaraşır şekilde korkmaya gelince; O'na itaat edilip isyan edilmemesi, zikredilip unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا حجَّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا همَّامٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}: أن يُطاعَ فلا يُعْصَى. قال: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” [ifadesi]; O'na itaat edilip isyan edilmemesidir. Şöyle buyurmuştur: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ve ancak Müslümanlar olarak can verin.”
وقال آخرون: بل تأويلُ ذلك كما حدثني به المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}. قال: حقُّ تقاتِه أن يجاهِد في اللَّهِ حقَّ جهادِه، ولا يَأْخُذَهم في اللَّهِ لومةُ لائمٍ، ويقوموا للَّهِ بالقسطِ ولو على [أنفسِهم وآبائِهم وأبنائِهم].
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun tevili, el-Müsennâ'nın bana anlattığı şekildedir; dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: “O'na yaraşır şekilde korkmak; Allah uğrunda hakkıyla cihat etmesi, Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasının onları etkilememesi ve kendi aleyhlerine, babalarının ve oğullarının aleyhine dahi olsa Allah için adaleti yerine getirmeleridir.”
ثم اخْتلف أهلُ التأويلِ في هذه الآيةِ؛ هل هي مَنْسوخَةٌ أم لا؟ فقال بعضُهم: هي مُحْكَمَةٌ غيرُ منسوخةٍ.
Sonra tevil ehli bu ayetin mensuh (hükmü kaldırılmış) olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet muhkemdir, mensuh değildir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بن صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}: إنها لم تُنْسَخْ، ولكن حقّ تقاتِه أن يُجاهدَ في اللَّهِ حقَّ جهادِه. ثم ذكَر تأويلَه الذي ذكَرناه عنه آنفًا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında nakletti: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun”; o mensuh olmamıştır, fakat O'na yaraşır şekilde korkmak, Allah yolunda hakkıyla cihat edilmesidir . Sonra az önce kendisinden naklettiğimiz tevîlini zikretti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن قيس بن سعدٍ، عن طاوسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}: فإن لم تَفْعَلوا ولم تَسْتَطيعوا فلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وأنتم مُسْلِمُونَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, Kays b. Sa'd'dan, Tâvûs'tan nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun”; eğer [bunu] yapamaz ve güç yetiremezseniz, {فلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وأنتم مُسْلِمُونَ} “ancak Müslümanlar olarak can verin.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال طاوسٌ: قولُه: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}. يقولُ: إن لم تَتَّقوه، فلا تموتُنَّ إلا وأنتم مسلمون.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Tâvûs O'nun: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ve ancak Müslümanlar olarak can verin” sözü hakkında şöyle demiştir: [Bu,] “Eğer O'ndan [hakkıyla] sakınamazsanız, hiç olmazsa ancak Müslümanlar olarak can verin” demektir.
وقال آخرون: هي منسوخةٌ، نسَخها قولُه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} [التغابن: ١٦].
Diğerleri ise şöyle demiştir: O [ayet] mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); onu O'nun: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “O halde gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” [et-Teğâbün: 16] sözü nesh etmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}: ثم أَنْزَل التخفيفَ واليُسرَ، وعاد بعائِدَتِه ورحمتِه على ما يَعْلَمُ مِن ضَعْفِ خَلْقِه، فقال: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ}. فجاءتْ هذه الآيةُ فيها تخفيفٌ وعافيةٌ ويسرٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun şu sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin.” Sonra kolaylık ve hafifletme indirdi, yarattıklarının zayıflığını bildiğinden lütfu ve rahmetiyle tecelli ederek: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” buyurdu. Böylece bu ayet hafifletme, afiyet ve kolaylık getirdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ الأَنْماطيُّ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}. قال: نَسَختْها هذه الآيةُ التي في "التَّغابُنِ": {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا}. وعليها بايَعَ رسولُ اللَّهِ ﷺ؛ على السمعِ والطاعةِ فيما اسْتطاعوا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl el-Enmâtî anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin.” Şöyle demiştir: Teğâbün suresindeki şu ayet onu neshetmiştir: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا} “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun, dinleyin ve itaat edin.” Resûlullah ﷺ de biatı bunun üzerine; güçleri yettiğince dinleyip itaat etmek üzere almıştır.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيع بن أنسٍ، قال: لما نَزَلَتْ: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}، ثم نَزَل بعدَها: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ}. فَنَسَخَتْ هذه الآيةُ التي في "آل عِمْرانَ" .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti; o şöyle demiştir: {اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” [ayeti] indiğinde, ardından {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” [ayeti] indi. Böylece bu ayet, Âl-i İmrân'daki o ayeti neshetti .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}: فلم يُطق الناسُ هذا،
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin” [ayeti hakkında şöyle dedi]: İnsanlar buna güç yetiremediler,
فنَسَخه الله عنهم، فقال: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ}
bunun üzerine Allah onlardan bunu neshetti ve: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” buyurdu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ}. قال: جاء أمرٌ شديدٌ، قالوا : ومَن يَعْرِفُ قَدْرَ هذا أو يَبْلُغُه؟ فلما عَرَف أنه قد اشْتَدَّ ذلك عليهم، نسَخها عنهم، وجاء بهذه الأُخرَى، فقال: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} فنسَخها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” sözü hakkında şöyle demiştir: Ağır bir emir geldi; dediler ki : “Bunun kadrini kim bilebilir veya buna kim güç yetirebilir?” Bunun onlara ağır geldiğini görünce, onlardan bunu neshetti ve şu diğer ayeti getirerek: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” buyurdu ve onu neshetti.
وأما قولُه: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}. فإن تأويلَه كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن قيسِ بن سعدٍ، عن طاوسٍ: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}. قال: على الإسلامِ وعلى حُرمةِ الإسلامِ .
O'nun: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ve ancak Müslümanlar olarak can verin” sözüne gelince; bunun tevili, bana el-Müsennâ'nın anlattığı gibidir; o dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Kays b. Sa'd'dan, Tâvûs'tan nakletti: {وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “ve ancak Müslümanlar olarak can verin”; İslam üzere ve İslam'ın hürmeti/dokunulmazlığı üzere [can verin] demiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}.
O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözünün tevili:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: وتعلَّقوا بأسبابِ اللَّهِ جميعًا. يريدُ بذلك تعالى ذكرُه: وَتَمسَّكوا بدينِ الله الذي أمَرَكم به، وعهْدِه الذي عهِده إليكم في كتابِه إليكم، مِن الأُلْفةِ والاجتماعِ على كلمةِ الحقِّ، والتسليمِ لأمرِ اللَّهِ.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Hep birlikte Allah'ın vesilelerine sarılın. Zikri yüce olan bununla şunu murat etmektedir: Allah'ın size emrettiği dinine ve Kitabı'nda size bildirdiği ahdine; yani hak söz üzerinde kaynaşmaya, birlik olmaya ve Allah'ın emrine teslim olmaya sımsıkı sarılın.
وقد دَلَّلْنا فيما مضى قبلُ على معنى الاعتصامِ.
Daha önce i'tisâmın (sarılmanın) anlamını delilleriyle açıklamıştık.
وأما الحبلُ؛ فإنه السببُ الذي يُوصَلُ به إلى البُغْيَةِ والحاجةِ. ولذلك سُمِّى الأمانُ حبلًا؛ لأنه سببٌ يُوصَلُ به إلى زَوالِ الخوف، والنجاة من الجَزَعِ والذعرِ. ومنه قولُ أعشى بنى ثَعْلبةَ:
Habl (ip) [kelimesine gelince]; o, arzu edilen şeye ve ihtiyaca kendisiyle ulaşılan sebep (vasıta)dır. Bundan dolayı emân/güvenceye de "habl" (ip) adı verilmiştir; zira o, korkunun giderilmesine, endişe ve dehşetten kurtuluşa kendisiyle ulaşılan bir sebeptir. A'şâ Benî Sa'lebe'nin şu sözü de bu kabildendir:
وإذا تُجَوِّزُها حبالُ قبيلةٍ … أخَذَتْ مِن الأُخرَى إليك حبالَها
Bir kabilenin ipleri onu aşırdığı zaman … diğer kabilenin sana uzanan iplerini tutardı
ومنه قولُ اللَّهِ ﷿: {إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ} [آل عمران: ١١٢].
Allah Azze ve Celle'nin şu sözü de bu kabildendir: {إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ} “Allah'ın ipine ve insanların ipine [sığınanlar] müstesna” [Âl-i İmrân: 112].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا العوَّامُ، عن الشَّعْبيِّ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ أنه قال في قولِه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. قال: الجماعةُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm, eş-Şa'bî'den, Abdullah b. Mes'ûd'un O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Habl,] cemaattir .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن العَوَّامِ، عن الشعبيِّ، عن عبدِ اللَّهِ في قوله: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. قال: حبلُ اللَّهِ الجماعةُ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Avvâm'dan, eş-Şa'bî'den, Abdullah'ın O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'ın ipi, cemaattir.
وقال آخرون: عنّى بذلك القرآنَ والعهدَ الذي عهِد فيه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla Kur'an'ı ve onda yer alan ahdi kastetmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}: حبلُ اللَّهِ المتين الذي أمرَ أَن يُعتصَمَ به هذا
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dediğini [anlattı]: Allah'ın sarılınmasını emrettiği sağlam ipi, şu
القرآنُ .
Kur'an'dır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. قال: بعهدِ اللَّهِ وأمرِه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Allah'ın ahdine ve emrine [sarılın] .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن شَقيقٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: إن الصراطَ مُحْتَضَرٌ، تَحْضُرُه الشياطيُن، ينادُون: يا عبدَ اللَّهِ، هلمَّ، هذا الطريقُ؛ ليَصُدُّوا عن سبيلِ اللَّهِ، فاعْتَصِموا بحبل الله، فإِنَّ حبلَ اللَّهِ هو كتابُ اللَّهِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, Şakîk'ten, Abdullah'ın şöyle dediğini anlattı: Sırat (dosdoğru yol) hazır bulunulan bir yerdir; şeytanlar orada hazır bulunur ve Allah'ın yolundan alıkoymak için: “Ey Allah'ın kulu! Buraya gel, yol budur!” diye seslenirler. Siz Allah'ın ipine sımsıkı sarılın; şüphesiz Allah'ın ipi, Allah'ın Kitabı'dır .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، عن أسباطَ، عن السُّديِّ: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}: أمَّا حبلُ اللَّهِ، فكتابُ اللَّهِ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal, Esbât'tan, es-Süddî'den nakletti: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın”; Allah'ın ipine gelince, o Allah'ın Kitabı'dır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِحَبْلِ اللَّهِ}: بعهد اللَّهِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in şöyle dediğini anlattı: {بِحَبْلِ اللَّهِ} “Allah'ın ipine”; Allah'ın ahdine [sarılın] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ: {بِحَبْلِ اللَّهِ}. قال: العهدُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Atâ'nın: {بِحَبْلِ اللَّهِ} “Allah'ın ipine” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini aktardı: [O,] ahittir.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ}. قال: حبلُ اللَّهِ القرآنُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', el-A'meş'ten, Ebû Vâil'den, Abdullah'ın şöyle dediğini anlattı: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ} “Allah'ın ipine sımsıkı sarılın”; Allah'ın ipi Kur'an'dır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهيرٍ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ في قولِه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. قال: القرآنُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [O,] Kur'an'dır.
حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى، قال: ثنا أسباطُ بنُ محمدٍ، عن عبدِ الملكِ بن أبى سليمانَ العَرْزَميِّ، [عن عطيةَ] ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "كتابُ اللَّهِ، هو حبلُ اللَّهِ المَمْدودُ من السماءِ إلى الأرضِ" .
Bize Saîd b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Muhammed, Abdülmelik b. Ebî Süleymân el-Arzemî'den, [Atıyye'den] , Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ: “Allah'ın Kitabı; gökten yere uzatılmış Allah'ın ipidir” buyurdu .
وقال آخرون: بل ذلك هو إخلاصُ التوحيدِ اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, tevhidi yalnız Allah'a has kılmaktır (ihlâstır).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. يقولُ: اعْتَصِموا بالإخلاصِ للَّهِ وحدَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'den, Ebü'l-Âliye'nin O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu,] “Yalnızca Allah'a olan ihlâsa sımsıkı sarılın” demektir .
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا}. قال: الحبلُ الإسلامُ. وقرأ: {وَلَا تَفَرَّقُوا} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” sözü hakkında şöyle dedi: [Buradaki] ip İslâm'dır. Ve {وَلَا تَفَرَّقُوا} “Ve ayrılığa düşmeyin” [ayetini] okudu.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَا تَفَرَّقُوا}.
Yüce [Allah]'ın: {وَلَا تَفَرَّقُوا} “Ve ayrılığa düşmeyin” sözünün tefsiri.
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا تَفَرَّقُوا}: ولا تتفرَّقوا عن دينِ اللَّهِ وعهدِه الذي عهِد إليكم في كتابِه، من الائْتلافِ والاجتماعِ على طاعتِه وطاعةِ لرسولِه ﷺ، والانتهاءِ إلى أمرِه.
Şânı yüce olan [Allah], {وَلَا تَفَرَّقُوا} “Ve ayrılığa düşmeyin” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah'ın dininden ve Kitabı'nda O'na ve Resûlüne ﷺ itaat hususunda uzlaşıp birleşmek ve O'nun emrine uymak üzere sizden aldığı ahdinden ayrılığa düşmeyin.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}: إن اللَّهَ ﷿ قد كرِه لكم الفُرْقةَ، وقدَّم إليكم فيها، وحَذَّرَكموها، ونهاكم عنها، ورضِى لكم السمعَ والطاعةَ، والأُلْفةَ والجماعةَ، فارْضَوْا لأنفسِكم ما رضِى اللَّهُ لكم إن استطعْتم، ولا قوةَ إلا باللَّهِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Ve ayrılığa düşmeyin; Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”; şüphesiz Yüce Allah sizin için ayrılığı kerih görmüş, bu hususta sizi önceden uyarmış, bundan sakındırmış ve men etmiştir. Sizin için ise dinleyip itaat etmeye, kaynaşmaya ve cemaat olmaya razı olmuştur. O halde eğer güç yetirebiliyorsanız Allah'ın sizin için razı olduğuna siz de nefisleriniz için razı olun; güç ve kuvvet ancak Allah iledir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أَبي جعفرٍ، عن، عن أبيه، عن الرَّبيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَلَا تَفَرَّقُوا}: لا تَعادَوْا عليه. يقولُ: على الإخلاصِ للَّهِ، وكونوا عليه إخوانًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'den, Ebü'l-Âliye'nin şöyle dediğini nakletti: {وَلَا تَفَرَّقُوا} “Ve ayrılığa düşmeyin”; onun üzerine birbirinize düşman olmayın. [Yani] Allah'a olan ihlâs üzerine [düşmanlık yapmayın] ve onun üzerinde kardeşler olun .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بن صالحٍ، أن الأوزاعيَّ حدَّثه، أن يزيدَ الرَّقَاشيَّ حدَّثه، أنه سمِع أنسَ بنَ مالكٍ قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إن بني إسرائيلَ افْتَرَقتْ على إحدى وسبعين فِرْقةً، وإِن أُمَّتى ستَفْتَرِقُ على اثنتْين وسبعين فرقةً، كلُّهم في النارِ إلَّا واحدةً". قال: فقيل: يا رسولَ اللَّهِ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, el-Evzâî'nin kendisine anlattığını, Yezîd er-Rakkâşî'nin kendisine anlattığını, onun da Enes b. Mâlik'i [şöyle derken] işittiğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz İsrâiloğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı; benim ümmetim ise yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır. Biri hariç onların hepsi cehennemdedir.» [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine: “Ey Allah'ın Resûlü!
وما هذه الواحدةُ؟ قال: فقبَض يدَه وقال: "الجماعةُ، {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا} " .
bu bir [fırka] hangisidir? [Ravi] dedi ki: Elini yumdu ve şöyle buyurdu: “Cemaattir; {وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا} ‘Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin’” .
حدَّثني عبدُ الكريمِ بنُ أبى عُميرٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: سَمِعتُ الأوزاعيَّ يُحدِّثُ عن يزيدَ الرَّقَاشيِّ، عن أنسِ بن مالكٍ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه .
Bana Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: el-Evzâî'nin Yezîd er-Rakkâşî'den, Enes b. Mâlik'ten, Peygamber'den ﷺ bunun benzerini rivayet ettiğini işittim .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا المُحارِبيُّ، عن ابن أبي خالدٍ، عن الشَّعْبيِّ، عن ثابتِ بن قُطْبةَ المُزَنِيِّ ، عن عبدِ اللَّهِ، أنه قال: يا أيها الناسُ، عليكم بالطاعةِ والجماعةِ، فإنها حبلُ اللَّهِ الذي أمَر به، وإنَّ ما تَكْرَهون في الجماعةِ والطاعةِ، هو خيرٌ مما تَسْتَحِبُّون في الفُرْقةِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, İbn Ebî Hâlid'den, eş-Şa'bî'den, Sâbit b. Kutbe el-Müzenî'den , Abdullah'ın şöyle dediğini anlattı: Ey insanlar! İtaate ve cemaate sarılın; çünkü o , Allah'ın [sarılmayı] emrettiği ipidir. Cemaatte ve itaatte hoşlanmadığınız şeyler, ayrılıkta hoşunuza giden şeylerden daha hayırlıdır .
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيَانٍ السكريُّ، قال: أخبَرنا محمدُ بن يزيدَ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن الشعبيِّ، عن ثابتِ بن قُطْبَةَ، قال: سَمِعتُ ابْنَ مسعودٍ وهو يَخْطُبُ، وهو يقولُ: يا أيها الناسُ. ثم ذكَر نحوَه.
Bize Abdülhamîd b. Beyân es-Sükkerî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, eş-Şa'bî'den, Sâbit b. Kutbe'den haber verdi, dedi ki: İbn Mes'ûd'u hutbe verirken ve şöyle derken işittim: Ey insanlar! Sonra [ravî] bunun benzerini zikretti.
حدَّثنا إسماعيلُ بنُ حفصٍ الأُبُلِّيُّ ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ نُميرٍ أبو هشامٍ، قال: ثنا مجالدُ بنُ سعيدٍ، عن عامرٍ، عن ثابتِ بن قُطْبَةَ المُزَنِيِّ ، قال: قال عبدُ اللَّهِ: عليكم بالطاعةِ والجماعةِ، فإنها حبلُ اللَّهِ الذي أمَر به. ثم ذكَر نحوَه .
Bize İsmâîl b. Hafs el-Übüllî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hişâm Abdullah b. Nümeyr anlattı, dedi ki: Bize Mücâlid b. Saîd, Âmir'den, Sâbit b. Kutbe el-Müzenî'den nakletti, dedi ki: Abdullah şöyle dedi: İtaate ve cemaate sarılın; çünkü o, Allah'ın [sarılmayı] emrettiği ipidir. Sonra benzerini zikretti .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا}.
O'nun: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı, böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” sözünün tefsiri.
يعنى بقوله جلَّ ثناؤه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}: واذكُروا ما أنعَم اللَّهُ به عليكم مِن الأُلْفَةِ والاجتماعِ على الإسلامِ.
Şânı yüce olan [Allah], {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah'ın, İslâm üzere kaynaşma ve birlik olma hususunda size lütfettiği nimeti hatırlayın.
واختلَف أهلُ العربيةِ في قولِه: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ في ذلك: انقطَع الكلامُ عندَ قولِه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. ثم فُسِّر بقولِه: {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ}. وأخبَرَ بالذي كانوا فيه قبلَ التأليفِ، كما تقولُ: أمسِكِ الحائطَ أن يَمِيلَ.
Arap dili âlimleri O'nun: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı” sözü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler bu konuda şöyle demiştir: Söz, {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” sözünde kesilmiş, sonra {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “O, kalplerinizi kaynaştırdı” sözüyle tefsir edilmiştir. Ve kaynaştırmadan önce içinde bulundukları durumu haber vermiştir; nitekim senin “Eğilmesin diye duvarı tut” demen gibidir .
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: قولُه: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} تابع قوله: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. غيرُ مُنْقَطِعةٍ منها.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: O'nun: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı” sözü, O'nun: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” sözüne bağlıdır, ondan kopuk değildir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن قولَه: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ}. متصلٌ بقولِه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ}. غيرُ منقطعٍ عنه.
Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: O'nun: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı” sözü, O'nun: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” sözüne bitişiktir, ondan kopuk değildir.
وتأويلُ ذلك: واذكُروا أيها المؤمنون نعمةَ اللَّهِ عليكم التي أنعَم بها عليكم حينَ
Bunun tevili şöyledir: Ey müminler! Allah'ın üzerinize lütfettiği nimetini hatırlayın; o vakit ki
كنتُم أعداءً، أي بشركِكم ، يَقْتُلُ بعضُكم بعضًا عصبيةً، في غيرِ طاعةِ اللَّهِ ولا طاعةِ رسولِه، فألَّف اللَّهُ بالإسلامِ بينَ قلوبِكم، فجعَل بعضَكم لبعضٍ إخوانًا - بعدَ أن كنتم أعداءً - تَتَواصلون بأُلْفَةِ الإسلامِ، واجتماعِ كلمتِكم عليه.
sizler -şirkiniz sebebiyle - birbirinize düşmandınız; Allah'a ve Resûlüne itaat olmaksızın kabile taassubuyla birbirinizi öldürüyordunuz. Derken Allah İslâm ile kalplerinizi kaynaştırdı da -birbirinize düşman iken - bazınızı bazınıza kardeş kıldı; İslâm'ın kaynaştırması ve onun üzerinde birleşmeniz sayesinde birbirinizle bağ kurdunuz.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ}: كنتم تَذابَحون فيها، يَأْكُلُ شديدُكم ضعيفَكم، حتى جاء اللَّهُ بالإسلامِ، فآخَى به بينَكم وألَّف به بينَكم، أما واللَّهِ الذي لا إلهَ إلا هو، إِنَّ الأُلْفةَ لرحمةٌ، وإِنَّ الفُرقةَ لعذابٌ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Siz onda (cahiliye döneminde) birbirinizi boğazlıyor, güçlünüz zayıfınızı yiyordu; nihayet Allah İslâm'ı getirdi de onunla aranızda kardeşlik kurdu ve sizi kaynaştırdı. Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki kaynaşma rahmettir, ayrılık ise azaptır .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً}: يَقْتُلُ بعضُكم بعضًا، ويَأْكُلُ شديدُكم ضعيفَكم، حتى اللَّهُ بالإسلامِ، فألَّف به بينكم، وجمَع جمعَكم عليه، وجعَلكم عليه إخوانًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'in O'nun: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bazınız bazınızı öldürüyor, güçlünüz zayıfınızı yiyordu; nihayet Allah İslâm'ı [getirdi], onunla aranızı kaynaştırdı, onun üzerinde topluluğunuzu bir araya getirdi ve onun üzerinde sizi kardeşler kıldı .
فالنعمةُ التي أنعَم اللَّهُ على الأنصارِ، التي أمَرهم تعالى ذكرُه في هذه الآيةِ أن يَذْكُروها، هي أُلْفةُ، الإسلامِ، واجتماعُ كلمتِهم عليها، والعداوةُ التي كانت بينَهم، التي قال اللَّهُ ﷿: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً}. فإنها عداوةُ الحروبِ التي كانت بينَ الحيين مِن الأوسِ والخزرجِ في الجاهليةِ قبلَ الإسلامِ، يَزْعُمُ العلماءُ بأيامِ العربِ أنها تطاوَلت بينَهم عشرين ومائةَ سنةٍ.
Allah'ın Ensâr'a lütfettiği ve zikri yüce olan [Allah]'ın bu ayette kendilerine hatırlamalarını emrettiği nimet; İslâm'ın kaynaştırması ve onun etrafında birlik olmalarıdır. Allah Azze ve Celle'nin: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً} “Hani siz birbirinize düşmandınız” buyruğunda [sözünü ettiği], aralarındaki o düşmanlık ise İslâm'dan önce cahiliye döneminde Evs ve Hazrec kabileleri arasındaki savaş düşmanlığıdır. Eyyâmü'l-Arab'ı (Arap savaş tarihini) bilen âlimler, bu [savaşların] aralarında yüz yirmi yıl boyunca sürüp gittiğini belirtmektedirler.
كما حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال ابن إسحاقَ: كانت الحربُ بينَ الأوسِ والخزرجِ عشرين ومائةَ سنةٍ، حتى قام الإسلامُ وهم على ذلك، فكانت حربُهم بينَهم وهم أخوان لأبٍ وأمٍّ، فلم يُسمَعْ بقومٍ كان بينَهم مِن العداوةِ والحربِ ما كان بينَهم، ثم إن اللَّهَ ﷿ أطفَأ ذلك بالإسلامِ، وألَّف بينَهم برسولِه محمد ﷺ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshâk şöyle dedi: Evs ile Hazrec arasındaki savaş yüz yirmi yıl sürmüştür; İslâm ortaya çıkıncaya kadar onlar bu hal üzereydiler. Bir ana-babadan kardeş oldukları halde aralarındaki savaş sürüyordu; aralarında böylesine düşmanlık ve savaş bulunan başka bir topluluk duyulmamıştı. Sonra Allah ﷿ bunu İslâm ile söndürdü ve Peygamberi Muhammed ﷺ vasıtasıyla aralarını kaynaştırdı .
فذكَّرهم جلَّ ثناؤه إذ وعظَهم، عظيمَ ما كانوا فيه في جاهليتِهم مِن البلاءِ والشقاءِ، بمعاداةِ بعضِهم بعضًا، وقتلِ بعضِهم بعضًا، وخوفِ بعضِهم مِن بعضٍ، وما صاروا إليه بالإسلامِ، واتباعِ الرسولِ ﷺ والإيمان به، وبما جاء به من الائتلاف والاجتماعِ، وأمْنِ بعضِهم مِن بعضٍ، ومصيرِ بعضِهم لبعضٍ إخوانًا.
Şânı yüce olan [Allah] onlara öğüt verirken, cahiliye dönemlerinde birbirlerine düşmanlık beslemeleri, birbirlerini öldürmeleri ve birbirlerinden korkmaları yüzünden içinde bulundukları büyük bela ve bedbahtlığı; İslâm, Resûl'e ﷺ tabi olma, ona ve getirdiklerine iman sayesinde kavuştukları kaynaşmayı, birlikteliği, birbirlerinden emin olmayı ve birbirlerine kardeş haline gelmelerini hatırlattı.
وكان سببَ ذلك ما حدَّثنا به ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابن إسحاقَ، قال: ثنا عاصمُ بنُ عمرَ بن قتادةَ المدنيُّ، عن أشياخٍ مِن قومِه، قالوا: قدِم سُويدُ بنُ صامتٍ، أخو بني عمرِو بن عوفٍ، مكةَ حاجًّا أو معتمِرًا. قال: وكان سويدٌ إنما يُسَمِّيه قومُه فيهم الكاملَ: الجَلَدِه وشِعْرِه ونسبِه وشرفِه. قال: فتَصدَّى له رسولُ اللَّهِ ﷺ حينَ سمع به، فدعاه إلى اللَّهِ ﷿ وإلى الإسلامِ، قال: فقال له سُويدٌ: فلعلَّ الذي معك مثلُ الذي معى. قال: فقال له رسولُ الله: "وما الذي معك؟ " قال: مَجَلَّةُ لُقمانَ - يعني حكمةَ لقمانَ - فقال له رسولُ الله ﷺ: "اعْرِضْها عليَّ". فعرَضها عليه، فقال: "إن هذا الكلامٌ حسَنٌ، معى أفضلُ مِن
Bunun sebebi, bize İbn Humeyd'in anlattığı şu rivayettir: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bize Âsım b. Ömer b. Katâde el-Medenî, kavminden bazı yaşlılardan naklen anlattı; onlar şöyle dediler: Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Süveyd b. Sâmit, hac veya umre yapmak üzere Mekke'ye gelmişti. [Râvi] dedi ki: Kavmi, metaneti, şiiri, nesebi ve şerefi sebebiyle aralarında Süveyd'i "el-Kâmil" (yetkin kişi) diye isimlendirirdi. [Râvi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun geldiğini haber alınca onunla ilgilendi; kendisini Allah'a ﷿ ve İslâm'a davet etti. [Râvi] dedi ki: Süveyd ona: "Belki de senin yanındaki, benim yanımdakinin benzeridir" dedi. Resûlullah ona: «Senin yanındaki nedir?» buyurdu. O da: "Mecelletü Lukmân" -yani Lokmân'ın hikmeti- dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Onu bana sun» buyurdu. O da bunu kendisine arz etti. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Şüphesiz bu söz güzeldir; [fakat] benim yanımdaki bundan daha üstündür...»
هذا، قرآنٌ أنزَله اللَّهُ عليَّ، هدًى ونورٌ". قال: فتلا عليه رسولُ اللَّهِ ﷺ القرآنَ، ودعاه إلى الإسلامِ، فلم يَبْعُد منه، وقال: إن هذا القولَ حسنٌ، ثم انصرَف عنه، وقدِم المدينةَ، فلم يَلْبَثْ أن قَتَلَتْه الخزرجُ، فإن كان قومُه لَيَقُولُون: قد قتِل وهو مسلمٌ. وكان قتلُه قبلَ يومِ بُعاثٍ .
[o da] Allah'ın bana indirdiği, hidayet ve nur olan Kur'an'dır” buyurdu. [Ravi] dedi ki: Resûlullah ﷺ ona Kur'an okudu ve onu İslâm'a davet etti. O da bundan uzak durmadı ve: “Şüphesiz bu söz pek güzeldir” dedi. Sonra yanından ayrılıp Medine'ye geldi. Çok geçmeden Hazrec onu öldürdü. Kavmi ise: “O müslüman olarak öldürüldü” derlerdi. Onun öldürülmesi Buâs gününden önceydi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثني الحُصَينُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن عمرو بن سعد بن مُعاذٍ، أحدُ بني عبدِ الأشهلِ، أن محمودَ بنَ لَبِيدٍ، أحدَ بني عبدِ الأشهلِ، قال: لما قدِم أبو الحَيْسَرِ أَنسُ بنُ رافعٍ مكةَ، ومعه فتيةٌ مِن بنى عبدِ الأشهلِ، فيهم إياسُ بنُ معاذٍ، يلتمِسون الحِلْفَ مِن قريشٍ على قومٍ مِن الخزرجِ، سمِع بهم رسولُ اللَّهِ ﷺ فأتاهم، فجلَس إليهم، فقال: "هل لكم إلى خيرٍ مما جِئْتُم له؟ " قالوا: وما ذاكَ؟ قال: "أنا رسولُ اللَّهِ، بعَثني إلى العبادِ، أدْعُوهم إلى اللَّهِ، أن يَعْبُدُوا اللَّهَ ولا يُشْرِكُوا به شيئًا، وأَنْزَل عليَّ الكتابَ". ثم ذكَر لهم الإسلامَ، وتلا عليهم القرآنَ، فقال إياسُ بنُ معاذٍ، وكان غلامًا حدثًا: أي قومُ، هذا واللَّهِ خيرٌ مما جِئْتُم له. قال: فأخَذ أبو الحيسرِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti; o dedi ki: Bana Abdüleşheloğulları'ndan biri olan el-Huseyn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa'd b. Muâz, yine Abdüleşheloğulları'ndan biri olan Mahmûd b. Lebîd'in şöyle dediğini anlattı: Ebu'l-Hayser Enes b. Râfi', yanında Abdüleşheloğulları'ndan aralarında İyâs b. Muâz'ın da bulunduğu birkaç gençle birlikte, Hazrec'den bir kavme karşı Kureyş'ten ittifak aramak üzere Mekke'ye geldiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları duyup yanlarına geldi, yanlarına oturdu ve: “Geldiğiniz şeyden daha hayırlısına var mısınız?” buyurdu. Onlar: “O nedir?” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Ben Allah'ın elçisiyim; O beni kullara gönderdi. Onları Allah'a davet ediyor, Allah'a ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarını [söylüyorum] ve O bana Kitab'ı indirdi” buyurdu. Sonra onlara İslâm'ı anlattı ve kendilerine Kur'an okudu. Bunun üzerine henüz genç bir delikanlı olan İyâs b. Muâz: “Ey kavmim! Vallahi bu, sizin kendisi için geldiğiniz şeyden daha hayırlıdır” dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Ebu'l-Hayser aldı...
أَنسُ بنُ رافعٍ حَفْنةٌ مِن البطحاءِ فضرَب بها وجهَ إياسِ بن معاذٍ، وقال: دَعْنا منك، فلَعَمْرى لقد جِئْنا لغيرِ هذا، قال: فصمَت إياسُ بنُ مُعاذٍ، وقام رسولُ اللَّهِ ﷺ عنهم، وانصرَفوا إلى المدينةِ، وكانت وقعةُ بُعاثٍ بينَ الأوسِ والخزرجِ. قال: ثم لم يَلْبَثْ إياسُ بنُ معاذٍ أن هلَك. قالَ: فلمَّا أراد اللَّهُ إظهارَ دينِه، وإعزازَ نبيِّه ﷺ، وإنجازَ موعدِه له، خرَج رسولُ اللَّهِ ﷺ في الموسمِ الذي لقِى فيه النفَرَ مِن الأنصارِ، فعرَض نفسَه على قبائلِ العربِ، كما كان يَصْنَعُ في كلِّ موسمٍ، فبينا هو عندَ العقبةِ، إذ لقِى رهطًا من الخزرجِ أراد اللَّهُ لهم خيرًا، قال ابن حميدٍ: قال سلمةُ: قال محمدُ بنُ إسحاقَ: فحدَّثنى عاصمُ بنُ عمرَ بن قتادةَ، عن أشياخٍ مِن قومِه، قالوا: لما لقِيَهم رسولُ اللَّهِ ﷺ قال لهم: "مَن أنتم؟ " قالوا: نفرٌ مِن الخزرجِ. قال: "أَمِنْ مَوَالى يَهُودَ؟ " قالوا: نعم. قال: "أفلا تجلسون حتى أُكَلِّمكم؟ " قالوا: بلى. قال: فجلَسوا معه، فدعاهم إلى اللَّهِ، وعرَض عليهم الإسلامَ، وتلا عليهم القرآنَ. قال: وكان مما صنَع اللَّهُ لهم به في الإسلامِ، أن يَهُودَ كانوا معهم ببلادِهم، وكانوا أهلَ كتابٍ، وعلمٍ، وكانوا أهلَ شركٍ أصحابَ أوثانٍ، وكانوا قد عزُّوهم ببلادِهم، فكانوا إذا كان بينَهم شيءٌ قالوا لهم: إن نبيًّا الآنَ مبعوثٌ قد أظلَّ زمانُه، نَتَّبِعُه ونَقْتُلُكم معه قتلَ عادٍ وإرَمَ، فلما كلَّم رسولُ اللَّهِ ﷺ أولئك النفرَ، ودعاهم إلى اللَّهِ ﷿، قال بعضُهم لبعضٍ: يا قومُ،
Enes b. Râfi' yerden bir avuç çakıl [ve toprak] alıp İyâs b. Muâz'ın yüzüne fırlattı ve: «Bizi kendinle uğraştırma! Ömrüme yemin olsun ki biz bundan başkası için geldik» dedi. [Ravi] dedi ki: İyâs b. Muâz sustu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yanlarından kalktı. Onlar da Medine'ye döndüler. Ardından Evs ile Hazrec arasında Buâs Savaşı meydana geldi. [Ravi] dedi ki: Çok geçmeden İyâs b. Muâz vefat etti. [Ravi] dedi ki: Allah dinini açığa çıkarmayı, Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem aziz kılmayı ve ona olan vaadini gerçekleştirmeyi murad edince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan o toplulukla karşılaştığı [hac] mevsiminde çıktı. Her mevsimde yaptığı gibi kendisini Arap kabilelerine arz etti. O, Akabe mevkiinde bulunduğu sırada, Allah'ın kendileri için hayır dilediği Hazrec'den bir toplulukla karşılaştı. İbn Humeyd dedi ki: Seleme dedi ki: Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Âsım b. Ömer b. Katâde, kavminin ileri gelenlerinden naklen anlattı; dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla karşılaşınca kendilerine: «Siz kimsiniz?» diye sordu. Onlar: «Hazrec'den bir topluluğuz» dediler. «Yahudilerin antlaşmalılarından mısınız?» buyurdu. «Evet» dediler. «Oturmaz mısınız, sizinle konuşayım?» buyurdu. «Elbette» dediler. [Ravi] dedi ki: Onunla birlikte oturdular. O da onları Allah'a davet etti, İslâm'ı kendilerine sundu ve onlara Kur'an okudu. [Ravi] dedi ki: Allah'ın İslâm ile kendilerine lütufta bulunduğu hususlardan biri de şuydu: Yahudiler kendi memleketlerinde onlarla beraber bulunuyorlardı; onlar kitap ve ilim ehli idiler, [bu Araplar ise] şirk ehli ve putperest idiler. [Araplar] kendi memleketlerinde onlara üstün gelmişlerdi. Bu sebeple aralarında bir şey olduğunda [Yahudiler] onlara: «Şu sıralar gönderilecek bir peygamber vardır, zamanı iyice yaklaşmıştır. Biz ona tabi olacağız ve onunla birlikte Âd ve İrem kavminin katledilişi gibi sizi öldüreceğiz» derlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu toplulukla konuşup onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet edince birbirlerine: «Ey kavmimiz!
تعلمون واللَّهِ إنه للنبيُّ الذي توعَّدُكم به يهودُ، فلا يَسْبِقُنَّكم إليه. فأجابوه فيما دعاهم إليه بأن صدَّقوه، وقبِلوا منه ما عرَض عليهم مِن الإسلامِ، وقالوا له: إنا قد ترَكنا قومَنا ولا قومَ بينَهم من العداوةِ والشرِّ ما بينَهم، وعسى [اللَّهُ أَن يَجْمَعَهم] بك، وسنَقْدَمُ عليهم فنَدْعُوهم إلى أمرِك، ونعرِضُ عليهم الذي أجَبْناك إليه مِن هذا الدينِ، فإن يَجْمَعْهم اللَّهُ عليه فلا رجلَ أعزُّ منك. ثم انصَرَفوا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ راجعِين إلى بلادِهم، قد آمَنوا وصدَّقوا، وهم فيما ذكِر لى ستةُ نفرٍ. قال: فلما قدِموا المدينةَ على قومِهم ذكَروا لهم رسولَ الله ﷺ، ودعَوهم إلى الإسلامِ حتى فشا فيهم، فلم يَبقَ دارٌ من دورِ الأنصارِ إلا وفيها ذِكرٌ من رسولِ اللَّهِ، ﷺ، حتى إذا كان العامُ المقبلُ، وافى الموسمَ مِن الأنصارِ اثنا عشَرَ رجلًا، فلقُوه بالعقبةِ، وهى العقبةُ الأولى، فبايَعوا رسولَ اللَّهِ ﷺ على بيعةِ النساءِ، وذلك قبلَ أن يُفْتَرَضَ عليهم الحربُ.
[Birbirlerine]: «İyi bilin ki vallâhi o, Yahudilerin sizi kendisiyle tehdit ettiği peygamberdir! Sakın onlar [ona inanmakta] sizden önce davranmasınlar!» [dediler]. Böylece onu tasdik ederek kendilerini davet ettiği hususta ona icabet ettiler ve İslâm'dan kendilerine sunduğu şeyleri kabul ettiler. Ona şöyle dediler: «Biz geride kavmimizi bıraktık ki aralarında bu derece düşmanlık ve kötülük bulunan başka bir kavim yoktur. Umulur ki [Allah onları] senin vasıtanla bir araya getirir. Biz onların yanına varacağız, onları senin davana çağıracağız ve bu dinden sana icabet ettiğimiz şeyleri onlara arz edeceğiz. Şayet Allah onları bu [din] üzere bir araya getirirse, senden daha izzetli/üstün hiçbir kimse olamaz.» Sonra iman edip tasdik etmiş olarak yurtlarına dönmek üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından ayrıldılar. Bana nakledildiğine göre onlar altı kişi idiler. [İbn İshâk] dedi ki: Medine'ye kavimlerinin yanına vardıklarında onlara Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bahsettiler ve onları İslâm'a davet ettiler; nihayet [İslâm] aralarında yayıldı. Ensâr evlerinden içinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem anılmadığı hiçbir ev kalmadı. Nihayet ertesi yıl olunca Ensâr'dan on iki adam hac mevsimine geldi ve Akabe'de onunla buluştular —ki bu Birinci Akabe'dir—. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kadınların biati üzere biat ettiler; bu ise henüz kendilerine savaş farz kılınmadan önceydi.
حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن أيوبَ، عن عكرمةَ، أنه لقِي النبيَّ ﷺ ستةُ نفرٍ مِن الأنصارِ، فآمَنوا به وصدَّقوه، فأراد أن يَذْهَبَ معهم، فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ، إن بينَ قومِنا حربًا، وإنا نَخَافُ إن جئتَ على حالِك هذه ألَّا يتهيأَ الذي تُريدُ. فواعَدوه العامَ المقبلَ، وقالوا: يا رسولَ اللَّهِ نَذْهَبُ، فلعل اللَّهَ أن يُصْلِحَ تلك الحربَ. قال: فذهَبوا ففعَلوا، فأصلَح اللَّهُ ﷿ تلك الحربَ، وكانوا يُرَوْنَ أَنها لا تصْلحُ، وهو يومُ بُعاثٍ، فلقُوه مِن العامِ المقبلِ سبعين رجلًا قد آمنوا، فأخذ عليهم النقباءَ اثْنَيْ عشرَ رجلًا نقيبًا، فذلك حين يقولُ: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, İkrime'den nakletti; Peygamber ile ﷺ Ensâr'dan altı kişi karşılaştı, ona iman edip onu tasdik ettiler. [Peygamber] onlarla gitmek istedi, onlar ise: “Ey Allah'ın Resûlü! Kavmimiz arasında savaş vardır; senin bu halinle gelmen durumunda istediğin şeyin gerçekleşmemesinden korkarız” dediler. Böylece ertesi yıl için sözleştiler ve: “Ey Allah'ın Resûlü, biz gidelim; umulur ki Allah bu savaşı yatıştırır” dediler. [Ravi] dedi ki: Gidip gerekeni yaptılar; Allah ﷿ -düzelmeyeceğini düşündükleri- o savaşı yatıştırdı; bu da Buâs günüydü. Ertesi yıl iman etmiş yetmiş adam olarak onunla buluştular; [Peygamber] aralarından on iki kişiyi temsilci (nakîb) olarak seçti . İşte bu, O'nun: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı” buyurduğu andır .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: أما {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً}: ففى حربِ سُمَيْرٍ ، {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ}. بالإسلام .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً} “Hani siz birbirinize düşmandınız” ifadesine gelince, [bu] Sümeyr Savaşı hakkındadır ; {فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ} “O, kalplerinizi kaynaştırdı” ise İslâm iledir .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن أيوبَ، عن عكرمةَ بنحوِه، وزاد فيه: فلما كان مِن أمرِ عائشةَ ما كان، فتَثَاوَر الحَيَّانِ،
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, Eyyûb'dan, İkrime'den benzerini nakletti ve [rivayete] şunu ekledi: Âişe'nin meselesinde olanlar olunca iki kabile birbirine girdi,
فقال بعضُهم لبعضٍ: موعدُكم الحَرَّةُ. فخرَجوا إليها، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا} الله الآية. فأتاهم رسولُ اللَّهِ ﷺ، فلم يَزَلْ يَتْلُوها عليهم حتى اعتَنَق بعضُهم بعضًا، وحتى إن لهم لخَنِينًا ، يعنى البكاءَ .
birbirlerine: “Buluşma yeriniz Harre'dir!” dediler. Oraya çıktılar; bunun üzerine şu ayet indi: {وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı, böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” ayet[i sonuna kadar]. Resûlullah ﷺ yanlarına geldi; onlar birbirine sarılıncaya ve hıçkırıkla -yani ağlama sesiyle - ağlayıncaya kadar bu ayeti onlara okumaya devam etti.
وسُمَيرٌ الذي زعَم السديُّ أن قولَه: {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً}. عنى به حربَه، هو سُمَيرُ بنُ زيدِ بن مالكٍ، أحدُ بني عمرِو بن عوفٍ، الذي ذكَره مالكُ بنُ العجلانِ في قولِه :
es-Süddî'nin, {إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً} “Hani siz birbirinize düşmandınız” sözüyle savaşının kastedildiğini ileri sürdüğü Sümeyr; Benî Amr b. Avf'tan Sümeyr b. Zeyd b. Mâlik'tir ki Mâlik b. el-Aclân şiirinde onu şöyle anmıştır :
إِنَّ سُميرًا أَرَى عَشِيرَتَهُ … قد حدِبوا دونَه وقد أَنِفوا
Şüphesiz Sümeyr'in akrabalarını görüyorum ki… onu korumak için etrafında toplanmış ve gururlanmışlardır .
إِنْ يَكُنِ الظَّنُّ صادِقى ببنى … النجّارِ لم يَطْعَمُوا الذي عُلِفوا
Eğer Benî Neccâr hakkındaki zannım beni yanıltmıyorsa… kendilerine verilen yemi tatmayacaklardır .
وقد ذكَر علماءُ الأنصارِ أن مبدأَ العداوةِ التي هيَّجت الحروبَ التي كانت بينَ قبيلتَيها الأوسِ والخزرجِ وأولَها، كان بسببِ قتلِ مولًى لمالكِ بن العجلانِ الخزرجيِّ، يقالُ له: الحُرُّ بنُ سُميرٍ. مِن مُزَيْنَةَ، وكان حليفًا لمالكِ بن
Ensar âlimleri; [Medine'nin] iki kabilesi Evs ve Hazrec arasında yaşanan savaşları körükleyen düşmanlığın başlangıcının ve ilk sebebinin, Müzeyne kabilesinden olup Hazrecli Mâlik b. el-Aclân'ın mevlası olan ve kendisine el-Hürr b. Sümeyr denilen kimsenin öldürülmesi sebebiyle meydana geldiğini zikretmişlerdir. [Bu kimse] Mâlik b.
العجلان، ثم اتصلت تلك العداوةُ بينهم، إلى أن أطفاها الله بنبيه محمدٍ ﷺ. فذلك معنى قول السديِّ: حربُ سميرٍ .
el-Aclân'ın müttefikiydi; sonra bu düşmanlık aralarında sürdü gitti, nihayet Allah onu Peygamberi Muhammed ﷺ ile söndürdü. es-Süddî'nin “Sümeyr Savaşı” sözünün anlamı işte budur.
وأما قولُه: {فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا}. فإنه يعنى: فأصبَحتم بتأليف الله ﷿ بينكم بالإسلام وكلمة الحقِّ، والتعاون على نصرةِ أهل الإيمانِ، والتآزر على مَن خالَفكم مِن أهلِ الكفرِ، إخوانًا متصادقين، لا ضغائن بينَكم ولا تحاسدَ.
O'nun: {فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا} “Böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” sözüne gelince; bu şunu kastetmektedir: Allah'ın ﷿ İslâm ve hak kelimesiyle aranızı kaynaştırması, iman ehline yardımda dayanışma ve size muhalefet eden küfür ehline karşı yardımlaşma sayesinde aranızda hiçbir kin ve haset bulunmayan sadık kardeşler oldunuz.