كما حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا}: ذُكر لنا أن رجلًا قال لابن مسعودٍ: كيف أصبحتم؟ قال: أصبحنا بنعمةِ الله إخوانًا.
Nitekim bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا} “Böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize anlatıldığına göre bir adam İbn Mes'ûd'a: “Nasıl sabahladınız?” dedi. O da: “Allah'ın nimeti sayesinde kardeşler olarak sabahladık” dedi.
القولُ في تأويل قوله: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا}.
O'nun: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı” sözünün tefsiri.
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤه: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ}: وكنتم يا معشرَ المؤمنين مِن الأوسِ والخزرجِ، على حرفِ حفرةٍ من النارِ. وإنما ذلك مَثَلٌ لكفرِهم الذي كانوا عليه قبل أن يَهْدِيَهم الله للإسلام، يقولُ تعالى ذكرُه: وكنتم على طرْفِ جهنمَ بكفرِكم الذي كنتم عليه قبل أن يُنْعِمَ الله عليكم بالإسلام، فتصيروا بائتلافِكم عليه إخوانًا، ليس بينَكم وبين الوُقوع فيها إلا أن تموتوا على ذلك من كفرِكم، فتكونوا من الخالدين فيها، فأنقَذكم الله منها بالإيمان الذي هداكم له.
Şânı yüce olan [Allah], {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ} “Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey Evs ve Hazrec'den olan müminler topluluğu! Siz ateşten bir çukurun kenarındaydınız. Bu ancak Allah onları İslâm'a hidayet etmeden önce üzerinde bulundukları küfürleri için bir temsildir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah size İslâm ile nimet verip onun üzerindeki kaynaşmanızla kardeşler haline gelmenizden önce üzerinde bulunduğunuz küfrünüz sebebiyle cehennemin kıyısındaydınız; onun içine düşmenizle aranızda sadece bu küfrünüz üzere ölmeniz kalmıştı ki böylece orada ebedî kalanlardan olacaktınız. Derken Allah sizi hidayet ettiği iman ile oradan kurtardı.
وشفا الحفرة طرفُها وحرفُها، مثلُ شفا الرَّكيَّة والبئرِ، ومنه قولُ الراجزِ:
Çukurun şefâsı (kenarı), onun ucu ve kıyısıdır; su kuyusunun ve kuyunun kenarı gibidir. Recez şairinin şu sözü de bundandır:
نحن حفرنا للحجيج سَجْلَهْ
Biz hacılar için Secle kuyusunu kazdık,
نابتةٌ فوقَ شفاها بَقْلَهْ
Kenarının üzerinde bir ot bitmiştir.
يعني: فوقَ حرفِها. يقالُ: هذا شفَا هذه الرَّكيِّةِ، مَقصورٌ، وهما شفَواها.
Yani: Kıyısının üstünde. [Arapçada] elif-i maksûra ile: “Bu, şu kuyunun kenarıdır (hâzâ şefâ hâzihi'r-rekiyye)” ve tesniyesi için: “Bunlar onun iki kenarıdır (şefevâhâ)” denir.
وقال: {فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا}. يعنى : فأنقَذكم من الحفرة. فردَّ الخبرَ إلى الحفرةِ، وقد ابتدَأ الخبرَ عن الشَّفَا؛ لأن الشَّفا من الحفرةِ، فجاز ذلك، إذ كان الخبرُ عن الشفا على السبيل التي ذكَرَها في هذه الآية خبرًا عن الحفرةِ، كما قال جريرُ بنُ عطية :
Ve {فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “Sizi oradan kurtardı” buyurdu. Yani : Sizi çukurdan kurtardı demektir. Habere şefâ (kenar) ile başladığı halde haberi çukura döndürmüştür; çünkü şefâ çukura aittir. Bu ayette zikrettiği şekilde şefâ hakkında haber vermek çukur hakkında haber vermek olduğundan bu caiz olmuştur; nitekim Cerîr b. Atıyye şöyle demiştir :
رَأَتْ مرَّ السنينَ أَخَذْنَ منى … كما أخَذ السّرارُ من الهلالِ
Yılların geçişinin benden alıp götürdüğünü gördü… Tıpkı ayın son gecelerinin (sirâr) hilalden eksilttiği gibi.
فذكر "مرَّ السنين"، ثم رجَع إلى الخبرِ عن السنينَ، وكما قال العجاجُ :
Burada “yılların geçişini” zikretmiş, sonra haberi [müennes zamirle] yıllara döndürmüştür. Nitekim el-Accâc da şöyle demiştir :
طُولُ اللَّيالي أَسْرَعَتْ في نَقْضِى
Gecelerin uzunluğu beni yıpratmakta acele etti.
طَوَيْنَ طُولى وطوين عرضى
Boyumu büktüler, enimi büktüler (beni baştan aşağı yıprattılar).
وقد بيَّنتُ العلةَ التي مِن أجلها قيل ذلك كذلك فيما مضى قبل .
Bunun bu şekilde söylenmesinin gerekçesini daha önce açıklamıştım .
وبنحو الذي قلنا في ذلك من التأويل قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim yaptığımız tevil doğrultusunda tevil ehli de [aynı şeyi] söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ}: كان هذا الحيُّ من العربِ أذلَّ الناسِ ذلًّا، وأشقاه عيشًا، وأبينَه ضلالةً، وأعْراهُ جلودًا، وأجوعَه بطونًا، مَكْعُومين على رأسِ حجرٍ بين الأسدَين فارسَ والرومِ، لا والله، ما في بلادِهم يومئذٍ مِن شيءٍ يُحْسَدُون عليه، من عاش منهم عاش شقيًّا، ومن مات رُدِّى في النار، يُؤكلون ولا يأكُلون، والله ما نَعْلَمُ قبيلًا يومئذٍ من حاضرِ الأرض كانوا فيها أصغَرَ حظًّا وأدقَّ فيها شأنًا منهم، حتى جاء اللَّهُ ﷿ بالإسلام، فورَّثكم به الكتابَ، وأحلَّ لكم به دارَ الجهادِ، ووضَع لكم به من الرزق، وجعلكم به ملوكًا على رقابِ الناس، وبالإسلام أعطى الله ما رأيتم، فاشكُروا نعمه ، فإن ربَّكم مُنْعِمٌ يُحِبُّ الشاكرين، وإن أهلَ الشكر في مزيدِ اللهِ، فتعالى ربُّنا وتبارَك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ} “Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı. İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar” [hakkında şöyle demiştir]: Arapların bu kabilesi, insanların en zelili, yaşayış bakımından en bedbahtı, apaçık bir sapıklık içinde olanı, tenleri en çıplak ve karınları en aç olanıydı; Fars ve Rum gibi iki aslanın arasında bir taşın tepesinde ağızları tıkanmış (bağlanmış) kimselerdi. Hayır, Allah'a yemin olsun ki o gün onların topraklarında gıpta edilecek hiçbir şey yoktu; onlardan yaşayan perişan yaşar, ölen ise ateşe atılırdı. Onlar yenilir, kendileri yiyemezlerdi. Allah'a yemin olsun ki o gün yeryüzü ahalisi içinde nasibi onlardan daha az, konumu onlardan daha değersiz bir topluluk bilmiyorduk; ta ki aziz ve celil olan Allah İslâm'ı getirene kadar. Böylece [Allah] İslâm ile Kitab'ı size miras bıraktı, cihat yurdunu size helal kıldı, onunla size rızık lütfetti ve onun sayesinde sizi insanların boyunlarına hükümdarlar yaptı. Allah gördüğünüz bu şeyleri İslâm sayesinde vermiştir; öyleyse O'nun nimetlerine şükredin . Şüphesiz Rabbiniz bol ihsan sahibidir, şükredenleri sever ve şükür ehli Allah'ın lütuf artışı içindedir. Rabbimiz pek yücedir ve mübarektir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع بن أنس قوله: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ}. يقولُ: كنتم على الكفر باللهِ، {فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا}: من ذلك وهداكم إلى الإسلام.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî' b. Enes'in şöyle dediğini anlattı: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ} “Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Allah'ı inkâr (küfür) üzereydiniz; {فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “Sizi oradan kurtardı”, yani bundan [kurtardı] ve sizi İslâm'a hidayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا}: محمد ﷺ. يقولُ:
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] anlattı: {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı” [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [ile kurtardı]. [es-Süddî devamla] şöyle der:
كنتم على طرف النارِ، من مات منكم أُوبق في النارِ، فبعث الله محمدًا ﷺ فاستنَقَذكم به من تلك الحفرة .
Siz ateşin kenarındaydınız; sizden ölen kimse ateşte helak olurdu . Bunun üzerine Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdi ve onun vasıtasıyla sizi o çukurdan kurtardı .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضل، قال: ثنا حسنُ بنُ حيٍّ : {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا}. قال: عصبيةٌ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Hasen b. Hayy anlattı : {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bu ateşten çukur] kabile taassubudur (asabiyyet).
القولُ في تأويل قوله: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)}.
O'nun: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)} “Doğru yolu bulasınız diye Allah size ayetlerini böyle açıklar” sözünün tefsiri.
يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {كَذَلِكَ}: كما بيَّن لكم ربُّكم في هذه الآياتِ أَيُّها المؤمنون مِن الأوسِ والخزرجِ، من غلِّ اليهود الذي يُضْمِرونه لكم، وغشِّهم لكم، وأمره إياكم بما أمَركم به فيها، ونهيِه لكم عما نهاكم عنه، والحالِ التي كنتم عليها في جاهليتِكم والتي صِرتم إليها في إسلامِكم، مُعَرِّفكم في كلِّ ذلك مواقع نعمِه قِبَلكم وصنائعَه لديكم - فكذلك يبينُ سائرَ حُجَجِه لكم في تنزيله، وعلى لسانِ رسوله ﷺ، {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} يَعْنِي: لتَهْتَدُوا إلى سبيل الرشادِ وتَسْلُكوها فلا تَضِلُّوا عنها.
Şânı yüce olan [Allah], {كَذَلİكَ} “Böylece” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey Evs ve Hazrec'den olan müminler! Rabbiniz bu ayetlerde Yahudilerin size karşı içlerinde besledikleri kini , size karşı yaptıkları hileyi, bu ayetlerde size emrettiği şeyleri, sizi nehyettiği şeyleri, cahiliyenizde üzerinde bulunduğunuz hâli ve İslâm'ınızda dönüştüğünüz hâli açıklayıp bütün bunlarda O'nun sizin üzerinizdeki nimetlerinin yerlerini ve katındaki ihsanlarını size bildirdiği gibi ; işte böylece indirdiği Kitap'ta ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle diğer bütün delillerini de size açıklar. {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Doğru yolu bulasınız diye”, yani doğru yola iletilinek o yolda yürüyesiniz ve ondan sapmayasınız diye.
القول في تأويل قوله: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤)}.
O'nun: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤)} “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte kurtuluşa erenler onlardır” sözünün tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ} أيها المؤمنون {أُمَّةٌ}. يقولُ:
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ} “İçinizden bulunsun” {أُمَّةٌ} “bir topluluk”. [Yani] şöyle buyurmaktadır:
جماعةٌ {يَدْعُونَ} الناس {إِلَى الْخَيْرِ} يعنى: إلى الإسلام وشرائعِه التي شرَعها الله لعباده، {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} يقولُ: يأمُرون الناسَ باتباعِ محمدٍ [رسول الله] ﷺ، دينِه الذي جاء به مِن عندِ اللَّهِ، {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} يَعْنى: ويَنْهون عن الكفر بالله، والتكذيب بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به من عند الله، بجهادِهم بالأيدى والجوارح حتى ينقادوا لكم بالطاعة.
İnsanları {يَدْعُونَ} “çağıran”, {إِلَى الْخَيْرِ} “hayra”, yani İslâm'a ve Allah'ın kulları için koyduğu şeriatlara [çağıran] bir cemaat [bulunsun]; {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “ve iyiliği emrederler”, yani insanlara [Allah'ın Resûlü] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun Allah katından getirdiği dinine uymayı emrederler; {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “ve kötülükten menederler”, yani Allah'ı inkâr etmekten, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun Allah katından getirdiklerini yalanlamaktan, onlar size itaatle boyun eğinceye kadar elleriyle ve azalarıyla cihat ederek [onları] menederler.
وقولُه: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}. يعنى: المُنجِحون عند الله، الباقون في جنانه ونعيمه.
O'nun: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte kurtuluşa erenler onlardır” sözü ise: Allah katında başarıya ulaşanlar, O'nun cennetlerinde ve nimetlerinde ebedî kalacak olanlar demektir.
وقد دلَّلنا على معنى الإفلاح في غير هذا الموضع بما أغنى عن إعادته هاهنا .
İflah (kurtuluş) kelimesinin anlamına dair buranın dışındaki bir yerde, burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde delil getirmiştik .
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا عيسى بنُ عمر القارئُ، عن أبي عونٍ الثقفيِّ، أنه سمع صُبَيحًا، قال: سمعتُ عثمانَ يَقْرأُ: (ولْتَكُنْ منكم أُمَّةٌ يدعون إلى الخير ويأمرون بالمعروف وينهَون عن المنكرِ ويَسْتَعينون الله على ما أصابهم) .
Bize Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize kâri Îsâ b. Ömer, Ebû Avn es-Sekafî'den anlattı; o Subeyh'ten işitmiş, o da şöyle demiştir: Osman'ın şöyle okuduğunu işittim: (ولْتَكُنْ منكم أُمَّةٌ يدعون إلى الخير ويأمرون بالمعروف وينهَون عن المنكرِ ويَسْتَعينون الله على ما أصابهم) [İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden ve başlarına gelen musibetlere karşı Allah'tan yardım dileyen bir topluluk bulunsun] .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، قال: سمعتُ ابنَ الزبيرِ يَقْرَأُ. فذكر مثل قراءة عثمان التي ذكرناها قبلُ
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan anlattı; o şöyle demiştir: İbnü'z-Zübeyr'in okuduğunu işittim. [Ravi], Osman'ın daha önce zikrettiğimiz kıraatinin aynısını zikretti
سواءً .
birebir aynısını .
حدَّثنا يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخْبرَنا يزيدُ، قال: أخْبرَنا جويبرٌ، عن الضحاك: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ}. قال: هم خاصَّةُ أصحاب [رسولِ اللهِ] ، وهم خاصَّةُ الرواة .
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan bildirdi: {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onlar [Allah Resûlü]'nün seçkin sahâbîleri ve hadis ravilerinin seçkinleridir .
القولُ في تأويل قوله: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥)}.
O'nun: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥)} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır” sözünün tefsiri.
يعنى بذلك ﷿: ولا تكونوا يا معشرَ الذين آمنوا {كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا} مِن أهل الكتاب، {وَاخْتَلَفُوا} في دينِ اللهِ وأمره ونهيه، {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} مِن حُجَج الله، فيما اختلفوا فيه وعلموا الحقَّ فيه فتعمَّدُوا خلافَه، وخالفوا أمرَ اللَّهِ ونقضُوا عهده وميثاقَه جراءةً على الله، {وَأُولَئِكَ لَهُمْ} يعنى: ولهؤلاء الذين تفرَّقوا واختلفوا مِن أهل الكتابِ مِن بعدِ ما جاءهم {عَذَابٌ} عندَ اللَّهِ {عَظِيمٌ}.
Aziz ve celil olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey iman edenler topluluğu! Ehl-i Kitap'tan {كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا} “parçalanıp ayrılanlar” ve Allah'ın dininde, O'nun emrinde ve nehyinde {وَاخْتَلَفُوا} “ayrılığa düşenler” gibi olmayın. Hak hakkında ihtilaf ettikleri ve hakkı bildikleri halde kasten ona muhalefet ettiler; Allah'a karşı cüretkarlık göstererek Allah'ın emrine karşı geldiler, O'nun ahdini ve misakını bozdular; hem de {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”. {وَأُولَئِكَ لَهُمْ} “İşte onlar için vardır”, yani kendilerine deliller geldikten sonra parçalanıp ihtilafa düşen Ehl-i Kitap'tan olan bu kimseler için Allah katında {عَذَابٌ} {عَظِيمٌ} “büyük bir azap” vardır.
يقولُ جلَّ ثناؤه: فلا تَتَفَرَّقوا يا معشرَ المؤمنين في ديِنكم تَفَرُّقَ هؤلاء في ديِنهم، ولا تَفْعَلُوا فعلَهم، وتَسْتَنُّوا في دينِكم بسنتِهم، فيكونَ لكم من عذابِ اللَّهِ العظيم مثلُ الذي لهم.
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler topluluğu! Bunların kendi dinlerinde ayrılığa düştüğü gibi siz de dininizde ayrılığa düşmeyin, onların yaptığını yapmayın ve dininizde onların yolunu benimsemeyin; aksi takdirde Allah'ın büyük azabından onlara olanın bir benzeri sizin için de olur.
كما حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قوله: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ}. قال: هم أهلُ الكتابِ، نهَى الله أهلَ الإسلام أن يَتَفَرَّقوا ويَخْتَلِفوا كما تَفَرَّق واختلف أهلُ الكتاب، قال الله ﷿: {وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'in şöyle dediğini anlattı: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın” [hakkında] şöyle dedi: Onlar Ehl-i Kitap'tır. Allah, İslâm ehline, Ehl-i Kitap'ın parçalanıp ayrılığa düştüğü gibi parçalanıp ayrılığa düşmelerini nehyetti. Aziz ve celil olan Allah: {وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “İşte onlar için büyük bir azap vardır” buyurdu .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بن صالحٍ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباس قولَه: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا}. ونحو هذا في القرآن: أمر الله جلَّ ثناؤه المؤمنين بالجماعةِ، ونهاهم عن الاختلافِ والفُرْقةِ، وأخبَرهم أنما هلَك من كان قبلَهم بالمراءِ والخُصومات في دينِ الله .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, İbn Abbas'ın şöyle dediğini anlattı: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا} “Parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın”. Kur'an'daki bu ve benzeri ayetlerde şânı yüce olan Allah müminlere cemaat olmayı emretmiş, onları ihtilaftan ve tefrikadan nehyetmiş ve onlardan öncekilerin ancak Allah'ın dini konusundaki tartışmalar ve çekişmeler yüzünden helak olduğunu haber vermiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكر الحنفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسن في قولِه: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}. قال: هم اليهودُ والنصارى .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, el-Hasan'ın şu sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır”. Dedi ki: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır .
القولُ في تأويل قوله: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧)}.
O'nun: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧)} “Kimi yüzlerin ağaracağı, kimi yüzlerin de kararacağı günde; yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!’ (denilir). Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” sözünün tefsiri.
يَعْنِى بذلك جلَّ ثناؤه: أولئك لهم عذابٌ عظيمٌ في يوم تبيضُّ وجوهٌ وتسودُّ وجوهٌ.
Sena sahibi [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Yüzlerin ağaracağı ve yüzlerin kararacağı günde, işte onlar için büyük bir azap vardır.
وأما قولُه: {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}. فإن معناه: فأما الذين اسودَّت وجوهُهم فيقالُ لهم: أَكَفَرْتُم بعد إيمانِكم فَذُوقُوا العذابَ بما كنتم تكفُرُون.
O'nun: {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “Yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?’” sözüne gelince; bunun anlamı şudur: Yüzleri kararanlara gelince, onlara şöyle denilir: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!
ولا بدَّ لـ "أمّا" من جوابٍ بالفاءِ، فلما أسقط الجوابُ سقَطت الفاءُ معه، وإنما جاز تركُ ذكرِ "فيقالُ"، لدلالةِ ما ذكِر مِن الكلامِ عليه.
“Emmâ (أَمّا)” için mutlaka “fâ (ف)” ile gelen bir cevap gereklidir; cevap hazfedilince “fâ” da onunla birlikte düşmüştür. “Feyukâlü (denilir ki)” ifadesinin zikrinin terk edilmesi ise sözde geçen ifadelerin buna delalet etmesinden ötürü caiz olmuştur.
وأما معنى قولِه جلَّ ثناؤه: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}. فَإِنَّ أهلَ التأويلِ اختلفوا في مَن عُنى به؛ فقال بعضُهم: عُنى به أهلُ قبلتِنا من المسلمين.
Şânı yüce olan [Allah]'ın: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” sözünün anlamına gelince; tefsir ehli bununla kimin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bununla bizim kıblemiz ehlinden olan Müslümanlar kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} الآية: لقد كفَر أقوامٌ بعد إيمانِهم كما تسمَعون، ولقد ذُكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ كان يقولُ: "والذي نفس محمدٍ بيده، لَيَرِدَنَّ عليَّ الحوضَ ممن صحِبنى أقوامٌ، حتى إذا رُفعوا إلى ورأيتُهم، اخْتُلِجوا دُونِى، فَلأَقُولَنَّ: ربِّ، أصحابي، أصحابي. فَلَيْقالنَّ: إنك لا تَدْرِى ما أحدَثوا بعدَك".
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında konuştuğunu anlattı: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “Kimi yüzlerin ağaracağı, kimi yüzlerin kararacağı günde” ayeti: İşittiğiniz gibi birtakım topluluklar imanlarından sonra inkâr etmişlerdir. Bize bildirildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, benimle arkadaşlık etmiş olanlardan birtakım topluluklar havuz başında yanıma gelecekler; nihayet bana yaklaştırılıp onları gördüğümde benden uzaklaştırılıp çekilip alınacaklar . Ben de: ‘Ey Rabbim! Ashabım, ashabım!’ diyeceğim. Bunun üzerine [bana] şöyle denilecektir: ‘Şüphesiz sen onların senden sonra neler ihdas ettiklerini (ortaya çıkardıklarını) bilmezsin.’”
وقولُه: {وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ}: هؤلاء أهلُ [طاعة الله] والوفاء بعهدِ الله، قال الله ﷿: {فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ ُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} .
Ve O'nun: {وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ} “Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler” sözü [hakkında ise]: Bunlar [Allah'a itaat] ehli ve Allah'ın ahdine vefa gösterenlerdir. Aziz ve celil olan Allah: {فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}: فهذا مَن كفَر مِن أهلِ القبلةِ حينَ اقتتلوا .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Kimi yüzlerin ağaracağı, kimi yüzlerin kararacağı günde; yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmeniz sebebiyle tadın azabı!’ (denilir)” [ayeti hakkında es-Süddî şöyle demiştir]: İşte bu, birbiriyle savaştıkları sırada kıble ehlinden inkâr eden kimsedir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن حماد بن سلمةَ والربيع بن صَبيحٍ، عن أبي غالبٍ ، عن أبي أمامةَ: {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}. قال: هم الخوارجُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hammâd b. Seleme ve er-Rebî' b. Sabîh'ten, o Ebû Gâlib'den , o da Ebû Ümâme'den anlattı: {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “Yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?’ (denilir)” [ayeti hakkında] dedi ki: Onlar Haricilerdir .
وقال آخرون: عُنى بذلك كلُّ مَن كفَر بالله بعدَ الإيمانِ الذي آمن، حينَ أَخَذ الله من صلب آدم ذريته، وأشهدهم على أنفسهم بما بيَّن في كتابه .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, Allah'ın Âdem'in sulbünden zürriyetini çıkardığı ve Kitabı'nda açıkladığı üzere onları kendi nefislerine şahit tuttuğu sırada iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden herkes kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عليُّ بن الهَيثمِ، قال: أخْبرَنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع، عن أبي العالية، عن أُبيِّ بن كعبٍ في قولِه: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ}. قال: صاروا يومَ القيامةِ فريقين؛ فقال لمن اسودَّ وجهُه وعَيَّرَهم: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. قال: هو الإيمانُ الذي كان قبل الاختلافِ في زمانِ آدمَ، حينَ أخَذ منهم عهدَهم وميثاقَهم، وأقرُّوا
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rabî'den, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan [rivayetle] O'nun: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı o günde” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Kıyamet gününde iki fırka oldular. [Allah Teâlâ] yüzü kararan kimselere [hitaben] onları kınayarak: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? O hâlde inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!” buyurdu. [Übey] dedi ki: Bu, Âdem zamanında henüz ihtilaf meydana gelmeden önce, [Allah'ın] onlardan ahid ve misaklarını aldığı ve [hepsinin] ikrar ettikleri [imandır]...
كلُّهم بالعبوديةِ، وفطَرهم على الإسلام، فكانوا أمةً واحدةً مسلمين، يقولُ: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}. يقولُ: بعد ذلك الذي كان في زمان آدم. وقال في الآخرين: الذين استقاموا على إيمانهم ذلك، فأخلصوا له الدينَ والعملَ، فبيَّض اللَّهُ وُجوهَهم، وأدخلَهم في رضوانِه وجنتِه .
kulluğu ikrar etmiş ve onları İslâm fıtratı üzere yaratmıştı; böylece Müslümanlar olarak tek bir ümmet idiler. [Ayet]: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” buyurmaktadır; yani Âdem zamanındaki o [imandan] sonra [mı inkâr ettiniz?] demektedir. Diğerleri hakkında ise şöyle dedi: O imanları üzere dosdoğru kalan, dini ve ameli O'na halis kılan kimselerdir; Allah onların yüzlerini ağartmış ve onları rızasına ve cennetine girdirmiştir .
وقال آخرون: بل الذين عُنوا بقوله: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}. المنافقون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” sözüyle kastedilenler münafıklardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبّادٍ، عن الحسن: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} الآية. قال: هم المنافقون، كانوا أعطَوا كلمةَ الإيمان بألسنتهم وأنكَروها بقلوبِهم وأعمالهم .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, el-Hasan'ın şu sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “Kimi yüzlerin ağaracağı, kimi yüzlerin kararacağı günde” ayeti. Dedi ki: Onlar münafıklardır; dilleriyle iman kelimesini ikrar etmişler, kalpleri ve amelleriyle ise onu inkâr etmişlerdir .
وأولى الأقوال التي ذكَرناها في ذلك بالصواب القولُ الذي ذكَرناه عن أبيِّ بن كعبٍ، أنه عُنى بذلك جميعُ الكفار، وأن الإيمان الذي يُوَبَّخون على ارتدادهم عنه هو الإيمانُ الذي أقَرُّوا به يومَ قيل لهم: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} [الأعراف: ١٧٢]. وذلك أن الله جلَّ ثناؤه جعَل جميعَ أهل الآخرة فريقين؛ أحدُهما سودًا وجوهُه، والآخرُ بيضًا وجوهُه، فمعلومٌ إذ لم يكن هنالك إلا هذان الفريقان، أن جميعَ الكفارِ داخلون في فريقِ مَن سُوِّد وجهُه، وأن جميعَ المؤمنين داخلون في فريق من بُيِّض وجهُه، فلا وجهَ إذن لقولِ قائلٍ: عُنِى بقوله: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} بعضُ الكفارِ دونَ بعضٍ. وقد عمَّ الله جلَّ ثناؤه الخبرَ عنهم جميعِهم، وإذا دخل جميعُهم في ذلك، ثم لم يكن لجميعهم حالةٌ آمنوا فيها ثم ارْتَدُّوا كافرين بعد إلا حالةً واحدةً كان معلومًا أنها المرادُ بذلك.
Bu konuda zikrettiğimiz görüşlerin doğruya en yakın olanı, Übey b. Ka‘b'dan aktardığımız; bununla bütün kâfirlerin kastedildiği ve kendisinden dönmeleri sebebiyle kınandıkları imanın, kendilerine: {أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا} “‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ Onlar da: ‘Evet, [Rabbimizsin], şahit olduk’ demişlerdi” [el-A‘râf 172] denildiği gün ikrar ettikleri iman olduğu yönündeki görüştür. Şöyle ki, Allah -sena ve övgüsü yüce olsun- bütün ahiret ehlini iki fırka kılmıştır; bunlardan biri yüzleri kararmış olanlar, diğeri ise yüzleri ağarmış olanlardır. Orada bu iki fırkadan başkası bulunmadığına göre, bütün kâfirlerin yüzü karartılanlar fırkasına, bütün müminlerin ise yüzü ağartılanlar fırkasına dahil olduğu bilinen bir gerçektir. Buna göre bir kimsenin: {أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” buyruğu ile kâfirlerin bir kısmı kastedilmiş olup bir kısmı kastedilmemiştir demesinin hiçbir geçerli yönü yoktur. Zira Allah -sena ve övgüsü yüce olsun- onlar hakkındaki haberi umumi kılmıştır. Hepsi buna dahil olduğuna ve hepsi için iman edip de daha sonra dinden dönerek inkârcı oldukları tek bir durum dışında başka bir durum bulunmadığına göre, bununla kastedilenin o durum olduğu malumdur.
فتأويل الآيةِ إذن: أولئك لهم عذابٌ عظيم في يومٍ تَبْيَضُّ وجوهُ قومٍ ، وتسودُّ وجوُه آخرين؛ فأما الذين اسوَدَّت وجوهُهم فيقالُ: أجحَدتم توحيدَ الله وعهده وميثاقَه الذي واثقْتُمُوه عليه، بألَّا تشرِكوا به شيئًا، وتُخلصوا له العبادةَ {بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}. يعنى: بعد تصديقكم به، {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. يقولُ: بما كنتم تَجْحَدون في الدنيا ما كان الله قد أخذ ميثاقَكم بالإقرار به والتصديقِ.
Buna göre ayetin tefsiri şöyledir: Bir topluluğun yüzlerinin ağaracağı ve diğerlerinin yüzlerinin kararacağı günde onlar için büyük bir azap vardır. Yüzleri kararanlara gelince şöyle denilir: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayacağınıza ve ibadeti yalnız O'na halis kılacağınıza dair Allah ile ahitleşip O'na verdiğiniz tevhidi, O'nun ahdini ve misakını {بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “imanınızdan sonra”, yani O'nu tasdik ettikten sonra mı inkâr ettiniz? {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, ikrar ve tasdik etmeniz hususunda sizden misak aldığı şeyi dünyada inkâr etmeniz sebebiyle [azabı tadın].
{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ} ممن ثبت على عهدِ اللهِ وميثاقه، فلم يُبَدِّلْ دينَه، ولم يَنْقَلِبْ على عَقِبَيْه بعد الإقرار بالتوحيد، والشهادةِ لربِّه بالأُلوهة، وأنه لا إله غيرُه، {فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ}. يَقُولُ: فهمْ في رحمةِ اللَّهِ. يعني: في جنتِه ونعيمِها، وما أعدَّ اللهُ لأهلها فيها، {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. أي: باقون فيها أبدًا بغير نهاية ولا غايةٍ.
{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ} “Yüzleri ağaranlar ise”; Allah'ın ahdi ve misakı üzerinde sebat eden, dinini değiştirmeyen, tevhidi ikrar edip Rabbinin ilahlığına ve O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığına şahitlik ettikten sonra ökçeleri üzere gerisin geri dönmeyen kimselerdir. {فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmeti içindedirler”. Şöyle buyurmaktadır: Onlar Allah'ın rahmetindedirler. Yani: O'nun cennetinde, onun nimetinde ve Allah'ın oranın ehli için orada hazırladığı şeylerin içindedirler. {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Onlar orada ebedî kalacaklardır”. Yani: Orada bir son ve gaye olmaksızın ebediyen kalacak olanlardır.
القول في تأويل قوله: {تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨)}.
O'nun: {تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨)} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Allah alemlere hiçbir zulüm dilemez” sözünün tefsiri.
يعنى بقوله جل ثناؤه: {تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ}: هذه آياتُ اللَّهِ.
Şânı yüce olan [Allah], {تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir” sözüyle : Bunlar Allah'ın ayetleridir, demektedir.
وقد بيَّنَّا كيف وضعت العربُ "تلك" و"ذلك" مكان "هذا" و"هذه" في غير هذا الموضع فيما مضى قبلُ، بما أغنى عن إعادته.
Arapların "tilke" (تلك) ve "zâlike" (ذلك) [kelimelerini] "hâzâ" (هذا) ve "hâzihî" (هذه) yerine nasıl koyup kullandıklarını, daha önce bu yerin dışında, tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık.
وقولُه: {آيَاتُ اللَّهِ}. يعني مواعظَ اللَّهِ وعِبرَه وحُجَجَه، {نَتْلُوهَا عَلَيْكَ}: نَقْرَؤُها عليك ونَقُصُّها {بِالْحَقِّ}. يعنى بالصدق واليقينِ.
O'nun: {آيَاتُ اللَّهِ} “Allah'ın ayetleridir” sözü; Allah'ın öğütleri, ibretleri ve delilleri demektir. {نَتْلُوهَا عَلَيْكَ} “onları sana okuyoruz”; onları sana okuyor ve anlatıyoruz [demektir]. {بِالْحَقِّ} “hak olarak”; yani doğrulukla ve kesin bir bilgiyle [okuyoruz demektir].
وإنما يَعنى بقولِه: {تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ}: هذه الآياتُ التي ذكر فيها أمورَ المؤمنين من أنصارِ رسولِ الله ﷺ وأمور يهود بني إسرائيلَ وأهل الكتابِ، وما هو فاعلٌ بأهلِ الوفاءِ بعهدِه، وبالمبدِّلين دينَه، والناقضين عهدَه بعدَ الإقرارِ به. ثم أخبَر ﷿ نبيَّه محمدًا ﷺ أنه يَتلو ذلك عليه بالحقِّ، وأعلمه أن مَن عاقَبَ مِن خلقِه بما أخبَر أنه معاقبُه؛ من تسويدِ وجهِه، وتخليدِه في أليمِ عذابِه، وعظيمِ عقابِه، ومَن جازاه منهم بما جازاه؛ من تبييضِ وجهِه، وتكريمِه، وتشريفِ منزلتِه لديه، بتَخليدِه في دائمِ نعيمِه، فبغيرِ ظلمٍ منه لفريقٍ منهم، بل بحقٍّ استوجَبوه، وأعمالٍ لهم سلَفت، جازاهم عليها، فقال تعالى ذكرُه: {وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ}. يعني بذلك: وليس الله يا محمدُ بتسويدِ وجوه هؤلاء، وإذاقَتِهم العذابَ العظيم، وتبييضه وجوهَ هؤلاءِ، وتنعيمِه إياهم في جنَّتِه، طالبًا وضعَ شيءٍ مما فعَل مِن ذلك في غيرِ موضعِه الذي هو موضعُه. إعلامًا بذلك عبادَه أنه لن يَصْلُحَ في حكمته بخلقِه غيرُ ما وعَد أهلَ طاعتِه والإيمانِ به، وغيرُ ما أوعد أهل معصيتِه والكفرِ به، وإنذارًا منه هؤلاء، وتبشيرًا منه هؤلاء.
[Allah], {تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir” sözüyle ancak; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ensârından olan müminlerin durumlarını, İsrâiloğulları Yahudileri ile Ehl-i Kitab'ın durumlarını, ahdine vefa gösterenlere ne yapacağını, dinini değiştirenlere ve kabul ettikten sonra ahdini bozanlara ne yapacağını zikrettiği bu ayetleri kastetmektedir. Ardından aziz ve celil olan [Allah], peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu kendisine hak ile okuduğunu haber vermiş; yaratıklarından cezalandırdığı kimseleri -yüzünü karartmak, elem verici azabında ve büyük cezasında ebedî bırakmak suretiyle- kendilerini cezalandıracağını haber verdiği şeyle cezalandırmasını; onlardan mükâfatlandırdığı kimseleri de -yüzünü ağartmak, ikramda bulunmak, katındaki makamını yüceltmek ve daimi nimetleri içinde ebedî kılmak suretiyle- hak ettikleri şeyle mükâfatlandırmasını, iki gruptan hiçbirine haksızlık etmeksizin, aksine hak ettikleri bir hak ve geçmişte işledikleri ameller sebebiyle bir karşılık olarak yaptığını bildirmiştir. Nitekim şânı yüce olan [Allah]: {وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} “Allah âlemlere hiçbir zulüm murat etmez” buyurmuştur. Bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Allah, şunların yüzlerini karartıp onlara büyük azabı tattırmakla ve berikilerin yüzlerini ağartıp onları cennetinde nimetlendirmekle, bunlardan yaptığı herhangi bir şeyi, ait olduğu yerin dışına koymayı murat ediyor değildir. [Bunu], yaratıklarına dair hikmetinde; itaat ve iman ehline vadettiğinden ve isyan ile küfür ehline tehdit olarak bildirdiğinden başkasının asla uygun düşmeyeceğini kullarına bildirmek, berikileri uyarmak ve ötekileri müjdelemek üzere yapmıştır.
القولُ في تأويل قوله ﷿: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)}.
Aziz ve celil olan [Allah]'ın: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözünün tefsiri.
يَعنى بذلك جلَّ ثناؤه أنه يُعاقِبُ الذين كفَروا بعد إيمانِهم، بما ذكَر أنه معاقبُهم به، من العذاب العظيم وتسويدِ الوجوه، ويُثِيبُ أهل الإيمان به الذين ثبتوا على التصديقِ والوفاء بعُهودهم التي عاهَدوا عليها، بما وصَف أنه مثيبهم به، من الخلودِ في جنانه، من غيرِ ظلمٍ منه لأحد الفريقَين فيما فعل؛ لأنه لا حاجةَ به إلى الظلمِ، وذلك أن الظالمَ إنما يَظْلِمُ غيرَه لِيَزْدادَ إلى عزِّه عزةً بظلمِه إياه، وإلى سلطانِه سلطانًا، أو إلى مُلكه مُلكًا؛ [أو إلى نقصانٍ] في بعضِ أسبابِه، يُتَمِّمُ بها ظلمَ غيرِه فيه ما كان ناقصًا من أسبابه عن التمامِ، فأما مَن كان له جميعُ ما بينَ أقطار المشارقِ والمغاربِ، وما في الدنيا والآخرة، فلا معنى لظلمه أحدًا، فيجُوز أن يَظْلِمَ شيئًا؛ لأنه ليس من أسبابه شيءٌ ناقصٌ يَحْتاجُ إلى تمامٍ، فيتمَّ ذلك بظلمِ غيرِه، تعالى اللَّهُ عُلُوًّا كبيرًا. ولذلك قال جلَّ ثناؤه عَقِيبَ قولِه: {وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla; iman ettikten sonra inkâr edenleri, bildirdiği üzere büyük bir azapla ve yüzlerinin kararmasıyla cezalandıracağını; O'na iman edip tasdikte sebat gösteren ve verdikleri ahitlere vefa gösteren müminleri de nitelediği üzere cennetlerinde ebedî kalışla ödüllendireceğini kastetmektedir. [Allah] bunu yaparken iki taraftan hiçbirine zulmetmez; çünkü O'nun zulmetmeye hiçbir ihtiyacı yoktur. Zira zalim kimse, başkasına ancak ona zulmetmek suretiyle izzetine izzet, gücüne güç veya mülküne mülk katmak için [yahut kendi imkân ve vasıtalarındaki bir eksiklikten ötürü], bu imkânlarında tam olmaktan noksan kalan şeyleri başkasına zulmederek tamamlamak gayesiyle zulmeder. Doğu ve batı ufukları arasındaki her şeyin, dünyada ve ahirette olanların tamamının sahibi olan [Allah] için ise bir kimseye zulmetmesinin hiçbir anlamı yoktur ki herhangi bir şeye zulmetmesi caiz olsun. Çünkü O'nun durum ve imkânlarından tamamlanmaya muhtaç hiçbir eksiklik yoktur ki başkasına zulmetmekle tamamlansın. Allah, bundan çok yücedir, pek uludur. İşte bundan dolayı övgüsü yüce olan [Allah], {وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözünün hemen ardından bunu buyurmuştur.
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ تكريرِ اللهِ تعالى ذكرُه اسمَه مع قوله: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}. ظاهرًا، وقد تقدَّم اسمُه ظاهرًا مع قوله: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}؛ فقال بعضُ أهل العربيةِ من أهلِ البصرةِ: ذلك نظيرُ قولِ العربِ: أمَّا زيدٌ فذهَب زيد. وكما قال الشاعرُ :
Arap dili âlimleri, zikri yüce olan Allah'ın: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” sözünde ismi açıkça geçmişken, {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözünde ismini açık isim olarak tekrarlamasının veçhi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Bu, Arapların: "Zeyd'e gelince, Zeyd gitti" demelerinin bir benzeridir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
لا أرى الموتَ يَسْبِقُ الموتَ شيءٌ … نغَّصَ الموتُ ذا الغِنَى والفقيرا
Ölümün önüne hiçbir şeyin geçtiğini görmüyorum... Ölüm zengine de fakire de hayatı zehir etti.
فأظهر في موضعِ الإضمارِ.
[Şair] zamir kullanılması gereken yerde açık ismi zikretmiştir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: ليس ذلك نظيرَ هذا البيتِ؛ لأن موضع الموتِ الثاني في البيتِ موضعُ كناية؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ، وليس ذلك كذلك في الآية؛ لأن قوله: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}. خبرٌ ليس من قوله: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} في شيءٍ، وذلك أن كلَّ واحدةٍ من القصتين مفارقٌ معناها معنى الأخرى، مكتفيةٌ كلُّ واحدة منهما بنفسها، غيرُ محتاجةٍ إلى الأخرى، كما قال الشاعرُ: لا أرى الموت. محتاجٌ إلى تمامِ الخبرِ عنه.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bu durum bu beytin bir benzeri değildir. Çünkü beyitteki ikinci "el-mevt (ölüm)" kelimesinin yeri zamir yeridir; zira o tek bir kelamdır/cümledir. Ayette ise durum böyle değildir; çünkü O'nun: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” sözü bir haber olup, {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözünden hiçbir parçaya bağlı değildir. Zira iki ifadeden her birinin anlamı diğerinin anlamından ayrıdır; her biri kendi başına yeterli olup diğerine muhtaç değildir; şairin: "Ölümü görmüyorum..." sözünün hakkındaki haberin tamamlanmasına muhtaç olması gibi değildir.
وهذا القولُ الثاني عندنا أولى بالصواب؛ لأن كتابَ اللهِ ﷿ لا تُوجَّه معانيه وما فيه من البيان إلى الشواذِّ من الكلامِ والمعاني، وله في الفصيحِ من المنطقِ والظاهرِ مِن المعانى المفهوم وجهٌ صحيحٌ موجودٌ.
Bize göre bu ikinci görüş doğruya daha uygundur. Çünkü aziz ve celil olan Allah'ın Kitabı'nın anlamları ve onda bulunan beyan; fasih kelamda ve zâhir, anlaşılır manalarda doğru ve mevcut bir izah tarzı bulunurken, sözün ve anlamların şâzz (kural dışı/nadir) olanlarına hamledilemez.
وأما قولُه: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}. فإنه يعنى تعالى ذكره: إلى الله مصيرُ أمرِ جميعِ خلقِه؛ الصالحِ منهم والطالحِ، والمحسن والمسيء، فيجازى كلًّا على قدر استحقاقهم منه الجزاءَ، بغير ظلمٍ منه أحدًا منهم.
O'nun: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Bütün yaratıklarının; sâlih olanının da fâsık olanının da, iyilik yapanın da kötülük yapanın da işinin son varış yeri Allah'adır. O, onlardan hiçbirine zulmetmeksizin her birine katından hak ettiği karşılık ölçüsünce cezasını veya mükâfatını verecektir.
القول في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a iman edersiniz” sözünün tefsiri.
اختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قوله: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}؛ فقال بعضُهم: هم الذين هاجَروا مع رسولِ الله من مكةَ إلى المدينة، وخاصةً من أصحاب رسول الله ﷺ.
Tefsir ehli, O'nun: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” sözünün tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Onlar, Resûlullah ile birlikte Mekke'den Medine'ye hicret edenler olup, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından özel bir topluluktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن سماكٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال في: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: هم الذين خرجوا معه من مكة .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Simâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o, {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar, Mekke'den onunla birlikte çıkan kimselerdir .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن علية ، عن قيسٍ، عن سماكٍ، عن عكرمة، عن ابن عباس: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: هم الذين هاجَروا من مكةَ إلى المدينةِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye , Kays'tan, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar, Mekke'den Medine'ye hicret eden kimselerdir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ}.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız”.
قال عمرُ بنُ الخطابِ: لو شاء الله لقال: أنتم. فكنا كلُّنا، ولكن قال : {كُنْتُمْ}. في خاصةٍ مِن أصحاب رسولِ اللهِ ﷺ، ومَن صنَع مثل صنيعهم ، كانوا خير أمةٍ أُخْرِجت للناسِ، يَأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر .
Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: Allah dileseydi "entüm (sizlersiniz)" derdi ve [bu durumda] hepimiz olurduk . Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından özel bir topluluk ve onların yaptıklarının benzerini yapanlar hakkında: {كُنْتُمْ} “Oldunuz / İdiniz” buyurmuştur . Onlar; insanlara iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet idiler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قال: عكرمةُ: نزَلت في ابن مسعودٍ وسالمٍ مولى أبى حذيفةً وأُبيِّ بن كعبٍ ومعاذِ بن جبلٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: İkrime şöyle demiştir: [Bu ayet] İbn Mes'ûd, Ebû Huzeyfe'nin âzatlısı Sâlim, Übey b. Ka'b ve Muâz b. Cebel hakkında indi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مصعبُ بنُ المقدام، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عمن حدَّثه، قال عمرُ: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: تكُونُ لأولنا ولا تكونُ لآخرنا .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm, İsrâil'den, o es-Süddî'den, o da kendisine anlatan kimseden naklen anlattı; Ömer: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, bizim ilklerimiz içindir; sonrakilerimiz için değildir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا إسرائيلُ، عن سِماكِ بن حربٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: هم الذين هاجروا مع النبيِّ ﷺ إلى المدينة .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâil, Simâk b. Harb'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'ye hicret eden kimselerdir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذكِر لنا أن عمرَ ابن الخطابِ قال في حَجّةٍ حجَّها ورأى من الناسِ رِعةً سيئةً، فقرأ هذه: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} الآية. ثم قال: يا أيها الناسُ، مَن سرَّه أن يكون مِن تلكم الأمةِ، فليؤدِّ شرطَ اللَّهِ منها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb, yaptığı bir hac esnasında insanlardan uygunsuz bir davranış (edep noksanlığı) görünce şu: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayetini okudu. Sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Kim bu ümmetten olmakla sevinip mutlu olmak isterse, Allah'ın o [ümmet] için koyduğu şartı yerine getirsin ."
حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخْبرَنا يزيدُ، قال: أخْبرَنا جويبرٌ، عن الضحاك في قوله: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: هم أصحابُ رسول الله ﷺ خاصةً. يعنى: وكانوا هم الرواةَ الدعاةَ الذين أمر الله المسلمين بطاعتهم .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan naklen haber verdi; O'nun: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” sözü hakkında şöyle demiştir: Onlar , özel olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Yani: Onlar, Allah'ın Müslümanlara kendilerine itaati emrettiği raviler ve davetçiler idiler .
وقال آخرون: معنى ذلك: كنتم خيرَ أمةٍ أُخرِجت للناس، إذا كنتم بهذه الشروطِ التي وصَفهم جلَّ ثناؤه بها. فكان تأويلُ ذلك عندَهم: كنتم خيرَ أمةٍ تأمُرون بالمعروفِ وتَنهَون عن المنكرِ وتُؤْمِنون بالله، أُخْرِجوا للناسِ في زمانكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Şânı yüce olan [Allah]'ın kendilerini vasfettiği bu şartlara sahip olduğunuz takdirde siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. Onlara göre bunun tefsiri şöyleydi: Siz, kendi zamanınızda insanlar için çıkarılmış, iyiliği emreden, kötülükten sakındıran ve Allah'a iman eden en hayırlı ümmettiniz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. يقولُ: على هذا الشرطِ؛ أن تأمُروا بالمعروفِ وتَنْهَوا عن المنكرِ وتُؤْمِنوا بالله. يقولُ: لمن أنتم بين ظهرانيه، كقولِه: {وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ} [الدخان: ٣٢].
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid] şöyle demektedir: Bu şartla; yani iyiliği emretmeniz, kötülükten sakındırmanız ve Allah'a iman etmeniz [şartıyla]. Şöyle demektedir: Aralarında bulunduğunuz kimselere [göre en hayırlısınızdır]; tıpkı O'nun: {وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ} “Andolsun biz onları bir bilgiye göre âlemlerin üzerine seçkin kıldık” [ed-Duhân: 32] kavlinde olduğu gibi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: يقولُ: كنتم خيرَ الناسِ للناسِ، على هذا الشرطِ؛ أن تأمُروا بالمعروفِ وتَنْهَوا عن المنكرِ وتُؤْمِنوا بالله. يقولُ: لمن بين ظهريه، كقولِه: {وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ} [الدخان: ٣٢].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Şöyle demektedir: Bu şartla; yani iyiliği emretmeniz, kötülükten sakındırmanız ve Allah'a iman etmeniz [şartıyla] siz, insanlar için insanların en hayırlısısınız. [Mücâhid]: Arasında bulunduğu kimselere [en hayırlı ümmetsiniz] demektir; nitekim O'nun: {وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ} “Andolsun ki biz onları bir bilgiye göre alemlere üstün kıldık” [Duhân: 32] sözü gibidir, demektedir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن ميسرةَ، عن أبي حازمٍ، عن أبى هريرةَ: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: كنتم خير الناسِ للناسِ، تجيئون بهم في السلاسل تُدْخِلُونهم في الإسلام .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Meysere'den, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den naklen anlattı: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Siz insanlar için insanların en hayırlısısınız; onları zincirler içinde getirip İslâm'a girdirirsiniz .
حدَّثنا عُبيدُ بنُ أسباطَ، قال: ثنا أبى، عن فُضيل بن مرزوقٍ، عن عطيةَ في قوله: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: خيرُ الناسِ للناسِ .
Bize Ubeyd b. Esbât anlattı, dedi ki: Bize babam, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den naklen O'nun: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” sözü hakkında anlattı; o şöyle demiştir: İnsanlar için insanların en hayırlısı [demektir] .
وقال آخرون: إنما قيل: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}؛ لأنهم أكثرُ الأممِ استجابةً للإسلام.
Başkaları ise şöyle demiştir: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” denilmesinin sebebi; onların İslâm'a icabeti en çok olan ümmet olmalarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثت عن عمَّارِ بن الحسن، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قوله: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ}. قال: لم تكن أمةٌ أكثر استجابةً في الإسلام من هذه الأمة، فمن ثمَّ
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den nakletti: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız” kavli hakkında dedi ki: İslâm'a icabet bakımından bu ümmetten daha çok olan bir ümmet olmamıştır. Bundan dolayıdır ki
قال: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} .
{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyurmuştur.
وقال بعضُهم: عنى بذلك أنهم كانوا خير أمةٍ أُخْرِجت للناس.
Onlardan bazıları ise: Bununla onların insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olduklarının kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسن في قوله: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ}. قال: قد كان ما تَسْمَعُ مِن الخير في هذه الأمة.
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan naklen O'nun: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız” sözü hakkında anlattı; o şöyle demiştir: Bu ümmette duyduğun hayır mutlaka gerçekleşmiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: نحن آخرُها وأكرمُها على الله.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen anlattı; dedi ki: el-Hasan şöyle derdi: Biz [ümmetlerin] sonuncusu ve Allah katında en keremli olanıyız.
قال أبو جعفر: وأولى هذه الأقوال بتأويل الآيةِ ما قال الحسنُ؛ وذلك أن يعقوب بن إبراهيم حدَّثني قال: ثنا ابن عليةَ، عن بهزِ بن حكيمٍ، عن أبيه، عن جدِّه، قال: سمعتُ رسول الله ﷺ يقولُ: "ألا إنكم وفَّيتم سبعين أمةً، أنتم خيرُها وأكرمُها على الله ".
Ebû Ca'fer der ki: Ayetin tefsirinde bu görüşlerin doğruya en yakın olanı el-Hasan'ın söylediğidir. Zira Ya'kūb b. İbrâhîm bana anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden naklen anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Haberiniz olsun ki siz yetmiş ümmeti tamamladınız; siz onların en hayırlısı ve Allah katında en keremli olanısınız ".
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize haber verdi...
معمرٌ، عن بهزِ بن حكيمٍ، عن أبيه، عن جدِّه، أنه سمِع النبيَّ ﷺ يقولُ في قولِه: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ}. قال: "أنتم تُتِمُّون سبعين أمةً، أنتم خيرُها وأكرمُها على الله" .
Ma'mer, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o dedesinden naklen anlattı; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” sözü hakkında şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Siz yetmiş ümmeti tamamlıyorsunuz; siz onların en hayırlısı ve Allah katında en keremli olanısınız" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: ذكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ قال ذات يومٍ وهو مُسندٌ ظهره إلى الكعبة: "نحن نُكْمِلُ يومَ القيامة سبعين أمةً، نحن آخرُها وخيرُها" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen anlattı; dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün sırtını Kâbe'ye dayamışken şöyle buyurmuştur: "Biz kıyamet gününde yetmiş ümmeti tamamlarız; biz onların sonuncusu ve en hayırlısıyız" .