حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ أيوبَ، عن عبدِ اللهِ بن أبي مُلَيْكَةَ، عن عائشةَ، أنها قالت: قرأ نبيُّ اللهِ ﷺ هذه الآيةَ: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} إلى: {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ}. قالت: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "فإذا رأَيتم الذين يُجادِلُون فيه - أو قال: يَتَجادَلُون فيه - فهم الذين عَنَى اللهُ فاحذَرُوهُمْ". قال مَطَرٌ، عن أيوبَ أنه قال: "فلا تُجالِسُوهم، فهم الذين عَنَى اللهُ فاحْذَرُوهم" .
Bize İbn Abdilâlâ rivayet etti, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: Eyyûb'dan işittim, o Abdullah b. Ebî Müleyke'den, o da Âişe'den nakletti; Âişe dedi ki: Allah'ın Peygamberi ﷺ: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} ayetinden {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ} kavline kadar bu ayeti okudu. Âişe dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Onun hakkında tartışanları -yahut münakaşa edenleri- gördüğünüz zaman, işte onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir, onlardan sakının!” Matar, Eyyûb'dan onun şöyle dediğini rivayet etti: “Onlarla oturup kalkmayın; onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir, onlardan sakının!” .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهاب، قال: ثنا أيوب، عن ابن أبي مُلَيكةَ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِ معناه .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet etti, dedi ki: Bize Eyyûb, İbn Ebî Müleyke'den, o da Âişe'den, o da Peygamber'den ﷺ bunun benzeri bir anlamda nakletti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن أيوبَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o Âişe'den, o da Peygamber'den ﷺ bunun bir benzerini haber verdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَنا الحارثُ، عن أيوبَ، عن ابن أبي مُلَيكةَ عائشةَ زوجِ النبيِّ ﷺ، قالت: قرَأَ رسولُ اللهِ ﷺ هذه الآية: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ} الآية كلها. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُون ما تَشابَهَ منه والذين يُجادِلُون فيه، فهم الذِين عَنَى اللهُ، أولئك الذِين قال اللهُ، فلا
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize el-Hâris, Eyyûb'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşi Âişe'den [naklen] haber verdi; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ} “Sana Kitab’ı indiren O’dur. Ondan bir kısmı muhkem ayetlerdir ki onlar Kitab’ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihlerdir” ayetinin tamamını okudu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ondan müteşabih olanların ardına düşenleri ve onun hakkında münakaşa edenleri gördüğünüzde, işte onlar Allah'ın [ayetinde] kastettiği kimselerdir; Allah'ın [sakındırarak] bildirdiği kimselerdir; artık onlarla...»
تُجالِسُوهم" .
oturmayın!” .
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن يزيدَ بن إبراهيمَ، عن ابن أبي مُلَيكةَ، قال: سمعتُ القاسمَ بنَ محمدٍ يُحَدِّثُ عن عائشةَ، قالت: تلا النبيُّ ﷺ هذه الآيةَ: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ}. ثم قرَأ إلى آخرِ الآياتِ، فقال: "إذَا رأيْتُم الذين يَتَّبِعُون ما تَشابَهَ مِنه، فأولئك الذين سَمَّى اللهُ، فاحْذَرُوهم" .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Yezîd b. İbrâhîm'den, o İbn Ebî Müleyke'den nakletti; İbn Ebî Müleyke dedi ki: el-Kâsım b. Muhammed'i Âişe'den şöyle rivayet ederken işittim; Âişe dedi ki: Peygamber ﷺ: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} “Sana Kitab’ı indiren O’dur” ayetini okudu, sonra ayetlerin sonuna kadar okudu ve şöyle buyurdu: “Ondan müteşabih olanın peşine düşenleri gördüğünüz zaman, işte onlar Allah'ın ismen belirttiği kimselerdir, onlardan sakının!” .
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن حَمَّادِ بن سلَمةَ، عن عبدِ الرحمنِ بن القاسمِ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: نزَع رسولُ اللهِ ﷺ: {فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ} فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "قد حذَّرَكم اللهُ، فإذا رأيتُموهم فاعْرِفوهم" .
Bize Ali b. Sehl rivayet etti, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, Hammâd b. Seleme'den, o Abdurrahman b. el-Kâsım'dan, o babasından, o da Âişe'den nakletti; Âişe dedi ki: Resûlullah ﷺ: {فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ} “ondan müteşabih olanın peşine düşerler” [ayetini] delil getirdi . Ardından Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Allah sizi [onlara karşı] uyarmıştır; onları gördüğünüz zaman kendilerini tanıyın [ve sakının]!” .
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، عن نافعِ بن عمرَ، عن [ابن أَبِي مُلَيْكَةَ، قال: حدَّثتني] عائشةُ، قالت: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إذَا رأَيْتُمُوهُمْ فَاحْذَرُوهُمْ". ثم
Bize Ali rivayet etti, dedi ki: Bize el-Velîd, Nâfi' b. Ömer'den, o da [İbn Ebî Müleyke'den nakletti; İbn Ebî Müleyke dedi ki: Bana] Âişe rivayet etti; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إذَا رأَيْتُمُوهُمْ فَاحْذَرُوهُمْ» «Onları gördüğünüz zaman onlardan sakının!». Sonra
نزَعَ: " {فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ}، ولا يَعْمَلُون بمُحْكَمِه" .
şöyle delil getirdi: “{فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ} ‘Kalplerinde eğrilik bulunanlar, ondan müteşabih olanın peşine düşerler’ ve muhkemiyle amel etmezler” .
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن وهبٍ، قال: أخبَرنا عمِّى، قال: أخبرَني شَبيبُ بنُ سعيدٍ، عن رَوْحِ بن القاسمِ، عن ابن أبي مُلَيكةَ، عن عائشةَ أَنَّ رسولَ اللهِ ﷺ سُئِل عن هذه الآيةِ: {فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}. فقال : "فَإِذَا رأيْتُمُ الذِين يُجادِلُون فيه، فهم الذين عَنَى اللهُ، فاحْذَرُوهم" .
Bana Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb rivayet etti, dedi ki: Bize amcam haber verdi, dedi ki: Bana Şebîb b. Saîd, Ravh b. el-Kâsım'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Âişe'den haber verdi: Resûlullah'a ﷺ şu ayet hakkında soruldu: {فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve tevilini aramak için ondan müteşabih olanın peşine düşerler. Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir; ilimde derinleşenler ise...” Bunun üzerine şöyle buyurdu : “Onun hakkında tartışanları gördüğünüz zaman, işte onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir; onlardan sakının!” .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحَكَمِ، قال: ثنا خالدُ بنُ نِزارٍ، عن نافعٍ، عن ابن أبي مُلَيكةَ، عن عائشةَ في هذه الآيةِ: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} الآية يَتَّبِعُها يَتْلُوها، ثم يقولُ: "فإذا رأيتمُ الذِين يُجادِلُون فيه فاحْذَرُوهم، فهم الذين عَنَى اللهُ".
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid b. Nizâr, Nâfi'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Âişe'den nakletti; Peygamber ﷺ şu ayeti: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ} “Sana Kitab’ı indiren O’dur” ayetini art arda okur, sonra da şöyle buyururdu: “Onun hakkında tartışanları gördüğünüz zaman onlardan sakının; zira onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir.”
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن حَمّادِ بن سلَمةَ، عن ابن أبي مُلَيكةَ، عن القاسمِ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ في هذه الآيةِ: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: "هم الذين سمّاهمُ اللهُ، فإذا رأيْتُموهم فاحْذَرُوهم" .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Hammâd b. Seleme'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o el-Kâsım'dan, o Âişe'den, o da Peygamber'den ﷺ şu ayet hakkında nakletti: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ} “Sana Kitab’ı indiren O’dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab’ın esasıdır” ayetinden ayetin sonuna kadar [okudu]. Buyurdu ki: “Onlar Allah'ın ismen belirttiği kimselerdir; onları gördüğünüz zaman kendilerinden sakının!” .
قال أبو جعفرٍ: والذي يَدُلُّ عليه ظاهرُ هذه الآيةِ أنَّها نزلت في الذين
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu ayetin zahirinin delalet ettiği husus, onun şu kimseler hakkında inmiş olduğudur:
جادَلُوا رسولَ اللهِ ﷺ بمتشابِهِ ما أُنزِلَ إليه من كتابِ اللهِ؛ إمّا في أمرِ عيسى، وإمّا في مُدَّةٍ [أُكْلِه وأُكُل] أُمَّتِه، وهو بأن يكونَ في الذين جادَلُوا رسولَ اللهِ ﷺ متشابِهِه في مدتِه ومدةِ أمتِه أَشبَهُ؛ لأنّ قولَه: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ}. دالٌّ على أن ذلك إخبارٌ عن المدةِ التي أرادُوا عِلْمَها مِن قِبَلِ المتشابِهِ الذي لا يَعْلَمُه إِلا اللهُ، فأَمّا أَمرُ عيسى وأسبابُه ، فقد أَعلمَ اللهُ ذلك نبيَّه محمدًا ﷺ وأُمَّتَه، وبيَّنَه لهم، فمعلومٌ أنه لم يَعْنِ إلا ما كان خفيًّا عن الآحادِ.
Resûlullah ﷺ ile, Allah'ın Kitabı'ndan kendisine indirilen müteşabih ayetler üzerinden tartışan kimseler hakkında inmiştir; bu ya Îsâ'nın durumu hakkında ya da kendisinin ve ümmetinin [hükümranlık ve rızık] süresi hakkındadır. Bunun, Resûlullah ﷺ ile onun ve ümmetinin süresi konusunda Kur'an'ın müteşabihiyle tartışanlar hakkında olması [gerçeğe] daha yakındır. Çünkü Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir” buyruğu, bunun ancak Allah'ın bildiği müteşabih vasıtasıyla onların öğrenmek istedikleri süreye dair bir haber olduğuna delalet etmektedir. Îsâ'nın meselesine ve gerekçelerine gelince , Allah bunu Peygamberi Muhammed'e ﷺ ve ümmetine bildirmiş ve kendilerine açıklamıştır; dolayısıyla [ayetteki ifadenin] ancak tek tek fertlere kapalı kalan hususları kastettiği açıktır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ}.
Allah Teâlâ'nın: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” kavlinin teviline dair görüş.
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ابتغاءَ الشِّرْكِ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı, şirki aramak/istemektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} قال: إرادةَ الشِّرْكِ .
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” [hakkında es-Süddî]: “Şirki istemektir” dedi .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ في قولِه: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ}: يعنى الشِّرْكَ.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den nakletti; O, {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” sözü hakkında şöyle demiştir: Şirki kastetmektedir.
وقال آخرون: معنى ذلك: ابتغاءَ الشُّبُهَاتِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, şüpheleri aramaktır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} قال: الشُّبُهَاتِ، بها أُهْلِكوا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” [hakkında Mücâhid]: “Şüphelerdir; onlar bu yüzden helak edildiler” dedi .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ}: الشُّبُهَاتِ. قال: هلَكوا به.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Mücâhid: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” kavli hakkında: “Şüphelerdir; bu sebeple helak oldular” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} قال: الشُّبُهَاتِ. قال: والشُّبهاتُ ما أُهْلِكُوا به.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” [hakkında]: “Şüphelerdir” dedi ve ekledi: “Şüpheler, kendisi sebebiyle helak edildikleri şeydir.”
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} أي: اللَّبْسِ .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak” yani: Karışıklık [çıkarmak]tır .
وأَوْلَى القولَيْن في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: إرادةَ الشُّبُهاتِ واللَّبْسِ.
Bu konuda iki görüşten doğruya en yakın olanı: Bunun anlamı şüpheleri ve karışıklığı istemektir, diyenin görüşüdür.
فمعنى الكلامِ إذنْ: فأمّا الذين في قلوبِهم مَيْلٌ عن الحقِّ وحَيْفٌ عنه، فيَتَّبِعُون مِن آيِ الكتابِ ما تشابَهَتْ ألفاظُه واحْتُمِل صَرْفه في وجوهِ التأويلاتِ، باحتمالِه المعانيَ المختلِفةَ؛ إرادةَ اللَّبْسِ على نفسِه وعلى غيرِه، احتجاجًا به على باطلِه الذي مال إليه قلبُه، دون الحقِّ الذي أبانه اللهُ، فأَوضَحه
Buna göre sözün anlamı şöyledir: Kalplerinde haktan bir sapma ve meyil bulunan kimselere gelince; onlar, farklı anlamlara gelme ihtimali sebebiyle lafızları birbirine benzeyen ve çeşitli tevil cihetlerine çekilmeye müsait olan Kitap ayetlerine uyarlar. [Bunu da] gerek kendilerini gerekse başkalarını şüphe ve karışıklığa düşürmek arzusuyla ve Allah'ın apaçık kıldığı hakikatin aksine, kalplerinin meylettiği batıl görüşlerine delil getirmek amacıyla [yaparlar].
بالمُحْكَماتِ من آيِ كتابِه.
ve Kitabının muhkem ayetleriyle ortaya koyduğu hakikatin aksine, kalplerinin meylettiği batıl görüşlerine onu delil getirmek için yaparlar.
وهذه الآيةُ وإن كانت نزَلَتْ في من ذكَرْنا أنّها نزَلَتْ فيه مِن أهلِ الشِّرْكِ، فإنه معنيٌّ بها كلُّ مُبتدعٍ في دينِ اللهِ بدعةً، فمالَ قلبُه إليها، تأويلًا منه لبعضِ متشابِهِ آيِ القرآنِ، ثم حاجَّ به وجادَل به أهل الحقِّ، وعدَلَ عن الواضحِ من أدلَّةِ آيِه المُحْكَماتِ؛ إرادةً منه بذلك اللَّبْسَ على أهلِ الحقِّ من المؤمنين، وطلبًا لعِلْمِ تأويلِ ما تشابَهَ عليه مِن ذلك، كائنًا مَن كان، وأيَّ أصنافِ البَدَعة كان؛ من أهلِ النصرانيةِ كان، أو اليهوديّةِ، أو المجوسيّةِ، أو كان سَبَئِيًّا، أو حَرُورِيًّا، أو قَدَريًّا، أو جَهْمِيًّا، كالذي قال ﷺ: "فإذا رأيتُم الذين يُجادِلون به، فهم الذين عَنَى اللهُ فاحْذَروهم".
Bu ayet her ne kadar haklarında indiğini zikrettiğimiz şirk ehli kimseler hakkında inmiş olsa da, Allah'ın dininde bir bidat uyduran, Kur'an ayetlerinin bir kısım müteşabihini [kendi kafasına göre] tevil ederek kalbi o bidate meyleden, sonra da bununla hak ehline karşı delil getirip tartışan ve müminlerden hak ehline karışıklık vermek ve kendisine kapalı gelenin tevilinin bilgisine ulaşmak maksadıyla açık olan muhkem ayetlerin delillerinden sapan herkes bu ayetin kapsamındadır; kim olursa olsun ve bidat ehlinin hangi fırkasından olursa olsun; ister Hristiyan, ister Yahudi, ister Mecûsî, ister Sebeî, ister Harûrî, ister Kaderî, ister Cehmî olsun, tıpkı Resûlullah'ın ﷺ buyurduğu gibi: “Onun hakkında tartışanları gördüğünüz zaman, işte onlar Allah'ın kastettiği kimselerdir, onlardan sakının!”
وكما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا سفيانُ، عن مَعْمَرٍ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، وذُكِر عندَه الخوارجُ وما يَلْقَون عندَ القرآنِ ، فقال: يُؤْمِنون بمُحْكَمِه، ويَهْلِكُون عندَ متشابِهِه. وقرَأ ابن عباسٍ: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} الآية .
Tıpkı bana Yûnus'un rivayet ettiği şu haberde olduğu gibi: Bize Süfyân, Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs'ın yanında Hâricîler ve Kur'an okurken ne hale geldikleri zikredilince şöyle dedi: “Onun muhkemine inanırlar, müteşabihi yüzünden ise helak olurlar.” İbn Abbâs daha sonra: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir...” ayetini okudu.
وإنما قلْنا القولَ الذي ذكَرْنا أنَّه أَوْلَى التأويلَين بقولِه: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ}؛ لأنَّ الذين نزَلتْ فيهم هذه الآيةُ كانوا أهلَ شِرْكٍ، وإنما أرادوا بطلبِ تأويلِ ما طلبوا تأويلَه - اللَّبْسَ على المسلِمين، والاحتجاجَ به عليهم، ليَصُدُّوهم عمّا هم عليه من الحقِّ، فلا معنَى لأَنْ يُقالَ: فعلوا ذلك إرادةَ الشِّرْكِ. وهم قد
Bizim, zikrettiğimiz görüşün O'nun: {ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ} “fitne aramak için” buyruğuna dair iki tevilin en evlası olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü haklarında bu ayetin indiği kimseler zaten şirk ehli idiler. Tevilini aradıkları şeyin tevilini istemekle sadece Müslümanların kafasını karıştırmayı ve onları üzerinde bulundukları haktan alıkoymak için bunu onlara karşı bir delil olarak ileri sürmeyi hedeflemişlerdi. Dolayısıyla, onlar zaten
كانوا مشرِكين.
müşrik iken, bunu şirk koşmayı istedikleri için yaptılar demenin bir anlamı yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ} “ve tevilini aramak için” kavlinin teviline dair görüş.
اختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "التأويل" الذي عنَى اللهُ جلَّ ثناؤه بقولِه: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: الأَجَلُ الذي أرادت اليهودُ أن تَعْرِفَه مِن انقضاءِ مُدَّةِ أمرِ محمدٍ ﷺ وأمرِ أُمّتِه من قِبَلِ الحروفِ المقطَّعةِ من حسابِ الجُمَّلِ كـ {الم}، و {والمص}، و {الر}، و {المر}، وما أَشبهَ ذلك من الآجالِ.
Tevil ehli, Allah Teâlâ'nın: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ} “ve tevilini aramak için” buyruğunda kastettiği "tevil"in anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; Yahudilerin {الم}, {المص}, {الر}, {المر} gibi hurûf-ı mukattaa ve ebced hesabı yoluyla öğrenmek istedikleri Muhammed'in ﷺ davasının ve ümmetinin süresinin sona erme vaktidir ve buna benzer ecellerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: أمّا قولِه: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ}، يعنى: تأويلَه يومَ القيامةِ، إلا اللهُ .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir” kavline gelince; kıyamet günündeki tevilini Allah'tan başkası bilmez, demektir .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: عواقبُ القرآنِ. وقالوا: إنما أرادُوا أن يَعْلَمُوا متى يَجِيءُ ناسخُ الأحكامِ التي كان اللهُ جل ثناؤُه شرَعها لأهلِ الإسلامِ قبلَ مجيئِه، فنسَخ ما قد كان شرَعه قبلَ ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, Kur'an'ın akıbetleridir (nihai neticeleridir). Ve şöyle demişlerdir: Onlar ancak, Allah Teâlâ'nın İslam ehline daha önce teşri kıldığı hükümlerin neshedicisinin ne zaman geleceğini ve daha önce teşri kıldıklarını ne zaman neshedeceğini öğrenmek istemişlerdir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ}: أرادُوا أن يَعْلَمُوا تأويلَ القرآنِ، وهو عواقبُه، قال اللهُ: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ}. وتأويلُه: عواقبُه؛ [متى يأتى] الناسخُ منه فَيَنْسَخَ المنسوخَ.
Musa bana anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] anlattı: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ} “ve onun tevilini aramak [arzusuyla]”: Kur'an'ın tevilini -ki bu onun akıbetleridir (nihai neticeleridir)- bilmek istediler. Allah Teâlâ: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Hâlbuki onun tevilini ancak Allah bilir.” buyurmuştur. Onun tevili, akıbetleridir; yani ondaki nâsihin (hükmü kaldıranın) ne zaman gelip mensûhu (hükmü kaldırılanı) neshedeceğidir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وابتغاء [تأويلِ ما تَشابَهَ] من آيِ القرآنِ يتأوَّلُونه، إذ كان ذا وجوهٍ وتصاريفَ في التأويلاتِ، على ما في قلوبِهم من الزَّيْغِ، وما رَكِبوه من الضَّلالةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, Kur'an ayetlerinden müteşabih olanın tevilini aramak ve ayet farklı tevil ve vecihlere elverişli olduğundan, onu kalplerindeki eğriliğe ve içine düştükleri sapıklığa göre tevil etmektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ}: وذلك على ما رَكبوا من الضّلالةِ في قولِهم : خلَقْنا وقَضَيْنا .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ} “ve tevilini aramak için”: Bu, onların [Kur'an'daki] “yarattık” ve “hükmettik” gibi ifadeleri [üçlü ilah inancına yorarak] içine düştükleri sapıklığa göredir .
والقولُ الذي قاله ابن عباسٍ، من أن ابتغاءَ التأويلِ الذي طلَبه القومُ من المتشابِهِ هو معرفةُ انقضاءِ المدةِ، ووقتِ قيامِ الساعةِ، والذي ذكَرْنا عن السديِّ مِن أنَّهم طلَبوا وأرادُوا معرفةَ وقتِ هوَ جاءٍ قبل مجيئِه، أَوْلَى بالصوابِ، وإن كان السديُّ قد أَغفَل
İbn Abbâs'ın, o topluluğun müteşabih [ayetler]den peşine düştüğü tevilin, [bu ümmetin] süresinin bitişini ve kıyametin kopma vaktini bilmek olduğuna dair söylediği söz ile es-Süddî'den naklettiğimiz, onların gelecek olan bir vaktin bilgisini henüz gelmeden önce bilmek istedikleri ve arzuladıkları yönündeki sözü gerçeğe en yakın olanıdır; her ne kadar es-Süddî gözden kaçırmış olsa da
معنى ذلك من وجهِ صرَفَه إلى حَصْرِه على أن معناه أنَّ القومَ طلَبوا معرفةَ وقتِ مجئِ الناسخِ لما قد أُحْكِمَ قبلَ ذلك.
bunun anlamını yalnızca kavmin daha önce muhkem kılınmış hükümlerin nâsihinin geliş vaktini bilmek istedikleri şeklinde sınırlandırarak yönünü gözden kaçırmış olsa da.
وإنما قلْنا: إنَّ طَلَبَ القومِ معرفةَ الوقتِ الذي هو جاءٍ قبلَ مجيئِه، المحجوبِ عِلْمُه عنهم وعن غيرِهم بمتشابِهِ آيِ القرآنِ، أَوْلَى بتأويلِ قولِه: {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ}؛ لما قد دلَّلْنا عليه قبلُ مِن إخبارِ اللهِ جل ثناؤُه أنَّ ذلك التأويلَ لا يَعلمُه إلا اللهُ، ولا شكَّ أن معنى قولِه: وقَضَيْنا وفَعَلْنا. قد عَلِم تأويلَه كثيرٌ من جَهَلةِ أهلِ الشركِ، فضلًا عن أهلِ الإيمانِ وأهلِ الرُّسوخِ في العلمِ منهم.
Kavmin Kur'an'ın müteşabih ayetleriyle, kendilerinden ve başkalarından bilgisi gizlenmiş olan gelecek bir vaktin gelmeden önce bilgisini aramasının, {وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ} “ve tevilini aramak için” kavlinin teviline daha uygun olduğunu söylememizin sebebi; daha önce de delillendirdiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın bu tevili ancak Allah'ın bileceğini haber vermiş olmasıdır. Şüphe yok ki O'nun “hükmettik” ve “yaptık” sözlerinin anlamını, iman ehlini ve ilimde derinleşenleri bir yana bırakın, şirk ehlinin cahillerinden birçoğu dahi bilmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler” kavlinin teviline dair görüş.
يعنى جل ثناؤُه بذلك: وما يَعلَمُ وقتَ قيامِ الساعةِ، وانقضاءِ مدةِ أُكْلِ محمدٍ وأُمَّتِه، وما هو كائنٌ، إلا اللهُ، دون مَن سواه مِن البشرِ، الذين أمَّلُوا إدراك علمِ ذلك من قِبَلِ الحسابِ والتنجيمِ والكَهانةِ، وأمّا الرّاسخون في العلمِ فيقولون: آمنّا به كلٌّ من عند ربنا. لا يَعْلَمون ذلك، ولكنَّ فضلَ عليهم في ذلك على غيرِهم، العلم بأنَّ الله بأنَّ الله هو العالمُ بذلك، دون مَن سواه مِن خلقِه.
Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Kıyametin kopma vaktini, Muhammed'in ve ümmetinin [dünyadaki] rızık ve ecel süresinin bitişini ve meydana gelecek olayları, hesap, astroloji ve kâhinlik yoluyla bunu öğrenmeyi uman diğer insanlar değil, ancak ve ancak Allah bilir. İlimde derinleşenlere gelince; onlar: “Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” derler. Onlar bunu bilmezler; fakat bu hususta başkalarına karşı üstünlükleri , yaratılmışlarından hiç kimsenin değil, yalnızca Allah'ın bunu bildiğini bilmeleridir .
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، وهل "الرّاسخون" معطوفون على اسمِ "اللهِ"، بمعنى إيجابِ العلمِ لهم بتأويلِ المتشابِهِ، أم هم مُستأنفٌ ذِكْرُهم بمعنى الخبرِ عنهم أنَّهم يقولون: آمنَّا بالمتشابِهِ، وصدَّقْنا أنَّ علمَ ذلك لا يعلمُه إلا اللهُ؟ فقال
Tevil ehli bunun tevilinde ve müteşâbihin teviline dair bilginin onlara da sübut bulması anlamında «er-Râsihûn» [kelimesinin] «Allah» lafzına matuf mu olduğu, yoksa: ‘Biz müteşâbihe inandık ve onun ilmini ancak Allah'ın bileceğini tasdik ettik’ dediklerini haber vermek üzere [söze] yeni bir başlangıç (istînâf) olarak mı zikredildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. [Nitekim onlardan] demiştir
بعضُهم: معنى ذلك: وما يعلمُ تأويلَ ذلك إلا اللهُ وحدَه منفرِدًا بعلمِه، وأمّا الرّاسخون في العلمِ فإنهم ابْتُدِئَ الخبرُ عنهم بأنَّهم يقولون: آمنَّا بالمتشابِهِ والمُحْكَمِ، وأن جميعَ ذلك من عندِ اللهِ.
Bazıları [şöyle] demiştir: Bunun anlamı şudur: Bunun tevilini bilgisinde tek olarak yalnızca Allah bilir. İlimde derinleşenlere gelince; onlar hakkında müteşabihe ve muhkeme inandıklarını, bütün bunların Allah katından olduğunu söylediklerini bildiren yeni bir habere başlanmıştır.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا خالدُ بن نِزارٍ، عن نافعٍ، عن ابن أبي مُلَيكةَ، عن عائشةَ قولَه: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ}. قالت: كان من رسوخِهم في العلمِ أنْ آمَنُوا بمُحْكَمِه ومتشابِهِه، ولم يَعْلَمُوا تأويلَه .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Nizâr, Nâfi‘den, o İbn Ebî Müleyke’den, o da Âişe [radıyallâhu anhâ]’dan Allah Teâlâ’nın: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık’ derler” kavli hakkında rivayet etti; Âişe şöyle demiştir: Onların ilimde derinleşmiş olmalarından ötürü muhkemine de müteşabihine de inandılar, fakat onun tevilini bilemediler .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: كان ابن عباسٍ يقولُ : (وما يَعْلَمُ تَأْوِيلَه إِلَّا اللهُ [ويَقُولُ الراسِخون في العِلْمِ] آمَنَّا به) .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Tâvûs’tan, o da babasından haber verdi; o şöyle demiştir: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle okurdu : (وما يَعْلَمُ تَأْوِيلَه إِلَّا اللهُ [ويَقُولُ الراسِخون في العِلْمِ] آمَنَّا به) “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık’ derler” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني ابن أبي الزنادِ، قال: قال
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Ebi’z-Zinâd haber verdi, dedi ki: Dedi ki:
هشامُ بنُ عُرُوةَ: كان أبي يقولُ في هذه الآيةِ: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: إنَّ الراسخين [في العلم] لا يَعْلَمون تأويلَه، ولكنهم يقولون: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} .
Hişâm b. Urve [şöyle] dedi: Babam şu ayet hakkında: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise...” şöyle derdi: İlimde derinleşenler [onun tevilini] bilmezler, fakat onlar: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” derler .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ، عن أبي نَهِيكِ الأسَديِّ قولَه: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}. فيقولُ : إنكم تَصِلُون هذه الآيةَ، وإنها مقطوعةٌ: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ} - {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}، فانتهى عِلْمُهم إلى قولِهم الذي قالوا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Ebû Nehîk el-Esedî’nin {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti : “Siz bu ayeti birbirine bağlıyorsunuz (vaslediyorsunuz), oysa bu [kısım] kesiktir: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ} “Onun tevilini bilmez...” - {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler”. Böylece onların ilmi söyledikleri bu sözde son bulmuştur .”
حدَّثنا المثنَّى، قال: ثنا ابن دُكَينٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ عثمانَ بن عبدِ اللهِ بن مَوْهَبٍ ، قال: سمِعتُ عمرَ بن عبد العزيز يقولُ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: انتهى عِلْمُ الراسخين في العلمِ بتأويلِ القرآنِ إلى أن قالوا: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İbn Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Osmân b. Abdillâh b. Mevheb anlattı , dedi ki: Ömer b. Abdilazîz’in şöyle dediğini işittim: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler”: İlimde derinleşenlerin Kur'an'ın teviline dair ilmi, onların: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” demelerinde son bulmuştur .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا أَشْهَبُ، عن مالكٍ في قولِه: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ}، قال: ثم ابتدَأ فقال: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}. وليس يَعْلَمون تأويلَه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Eşheb, Mâlik’ten [naklen] O’nun: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Sonra [yeni bir cümleye] başlayarak: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler” buyurdu. Onlar ise onun tevilini bilmezler.”
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: وما يَعلَمُ تأويلَ ذلك إلا اللهُ والراسخون في العلمِ، وهم - مع عِلْمِهم بذلك ورسوخِهم في العلمِ - يقولون: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Bunun tevilini ancak Allah ve ilimde derinleşenler bilir. Onlar -bunu bilmelerine ve ilimde derinleşmiş olmalarına rağmen- şöyle derler: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır”.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ أنه قال: أنا ممن يَعْلَمُ تأويلَه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]’dan rivayet etti; o şöyle demiştir: “Ben onun tevilini bilenlerdenim .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: [يَعْلَمون تأويلَه، و] يقولون: آمنَّا به .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den rivayet etti: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler”: [Onun tevilini bilirler ve] “Ona inandık” derler .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نِجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: يَعْلَمُون تأويلَه، ويقولون: آمَنَّا به .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den rivayet etti: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler”: Onun tevilini bilirler ve: “Ona inandık” derler .
حُدِّثْتُ عن عمّارِ بن الحسنِ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: يَعْلَمون تأويلَه، ويقولُون: آمنَّا به .
Ammâr b. el-Hasan’dan bana nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den rivayet etti: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler”: Onun tevilini bilirler ve: “Ona inandık” derler .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبير: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ} [الذي أرادَ، ما أراد]! {إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} . ثم رَدُّوا تأويلَ المتشابِهِ على ما عرَفوا من تأويلِ المُحْكَمةِ التي لا تأويلَ لأحدٍ فيها إلا تأويلٌ واحدٌ، فاتَّسق بقولِهم الكتابُ، وصدَّق بعضُه بعضًا، فنَفَذتْ به الحُجّةُ، وظهَر به العذرُ، وزاح به الباطلُ، ودُمِغ به الكفرُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o da Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr’den rivayet etti: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ} “[Murat ettiği şeyi, neyi murat ettiğini] {إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} ‘Oysa onun tevilini Allah’tan başkası bilmez. İlimde derinleşenler ise: Ona inandık, derler’”. Sonra onlar, müteşâbihin tevilini , hiç kimse için tek bir tevil dışında başka bir tevil imkânı bulunmayan muhkem ayetlerden bildikleri tevile döndürdüler (ona göre yorumladılar). Böylece onların bu sözüyle Kitap birbiriyle tam bir uyum kazandı, bir kısmı diğer kısmını doğruladı, delil yerine ulaştı, mazeret ortadan kalktı, bâtıl yok oldu ve küfür hezimete uğratıldı .
فمن قال القولَ الأولَ في ذلك، وقال: إِنَّ الراسخين لا يَعْلَمون تأويلَ ذلك، وإنما أخبَر اللهُ عنهم بإيمانِهم وتصديقِهم بأنَّه مِن عندِ اللهِ، فإنه يَرْفَعُ "الرَّاسخين في العلمِ" بالابتداءِ في قولِ البصريِّين، ويَجعَلُ خبره {يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ}. وأمّا في قولِ بعضِ الكوفيِّين فبالعائِدِ مِن ذكرِهم في: {يَقُولُونَ}. وفى قولِ بعضِهم بجملةِ الخبرِ عنهم وهى {يَقُولُونَ}. ومَن قال القولَ الثانيَ، وزعَم أنَّ الراسخين في العلمِ يَعلَمُون تأويلَه، عطَف بـ"الرَّاسخين" على اسمِ "اللهِ"، فرفعَهم بالعطفِ عليه.
Bu konuda birinci görüşü savunan ve “İlimde derinleşenler bunun tevilini bilmezler; Allah Teâlâ sadece onların buna inandıklarını ve bunun Allah katından olduğunu tasdik ettiklerini haber vermiştir” diyen kimse, Basralıların kavline göre “er-râsihûne fi’l-ilm” lafzını ibtida (mübteda olma) sebebiyle merfu kılar ve onun haberini {يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “‘Biz ona inandık’ derler” cümlesi yapar. Bazı Kûfelilerin kavline göre ise {يَقُولُونَ} fiilindeki onlara dönen zamir (âid) sebebiyle; bazılarının kavline göre ise onlardan haber veren {يَقُولُونَ} haber cümlesi sebebiyle merfudur. İkinci görüşü savunan ve ilimde derinleşenlerin onun tevilini bildiklerini ileri süren kimse ise “er-râsihûn” lafzını “Allah” ismine atfeder ve böylece atıf sebebiyle onları merfu yapar.
والصوابُ عندنا في ذلك أنهم مرفوعون بجملةِ خبرِهم بعدَهم، وهو: {يَقُولُونَ}؛ لما قد بَيَّنَّا قبلُ مِن أنهم لا يَعلَمون تأويلَ المتشابِهِ الذي ذكَره اللهُ ﷿ في هذه الآيةِ، وهو فيما بلَغنى مع ذلك في قراءةِ أُبَيٍّ: (ويقولُ الرَّاسِحُونَ في العِلْمِ). كما ذكَرْناه عن ابن عباسٍ أنه كان يقرؤُه. وفي قراءةِ عبدِ اللهِ: (إِنْ
Bu hususta bize göre doğru olan [görüş], kendilerinden sonra gelen haber cümlesiyle —ki o da: {يَقُولُونَ} “derler” [kelimesidir]— merfu olduklarıdır. Zira Allah azze ve celle’nin bu ayette zikrettiği müteşâbihin tevilini onların bilmediklerini daha önce açıklamıştık. Bununla birlikte bana ulaştığına göre —İbn Abbâs’tan da böyle okuduğunu zikrettiğimiz üzere— Übey’in kıraatinde bu [kısım]: “(Ve [şöyle] der ilimde derinleşmiş olanlar)” şeklindedir. Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde ise: “(Şüphesiz
تأْوِيلُهُ إِلَّا عندَ اللهِ، والرَّاسِخُونَ فِي العِلْمِ يَقُولُونَ) .
تأْوِيلُهُ إِلَّا عندَ اللهِ، والرَّاسِخُونَ فِي العِلْمِ يَقُولُونَ) “Onun tevili ancak Allah katındadır. İlimde derinleşenler ise derler” .
وأمّا معنى التأويلِ في كلامِ العربِ، فإنَّه التفسيرُ والمَرْجِعُ والمَصِيرُ، وقد أَنشَدَ بعضُ الرواةِ بيتَ الأَعْشَى :
Arap kelamında tevilin anlamına gelince; o tefsir (açıklama), merci (dönüş yeri) ve masîr (varış noktası) demektir. Bazı râviler el-A‘şâ’nın şu beytini inşad etmişlerdir :
على أنَّها كانت تَأَوَّلُ حُبِّها … تَأَوَّلَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فَأَصْحَبَا
Şu var ki onun sevgisinin akıbeti (sonucu), ilkbaharda doğan erkek deve yavrusunun [büyüyüp anasına] boyun eğmesi gibi oldu .
وأصلُه: مِن آلَ الشيءُ إلى كذا، إذا صارَ إليه ورجَع، يَئُولُ أَوْلًا، وأَوَّلْتُه أَنا صيَّرْتُه إليه.
Bunun aslı; bir şey bir şeye dönüp vardığında kullanılan “âle’ş-şey’u ilâ kezâ / yeûlu evlen” (şey şuna vardı/döndü) ifadesindendir. “Evveltu hü ene” ise “Onu ona vardırdım/döndürdüm” demektir.
وقد قيل: إِنَّ قولَه: {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} [النساء: ٥٩] أي: جَزاءً، وذلك أن الجزاءَ هو المعنى الذي آل إليه أمرُ القومِ، وصار إليه.
Allah Teâlâ’nın: {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} “ve sonuç bakımından daha güzeldir” [en-Nisâ: 59] kavlinin “ceza (karşılık) bakımından [daha güzeldir]” anlamına geldiği söylenmiştir; çünkü karşılık, kavmin işinin vardığı ve neticelendiği manadır.
ويَعنِى بقولِه: تَأَوُّلُ حُبِّها: تفسيرُ حبِّها ومرجعُه. وإنما يُريدُ بذلك أنَّ حبَّها كان صغيرًا في قلبِه، فآلَ مِن الصِّغَرِ إلى العِظَمِ، فلم يَزَلْ يَنْبُتُ حتى أَصْحَبَ فصار قديمًا، كالسَّقْب الصغيرِ الذي لم يَزَلْ يَشِبُّ حتى أَصْحَبَ فصار كبيرًا مثلَ أُمِّه.
Şair “teevvülü hubbihâ” sözüyle, sevgisinin açıklaması ve akıbetini kastetmektedir. Bununla sadece, onun sevgisinin kalbinde küçük olduğunu, sonra küçüklükten büyüklüğe evrildiğini; nihayet büyüyüp kökleşerek, tıpkı büyüyüp anası gibi koca bir deve haline gelen küçük bir deve yavrusu (sakb) gibi olduğunu anlatmak istemiştir.
وقد يُنْشَدُ هذا البيتُ:
Bu beyit bazen şöyle de okunur (inşad edilir):
على أنَّها كانتْ تَوَابَعُ حُبِّها … تَوَالِيَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فَأَصْحَبَا
Şu var ki onun sevgisinin ardı sıra gelenler, ilkbaharda doğan erkek deve yavrusunun [anasını] takip edip boyun eğmesi gibi oldu.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık’ derler” kavlinin teviline dair görüş.
يعنى بالرَّاسخين في العلمِ العلماءَ الذين قد أَتْقَنُوا عِلْمَهِم، ووَعَوْه فَحَفِظُوه حِفْظًا لا يَدْخُلُهم في معرفتِهم وعلمِهم بما علِموه شكٌّ ولا لَبْسٌ، وأصلُ ذلك مِن رُسوخِ الشيءِ في الشيءِ، وهو ثبوتُه ووُلُوجُه فيه، يقالُ منه: رسَخ الإيمانُ في قلبِ فلانٍ، فهو يَرْسَخُ رَسْخًا ورُسُوخًا.
“İlimde derinleşenler” ile ilimlerini sağlamlaştırmış, onu iyice kavrayıp biledikleri hususlarda kendilerine hiçbir şüphe ve karışıklık girmeyecek şekilde muhafaza etmiş olan âlimler kastedilmektedir. Bunun aslı, bir şeyin başka bir şeyin içinde yerleşip sağlamlaşması (rusûh) kökünden gelir; bu da onun sabit olması ve içine iyice nüfuz etmesidir. Buradan hareketle: “İman falanın kalbinde kökleşti” denir ki bu “yarsehu reshân ve rusûhan” [şeklinde çekilir].
وقد رُوِيَ في نعتِهم خبرٌ عن النبيِّ ﷺ، وهو ما حدَّثنا موسى بنُ سَهْلٍ الرَّمْليُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا فَيَّاضُ بنُ محمدٍ الرَّقِّيُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن يزيدَ بن آدمَ، عن أبي الدَّرْداءِ وأبى أُمامةَ، قالا: سُئِل رسولُ الله ﷺ: مَن الراسخُ في العلمِ؟ قال: "مَن بَرَّتْ يمينُه، وصدَق لسانُه، واستقام به قلبُه، وعفَّ بطنُه، فذلك الراسخُ في العلمِ" .
Onların vasfı hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den bir haber rivayet edilmiştir; o da şudur: Bize Mûsâ b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Feyyâd b. Muhammed er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd b. Âdem, Ebû’d-Derdâ ve Ebû Ümâme’den nakletti; onlar şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e: “İlimde derinleşen kimdir?” diye soruldu. Buyurdu ki: “Yemini doğru çıkan, dili doğru söyleyen, kalbi istikamet üzere olan ve karnı haramdan korunan kimse; işte ilimde derinleşen odur” .
حدَّثني المثنَّى وأحمدُ بنُ الحسنِ الترمذيُّ، قالا: ثنا نُعيم بنُ حمّادٍ، قال: ثنا فَيَاضٌ الرَّقِّيُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يَزِيدَ الأَوْدِيُّ - قال: وكان أَدركَ أصحابَ رسولِ الله ﷺ - قال: حدَّثنا أنسُ بن مالكٍ وأبو أُمامةَ وأبو
Bana el-Müsennâ ve Ahmed b. el-Hasan et-Tirmizî anlattı, dediler ki: Bize Nuaym b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Feyyâd er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Yezîd el-Evdî anlattı -[râvî] dedi ki: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabına yetişmişti- dedi ki: Bize Enes b. Mâlik, Ebû Ümâme ve Ebû
الدَّرْداءِ، أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ سُئِل عن الراسخين في العلمِ، فقال: "مَن بَرَّتْ يمينُه، وصدَق لسانُه، واستقام به قلبه، وعفَّ بطنُه وفرجُه، فذلك الراسخُ في العلمِ" .
Derdâ anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ilimde derinleşenler hakkında soruldu; O da şöyle buyurdu: “Yemini doğru çıkan, dili doğru söyleyen, kalbi istikamet üzere olan, karnı ve iffeti haramdan korunan kimse; işte ilimde derinleşen odur” .
وقد قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ: إنما سمَّى اللهُ ﷿ هؤلاء القومَ الراسخين في العلمِ، بقولِهم: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}.
Tevil ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle bu topluluğu ancak: {آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” demeleri sebebiyle ilimde derinleşenler olarak isimlendirmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} قال: الراسخون الذين يقولون: آمنًّا به كلٌّ من عندِ ربِّنا .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o Câbir’den, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]’dan rivayet etti; o: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık’ derler” kavli hakkında şöyle demiştir: İlimde derinleşenler: “Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır” diyen kimselerdir .
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: هم المؤمنون، فإنهم يقولون: {آمَنَّا بِهِ} بناسخِه ومنسوخِه {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler”: Onlar müminlerdir; çünkü onlar onun nâsihine de mensûhuna da {آمَنَّا بِهِ} “Biz ona inandık”, {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “hepsi Rabbimiz katındandır” derler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ: قال ابن عباسٍ: قال عبدُ اللهِ بنُ سَلَامٍ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: وعِلْمُهم قولهم. قال ابن جُريجٍ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} وهم
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] dedi ki: Abdullah b. Selâm [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler”: Onların ilmi, [bu] sözleridir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık’ derler”; onlar...
الذين يقولون: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا} ويقولون: {رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ} الآية.
{رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا} “Rabbimiz! Kalplerimizi eğriltme” diyen ve {رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ} “Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında hiçbir şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın” ayetini söyleyen kimselerdir.
وأما تأويل قوله: {يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ}. فإنه يعنى أن الراسخين في العلمِ يقولون: صدَّقْنا بما تشابَهَ من آيِ الكتابِ، وأنَّه حقٌّ وإن لم نَعْلَمْ تأويلَه.
Allah Teâlâ’nın: {يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “‘Biz ona inandık’ derler” kavlinin teviline gelince; bu, ilimde derinleşenlerin şöyle dedikleri anlamına gelir: “Kitabın müteşabih olan ayetlerini tasdik ettik; tevilini bilmesek de onun hak olduğuna inandık.”
وقد حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سلَمةُ بنُ نُبَيْطٍ، عن الضّحّاكِ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} قال: المُحْكَمُ والمتشابِهُ.
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. Nübeyt, ed-Dahhâk’tan rivayet etti: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık’ derler” kavli hakkında: “Muhkemi ve müteşabihi [kastetmektedir]” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}.
Allah Teâlâ'nın: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Hepsi Rabbimiz katındandır” kavlinin teviline dair görüş.
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}: كلُّ المُحْكَمِ من الكتابِ والمتشابِهِ منه من عندِ ربِّنا، وهو تنزيلُه ووَحْيُه إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ.
Allah Teâlâ: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Hepsi Rabbimiz katındandır” kavliyle şunu kastetmektedir: Kitabın muhkemi de müteşabihi de bütünüyle Rabbimiz katındandır; o, O'nun peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e indirdiği vahiy ve tenzilidir.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} [قال: يعنى ما نُسِخ منه وما لم يُنْسَخُ .
Nitekim bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o Câbir’den, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]’dan Allah Teâlâ’nın: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Hepsi Rabbimiz katındandır” kavli hakkında rivayet etti; [o şöyle dedi: Ondan neshedileni de neshedilmeyeni de kastetmektedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ}: والراسخون في العلم قالوا: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}] آمَنُوا بمتشابِهِه، وعمِلوا بمُحْكَمِه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah Teâlâ’nın: {وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ} “Onun tevilini ancak Allah bilir” kavli hakkında rivayet etti: İlimde derinleşenler dediler ki: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Hepsi Rabbimiz katındandır”] Müteşabihine iman ettiler, muhkemiyle de amel ettiler.
حُدِّثْتُ عن عمّارِ بن الحسنِ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ قولَه: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} يقولون: المُحْكَمُ والمتشابِهُ من عندِ اللهِ .
Ammâr b. el-Hasan’dan bana nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den Allah Teâlâ’nın: {كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “Hepsi Rabbimiz katındandır” kavli hakkında rivayet etti; onlar: “Muhkem de müteşabih de Allah katındandır” derler .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا}: نُؤْمِنُ بالمُحْكَمِ ونَدِينُ به، ونُؤْمِنُ بالمتشابِهِ ولا نَدِينُ به، وهو من عندِ اللهِ كلُّه .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]’dan nakletti: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا} “İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler” kavli hakkında şöyle demiştir: Muhkemi tasdik eder ve onunla amel ederiz; müteşabihi de tasdik ederiz fakat onunla amel etmeyiz, hepsi Allah katındandır .
حدَّثنا يحيى بن أبى طالبٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبَرنا جُويبرٌ، عن الضّحّاكِ في قولِه: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}: يَعْمَلُونَ به، يقولون: نَعْمَلُ بالمُحْكَمِ ونُؤْمِنُ به، ونُؤْمِنُ بالمتشابِهِ ولا نَعْمَلُ به، وكلٌّ من عندِ ربِّنا .
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk’tan Allah Teâlâ’nın: {وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ} “İlimde derinleşenler” kavli hakkında haber verdi: Onunla amel ederler ; şöyle derler: “Muhkemle amel eder ve ona inanırız; müteşabihe de inanırız fakat onunla amel etmeyiz; hepsi Rabbimiz katındandır” .
واختلَف أهلُ العربيةِ في حكمِ "كلّ" إذا أُضْمِرَ فيها؛ فقال بعضُ نحويِّي البصريِّين: إنما جاز حذفُ المرادِ الذي كان معها، الذي "الكُلُّ" إليه مضافٌ في هذا الموضعِ؛ لأنها اسمٌ، كما قال: {إِنَّا كُلٌّ فِيهَا} [غافر: ٤٨] بمعنى: إِنَّا كلُّنا فيها. قال: ولا يكونُ "كلٌّ" مُضْمَرًا [فيها وهي صفةٌ، لا يقالُ: مَرَرْتُ بالقومِ كلٍّ. وإنما يكونُ فيها مُضْمَرٌ] إذا جعلْتَها اسمًا، لو كان: إنّا كلًّا فيها، على الصفةِ، لم يَجُز؛ لأنَّ الإضمارَ فيها ضعيفٌ، لا يَتَمَكَّن في كلِّ مكانٍ.
Arap dili âlimleri, “küll” (كلّ) kelimesinde [muzafun ileyh olan zamir] muzmer (gizli) kılındığındaki hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Bu makamda “küll” kelimesinin kendisine muzaf olduğu ve onunla birlikte kastedilen şeyin hazfedilmesi ancak isim olduğu için caiz olmuştur ; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّا كُلٌّ فِيهَا} “Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz” [el-Mü'min/Gâfir: 48] buyurmuştur ki bu “Şüphesiz hepimiz (küllünâ) onun içindeyiz” demektir. Şöyle dedi: “Küll” kelimesi sıfat olduğunda [onda zamir] muzmer olamaz; “Merartü bi’l-kavmi küllin” denilmez. Onda zamir ancak onu isim yaptığında gizlenebilir; şayet sıfat kastedilerek “İnnâ küllen fîhâ” denilseydi caiz olmazdı; çünkü onda zamirin gizlenmesi zayıftır, her yerde geçerli olmaz.
وكان بعضُ نحويِّي الكوفيِّين يَرَى الإضمارَ فيها وهي صفةٌ أو اسمٌ سواءً؛ لأنه غيرُ جائزٍ أَن يُحْذَفَ ما بعدَها عندَه إلا وهى كافيةُ بنفسها عمّا كانت تُضاف إليه من
Kûfeli nahivcilerden bazıları ise sıfat veya isim olması farksız olmak üzere onda [zamirin] muzmer (gizli) kılınmasını bir (aynı hükümde) görürdü; çünkü ona göre kendisinden sonra gelen şeyin hazfedilmesi, ancak daha önce muzaf kılındığı
المُضْمَرِ، وغيرُ جائزٍ أن تكونَ كافيةً منه في حالٍ، ولا تكونَ كافيةً في أُخْرَى. وقال: سبيلُ "الكلِّ" و"البعضِ" في الدَّلالةِ على ما بعدَهما بأنفسِهما وكفايتِهما منه بمعنًى واحدٍ في كلِّ حالٍ، صفةً كانت أو اسمًا.
muzmer (zamir) yerine bizzat kâfi gelmesi şartıyla caizdir; bir durumda ondan müstağni olup başka bir durumda kâfi gelmemesi ise caiz değildir. Şöyle dedi: Sıfat olsun isim olsun her halükârda “el-küll” (bütün) ve “el-ba‘d” (bazı) kelimelerinin kendilerinden sonraki şeye bizzat delalet etme ve onun yerine kâfi gelme usulü tek bir anlama dayanır.
وهذا القولُ الثاني أَوْلَى بالقياسِ؛ لأنها إذا كانت كافيةً بنفسِها مما حُذِف منها في حالٍ لدلالتها عليه، فالحكم فيها أنها كلَّما وُجدَتْ دالَّةً على ما بعدها، فهى كافيةٌ منه.
Bu ikinci görüş kıyasa daha uygundur; zira bir durumda [muzafun ileyh olan zamire] delalet etmesinden ötürü kendisinden hazfedilen şey yerine bizzat kâfi geliyorsa, hakkındaki hüküm; kendisinden sonrakine delalet ettiği her durumda onun yerine kâfi gelmesidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ}.
Allah Teâlâ’nın: {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ} “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” kavlinin tefsiri.
يعنى بذلك جل ثناؤُه: وما يَتَذَكَّرُ ويَتَّعِظُ ويَنزَجِرُ عن أن يقولَ في متشابِهِ آي كتابِ اللهِ ما لا علمَ له به، إلا أولو العقولِ والنُّهَى.
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah’ın Kitabı’nın müteşabih ayetleri hakkında bilgisi olmadığı şeyi söylemekten ancak akıl ve idrak sahipleri düşünüp öğüt alır ve vazgeçer.