وقد حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ} يقولُ: وما يَذَّكَّرُ في مثل هذا، يعني: في ردِّ تأويلِ المتشابِهِ إلى ما قد عُرِف من تأويلِ المُحْكَمِ، حتى يَتَّسِقا على معنًى واحدٍ، إلا أولو الألبابِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o da Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr’den nakletti: {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ} “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” kavli hakkında şöyle demiştir: Böylesi bir konuda, yani tek bir anlama uygun hale gelinceye dek müteşabihin tevilini muhkemin bilinen teviline döndürme hususunda ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٨)}.
Allah Teâlâ’nın: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٨)} “‘Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma ve katından bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz sen çok bağışlayansın’ [derler]” kavlinin tefsiri.
يَعنى بذلك جل ثناؤُه أن الرَّاسخين في العلمِ يقولون: آمَنَّا بما تشابَهَ من آي كتابِ اللهِ، وإنه هو والمُحْكَمُ من آيِه من تنزيلِ ربِّنا ووَحْيِه. ويقولون أيضًا:
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla, ilimde derinleşmiş olanların (râsihûn) şöyle dediklerini kastetmektedir: Allah’ın Kitabı’nın müteşabih olan ayetlerine iman ettik; şüphesiz o da [Kitap’ın] muhkem ayetleri de Rabbimizin indirmesi ve O’nun vahyindendir. Onlar ayrıca şöyle derler:
{رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} يعنى أنهم يقولون - رغبةً منهم إلى ربِّهم في أن يَصْرِفَ عنهم ما ابْتُلي به الذين زاغَتْ قلوبُهم من اتِّباعِ متشابهِ آيِ القرآنِ؛ ابتغاءَ الفتنةِ وابتغاءَ تأويلِه الذي لا يعلمُه غيرُ اللهِ -: يا ربَّنا، لا تجعلْنا مثلَ هؤلاء الذين زاغَتْ قلوبُهم عن الحقِّ، فَصَدُّوا عن سبيلِك؛ {لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا}: لا تُمِلها فتَصْرِفَها عن هُداك، {بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} له، فوفَّقْتَنا للإيمانِ بمُحكَمِ كتابِك ومتشابِهِه، {وَهَبْ لَنَا} يا ربَّنَا، {مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً} يعني: من عندِك رحمةً. يعنى بذلك: هَبْ لنا من عندِك توفيقًا وثباتًا للذى نحن عليه مِن الإقرارِ بمُحكَمِ كتابِك ومتشابِهِه، {إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} يعنى: إِنَّك أنت المُعْطِى عبادَك التوفيقَ والسدادَ للثباتِ على دينِك، وتصديقِ كتابِك ورسلِك.
{رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma”. Yani onlar —kalplerinde eğrilik olanların fitne çıkarmak ve tevilini ancak Allah’ın bildiği şeyin tevilini aramak gayesiyle Kur’an’ın müteşabih ayetlerine uymakla sınandıkları bu fitneden kendilerini uzak tutması hususunda Rablerine yönelerek— şöyle derler: Ey Rabbimiz! Bizi kalpleri haktan sapıp da senin yolundan alıkonan bu kimseler gibi kılma; {لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا} “kalplerimizi saptırma”, yani onları meylettirip hidayetinden çevirme; sana hidayet ettikten sonra {بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} “bizi hidayete erdirdikten sonra”, Kitabının muhkemine de müteşabihine de inanmaya bizi muvaffak kıldıktan sonra; {وَهَبْ لَنَا} “ve bize bağışla” ey Rabbimiz, {مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً} “katından bir rahmet”, yani kendi katından bir rahmet bağışla. Bununla; Kitabının muhkemini ve müteşabihini ikrar etmek üzere üzerinde bulunduğumuz hal üzere katından bize bir muvaffakiyet ve sebat bağışla, [demek isterler]. {إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} “Şüphesiz sen çok bağışlayansın”, yani kullarına dininde sebat göstermeleri, Kitabını ve peygamberlerini tasdik etmeleri için muvaffakiyet ve istikamet ihsan eden ancak sensin.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزبيرِ: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا}. أي: لا تُمِلْ قلوبَنا وإن مِلْنا بأحداثِنا ، {وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً} .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o da Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr’den nakletti: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma”, yani amellerimizle [yoldan] sapsak bile kalplerimizi meylettirme , {وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً} “ve katından bize bir rahmet bağışla” .
وفي مدحِ اللهِ جل ثناؤُه هؤلاء القومَ بما مدَحهم به - مِن رغبتِهم إليه في ألا يُزِيغَ قلوبَهم، وأن يُعْطِيَهم رحمةً منه؛ معونةً لهم للثباتِ على ما هم عليه من حسنِ البصيرةِ بالحقِّ الذي هم عليه مُقيمون - ما أبان عن خطأِ قولِ الجهَلةِ من القَدَريّةِ: إنَّ إزاغةَ اللهِ قلبَ مَن أَزاغَ قلبَه مِن عبادِه عن طاعتِه، وإمالتَه له عنها، جوْرٌ؛ لأن
Şânı yüce olan Allah’ın bu topluluğu; kalplerini saptırmaması ve üzerinde sebat ettikleri hakka dair güzel basiret üzere sebat göstermelerine bir yardım olmak üzere kendilerine katından bir rahmet bağışlaması hususunda O’na yönelmeleri sebebiyle övmesinde, Kaderiyye’nin cahillerinin: "Allah’ın, kullarından kalbini saptırdığı kimsenin kalbini Kendisine itaatten saptırması ve onu bundan meylettirmesi bir haksızlıktır/zulümdür" şeklindeki sözlerinin yanlışlığını açıkça ortaya koyan [bir delil] vardır; çünkü
ذلك لو كان كما قالوا لكان الذين قالوا: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} بالذمِّ أَوْلَى منهم بالمدحِ؛ لأن القولَ لو كان كما قالوا، لكان القومُ إنما سأَلوا ربَّهم بمسألتِهم إيَّاه ألَّا يُزِيغَ قلوبَهم، ألا يَظْلِمَهم ولا يجورَ عليهم، وذلك من السائلِ جَهْلٌ؛ لأن الله جل ثناؤُه لا يَظْلِمُ عبادَه، ولا يجورُ عليهم، وقد أَعلمَ عبادَه ذلك، ونفاه عن نفسِه بقولِه: {وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} [فصلت: ٤٦]. ولا وجْهَ لمسألتِه أن يكونَ بالصفةِ التي قد أخبرَهم أنه بها. وفي فسادِ ما قالوا من ذلك الدليلُ الواضحُ على أنَّ عَدْلًا من اللهِ ﷿ إزاغةُ مَن أَزَاغ قلبَه من عبادِه عن طاعتِه، فلذلك استحقَّ المدحَ مَن رَغِب إليه في أن لا يُزِيغَه، لتوجيهِه الرغبةَ إلى أهلِها، ووضعِه مسألتَه مَوْضِعَها، مع تظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ برغبتِه إلي ربِّه في ذلك، مع محَلِّه منه وكرامتِه عليه.
Eğer durum onların dediği gibi olsaydı, {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma” diyen kimseler övülmekten ziyade kınanmaya layık olurlardı; çünkü söz onların dediği gibi olsaydı, o topluluk Rablerinden kalplerini saptırmamasını istemekle O’ndan kendilerine zulmetmemesini ve haksızlık yapmamasını istemiş olurlardı. Bu ise isteyen kimse açısından bir cehalettir; zira şânı yüce olan Allah kullarına zulmetmez ve onlara haksızlık yapmaz. Nitekim bunu kullarına bildirmiş ve: {وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] buyurarak bunu zatından nefyetmiştir. Dolayısıyla Allah’tan, kullarına zaten sahip olduğunu bildirdiği bir sıfatta olmasını istemenin hiçbir izahı yoktur. Onların bu sözünün tutarsızlığı, Allah azze ve celle’nin kullarından kalbini saptırdığı kimseyi itaatten saptırmasının O’nun bir adaleti olduğuna açık bir delildir. İşte bu yüzden, dileğini ehline yönelttiği ve duasını yerli yerine koyduğu için, kalbini saptırmaması hususunda O’na yönelen kimse övgüyü hak etmiştir. Kaldı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in, Allah katındaki yüksek makamına ve ikramına rağmen bu hususta Rabbine niyazda bulunduğuna dair rivayetler de birbirini teyit etmektedir.
حدَّثنا أبو كرُيبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن عبدِ الحميدِ بن بَهْرامَ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عن أُمِّ سلَمةَ، أن رسولَ اللِه ﷺ قال: "يا مُقَلِّبَ القلوبِ ثَبِّتْ قلبي على دِينِك". ثم قرَأ: {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} إلى آخرِ الآيةِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Abdülhamîd b. Behrâm’dan, o Şehr b. Havşeb’den, o da Ümmü Seleme’den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey kalpleri evirip çeviren [Allahım]! Kalbimi dinin üzere sabit kıl” buyurmuş, sonra ayetin sonuna kadar {رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا} “Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırma...” [ayetini] okumuştur .
"حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن عبدِ الحميدِ بن بَهْرامَ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عن أسماءَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Abdülhamîd b. Behrâm’dan, o Şehr b. Havşeb’den, o Esmâ’dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den benzerini nakletti.
حدَّثنا المثنَّى، قال: ثنا الحَجّاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَهْرامَ
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Abdülhamîd b. Behrâm anlattı
الفَزاريُّ، قال: ثنا شهرُ بنُ حَوْشَبٍ، قال: سَمِعْتُ أَمَّ سلمةَ تحدِّثُ أن رسولَ اللهِ ﷺ كان يُكْثِرُ في دعائِه أن يقولَ: "اللهمَّ مُقَلِّبَ القلوبِ ثَبِّتْ قلبى على دينِك". قالت: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، وإنَّ القلبَ لَيُقَلَّبُ؟ قال: "نعم، ما خَلَقَ اللهُ من بشرٍ من بنى آدمَ إِلَّا إِنَّ : قلبَه بين إِصْبَعَين مِن أصابِعه، فإن شاء أقامَه، وإن شاء أَزاغَه، فنسألُ الله رَبَّنا ألا يُزِيغَ قلوبَنا بعدَ إِذْ هَدَانا، ونسألُه أَن يَهَبَ لنا من لَدُنْهُ رحمةً، إنه هو الوَهّابُ". قالت: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، ألا تُعَلِّمُني دعوةً أدعو بها لنفسِى؟ قال: "بلى ، قوله: اللهمَّ رَبَّ النبيِّ محمدٍ، اغفِرْ لي ذنبي، وأَذْهِبْ غيظَ قلبي، وأَجرْنِى من مُضِلَّاتِ الفِتَنِ" .
el-Fezârî anlattı, dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb anlattı, dedi ki: Ümmü Seleme’yi şöyle anlatırken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem duasında sıkça şöyle derdi: “Allahım, ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.” [Ümmü Seleme] dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, kalp gerçekten evrilip çevrilir mi?” dedim. Şöyle buyurdu: “Evet, Allah’ın Âdemoğullarından yarattığı her insanın mutlaka kalbi O’nun [kudret] parmaklarından iki parmağı arasındadır; dilerse onu dosdoğru tutar, dilerse saptırır. Biz de Rabbimiz Allah’tan, bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırmamasını ve katından bize bir rahmet bağışlamasını dileriz; şüphesiz O çok bağışlayandır.” Dedim ki: “Ey Allah’ın Resûlü, kendim için dua edeceğim bir dua bana öğretmez misin?” Şöyle buyurdu: “Elbette , şöyle de: ‘Peygamber Muhammed’in Rabbi olan Allahım! Günahımı bağışla, kalbimin öfkesini gider ve beni saptırıcı fitnelerden koru’” .
حدَّثني محمدُ بنُ منصورٍ الطُّوسي، قال: ثنا محمد بن عبدِ اللهِ الزُّبيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ يُكْثِرُ أن يقولَ: "يا مُقَلِّبَ القلوبِ ثَبِّتْ قلبي على دينِك". فقال له بعضُ أهله: تَخافُ علينا وقد آمنَّا بك وبما جِئْتَ به؟ قال: "إنَّ القلبَ بين إِصْبَعَين مِن أَصَابِعِ الرحمنِ ﵎، يقولُ بهما هكذا". وحرَّك أبو أحمدَ إصْبَعَيْه. قال أبو جعفرٍ: وإنَّ الطُّوسيَّ وسَقَ بين إِصْبَعَيْه.
Bana Muhammed b. Mansûr et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Ebû Süfyân’dan, o da Câbir’den [naklen] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çokça şöyle derdi: «Ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.» Ailesinden biri ona: "Biz sana ve senin getirdiklerine iman etmişken bizim hakkımızda korkuyor musun?" dedi. Şöyle buyurdu: «Şüphesiz kalp, Rahmân celle celâlühû’nun parmaklarından iki parmak arasındadır, onları şöyle yapar.» Ebû Ahmed iki parmağını hareket ettirdi. Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: et-Tûsî iki parmağını birbirine bitiştirdi.
حدَّثني سعيدُ بنُ يحيى الأُمويُّ، قال: ثنا أبو معاويةَ، قال: ثنا الأعمشُ، عن أبي سفيانَ، عن أنسٍ، قال: كان رسول اللهِ ﷺ كثيرًا ما يقولُ: "يا مُقَلِّبَ القُلوبِ ثَبِّتْ قلبى على دينِك". قلنا: يا رسولَ اللهِ، قد آمنَّا بك، وصدَّقْنا بما جئتَ به، فتَخافُ علينا؟ قال: "نعم، إِنَّ القُلوبَ بين إِصْبَعَين من أصابعِ اللهِ، يُقَلِّبُها ﵎" .
Bana Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş, Ebû Süfyân’dan, o da Enes’ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çok defa şöyle derdi: “Ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.” Dedik ki: “Ey Allah’ın Resûlü, biz sana iman ettik ve getirdiklerini tasdik ettik; bizim hakkımızda korkuyor musun?” Şöyle buyurdu: “Evet, şüphesiz kalpler Allah’ın parmaklarından iki parmak arasındadır, celle senâuh onları evirip çevirir ” .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكَمِ، قال: ثنا بشرُ بنُ بكرٍ، وحدثنى عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا [أيوبُ بنُ بشرٍ، جميعًا] عن ابن جابرٍ، قال: سَمِعْتُ بُسْرَ بنَ عُبيدِ اللهِ، قال: سَمِعْتُ أبا إدريسَ الخَوْلانيَّ يقولُ: سَمِعْتُ النَّوَّاسَ بنَ سَمعَانَ الكِلابيَّ، قال: سمِعْتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "ما من قلبٍ إلا بين إصْبَعَين مِن أصابعِ الرحمنِ، إن شاءَ أقامَه، وإن شاءَ أزاغَه". وكان رسولُ اللهِ ﷺ يقولُ: "يا مُقَلِّبَ القلوبِ ثَبِّتْ قلوبنَا على دينِك، والميزانُ بيدِ الرحمنِ، يَرْفَعُ أقوامًا ويَخْفِضُ آخرين إلى يومِ القيامةِ" .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Bekr anlattı; bana Ali b. Sehl de anlattı, dedi ki: Bize [Eyyûb b. Bişr, birlikte] İbn Câbir’den naklettiler, dedi ki: Büsr b. Ubeydillâh’ı işittim, dedi ki: Ebû İdrîs el-Havlânî’yi şöyle derken işittim: en-Nevvâs b. Sem‘ân el-Kilâbî’yi işittim, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işittim: “Rahmân’ın parmaklarından iki parmak arasında bulunmayan hiçbir kalp yoktur; dilerse onu dosdoğru tutar, dilerse saptırır.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Ey kalpleri evirip çeviren! Kalplerimizi dinin üzere sabit kıl. Mizan da Rahmân’ın elindedir; kıyamet gününe kadar nice toplulukları yükseltir, nicelerini de alçaltır” .
حدَّثني عمرُ بنُ عبدِ الملكِ الطائيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبيدةَ، قال: ثنا الجرَّاحُ
Bana Ömer b. Abdilmelik et-Tâî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyde anlattı, dedi ki: Bize el-Cerrâh
ابن مليحٍ البَهْرانيُّ، عن الزُّبَيْدِيُّ، عن جُبَيْرٍ ، عن سَمُرَةَ بن فاتكٍ الأسَديِّ، وكان من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، عن النبي ﷺ أنه قال: "الموازين بيدِ اللهِ، يَرْفَعُ قومًا ويضَعُ قومًا ، وقلبُ ابن آدمَ بين إصْبَعَين من أصابعِ الرحمنِ، إذا شاء أزاغَه، وإذا شاء أقامَه" .
b. Melîh el-Behrânî, ez-Zübeydî’den, o Cübeyr’den , o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından olan Semüre b. Fâtik el-Esedî’den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den nakletti ki şöyle buyurmuştur: “Mizanlar Allah’ın elindedir; bir topluluğu yükseltir , bir topluluğu alçaltır . Âdemoğlunun kalbi de Rahmân’ın parmaklarından iki parmak arasındadır; dilediğinde onu saptırır, dilediğinde dosdoğru tutar” .
حدَّثني المثَنَّى، قال: ثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن حَيْوَةَ بن شُرَيحٍ، قال: أخبَرني أبو هانئٍ الخَوْلانيُّ، أنه سمِع أبا عبد الرحمنِ الحُبُلِّيَّ يقولُ: سمِعْتُ عبد اللهِ بنَ عمرِو بن العاصِ يقولُ: سمِعْتُ رسول الله ﷺ يقولُ: "إن قلوبَ بني آدمَ كلَّها بين إصْبَعَين مِن أصابعِ الرحمنِ كقَلْبٍ واحدٍ، يُصَرَّفُ كيف يَشاءُ ". ثم يقولُ رسولُ اللهِ ﷺ: "اللهمَّ مُصَرّفَ القلوبِ صَرِّفْ قلوبَنا إلى طاعتِك" .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü’l-Mübârek, Hayve b. Şüreyh’ten haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Hâni’ el-Havlânî, Ebû Abdirrahmân el-Hubülî’yi şöyle derken işittiğini haber verdi: Abdullah b. Amr b. el-Âs’ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işittim: “Âdemoğullarının kalplerinin hepsi, Rahmân’ın parmaklarından iki parmak arasında tek bir kalp gibidir; onu dilediği gibi evirip çevirir .” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allahım, ey kalpleri evirip çeviren! Kalplerimizi sana itaate yönelt” .
حدَّثنا الربيعُ بن سليمانَ، قال: ثنا أسدُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَهْرامَ، قال: ثنا شهرُ بنُ حَوْشَبٍ، قال: سَمِعْتُ أَمَّ سَلَمَةَ تُحَدِّثُ أَنَّ رسولَ اللهِ ﷺ كان يُكْثِرُ في دعائِه أن يقولَ: "اللهمَّ ثَبِّتْ قلبي على دينِك". قالت: قلتُ:
Bize er-Rebî‘ b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Esed b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülhamîd b. Behrâm anlattı, dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb anlattı, dedi ki: Ümmü Seleme’yi şöyle anlatırken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dualarında çokça şöyle derdi: «Allahım! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.» [Ümmü Seleme] dedi ki: Şöyle dedim:
يا رسولَ اللهِ، وإنَّ القلوبَ لَتُقَلَّبُ؟ قال: "نعم، ما مِن خلقِ اللهِ مِن بني آدمَ بشرٌ إلا أن قلبَه بين إصْبَعَين من أصابعِ اللهِ، إن شاء أقامَه، وإن شاء أزاغَه، فنَسألُ الله رَبَّنَا أَلا يُزِيغَ قلوبنا بعد إذ هدانا، ونسألُه أنْ يَهَب لنا من لَدُنْه رحمةً، إنه هو الوهّابُ ".
“Ey Allah’ın Resûlü, kalpler gerçekten evrilip çevrilir mi?” Şöyle buyurdu: “Evet, Allah’ın Âdemoğullarından yarattığı her insanın kalbi mutlaka Allah’ın parmaklarından iki parmak arasındadır; dilerse onu dosdoğru tutar, dilerse saptırır. Biz de Rabbimiz Allah’tan, bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırmamasını ve katından bize bir rahmet bağışlamasını dileriz; şüphesiz O çok bağışlayandır .”
القولُ في تأويلِ قولِه: {رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٩)}.
Allah Teâlâ’nın: {رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٩)} “‘Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın. Şüphesiz Allah sözünden dönmez’ [derler]” kavlinin tefsiri.
يَعنى بذلك جل ثناؤُه أنهم يقولون أيضًا - مع قولِهم: آمنَّا بما تشابَهَ من آيِ كتابِ ربِّنا؛ كلُّ المُحْكَمِ والمتشابِهِ الذي فيه من عندِ ربِّنا -: يا {رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ}.
Şânı yüce olan [Allah] bununla, onların “Rabbimizin Kitabının müteşabih olan ayetlerine inandık; onda bulunan muhkemin de müteşabihin de hepsi Rabbimiz katındandır” sözleriyle birlikte ayrıca şöyle dediklerini kastetmektedir: Ey {رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın. Şüphesiz Allah sözünden dönmez”.
وهذا من الكلامِ الذي اسْتُغْنى بذكرِ ما ذُكِرَ منه عمّا تُرِك ذكرُه. وذلك أن معنَى الكلامِ: ربَّنا إِنَّك جامعُ الناسِ ليومِ القيامة، فاغفِرْ لنا يومئذٍ، واعفُ عنَّا، فإنك لا تُخْلِفُ وَعْدَك أنَّ مَن آمَن بك، واتَّبع رسولَك، وعمِل بالذي أمرْتَه به في كتابِك، أنَّك غافرُه يومئذٍ.
Bu, zikredilen kısmıyla zikredilmeyen kısmından müstağni kalınan sözlerdendir. Şöyle ki sözün anlamı şudur: Rabbimiz! Şüphesiz sen insanları kıyamet günü toplayacaksın; o gün bizi bağışla ve bizi affet; zira sen sana iman eden, peygamberine uyan ve Kitabında emrettiğin şeylerle amel eden kimseyi o gün bağışlayacağına dair vaadinden asla dönmezsin.
وإنما هذا من القومِ مسألةٌ ربَّهم أن يُثَبِّتَهم على ما هم عليه من حُسْنِ نُصْرَتِهم بالإيمانِ باللهِ ورسولِه، وما جاءهم به من تنزيلِه، حتى يَقْبِضَهم على أحسنِ أعمالِهم وإيمانِهم، فإنه إذا فعَل ذلك بهم وجَب لهم الجنةُ؛ لأنه قد وعَد مَن فعَل ذلك به من عبادِه أنَّه يُدْخِلُه الجنةَ. فالآيةُ وإن كانت قد خرَجتْ مَخْرَجَ الخبرِ، فإنَّ تأويلَها من
Bu [ifade], o topluluğun; Allah'a, Peygamberine ve indirdiği vahye iman etme hususundaki güzel yardımları (bağlılıkları) üzere [Allah'ın] kendilerini sabit kılmasını ve nihayetinde canlarını en güzel amelleri ve imanları üzere almasını Rablerinden istemelerinden ibarettir. Zira [Allah] onlara bunu yaptığı takdirde onlar için cennet hak olur. Çünkü O, kullarından bunu yaptığı kimseyi cennete girdireceğini vaat etmiştir. Dolayısıyla ayet her ne kadar haber kipiyle gelmiş olsa da onun yorumu,
القومِ مسألةٌ ودعاءٌ ورغبةٌ إلى ربِّهم.
o topluluk tarafından Rablerine yapılan bir isteme, dua ve yakarıştır.
وأمّا معنى قولِه: {لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ}. فإنه: لا شَكَّ فيه.
Allah Teâlâ’nın: {لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ} “Hakkında şüphe olmayan bir günde” kavlinin anlamı ise: Onda hiçbir şüphe yoktur, demektir.
وقد بَيَّنَّا ذلك بالأدلةِ على صحتِه فيما مضَى قبلُ .
Bunun doğruluğunu daha önce delilleriyle açıklamıştık .
ومعنى قولِه: {لِيَوْمٍ}: في يومٍ. وذلك يومٌ يَجْمَعُ اللهُ فيه خلقَه لفصلِ القضاءِ بينهم في موقفِ العَرْضِ والحسابِ.
{لِيَوْمٍ} kavlinin anlamı: “Bir günde” (fî yevmin) demektir. O gün, Allah’ın arz ve hesap duruşmasında aralarında nihai hükmü vermek üzere mahlûkatını toplayacağı gündür.
والميعادُ: المِفْعالُ، من الوعدِ.
el-Mîâd (الْمِيعَادُ) kelimesi, el-Va‘d (الْوَعْدُ) kökünden “mif‘âl” (مِفْعَال) veznindedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (١٠)}.
Allah Teâlâ’nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (١٠)} “Şüphesiz inkâr edenlerin ne malları ne de çocukları Allah’a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamaz. İşte onlar ateşin yakıtıdırlar” kavlinin tefsiri.
يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا}: إِنَّ الذين جحَدوا الحقَّ الذي قد عرَفوه من نُبُوَّةِ محمدٍ ﷺ، من يهودِ بني إسرائيلَ ومنافِقِيهم، ومنافِقِى العربِ وكفارِهم، الذين في قلوبِهم زَيْغٌ، فهم يَتَّبِعُون من كتابِ اللهِ المتشابِهَ ابتغاءَ الفتنةِ وابتغاءَ تأويلِه، {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا}. يعنى بذلك أنَّ أموالَهم وأولادَهم لن تُنْجِيَهم من عقوبةِ اللهِ إنْ أحلَّها بهم عاجلًا، في الدنيا على تكذيبِهم بالحقِّ بعد تَبَيُّنِهم ، واتباعِهم المتشابِهَ طلبَ اللَّبْسِ، فتَدْفَعَها عنهم، ولا يُغْنِي [ذلك عنهم منها] شيئًا، وهم في الآخرةِ {وَقُودُ النَّارِ} يعنى بذلك: حَطَبَها.
Şânı yüce olan [Allah]: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” kavliyle; İsrâiloğulları Yahudilerinden ve onların münafıklarından, Arapların münafıklarından ve kâfirlerinden olup da kalplerinde eğrilik bulunan, fitne çıkarmak ve tevilini aramak gayesiyle Allah’ın Kitabı’ndan müteşabih olanın peşine düşerek Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamberliğine dair bildikleri hakkı inkâr eden kimseleri kastetmektedir. {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Ne malları ne de çocukları Allah’a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamaz” buyruğuyla ise şunu kastetmektedir: Açıkça anladıktan sonra hakkı yalanlamaları ve kafa karışıklığı arayışıyla müteşabihin ardına düşmeleri sebebiyle dünyada Allah cezayı başlarına çarçabuk indirdiğinde malları ve çocukları onları Allah’ın azabından kurtaramaz, o cezayı onlardan defedemez ve [bu mallar ve çocuklar] onlardan [azaptan] hiçbir şeyi savamaz; ahirette ise onlar {وَقُودُ النَّارِ} “ateşin yakıtıdırlar”, yani onun odunudurlar.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١١)}.
Allah Teâlâ’nın: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١١)} “[Bunların durumu,] Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti gibidir: Ayetlerimizi yalanladılar, Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Allah, cezalandırması pek şiddetli olandır” kavlinin tefsiri.
يعْنى بذلك جلّ ثناؤه: إنَّ الذين كفَروا لن تُغْنِىَ عنهم أموالُهم ولا أولادُهم مِن اللهِ شيئًا عندَ حُلولِ عقوبتِنا بهم، كسُنَّةِ آلِ فرعونَ وعادتِهم ، والذين مِن قبلِهم مِن الأممِ الذين كذَّبوا بآياتِنا، فأخذْناهم بذنوبِهم، فأَهْلَكْناهم حين كذَّبوا بآياتِنا، [فلم تُغنِ] عنهم أموالُهم ولا أولادُهم مِن اللهِ شيئًا حينَ جاءَهم بأسُنا كالذين عُوجِلُوا بالعقوبةِ على تكذيبِهم ربَّهم مِن قَبلِ آلِ فرعونَ، مِن قومِ نوحٍ وقوم هودٍ وقومِ لوطٍ وأمثالِهم.
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: İnkâr edenlere, azabımız başlarına indiğinde Firavun hanedanının sünneti ve âdetinde olduğu gibi ne malları ne de çocukları Allah’a karşı hiçbir fayda sağlamayacaktır; nitekim onlardan önceki ayetlerimizi yalanlayan ümmetleri de günahları sebebiyle yakalamış, ayetlerimizi yalanladıklarında onları helak etmiştik. Firavun hanedanından önce Rablerini yalanladıkları için çarçabuk cezalandırılan Nûh kavmi, Hûd kavmi, Lût kavmi ve benzerleri gibi azabımız kendilerine geldiğinde malları ve çocukları Allah’a karşı kendilerine hiçbir fayda [sağlamamıştı] .
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}؛ فقال بعضُهم: معناه: كسُنَّتِهم.
Ehl-i tevil, Allah Teâlâ’nın: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları: Bunun anlamı “onların sünneti (yolu/âdeti) gibi”dir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ بنُ الحَجّاجِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ في قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}. يقولُ: كسُنَّتِهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti; {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onların sünneti (âdeti) gibi” .
وقال بعضُهم: معْناه: كعَمَلِهم .
Bazıları da: Bunun anlamı “onların ameli gibi”dir demiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشّارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، وحدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، جميعًا عن جويبرٍ، عن الضّحّاكِ: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}. قال: كعملِ آلِ فرعونَ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı; [ayrıca] bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı; her ikisi birden Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan nakletti; {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” [ayeti hakkında]: “Firavun hanedanının ameli gibi” dedi.
حدَّثنا يحيَى بنُ أبى طالبٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا جُويبرٌ، عن الضّحّاكِ في قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}. قال: كعملِ آلِ فرعونَ.
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk’tan nakletti; {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavli hakkında: “Firavun hanedanının ameli gibi” demiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} قال: كأعمالِهم ، كفعلِهم، كتَكْذيبِهم حينَ كذَّبوا الرسلَ. وقرأ قولَ اللهِ: {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ} [غافر: ٣١]. أن يُصيبَكم مثلُ الَّذى أصابَهم عليه مِن عذابِ اللهِ. قال: الدَّأْبُ العملُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onların amelleri gibi , yaptıkları gibi, peygamberleri yalanladıkları zamanki yalanlamaları gibi.” Ve Allah Teâlâ’nın: {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavminin âdeti gibi” [el-Mü'min/Gâfir: 31] kavlini okuyup şöyle dedi: Yani Allah’ın azabından ötürü onların başına gelenin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesi gibi. Dedi ki: “ed-De’b” (الدَّأْبُ), amel demektir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُمَيْلةَ يحيَى بنُ واضحٍ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ ومجاهدٍ في قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}. قال: كفعلِ آلِ فرعونَ، كشَأْنِ آلِ فرعونَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle Yahyâ b. Vâdıh, Ebû Hamza’dan, o Câbir’den, o da İkrime ve Mücâhid’den nakletti; {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Firavun hanedanının fiili gibi, Firavun hanedanının durumu gibi” .
حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضّحّاكِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}. قال: كصُنْعِ آلِ فرعونَ .
Bana el-Mincâb’dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk’tan, o ed-Dahhâk’tan, o da İbn Abbâs’tan nakletti; {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi” kavli hakkında: “Firavun hanedanının yaptığı/işlediği şey gibi” demiştir.
وقال آخرون: معنى ذلك: كتَكْذيبِ آلِ فرعونَ.
Başkaları da: Bunun anlamı “Firavun hanedanının yalanlaması gibi”dir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى موسَى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ: عن السديِّ: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}: ذكَر الذين كفَروا فقال: تكذيبُهم كمثلِ تكذيبِ الذين مِن قبلِهم في الجُحودِ والتَّكذيبِ.
Mûsâ b. Hârûn bana nakledip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlatıp dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “[Onların gidişatı], Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin gidişatı gibidir. Âyetlerimizi yalanladılar” [âyetinde es-Süddî], inkâr edenleri zikrederek şöyle dedi: Onların [durumu], inkâr ve yalanlama hususunda tıpkı kendilerinden öncekilerin yalanlaması gibidir.
وأصلُ الدَّأْبِ مِن: دأَبْتُ في الأمرِ دأْبًا، إذا أدْمَنْتَ العملَ والتعبَ فيه. ثم إن العربَ نقَلَت معناه إلى الشأنِ والأمرِ والعادةِ، كما قال امرُؤُ القيسِ بنُ حُجْرٍ :
“ed-De’b” (الدَّأْب) kelimesinin aslı; bir işte devamlı çalışıp yorulduğunda söylenen “deebtü fi’l-emri de’ben” (دَأَبْتُ في الأمرِ دأْبًا) ifadesindendir. Daha sonra Araplar bunun anlamını durum (şan), iş ve âdete nakletmişlerdir; nitekim İmruülkays b. Hucr şöyle demiştir :
وإن شِفائى عَبْرَةٌ مُهَرَاقةٌ … فهل عندَ رسمٍ دارِسٍ مِن مُعَوَّلِ
“Benim şifam dökülen bir gözyaşıdır ... Fakat silinip gitmiş bir yurt kalıntısı yanında ağlayıp sızlamanın ne faydası var? ”
كدَأْبِك مِن أُمِّ الحُوَيْرِثِ قبلَها … وجارتِها أُمِّ الرَّبابِ بمَأْسَلِ
Daha önce Ümmü’l-Huvayris’e ... ve Me’sel’deki komşusu Ümmü’r-Rebâb’a olan âdetin gibi.
يَعْنى بقولِه: كدأْبِك. كشأنِك وأمرِك وفعلِك. يقالُ منه: هذا دأْبى ودأبُك أبدًا. يَعْنى به: فِعْلى وفِعْلُك، وأمْرِى وأمْرُك، وشأنِى وشأنُك. يقالُ منه: دأَبْتُ دُؤوبًا ودأْبًا. وحُكِى عن العربِ سَماعًا: دأَبْتُ دَأَبًا. مُثقلةً مُحرَّكةَ الهمزةِ، كما قيل: هذا شَعَرٌ ونَهَرٌ . فتُحَرِّكُ ثانيَه؛ لأنه حرفٌ مِن الحروفِ الستةِ ، فأُلْحق الدأَبُ إذ كان ثانِيه مِن الحروفِ الستةِ، كما قال الشاعرُ :
[Şair] “Senin âdetin gibi” sözüyle senin durumun , işin ve yaptığın gibi [demek] istemektedir. Buradan hareketle: “Bu, her zaman benim âdetim ve senin âdetindir” denilir. Bununla: “Benim fiilim ve senin fiilin, benim işim ve senin işin, benim durumum ve senin durumun” kastedilir. Yine bundan: “Deebtü düûben ve de’ben” (دأَبْتُ دُؤوبًا ودأْبًا) denilir. Araplardan işitilerek “deebtü deaben” (دأَبْتُ دَأَبًا) şeklinde, hemzenin harekeli ve ağırlaştırılarak kullanımı da nakledilmiştir; nitekim “hâzâ şa’run ve neherun” (هذا شَعَرٌ ونَهَرٌ) denildiği gibi. İkinci harf harekeli kılınır; çünkü o altı [boğaz] harfinden biridir . İkinci harfi altı harften biri olduğu için “ed-deeb” de buna dahil edilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir :
[له نَعَلٌ لا تطَّبِى] الكلبَ ريحُها … وإن وُضِعَت [بينَ المَجالِسِ] شُمَّتِ
[Onun bir pabucu vardır ki kokusu] köpeği [bile cezbetmez] ... [Meclislerin arasına] bırakılsa da koklan[ıp fark edil]ir .
وأما قولُه: {وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ}. فإنه يعْنى به: واللهُ شديدٌ عقابُه لَمن كفَر به وكذَّب رُسلَه، بعدَ قيامِ الحُجَّةِ عليه.
Allah Teâlâ’nın: {وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Allah, cezası pek çetin olandır.” kavline gelince; bununla [şunu] kastetmektedir: Kendisine karşı kesin delil ikame edildikten sonra Allah'ı inkâr eden ve O'nun elçilerini yalanlayan kimselere karşı Allah’ın cezalandırması pek çetindir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٢)} “İnkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!’” kavlinin tevili hakkında [söz]:
اخْتَلَفَتِ القَرَأةُ في ذلكَ؛ فقرأه بعضهم: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ} بالتاءِ، على وجهِ الخطابِ للذين كفَروا بأنهم سيُغْلَبون . واحتجُّوا لاختيارِهم قراءةَ ذلك بالتَّاءِ بقولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ}. قالوا: ففِى ذلك دليلٌ على أن قولَه: {سَتُغْلَبُونَ}. كذلك خطابٌ لهم، وذلك هو قراءةُ عامَّةِ قرأَةِ الحجازِ والبصرةِ وبعضِ الكوفييِّنَ. وقد يَجوزُ لَمن كانت نيَّتُه في هذه الآيةِ أن المَوْعُودينَ بأن يُغلَبُوا هم الذين أُمِر النبيُّ ﷺ بأن يقولَ ذلك لهم، أن يَقْرَأَه بالتاءِ واليَّاءِ؛ لأن الخِطابَ بالوَحْى حينَ نزَل لغيرِهم، فيَكونُ نظيرَ قولِ القائلِ في الكلامِ: قلتُ للقومِ: إنكم مَغْلُوبون. وقلتُ لهم: إنهم مغلُوبون.
Kıraat imamları bu konuda ihtilaf etmişlerdir; bazısı bunu inkâr edenlere yenileceklerini bildiren bir hitap olarak {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ} “İnkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve sürüleceksiniz...’” şeklinde te (ت) harfi ile okumuştur . Te ile okumayı tercih etmelerine Allah Teâlâ’nın: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” kavlini delil getirmişlerdir. Dediler ki: Bunda O’nun: {سَتُغْلَبُونَ} “Yenileceksiniz” kavlinin de aynı şekilde onlara bir hitap olduğuna delil vardır. Bu, Hicaz ve Basra kurrâsının geneli ile bazı Kûfelilerin kıraatidir. Bu ayette yenilgiye uğrayacakları vaad edilenlerin (tehdit edilenlerin), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bunu kendilerine söylemesi emredilen kimseler olduğunu düşünen bir kimsenin bunu te (ت) ile de ye (ي) ile de okuması caiz olabilir; çünkü vahyin hitabı indiği sırada onlardan başkasınadır. Bu da bir kimsenin sözdeki: “Kavme ‘Siz yenileceksiniz’ dedim” ve “Onlara ‘Onlar yenilecekler’ dedim” sözünün benzeri olur.
وقد ذُكِر أنّ في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (قُلْ للذين كفَروا إِن تَنْتَهُوا يُغْفَرْ لكم) . وهى في قراءتِنا: {إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ} [الأنفال: ٣٨].
Nitekim Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde: (قُلْ للذين كفَروا إِن تَنْتَهُوا يُغْفَرْ لكم) [şeklinde] olduğu zikredilmiştir . Oysa bizim kıraatimizde: {إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ} “Eğer vazgeçerlerse bağışlanır” [el-Enfâl: 38] şeklindedir.
وقرأَتْ ذلكَ جماعةٌ مِن قرأةٍ أهلِ الكوفةِ: (سَيُغْلَبون ويُحشَرون). على معْنى: قُلْ لليهودِ: سيُغْلَبُ مُشرِكو العربِ، ويُحْشَرون إلى جهنمَ. ومَن قرَأ ذلك كذلك على هذا التأويلِ، لمْ يَجُزْ في قراءَتِه غيرُ الياءِ.
Kûfe ehli kurrâsından bir grup ise bunu: “Yahudilere de ki: Arap müşrikleri yenilecek ve cehenneme sürülecekler” anlamında olmak üzere (سَيُغْلَبون ويُحشَرون) [şeklinde ye ile] okumuştur. Bunu bu tevil üzere böyle okuyan kimse için kıraatinde ye (ي) harfinden başkası caiz olmaz.
والذي نَخْتارُ مِن القِراءةِ في ذلك قراءةُ مَن قرَأَه بالتَّاءِ، بمعنى: قلْ يا محمدُ للذين كفَروا مِن يهودِ بنى إسرائيلَ، الذين يَتَّبِعون ما تَشابَه مِن آى الكتابِ الذي أنْزَلْتُه إليك ابْتِغاءَ الفتنةِ وابتغاءَ تأويلِه: {سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ}.
Bu hususta kıraatler arasından tercih ettiğimiz, [fiili] te (ت) ile okuyan kimsenin kıraatidir; [bu da] “Ey Muhammed! Sana indirdiğim Kitabın ayetlerinden fitne çıkarmak ve kendi arzuladıkları teviline ulaşmak gayesiyle müteşabih olanların peşine düşen İsrâiloğulları Yahudilerinden inkâr eden kimselere de ki: {سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “Yenileceksiniz ve cehenneme toplanıp sürüleceksiniz; o ne kötü bir yataktır!”” anlamındadır.
وإنما اخْتَرْنا قراءةَ ذلك كذلك، على قراءتِه بالياءِ، لدلالةِ قولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ}. على أنهم بقولِه: {سَتُغْلَبُونَ} مُخاطَبُون خطابَهم بقولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ}. فكان إلحْاقُ الخطابِ بمثلِه مِن الخطابِ أوْلى مِن الخطابِ بخلافِه مِن الخبرِ عن غائبٍ.
Bunun ye (ي) ile okunması yerine bu şekilde okunmasını tercih etmemizin sebebi; O’nun: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” kavlinin, {سَتُغْلَبُونَ} “Yenileceksiniz” kavliyle de tıpkı {قَدْ كَانَ لَكُمْ} “Sizin için vardı” kavliyle olduğu gibi kendilerine hitap edildiğine delalet etmesidir. Hitabı kendi benzeri olan bir hitaba dahil etmek, hitabı onun hilafı olan gaibden (üçüncü şahıstan) bir habere dahil etmekten daha evladır.
وأخْرَى: أن أبا كُرَيْبٍ حَدَّثَنا، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكيرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولَى زيدٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، أو عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا أصابَ رسولُ اللهِ ﷺ قريشًا يومَ بدرٍ، فقدِم المدينةَ، جمَع يهودَ في سوقِ بنى قَيْنُقاعَ فقال: "يا مَعْشَرَ يَهودَ، أسْلِمُوا قبلَ أن يُصِيبَكم مثلُ ما أصابَ قريشًا". فقالوا: يا محمدُ، لا تَغُرَّنَّك نفْسُك أنكَ قَتَلْتَ نفرًا مِن قريشٍ كانوا أعْمارًا لا يَعْرِفُون القِتالَ، إنك واللهِ لو قاتَلْتَنا لعرَفْتَ أنا نحن الناسُ، وأنك لم تَأْتِ مثلَنا. فأنْزَل اللهُ ﷿ في ذلك مِن قولِهم: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} إلى قولِه: {لِأُولِي الْأَبْصَارِ} .
Bir diğeri de: Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk’tan nakletti, dedi ki: Bana Zeyd’in mevlası Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr veya İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş’i hezimete uğratıp Medine’ye gelince, Yahudileri Kaynukâoğulları çarşısında toplayıp şöyle buyurdu: “Ey Yahudi topluluğu! Kureyş’in başına gelenin bir benzeri sizin de başınıza gelmeden önce Müslüman olun.” Onlar da dediler ki: “Ey Muhammed! Kureyş’ten savaşı bilmeyen tecrübesiz birtakım kimseleri öldürmüş olman seni aldatmasın. Vallahi bizimle savaşacak olsaydın, bizim gerçek erkekler olduğumuzu ve bizim gibisiyle asla karşılaşmadığını anlardın.” Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onların bu sözü hakkında: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “İnkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!’” ayetinden: {لِأُولِي الْأَبْصَارِ} “...basiret sahipleri için” kavline kadar olan kısmı indirdi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عاصمِ بن عمرَ بن قتادةَ، قال: لما أصابَ اللهُ قريشًا يومَ بدرٍ، جمَع رسولُ اللهِ ﷺ يهودَ في سوقِ بنى قَيْنُقاعَ حينَ قدِم المدينةَ. ثم ذكَر نحوَ حديثِ أبى كُريْبٍ، عن يونُسَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Âsım b. Ömer b. Katâde’den nakletti, dedi ki: Allah Bedir günü Kureyş’i hezimete uğratınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’ye geldiğinde Yahudileri Kaynukâoğulları çarşısında topladı. Sonra Ebû Küreyb’in Yûnus’tan rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: كان مِن أمْرِ بنِى
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti, dedi ki: Benî...
قَيْنُقاعَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ جمعَهم بسوقِ بنى قَيْنُقاعَ، ثم قال: "يا معشرَ اليهودِ، احذَرُوا مِن اللهِ مثلَ ما نزَل بقريشٍ مِن النِّقْمةِ، وأسْلِمُوا، فإنكم قد عرَفْتُم أنى نبيٌّ مُرْسَلٌ، تَجِدُون ذلكَ في كتابِكم، وعَهْدِ اللهِ إليكم". فقالوا: يا محمدُ، إنك تَرَى أنَّا كقومِك ! لا يَغُرَّنَّك أنك لقِيتَ قومًا لا عِلْمَ لهم بالحربِ، فأصَبْتَ فيهم فُرْصةً، إنَّا واللهِ لَئنْ حارَبْناك لَتَعْلَمَنَّ أنا نحن الناسُ .
Kaynukâ’ın durumuna gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları Kaynukâoğulları çarşısında topladı, sonra şöyle buyurdu: “Ey Yahudi topluluğu! Kureyş’in başına inen ceza gibi bir cezadan Allah’tan sakının ve Müslüman olun! Zira siz benim gönderilmiş bir peygamber olduğumu bilmektesiniz; bunu Kitabınızda ve Allah’ın size olan ahdinde bulmaktasınız.” Onlar da dediler ki: “Ey Muhammed! Sen bizi kendi kavmin gibi mi sanıyorsun ! Savaştan anlamayan bir toplulukla karşılaşıp da onlara karşı fırsat bulmuş olman seni aldatmasın. Vallahi bizimle savaşırsan, bizim gerçek erkekler olduğumuzu muhakkak anlarsın” .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ مولَى آلِ زيدِ بن ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ أو عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: ما نزَلَتْ هؤلاء الآياتُ إلا فيهم: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} إلى {لِأُولِي الْأَبْصَار} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk’tan, o Zeyd b. Sâbit ailesinin mevlası Muhammed b. Ebî Muhammed’den, o Saîd b. Cübeyr veya İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; o şöyle demiştir: “Şu ayetler ancak onlar hakkında indi: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} ‘İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!’ kavlinden {لِأُولِي الْأَبْصَار} ‘...basiret sahipleri için’ kavline kadar” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ}. قال فِنْحاصُ اليهوديُّ في يومِ بدرٍ: لا يَغُرَّنَّ محمدًا أنْ غلَب قريشًا وقتَلهم، إنّ قريشًا لا تُحْسِنُ القتالَ. فنزَلَت هذه الآيةُ: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da İkrime’den {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “İnkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!’” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Yahudi Fınhâs Bedir günü: “Muhammed’i Kureyş’i yenmesi ve onları öldürmesi aldatmasın, Kureyş savaşmayı beceremez” dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “İnkâr edenlere de ki: ‘Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!’” .
قال أبو جعفرٍ: فكلُّ هذه الأخبارِ تُنْبِئُ عن أن المخاطَبِين بقولِه: {سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} هم اليهودُ المَقولُ لهم:
Ebû Ca‘fer der ki: Bütün bu rivayetler haber vermektedir ki {سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz. Orası ne kötü bir yataktır!” kavliyle kendilerine hitap edilenler, kendilerine [şöyle] denilen Yahudilerdir:
{قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ} الآية، وتَدُلُّ على أن قراءةَ ذلك بالتاءِ أوْلَى مِن قراءتِه بالياءِ.
{قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” ayeti; ve bunun te (ت) ile okunmasının ye (ي) ile okunmasından daha evla olduğuna delalet etmektedir.
ومعْنى قولِه: {وَتُحْشَرُونَ}: وتُجْمَعون فتُجْلَبون {إِلَى جَهَنَّمَ}.
O’nun: {وَتُحْشَرُونَ} “Ve sürüleceksiniz” kavlinin anlamı: Bir araya toplanıp {إِلَى جَهَنَّمَ} “cehenneme” sevk edileceksiniz [demektir].
وأما قولُه: {وَبِئْسَ الْمِهَادُ}: وبئسَ الفِراشُ جهنمُ التي تُحْشَرون إليها.
O’nun: {وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “Orası ne kötü bir yataktır!” kavline gelince; kendisine sürüleceğiniz cehennem ne kötü bir yataktır/döşektir.
وكان مجاهدٌ يقولُ كالذى حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَبِئْسَ الْمِهَادُ}. قال: بئسما مَهَدوا لأنفسِهم .
Mücâhid, bana Muhammed b. Amr’ın anlattığı rivayetteki gibi derdi; dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti; {وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “Orası ne kötü bir yataktır!” kavli hakkında şöyle demiştir: “Kendileri için hazırladıkları/döşedikleri şey ne kötüdür!” .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den aynısını nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı; bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise inkârcı idi” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يَعنى بذلك جلّ ثناؤُه: قُلْ يا محمدُ للذين كفَروا مِن اليهودِ، الذين بين ظَهْرانَىْ بلدِك: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ}، يعْنى: علامةٌ ودَلالةٌ على صدقِ ما أَقولُ : إنكم ستُغْلَبون. وعِبْرةٌ.
Sena-sı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Şehrinin içinde yaşayan inkârcı Yahudilere de ki: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ} “Sizin için bir ibret vardı”, yani: “Şüphesiz yenileceksiniz” şeklinde söylediğim sözün doğruluğuna dair bir işaret, bir delil ve bir ibret vardı.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ}: عِبْرةٌ وتفَكُّرٌ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ} “Sizin için bir ibret vardı”; bir ibret ve tefekkür konusudur.
حدَّثني المثنّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه، إلا أنه قال: ومُتَفَكَّرٌ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den aynısını nakletti; şu kadar var ki o: “Düşünme vesilesi” demiştir.
{فِي فِئَتَيْنِ}. يعْنى: في فِرْقَتَين وحِزْبَين. والفِئةُ الجَماعةُ مِن الناسِ، {الْتَقَتَا} للحربِ، وإحدَى الفئتين رسولُ اللهِ ﷺ ومَن كان معه ممَّن شهِد وَقْعَةَ بدرٍ، والأخرى مُشْرِكو قريشٍ، {فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}: جَماعةٌ تُقاتِلُ في طاعةِ اللهِ وعلى دينِه، وهم رسولُ اللهِ ﷺ وأصحابُه، {وَأُخْرَى كَافِرَةٌ}: وهم مُشْرِكو قريشٍ.
{فِي فِئَتَيْنِ} “İki toplulukta”; yani iki fırka ve iki grupta [demektir]. Fırka/topluluk (fietü), insanlardan oluşan bir gruptur. {الْتَقَتَا} “Karşılaşan”; savaş için [karşılaşan], iki fırkadan biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Bedir Savaşı’na katılan yanında bulunan kimseler, diğeri ise Kureyş müşrikleridir. {فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu”; Allah’a itaat ve O’nun dini uğrunda savaşan bir topluluk ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır. {وَأُخْرَى كَافِرَةٌ} “Diğeri ise inkârcı idi”; onlar da Kureyş müşrikleridir.
كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يُونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولَى زيدِ بن ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ أو عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}: أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ ببدرٍ، {وَأُخْرَى كَافِرَةٌ}: فئةُ قريشٍ الكفارُ .
Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk’tan nakletti, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit’in mevlası Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr veya İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı; bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu”; Bedir’deki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabıdır, {وَأُخْرَى كَافِرَةٌ} “diğeri ise inkârcı idi”; kâfir olan Kureyş topluluğudur .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ مولَى زيدِ بن ثابتِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ أو عكرمةَ، عن ابن عباسٍ مثلَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o Zeyd b. Sâbit’in mevlası Muhammed b. Ebî Muhammed’den, o Saîd b. Cübeyr veya İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan aynısını nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عكرمةَ: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}: محمدٌ ﷺ وأصحابُه، {وَأُخْرَى كَافِرَةٌ}: قريشٌ يومَ بدرٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da İkrime’den nakletti: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı; bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır. {وَأُخْرَى كَافِرَةٌ} “Diğeri ise inkârcı idi”; Bedir günündeki Kureyş’tir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ}. قال: في محمدٍ وأصحابِه ومُشْرِكى قريشٍ يومَ بدرٍ .
Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti; {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bedir günü Muhammed, ashabı ve Kureyş müşrikleri hakkındadır” .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den aynısını nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيَى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبَرَنا الثَّورِيُّ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. قال: ذلك يومُ بدرٍ، الْتَقَى المسلمون والكفارُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı; bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “O Bedir günüdür; Müslümanlar ve kâfirler karşılaşmıştı” .
ورُفِعَت: {فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. وقد قيل قبلَ ذلك: {فِي فِئَتَيْنِ}. بمعنى: إحداهما تقاتلُ في سبيلِ اللهِ. على الابتداءِ، كما قال الشاعر :
Daha önce {فِي فِئَتَيْنِ} “İki toplulukta” [mecrûr olarak] geçmişken; {فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu” kavli, mübteda olarak “onlardan biri Allah yolunda savaşıyor” anlamında merfû kılınmıştır; nitekim şair şöyle demiştir :
فكنتُ كذِى رِجْلَين رِجْلٌ صَحيحةٌ … ورِجُلٌ رَمَى فيها الزَّمانُ فشَلَّتِ
“Ben iki ayağı olan gibiydim: Biri sağlam bir ayak... diğeri ise zamanın musibet vurduğu ve felç olmuş bir ayak.”
وكما قال ابن مُفَرِّغٍ :
Ve İbn Müferriğ’in dediği gibi :
فكنتُ كذِى رِجْلَيْن رِجْلٌ صَحيحةٌ … ورِجْلٌ بها رَيْبٌ مِن الحَدَثانِ
“Ben iki ayağı olan gibiydim: Biri sağlam bir ayak... diğeri ise zamanın felaketine uğramış bir ayak.”
فأمَّا التي صحَّتْ فأزْدُ شَنُوءةٍ … وأمَّا التي شَلَّتْ فأَزْدُ عُمَانِ
“Sağlam olana gelince o Ezd-i Şenûe’dir... Felç olana gelince o da Ezd-i Ummân’dır.”
وكذلك تَفْعَلُ العربُ في كلِّ مُكَرَّرٍ على نظيرٍ له قد تقَدَّمه، إذا كان مع المُكَرَّرِ
Araplar, kendisinden önce geçen bir benzeri üzerine yinelenen her [kelimede], şayet bu yinelenenle birlikte
خبرٌ، تَرُدُّه على إعرابِ الأولِ مرةً، وتَسْتَأْنِفُه ثانيةٌ بالرفعِ، وتَنْصِبُه في التامِّ مِن الفعلِ والناقصِ، وقد جُرَّ ذلك كلُّه، فخُفِض على الردِّ على أولِ الكلامِ، كأنه يعنى إذا خفَض ذلك: فكنتُ كذى رِجْلَينِ: كذِى رجلٍ صحيحةٍ ورجلٍ سقيمةٍ. وكذلك الخفضُ في قولِه: {فِئَةٌ} جائزٌ على الردِّ على قولِه: {فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا}: في فئةٍ تُقاتِلُ في سبيلِ اللَّهِ.
bir haber (yüklem) varsa, bazen onu birincinin irabına bağlarlar, bazen merfû kılarak yeniden başlangıç (istînâf) yaparlar, tam ve nâkıs fiilde ise mensûb kılarlar. Bunların hepsi cer de edilmiştir; kelâmın başına atfedilerek mecrûr kılınmıştır. Sanki cer edildiğinde şunu kastetmektedir: “İki ayağı olan gibiydim: Sağlam bir ayağı ve hasta bir ayağı olan gibi.” Aynı şekilde {فِئَةٌ} kavlinde cer okumak da {فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا} “Karşılaşan iki toplulukta” kavline atıfla “Allah yolunda savaşan bir toplulukta” şeklinde caizdir.
وهذا وإن كان جائزًا في العربيةِ، فلا أَسْتَجِيزُ القراءةَ به؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرَأةِ علَى خلافِه. ولو كان قولُه: {فِئَةٌ} جاء نصبًا كان جائزًا أيضًا على قولِه: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا}: مُخْتَلِفَتَين.
Bu, Arapçada caiz olsa bile kıraat imamlarının icmâı bunun aksine olduğu için bununla kıraat edilmesini caiz görmem. Şayet O’nun: {فِئَةٌ} kavli nasb ile gelseydi, o da {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” kavlinden hareketle “birbirinden farklı iki topluluk olarak” [anlamında hâl kılınarak] caiz olurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ}.
Allah Teâlâ'nın: {يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ} “Göz göre göre onları kendilerinin iki katı görüyorlardı” kavlinin tevili hakkında [söz]:
اختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه قرأةُ أهلِ المدينةِ: (تَرَوْنَهم) بالتاءِ ، بمعنى: قد كان لكم أيُّها اليهودُ آيةٌ في فئتَينْ الْتَقَتا، فئةٌ تُقاتِلُ في سبيلِ اللَّهِ والأخْرى كافرةٌ، تَرَوْن المشركين مِثْلَى المسلمين رأْىَ العينِ. يُرِيدُ بذلك عِظَتَهم، يقولُ: إن لكم عِبْرةً أيُّها اليهودُ فيما رأيْتُم مِن قلةِ عددِ المسلمينَ وكثرةِ عددِ المشركينَ، وظَفَرِ هؤلاء مع قلةِ عددِهم، بهؤلاء مع كثرةِ عددِهم.
Kıraat imamları bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ehli kurrâsı bunu: “Ey Yahudiler! Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ayet vardı; bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise inkârcı idi; siz müşrikleri göz göre göre Müslümanların iki katı görüyordunuz” anlamında te (ت) ile (تَرَوْنَهم) okumuştur . Bununla onlara öğüt vermeyi murad etmekte ve şöyle buyurmaktadır: Ey Yahudiler! Müslümanların sayısının azlığını, müşriklerin sayısının çokluğunu ve sayıca az olmalarına rağmen bunların sayıca çok olanlara karşı zafer kazanmasını görmüş olmanızda sizin için bir ibret vardır.
وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ وبعضُ المَكِّيِّين: {يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ} بالياءِ، بمعْنى: يَرَى المسلمون الذين يُقاتِلون في سبيلِ اللهِ الجماعةَ الكافرةَ مِثْلَى المسلمينَ في القَدْرِ. فتأويلُ الآيةِ على قراءتِهم: قد كان لكم يا مَعشرَ اليهودِ عِبْرةٌ
Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ile Mekkelilerin bir kısmı bunu: “Allah yolunda savaşan Müslümanlar, inkârcı topluluğu miktar olarak Müslümanların iki katı görüyorlar” anlamında ye (ي) ile {يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ} “onları kendilerinin iki katı görüyorlardı” şeklinde okumuştur. Onların kıraatine göre ayetin tevili [şöyledir]: Ey Yahudi topluluğu! Sizin için bir ibret
ومُتَفَكَّرٌ في فئتينِ الْتَقَتا، فئةٌ تُقاتِلُ في سبيلِ اللهِ، وأخْرى كافرةٌ، يَرَى هؤلاء المسلمونَ مع قلةِ عددِهم هؤلاء المشركينَ في كثرةِ عددِهم.
ve bir düşünme vesilesi vardı karşılaşan iki toplulukta; bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise inkârcı idi; bu Müslümanlar sayıca az olmalarına rağmen sayıca çok olan bu müşrikleri [iki katları olarak] görüyorlardı.
فإن قال قائلٌ: وما وجهُ تأويلِ قراءةِ مَن قرَأ ذلك بالياءِ؟ وأيُّ الفئتَين رأَت صاحبتَها مثلَيْها، الفئةُ المسلمةُ هي التي رأَتِ المشركةَ مثلَيْها، أم المشركةُ هي التي رأَتِ المسلمةَ كذلك، أم غيرُهما رأَتْ إحداهما كذلك؟
Eğer birisi: “Bunu ye (ي) ile okuyanın kıraatinin tevil vechi nedir? İki topluluktan hangisi diğerini kendisinin iki katı olarak görmüştür; Müslüman topluluk mu müşrik olanı kendisinin iki katı görmüştür, yoksa müşrik topluluk mu Müslümanları öyle görmüştür, yoksa onların dışındakiler mi onlardan birini öyle görmüştür?” derse,
قيل: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: الفئةُ التي رأَتِ الأخْرى مثلَىْ أنفسِها الفئةُ المسلمةُ، رأَتْ عددَ الفئةِ المشركةِ مثلَىْ عددِ الفئةِ المسلمةِ، قلَّلها اللهُ ﷿ في أعينِها حتى رأَتْها مِثْلَىْ عددِ أنفسِها، ثم قلَّلها في حالٍ أخْرى فرأَتْها مثلَ عددِ أنفسِها.
Şöyle denilir: Ehl-i tevil bu konuda ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Diğerini kendisinin iki katı gören topluluk Müslüman topluluktur; müşrik topluluğun sayısını Müslüman topluluğun sayısının iki katı olarak görmüştür. Allah Azze ve Celle onların gözünde müşrikleri azalttı, öyle ki onları kendi sayılarının iki katı olarak gördüler; sonra başka bir durumda onları daha da azalttı ve onları kendi sayıları kadar gördüler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسَى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، في خبرٍ ذكَرَه عن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابن مسعودٍ: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ}. قال: هذا يومُ بدرٍ. قال عبدُ اللهِ بنُ مسعودٍ: وقد نظَرْنا إلى المشركينَ، فرأَيْناهم يُضْعِفون علينا، ثم نظَرْنا إليهم فما رأَيْناهم يَزِيدُون علينا رجلًا واحدًا، وذلك قولُ الله ﷿: {وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ} [الأنفال: ٤٤].
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Mürre el-Hemdânî'den naklettiği bir rivayette İbn Mes'ûd'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: {قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ} “Karşılaşan iki toplulukta sizin için elbette bir ibret vardır: Biri Allah yolunda savaşan bir topluluk, diğeri ise kâfir bir topluluktu. [Müminler] onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı.” Dedi ki: Bu, Bedir günüdür. Abdullah b. Mes'ûd [şöyle] dedi: Müşriklere baktık ve onları bize karşı iki kat gördük; sonra onlara [tekrar] baktık ve bize karşı bir kişi bile fazla olmadıklarını gördük. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin: {وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ} “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu” [el-Enfâl 44] buyruğudur.
فمعْنى الآيةِ على هذا التأويلِ: قد كان لكم يا مَعشرَ اليهودِ آيةٌ في فئتين التَقَتا؛ إحداهما مسلمةٌ والأخْرى كافرةٌ، كثيرٌ عددُ الكافرةِ، قليلٌ عددُ المسلمةِ، تَرَى الفئةُ القليلُ عددُها الكثيرَ عددُها أمثالًا ، إنما تَكْثُرُها مِن العددِ بمِثْلِ واحدٍ، فهم يَرَوْنَهم مِثْلَيْهم. فيكونُ أحدُ المِثْلَيْن عندَ ذلك العددَ الذي هو مثلُ عددِ الفئةِ التي رأَتْهم، والمثلُ الآخرُ الضِّعْفَ الزائدَ على عددِهم. فهذا أحدُ معْنيَى التَّقليلِ الذي أخْبَرَ اللهُ ﷿ المؤمنينَ أنه قلَّلهم في أعينِهم.
Bu tevile göre ayetin anlamı [şöyledir]: Ey Yahudi topluluğu! Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı; bunlardan biri Müslüman, diğeri ise kâfirdi; kâfir olanın sayısı çok, Müslüman olanın sayısı ise azdı. Sayısı az olan topluluk, sayısı çok olanı katlar olarak görüyordu; [kâfirler] sayıca ancak bir misli kadar onlardan çoktular, bu yüzden onları kendilerinin iki katı görüyorlardı. Bu durumda iki misilden biri, onları gören topluluğun sayısına eşit olan sayı, diğer misil ise onların sayısına ilave olan kat fazlalıktır. Bu da Allah Azze ve Celle'nin müminlere, kâfirleri onların gözlerinde azalttığını haber verdiği iki azaltma anlamından biridir.
والمعنى الآخرُ منه: التَّقليلُ الثاني على ما قاله ابن مسعودٍ، وهو أن أراهم عددَ المشركين مثلَ عددِهم لا يَزِيدُون عليهم، فذلك التقليلُ الثاني الذي قال اللهُ جلّ ثناؤُه: {وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا}.
Diğer anlam ise: İbn Mes'ûd'un dediğine göre ikinci azaltmadır; o da onlara müşriklerin sayısını kendilerinden fazla olmayacak şekilde kendi sayıları kadar göstermesidir. İşte bu, Allah Celle Senâuh'un: {وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا} “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyordu” buyurduğu ikinci azaltmadır.
وقال آخَرون مِن أهلِ هذه المَقالةِ: إن الذين رأَوُا المشركين مثلى أنفسِهم هم المسلمون، غيرَ أن المسلمين رَأَوْهم على ما كانوا به مِن عددِهم، لم يُقلَّلوا في أعينِهم، ولكنَّ اللَّهَ أيَّدَهم بنصرِه. قالوا: ولذلك قال اللهُ ﷿ لليهودِ: قد كان لكم فيهم عِبْرةٌ. يُخَوِّفُهم بذلك أن يُحِلُّ بهم منهم مثلَ الذي أحَلَّ بأهلِ بدرٍ على أيْدِيهم.
Bu görüş sahiplerinden başkaları ise şöyle dediler: Müşrikleri kendilerinin iki katı görenler Müslümanlardır; şu kadar var ki Müslümanlar onları gözlerinde azaltılmaksızın fiilen bulundukları sayı üzere görmüşlerdir, fakat Allah onlara yardımıyla destek vermiştir. Dediler ki: İşte bundan dolayı Allah Azze ve Celle Yahudilere: “Onlarda sizin için bir ibret vardı” buyurarak, Bedir ehline onların eliyle tattırdığı [hezimetin] benzerini onların eliyle kendilerine de tattıracağı hususunda onları korkutmaktadır.