وقال آخرون: بل معنَى ذلك أنها قائمةٌ على كتابِ اللهِ وما أمَر به فيه.
Başkaları ise: Bilakis bunun anlamı, Allah'ın kitabına ve onda emrettiği şeylere sımsıkı sarılıp durandır, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ}. يقولُ: قائمةٌ على كتابِ اللهِ وفرائضِه وحدودِه.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “dosdoğru bir topluluk” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'ın kitabına, farzlarına ve sınırlarına sımsıkı bağlı olan demektir.
حُدِّثت عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} يقولُ: قائمةٌ على كتابِ اللهِ وحدودِه وفرائضِه .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den naklen O'nun: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “dosdoğru bir topluluk” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'ın kitabına, sınırlarına ve farzlarına sımsıkı bağlı olan demektir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ}. يقولُ: أمّةٌ مهتديةٌ، قائمةٌ على أمرِ اللَّهِ، لم تنزِعْ عنه وتترُكْه، كما ترَكه الآخرون وضيَّعوه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır” sözü hakkında şöyle demiştir: Hidayet üzere olan, Allah'ın emrine sımsıkı sarılan, diğerlerinin terk edip zayi ettiği gibi ondan kopup onu terk etmeyen bir topluluktur .
وقال آخرون: بل معنَى {قَائِمَةٌ}: مُطيعةٌ.
Başkaları ise: Bilakis {قَائِمَةٌ} kelimesinin anlamı: 'İtaatkâr'dır, demiştir.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّىِّ: {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} الآية. يقولُ: ليس هؤلاءِ اليهودُ كمثَلِ هذه الأمةِ التي هي قائمةٌ للهِ، والقائمةُ المطيعةُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen {أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “dosdoğru bir topluluk” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu Yahudiler, Allah için kâim olan bu ümmet gibi değildir; kâime ise itaatkâr demektir.
وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ فى تأويلِ ذلك ما قاله ابنُ عباسٍ وقتادةُ ومَن قال
Bu [ayetin] tevilinde gerçeğe en uygun olan görüş; İbn Abbâs'ın, Katâde'nin ve onlar gibi söyleyenlerin
بقولِهما، على ما روَينا عنهم، وإن كان سائرُ الأقوالِ الأُخَرِ متقاربةَ المعنى مِن معنى ما قاله ابنُ عباسٍ وقتادةُ في ذلك، وذلك أن معنى قولِه: {قَائِمَةٌ}: مستقيمةٌ على الهُدَى وكتابِ اللهِ وفرائضِه وشرائِع دينِه، بالعدلِ والطاعةِ، وغير ذلك مِن أسبابِ الخيرُ مِن اللَّهِ صفةِ أهل الاستقامةِ على كتابِ اللهِ وسنةِ رسولِ اللهِ ﷺ. ونظيرُ ذلك الخبرُ الذى رواه النعمانُ بنُ بشيرٍ عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "مثَلُ القائم على حدودِ اللَّهِ والواقعِ فيها كمثَلِ قومٍ ركِبوا سفينةً" . ثم ضرَب لهم مثلًا، فالقائمُ على حدودِ اللهِ هو الثابتُ على التمسكِ بما أمرَه اللهُ به واجتنابِ ما نهاه اللَّهُ عنه.
düşünenlerin kendilerinden rivayet ettiğimiz üzere söyledikleridir. Her ne kadar diğer görüşlerin anlamı da İbn Abbâs ve Katâde'nin bu konudaki sözlerinin anlamına yakın olsa da [doğrusu budur]. Zira O'nun {قَائِمَةٌ} “dosdoğru” sözünün anlamı: Adalet, itaat ve Allah katından gelen diğer hayır vesileleriyle hidayet, Allah'ın kitabı, farzları ve dininin şeriatleri üzere istikamet sahibi olan demektir ki bu da Allah'ın kitabı ve Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] sünneti üzere istikamet ehlinin vasfıdır. Bunun benzeri, Nu'mân b. Beşîr'in Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle buyurmuştur: "Allah'ın sınırlarını koruyup kollayan (kâim) ile o sınırlara düşenin (çiğneyenin) misali, bir gemiye binen bir topluluğun misali gibidir." Sonra onlar için bir misal getirdi. Dolayısıyla Allah'ın sınırlarını koruyup kollayan (kâim) kişi; Allah'ın kendisine emrettiği şeylere sarılmakta ve O'nun nehyettiği şeylerden kaçınmakta sebat gösterendir.
فتأويلُ الكلامِ: مِن أهلِ الكتابِ جماعةٌ معتصمةٌ بكتابِ اللَّهِ مُتَمسكةٌ به، ثابتةٌ على العملِ بما فيه وبما سنَّ لهم رسولُه ﷺ.
Sözün tevili şudur: Ehl-i kitaptan Allah'ın kitabına sımsıkı sarılan, ona tutunan, onda bulunan hükümlerle ve Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendilerine koyduğu sünnetlerle amel etmekte sebat eden bir topluluk vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣)}.
{يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣)} “Gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” sözünün tevili hakkında:
يعنى بقولِه: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ}: يَقْرَءون كتابَ اللَّهِ آناءَ الليلِ. ويَعْنى بقولِه: {آيَاتِ اللَّهِ} .. ما أنزَل اللهُ فى كتابِه مِن العبَرِ والمواعظِ. يقولُ: يَتْلُون ذلك آناءَ الليلِ فيتدبرونه ويَتَفَكَّرون فيه.
{يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini okurlar” sözüyle: Gece vakitlerinde Allah'ın kitabını okurlar, demek istemektedir. {آيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetleri” sözüyle de: Allah'ın kitabında indirdiği ibretleri ve öğütleri kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Gece vakitlerinde bunları okurlar , böylece onları düşünüp üzerinde tefekkür ederler.
وأمّا {آنَاءَ اللَّيْلِ}. فساعاتُ الليلِ، واحدُها إنيٌ، كما قال الشاعرُ :
{آنَاءَ اللَّيْلِ} “gece vakitleri”ne gelince; bunlar gecenin saatleridir, tekili 'iny'dir (إِنْيٌ); nitekim şair şöyle demiştir :
حُلْوٌ ومُرٌّ كعَطْفِ القِدْح مرَّتُه … في كلِّ إِنِّي حَذَاه الليلُ يَنْتَعِلُ
Tatlıdır ve acıdır, [karakterinin] sağlamlığı ok tahtasının bükümü gibidir; gecenin denk geldiği her bir vakitte çarıklarını giyip [yola] koyulur.
وقد قيل إن واحدَ الآناءِ: إنًى مقصورٌ، كما واحدٌ الأمعاءِ معًى.
«el-Ânâ» (الآناء) kelimesinin tekilinin; «el-em'â» (الأمعاء) kelimesinin tekilinin «ma'an» (معًى) olması gibi, maksûr olarak «inen» (إنًى) olduğu da söylenmiştir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: ساعاتُ الليلِ. كما قلنا.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: 'Bunun tevili, dediğimiz gibi, gecenin saatleridir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ}: أى ساعات الليلِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ} “Gece vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar”, yani gecenin saatlerinde demektir .
حُدِّثت عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: آناءُ الليلِ ساعاتُ الليلِ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den anlattı, o şöyle demiştir: Ânâü'l-leyl (آناءُ الليلِ), gecenin saatleridir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: قال عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: سمِعنا العربَ تقولُ: آناءُ الليلِ ساعاتُ الليلِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr şöyle dedi: Arapların, ânâü'l-leyl (آناءُ الليلِ) gecenin saatleridir, dediklerini işittik.
وقال آخرون: آناءُ الليلِ جوفُ الليلِ.
Başkaları ise: Ânâü'l-leyl (آناءُ الليلِ), gecenin ortasıdır, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا: ثنا أسباطُ،، عن السدىِّ: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ}: أمَّا {آنَاءَ اللَّيْلِ}: فجوفُ الليلِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ} “Gece vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” hakkında şöyle dediğini anlattı: {آنَاءَ اللَّيْلِ} “gece vakitleri”ne gelince; o gecenin ortasıdır .
وقال آخرون: بل عُنى بذلك قومٌ كانوا يُصَلُّون العشاءَ الآخِرَةَ.
Diğerleri ise şöyle dedi: Aksine bununla, son yatsı namazını kılan bir topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن الحسنِ بنِ يزيدَ العجليِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ في قولِه: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ}: صلاةُ العَتَمةِ هم يُصَلُّونها، ومَن سِواهم مِن أهلِ الكتابِ لا يُصَلِّيها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o el-Hasan b. Yezîd el-İclî'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan naklen O'nun: {يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ} “Gece vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, yatsı (ateme) namazıdır; onlar bu namazı kılarlar, onların dışındaki Ehl-i kitap ise bu namazı kılmaz .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثني يحيى بنُ أيوبَ، عن عبيدِ اللهِ بنِ زَحْرٍ، عن سليمانَ، عن زِرِّ بنِ حُبَيشِ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، قال: احتَبس علينا رسولُ اللهِ ﷺ ذاتَ ليلةٍ، كان عندَ بعضِ أهلِه أو نسائِه، فلم يَأْتِنا لصلاةِ العشاءِ حتى ذهَب ليلٌ، فجاء ومنّا المصلِّى ومنّا المضطجعُ، فبشَّرنا وقال: "إنه لا يُصَلِّى هذه الصلاةَ أحدٌ مِن أهلِ الكتابِ". فأنزَل اللهُ: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb, Ubeydullâh b. Zahr'dan, o Süleyman'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten, o Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti, o şöyle demiştir: Bir gece Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] aile efradından veya hanımlarından birinin yanındayken gecikti; gecenin bir kısmı geçene kadar yatsı namazı için yanımıza gelmedi. Nihayet geldiğinde bizden kimi namaz kılıyor kimi de uzanmış yatıyordu. Bizi müjdeleyip şöyle buyurdu: "Ehl-i kitaptan hiç kimse bu namazı kılmaz." Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “Hepsi bir değildir; Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, onlar gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” .
حدَّثني يونسُ، قال: ثنا علىُّ بنُ مَعْبَدٍ، عن [أبي يحيى] الخراسانيِّ، عن نصرِ ابنِ طَريفِ، عن عاصمٍ، عن زرِّ بن حُبَيش، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، قال: خرَج علينا رسولُ اللهِ ﷺ ونحن نَنْتَظِرُ العِشاء -يُريدُ العَتَمةَ- فقال لنا: "ما على الأرضِ أحدٌ مِن أهلِ الأديانِ يَنْتَظِرُ هذه الصلاةَ في هذا الوقتِ غيرُكم". قال:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Ma'bed, [Ebû Yahyâ] el-Horasânî'den, o Nasr b. Tarîf'ten, o Âsım'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten, o Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; o şöyle demiştir: Biz yatsı namazını -ateme namazını kastediyor- beklerken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkageldi ve bize şöyle buyurdu: «مَا عَلَى الْأَرْضِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْأَدْيَانِ يَنْتَظِرُ هَذِهِ الصَّلَاةَ فِي هَذَا الْوَقْتِ غَيْرُكُمْ» «Yeryüzünde diğer din mensuplarından hiç kimse bu vakitte bu namazı beklemiyor, sizden başka.» Dedi ki:
فنزلت: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} .
Bunun üzerine {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “Hepsi bir değildir; Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, onlar gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” ayeti indi.
وقال آخرون: بل عُنى بذلك قومٌ كانوا يُصَلُّون فيما بينَ المغربِ والعِشاءِ.
Başkaları ise: Bilakis bununla akşam ile yatsı arasında namaz kılan bir topluluk kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن منصورٍ، قال: بلَغنى أنها نزَلت -: {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} - فيما بينَ المغربِ والعِشاءِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan haber verdi, dedi ki: Bana - {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “Hepsi bir değildir; Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, onlar gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” - ayetinin akşam ile yatsı arasında [namaz kılanlar hakkında] indiği ulaştı .
وهذه الأقوالُ التي ذكَرتُها على اختلافِها متقاربةُ المعاني، وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه وصَف هؤلاءِ القومَ بأنهم يَتْلُون آياتِ اللَّهِ فى ساعاتِ الليلِ، وهى آناؤُه، وقد يكونُ تالِيها في صلاةِ العشاءِ تاليًا لها آناءَ الليلِ، وكذلك مَن تلاها فيما بينَ المغربِ والعِشاءِ، ومَن تلاها جوفَ الليلِ، فكلٌّ تالٍ لها ساعاتِ الليلِ. غيرَ أن أوْلى الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: عُنى بذلك تلاوتُه القرآنَ في صلاةِ العشاءِ؛ لأنها صلاةٌ لا يُصَلِّيها أحدٌ مِن أهلِ الكتابِ، فوصَف اللهُ جل ثناؤه أمّةَ محمدٍ ﷺ بأنهم يُصَلُّونها دونَ أهلِ الكتابِ الذين كفَروا باللهِ ورسولِه.
Zikrettiğim bu görüşler, farklılıklarına rağmen birbirine yakın anlamlardadır. Şöyle ki, zikri yüce olan Allah bu topluluğu, gecenin saatlerinde Allah'ın ayetlerini okumakla vasfetmiştir ki bunlar gecenin anlarıdır. Onu yatsı namazında okuyan kimse de gece vakitlerinde okumuş olur; aynı şekilde akşam ile yatsı arasında okuyan da, gecenin ortasında okuyan da böyledir. Zira her biri onu gecenin saatlerinde okumaktadır. Bununla birlikte ayetin teviline en uygun olan görüş; bununla yatsı namazında Kur'an okumanın kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü o, Ehl-i kitaptan hiçbirinin kılmadığı bir namazdır. Dolayısıyla övgüsü yüce olan Allah, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmetini, Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr eden Ehl-i kitabın aksine bu namazı kılmakla vasfetmiştir.
وأما قولُه: {وَهُمْ يَسْجُدُونَ}. فإن بعضَ أهلِ العربيةِ زعَم أن معنى
Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “Secdeye kapanarak” buyruğuna gelince; Arap dili âlimlerinden biri mânânın,
السجودِ في هذا الموضعِ اسمٌ للصلاةِ لا للسجودِ؛ لأن التلاوةَ لا تكونُ في السجودِ ولا في الركوعِ، فكأنَّ معنى الكلامِ كان عندَه: يتلون آياتِ اللهِ آناءَ الليلِ وهم يُصلُّون.
secdenin secdeden ibaret olmayıp namazın bir adı olduğunu iddia etmiştir; zira kıraat secdede de rükûda da yapılmaz. Sanki ona göre sözün anlamı : "Onlar namaz kılmaktayken gece vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar" şeklindedir.
وليس المعنى على ما ذهَب إليه، وإنما معنى الكلامِ: مِن أهلِ الكتابِ أمةٌ قائمةٌ يَتْلُون آياتِ اللَّهِ آناءَ الليلِ في صلاتِهم، وهم مع ذلك يَسْجُدون فيها. فالسجودُ هو السجودُ المعروفُ في الصلاةِ.
Anlam onun vardığı gibi değildir; aksine sözün anlamı şudur: Ehl-i kitaptan öyle dosdoğru bir topluluk vardır ki, namazlarında gece vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar ve bununla birlikte o namazda secde de ederler. Dolayısıyla secde, namazda bilinen secdedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤)}.
{يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤)} “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar ve hayırlarda yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir” sözünün tevili hakkında:
يعنى بقولِه: {يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}: يُصَدِّقون باللهِ وبالبعثِ بعدَ المماتِ، ويَعْلَمون أن اللهَ مُجازِيهم بأعمالِهم، وليسوا كالمشركين الذين يَجْحَدُون وحدانيةَ اللَّهِ، ويَعْبُدون معه غيرَه، ويُكَذِّبون بالبعثِ بعدَ المماتِ، ويُنكرون المجازاةَ على الأعمالِ، والثوابَ والعقابَ.
{يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar” sözüyle: Allah'ı ve ölümden sonra dirilmeyi tasdik ederler, Allah'ın amellerinin karşılığını kendilerine vereceğini bilirler; Allah'ın birliğini inkâr eden, O'nunla birlikte başkasına ibadet eden, ölümden sonra dirilmeyi yalanlayan, amellerin karşılığını, sevap ve cezayı inkâr eden müşrikler gibi değillerdir, demek istemektedir.
وقولُه: {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ}. يقولُ: ويَأْمُرون الناسَ بالإيمانِ باللهِ ورسولِه وتصديقِ محمدٍ [وما] جاءهم به. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ}. يَقُولُ: ويَنْهونَ الناسَ عن الكفرِ باللهِ وتكذيبِ محمدٍ وما جاءهم به مِن عندِ اللهِ. يعني بذلك أنهم ليسوا كاليهودِ والنصارى الذين يَأمُرون الناسِ بالكفرِ باللهِ وتكذيبِ محمدٍ فيما جاءهم به، ويَنْهونَهم عن المعروفِ مِن الأعمالِ، وهو تصديقُ محمدٍ فيما أتاهم به مِن عندِ اللَّهِ، {وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ}. يقولُ: ويَبْتَدِرون فعلَ الخيراتِ؛ خشيةَ أن يَفُوتَهم ذلك قبلَ معاجَلتهم مَنَاياهم.
{وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emrederler” sözüyle [şunu] kastetmektedir: İnsanlara Allah'a ve Resûlü'ne iman etmeyi, Muhammed'i [ve] kendilerine getirdiği şeyleri tasdik etmeyi emrederler. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Kötülükten sakındırırlar” sözüyle [şunu] kastetmektedir: İnsanları Allah'ı inkâr etmekten, Muhammed'i ve Allah katından kendilerine getirdiği şeyleri yalanlamaktan sakındırırlar. Bununla onların; insanlara Allah'ı inkâr etmeyi, Muhammed'i kendilerine getirdiği hususlarda yalanlamayı emreden ve onları amellerden maruf olanından, yani Muhammed'in Allah katından getirdiği şeylerde onu tasdik etmekten alıkoyan Yahudiler ve Hristiyanlar gibi olmadıklarını kastetmektedir. {وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} “Hayırlarda yarışırlar” sözüyle [şunu] kastetmektedir: Ecelleri kendilerini ansızın yakalamadan önce bunu kaçırma endişesiyle hayır işlemeye koşuşurlar.
ثم أخبرَ جلَّ ثناؤه أنَّ هؤلاءِ الذين هذه صفتُهم مِن أهلِ الكتابِ، هم مِن عِدادِ الصالحين؛ لأن مَن كان منهم فاسقًا قد باء بغضبٍ مِن اللهِ؛ لكفرِه باللهِ وآياتِه، وقتلهم الأنبياء بغيرِ حقٍّ، وعصيانه ربَّه، واعتدائِه في حدودِه.
Sonra övgüsü yüce olan Allah, Ehl-i kitaptan bu sıfata sahip olanların salihler zümresinden olduğunu bildirmiştir; zira onlardan fasık olan kimse, Allah'ı ve ayetlerini inkâr etmesi, peygamberleri haksız yere öldürmeleri, Rabbine isyan etmesi ve O'nun sınırlarını aşması sebebiyle Allah'tan bir gazaba uğramıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)}.
{وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)} “Onlar ne hayır işlerlerse karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir” sözünün tevili hakkında:
اختلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: {وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ}. بالياءِ جميعًا، ردًّا على صفةِ القومِ الذين وصَفهم جلَّ ثناؤه بأنهم يَأمُرون بالمعروفِ ويَنْهونَ عن المنكرِ.
Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfe kurrâsının geneli, övgüsü yüce olan Allah'ın iyiliği emredip kötülükten nehyetmekle vasfettiği topluluğun sıfatına raci kılarak, her iki kelimeyi de ye (ي) harfiyle {وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} şeklinde okumuştur.
وقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والحجازِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ، بالتاءِ في الحرفين جميعًا: (ومَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَن تُكْفَرُوهُ) . بمعنى: وما تَفْعَلوا أنتم أيُّها المؤمنون مِن خيرٍ فلن يَكْفُرْكُمُوه ربُّكم.
Medine ve Hicaz kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsından bazıları ise her iki harfte de te (ت) ile (ومَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَن تُكْفَرُوهُ) şeklinde okumuştur. Bunun anlamı: "Ey müminler! Siz ne hayır işlerseniz Rabbiniz onu karşılıksız bırakmayacaktır" demektir.
وكان بعضُ قرأةِ أهل البصرةِ يَرَى القراءتين فى ذلك جائزًا بالياءِ والتاءِ في الحرفين.
Basra ehli kurrâsından bazıları ise her iki kelimede de hem ye (ي) hem de te (ت) ile olan iki kıraati caiz görmekteydi.
والصوابُ مِن القراءةِ فى ذلك عندَنا: {وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ}. بالياءِ في الحرفين كليهما، يَعْنى بذلك الخبرَ عن الأمةِ القائمةِ، التاليةِ آياتِ اللَّهِ. وإنما اختَرنا ذلك لأن ما قبلَ هذه الآية مِن الآياتِ خبرٌ عنهم،، فإلحاقُ هذه الآيةِ -إذ كان لا دلالةَ فيها تدلُّ على الانصرافِ عن صفتِهم- بمعاني الآياتِ
Bize göre bu konudaki doğru kıraat; her iki kelimede de ye (ي) ile {وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} “Onlar ne hayır işlerlerse, o asla karşılıksız bırakılmayacaktır” şeklindeki okuyuştur. [Cenâb-ı Hak] bununla, [geceleri] ayakta duran ve Allah'ın ayetlerini okuyan topluluk hakkında haber vermeyi murat etmektedir. Bizim bu tercihi yapmamızın sebebi şudur: Bu ayetten önceki ayetler onlar hakkında verilmiş bir haberdir. Dolayısıyla -bu ayette onların vasfından başka bir yöne dönüldüğünü gösteren bir delil bulunmadığına göre- bu ayeti, kendisinden önceki ayetlerin
قبلَها أولى مِن صرفِها عن معانى ما قبلَها.
anlamlarına bağlamak, onu kendisinden öncekilerin anlamlarından çevirmekten daha evladır.
وبالذى اختَرنا مِن القراءة كان ابن عباس يَقْرأُ.
İbn Abbâs da bizim tercih ettiğimiz kıraatle okumaktaydı.
حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ التَّغْلِبيُّ، قال ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، عن أبي عمرِو بنِ العلاءِ، قال: بلَغنى عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرَؤُهما جميعًا بالياءِ .
Bana Ahmed b. Yûsuf et-Tağlibî anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o Ebû Amr b. el-Alâ'dan anlattı, dedi ki: Bana İbn Abbâs'tan, onun her iki kelimeyi de ye (ي) ile okuduğu ulaştı .
فتأويلُ الآيةِ إذن على ما اخترنا مِن القراءةِ: وما تَفْعَلْ هذه الأمةُ مِن خيرٍ وتعملْ مِن عملٍ للهِ فيه رضًا، فلن يَكْفُرَهم اللهُ ذلك. يَعْنى بذلك: فلن يُبْطِلَ اللَّهُ ثوابَ عملهم ذلك، ولا يَدَعَهم بغيرِ جزاءٍ منه لهم عليه، ولكنَّه يُجْزِلُ لهم الثوابَ عليه، ويُسْنى لهم الكرامةَ والجزاءَ.
Öyleyse tercih ettiğimiz kıraate göre ayetin tevili şöyledir: Bu ümmet ne hayır işler ve Allah'ın rızası bulunan ne amel yaparsa, Allah onu asla nankörlükle karşılamaz (karşılıksız bırakmaz). Bununla: Allah onların bu amelinin sevabını asla boşa çıkarmaz ve onları kendisinden bir mükâfat olmaksızın bırakmaz; aksine onlara bunun karşılığında bolca sevap verir ve kendilerine ikram ile mükâfatı yüceltir , demek istemektedir.
وقد دلَّلنا على معنى "الكفرِ" فيما مضَى قبلُ بشواهدِه، وأن أصلَه تغطيةُ الشيءِ . فكذلك ذلك في قولِه: {فَلَنْ يُكْفَرُوهُ}: فلن يُغَطَّى على ما فعَلوا مِن خيرٍ، فيُتْرَكُوا بغيرِ مجازاةٍ، ولكنهم يُشْكَرون على ما فعَلوا مِن ذلك، فيُجْزَلُ لهم الثوابُ منه.
Daha önce şahitleriyle birlikte "küfür" (el-küfr) kelimesinin anlamını ve onun aslının bir şeyi örtmek olduğunu ortaya koymuştuk . Aynı şekilde O'nun {فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} “karşılıksız bırakılmayacaktır” sözü de şöyledir: Yaptıkları hayır örtbas edilmeyecek ve mükâfatsız bırakılmayacak; bilakis yaptıklarından ötürü kendilerine teşekkür edilecek ve O'nun katından kendilerine bolca sevap verilecektir.
وبنحوِ ما قلنا مِن التأويلِ تأوَّل مَن تأوَّل ذلك مِن أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bunu tevil edenler de bizim söylediğimiz tevilin benzeriyle tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: (وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فلن تُكْفَرُوهُ). يقولُ: لن يُضَلَّ عنكم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فلن تُكْفَرُوهُ} “Ne hayır işlerseniz, o asla karşılıksız bırakılmayacaktır”. [Katâde] şöyle demektedir: O [mükafat] sizden asla zayi edilmeyecektir.
حُدِّثت عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den aynısını nakletti .
وأما قولُه: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ}. فإنه يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ ذو علمٍ بمن اتَّقاه بطاعتِه واجتنابِ معاصِيه، وحافظٌ أعمالَهم الصالحةَ حتى يُثيبهم عليها، ويجازِيَهم بها؛ تبشيرًا منه لهم جلَّ ذكرُه في عاجلِ الدنيا، وحضًّا لهم على التمسكِ بالذي هم عليه مِن صالحِ الأخلاقِ التى ارتَضاها لهم.
O'nun: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, O'na itaat ederek ve günahlarından kaçınarak kendisinden sakınanları bilendir; peşin olan dünyada zikri yüce olan Allah'tan onlara bir müjde olmak ve onları kendileri için razı olduğu güzel ahlaka sımsıkı sarılmaya teşvik etmek üzere, kendilerine sevap vermek ve karşılığını ödemek için onların salih amellerini muhafaza edendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦)} “Şüphesiz inkâr edenlerin malları da çocukları da Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamaz. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” kavlinin tevili hakkında:
وهذا وعيدٌ مِن اللهِ جل ثناؤه للأُمةِ الأُخرى الفاسقة مِن أهلِ الكتابِ، الذين أخبَر عنهم بأنهم فاسقون، وأنهم قد باءُوا بغضبٍ منه، ولمن كان مِن نُظَرائِهم مِن أهلِ الكفرِ باللهِ ورسولِه، وما جاء به محمدٌ ﷺ من عندِ اللهِ. يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يَعْنى: الذين جَحَدوا نبوَّةَ محمدٍ ﷺ، وكذَّبوا به، وبما جاءهم به مِن عندِ اللهِ، {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا}، يعنى: لن تَدْفَعَ أموالُه التي جمَعها في الدنيا، وأولادُه الذين رَبَّاهم فيها، شيئًا مِن عقوبةِ اللهِ يومَ القيامةِ، إن أَخَّرَها لهم إلى يومِ القيامةِ، ولا في الدنيا إن عَجَّلَها لهم فيها.
Bu, övgüsü yüce olan Allah'tan, Ehl-i Kitap'tan fasık olduklarını ve kendisinden bir gazaba uğradıklarını haber verdiği diğer yoldan çıkmış topluluğa ve Allah'ı, Resûlü'nü ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah katından getirdiklerini inkâr eden benzerlerine bir tehdittir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” yani: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini inkâr eden ve onu ve Allah katından getirdiklerini yalanlayanlar; {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “malları da evlatları da onlara Allah'tan hiçbir şeyi savamaz”, yani: dünyada topladıkları malları ve orada yetiştirdikleri çocukları, [Allah azabı] onlar için kıyamet gününe ertelerse kıyamet gününde Allah'ın azabından hiçbir şeyi savamaz; bunu dünyada peşin verirse dünyada da savamaz.
وإنما خَصَّ أمواله وأولاده؛ لأن أولادَ الرجلِ أقربُ أنْسِبَائِه إليه، وهو على مالِه أقدرُ منه على مالِ غيرِه، وأمره فيه أجوزُ مِن أمرِه في مالِ غيرِه، فإذا لم يُغْنِ عنه ولدُه لصُلْبِه، ومالُه الذى هو نافِذُ الأمرِ فيه، فغيرُ ذلك مِن أقربائِه وسائرِ
[Âyette] mallarını ve çocuklarını özellikle belirtmesinin sebebi şudur: Çünkü bir kimsenin çocukları, hısımları içinde kendisine en yakın olanlarıdır; kişi kendi malı üzerinde de başkasının malına nispetle daha muktedirdir ve o maldaki tasarrufu başkasının malındaki tasarrufundan daha geçerlidir. Kendi öz evladı ve üzerinde tam tasarruf yetkisi bulunan malı ona [Allah'ın azabına karşı] bir fayda sağlamadığına göre, bunun dışındaki akrabaları ve diğer
أنسِبائِه وأموالِهم، أبعدُ مِن أن تُغنى عنه مِن اللهِ شيئًا.
hısımları ile onların malları, Allah'tan [gelecek azaba karşı] ona bir fayda sağlamaktan çok daha uzaktır.
ثم أخبَر جلّ ذكرُه أنهم هم أهلُ النارِ الذين هم أهلُها بقولِه: {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ}. وإنما جعَلَهم أصحابَها؛ لأنهم أهلُها الذين لا يخرُجون منها ولا يُفارقونها، كصاحبِ الرجلِ الذى لا يُفارِقُه، وقَرينِه الذي لا يُزايلُه، ثم وَكَّدَ ذلك بإخبارِه عنهم أنهم فيها خالدون: إنَّ صُحْبَتَهم إيَّاها صحبةٌ لا انقِطاعَ لها، إِذْ كان مِن الأشياءِ ما يُفارِقُ صاحبَه فى بعضِ الأحوالِ، ويُزايله في بعضِ الأوقاتِ، وليس كذلك صحبةُ الذين كفروا بالله النارِ التى أُصْلُوها، ولكنها صحبةٌ دائمةٌ لا نهايةَ لها ولا انقطاعَ، نعوذُ باللهِ منها، ومما قرَّب منها مِن قولٍ وعملٍ.
Sonra zikri yüce olan [Allah], {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ} “İşte onlar cehennemliklerdir” sözüyle onların cehennem ehli olduklarını haber vermiştir. Onları oranın ashabı (yoldaşları) kılmıştır; çünkü onlar oradan çıkmayacak ve ondan ayrılmayacak olan ehlidir; tıpkı bir adamın yanından ayrılmayan arkadaşı ve ondan kopmayan yoldaşı gibi. Sonra onların orada ebedî kalıcılar olduklarını haber vererek bunu pekiştirmiştir: Onların onunla (ateşle) beraberliği kesintisi olmayan bir beraberliktir. Çünkü bazı şeyler vardır ki kimi durumlarda sahibinden ayrılır, kimi zamanlarda ondan uzaklaşır. Fakat Allah'ı inkâr edenlerin içine atıldıkları ateşle beraberlikleri böyle değildir; bilakis bu, sonu ve kesintisi olmayan devamlı bir beraberliktir. Ondan ve ona yaklaştıran söz ve amelden Allah'a sığınırız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir.” kavlinin tevili hakkında:
يَعْنى بذلك جلّ ثناؤُه: شَبَهُ ما يُنْفِقُ الذين كفروا -أي: شَبَهُ ما يَتَصدَّقُ به الكافرُ مِن مالِه، فيُعْطِيه مَن يُعْطِيه على وَجْهِ القُرْبةِ إِلى رَبِّه، وهو لوحدانيةِ اللهِ جاحدٌ، ولمحمدٍ نبيِّه ﷺ مُكَذِّبٌ، في أنَّ ذلك غيرُ نافِعِه مع كُفْرِه، وأنه مُضْمَحِلٌ عندَ حاجتِه إليه، ذاهبٌ بعد الذى كان يَرْجو مِن عائدةِ نَفْعِه عليه- كشَبَهِ {رِيحٍ فِيهَا [صِرٌّ} يعنى: فيها] بَرْدٌ شديدٌ، {أَصَابَتْ} هذه الريحُ التي فيها البَرْدُ الشديدُ: {حَرْثَ قَوْمٍ}. يعنى: زرعَ قومٍ، قد أَمَّلُوا إدراكَه، ورَجَوا رَيْعَه، وعائدةَ نَفْعِه، {ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ}. يعنى: أصحابَ الزرعِ، عَصَوا اللَّهَ وتَعَدُّوا حدودَه؛ {فَأَهْلَكَتْهُ}، يقولُ: فأهلَكَت الريحُ التي فيها الصِّرُّ زرعَهم ذلك، بعدَ الذى كانوا عليه مِن الأملِ، ورجاءِ عائدةِ نَفْعِه عليهم.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: İnkâr edenlerin harcadıklarının durumu -yani kâfirin, Allah'ın birliğini inkâr ettiği ve O'nun nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladığı halde Rabbine yakınlaşma gayesiyle malından sadaka olarak verip birilerine dağıttığı şeyin durumu, inkârıyla birlikte bunun kendisine hiçbir fayda sağlamaması, ona muhtaç olduğu anda yok olup gitmesi ve kendisinden beklediği faydanın ardından büsbütün zayi olması bakımından- tıpkı {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgârın” -yani içinde şiddetli bir soğuk bulunan-, bu şiddetli soğuğa sahip rüzgârın {أَصَابَتْ} “isabet ettiği”, {حَرْثَ قَوْمٍ} “bir kavmin ekinine” -yani yetişmesini umdukları, bereketini ve getireceği faydayı bekledikleri bir topluluğun ekinine-, {ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine zulmetmiş olan” -yani ekin sahiplerinin Allah'a isyan ettiği ve O'nun sınırlarını çiğnediği [bir kavmin ekinine]-; {فَأَهْلَكَتْهُ} “ve onu helak ettiği” [rüzgârın durumu] gibidir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: İçinde dondurucu soğuk bulunan o rüzgâr, onların besledikleri umudun ve bekledikleri faydanın ardından o ekinlerini helak etmiştir.
يقولُ تعالى ذكرُه: فكذلك فِعْلُ اللَّهِ بنفقةِ الكافرِ وصدقتِه في حياتِه حينَ يَلْقاه، يُبْطِلُ ثَوابَها، ويُخيبُ رجاءَه منها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İşte kâfirin hayatındaki harcaması ve sadakası hususunda da O'nunla karşılaştığı zaman Allah'ın muamelesi böyledir; onun sevabını boşa çıkarır ve onun hakkındaki umudunu boşa çıkarır.
وخَرَج المثَلُ للنفقةِ، والمرادُ بالمثَلِ صنيِعُ اللهِ بالنفقةِ، يُبَيِّنُ ذلك قولُه: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. فهو كما قد بَيَّنَّا فى مثلِه مِن قولِه: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} [البقرة: ١٧]. وما أشبَه ذلك.
Bu misal infak için getirilmiştir, ancak misalle kastedilen Allah'ın bu infaka yapacağı muameledir. O'nun: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu bir soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir” sözü bunu açıklamaktadır. Bu da tıpkı O'nun: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} [el-Bakara: 17] “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” sözünde ve benzerlerinde açıkladığımız gibidir.
فتأويلُ الكلامِ: مَثَلُ إبطالِ اللَّهِ أَجرَ ما يُنْفِقون في هذه الحياةِ الدنيا، كمثلِ ريحٍ فيها صِرٌّ. وإنما جاز تَرْكُ ذِكْرِ إبطالِ اللهِ أجرَ ذلك لدلالةِ آخِرِ الكلامِ عليه، وهو قولُه: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. والمعرفةِ السامعِ ذلك معناه.
Sözün tevili şöyledir: Allah'ın, onların bu dünya hayatında harcadıklarının ecrini boşa çıkarmasının misali, içinde dondurucu soğuk olan bir rüzgârın misali gibidir. Allah'ın bunun ecrini boşa çıkarmasının zikrinin terk edilmesi, sözün sonunun yani {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu bir soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir” ifadesinin buna delalet etmesi ve dinleyenin bunun anlamını bilmesi sebebiyle caiz olmuştur.
واختلف أهلُ التأويلِ في معنى "النفقةِ" التي ذكَرها في هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: هي النَّفقة المعروفة في الناسِ.
Tevil ehli bu ayette zikredilen "infak"ın anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: O, insanlar arasında bilinen infaktır (harcamadır), demişlerdir.
ذكر مِن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، في قول الله ﷿ {مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: نَفَقةُ الكافر في الدنيا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; Aziz ve Celil olan Allah'ın: {مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu” kavli hakkında şöyle demiştir: Kâfirin dünyadaki infakıdır .
وقال آخرون: بل الذى يقولُه بلسانه مما لا يُصَدِّقُه قلبه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis [bu], kalbinin tasdik etmediği, diliyle söylediği şeydir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثني أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ}. يقولُ: مَثَلُ ما يُنْفِقُ فَلا يُقْبَلُ منه كمثلِ هذا الزرعِ إذا زَرَعه القومُ الظالمون، فأصابَتْه ريحٌ فيها صِرٌّ، أصابَته فأهلَكَته، فكذلك أنفَقوا، فأهلَكَهم شِرْكَهم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir.” [Süddî] şöyle demektedir: [Kâfirin] harcadığı ve kendisinden kabul olunmayan şeyin misali, zalim bir kavmin ektiği ve kendisine dondurucu bir soğuk rüzgâr isabet edip onu helak ettiği şu ekinin misali gibidir. İşte onlar da böyle harcamışlar, şirkleri de onları helak etmiştir .
وقد بَيَّنَّا أولى ذلك بالصوابِ قبلُ.
Bunlardan doğruya en yakın olanını daha önce açıklamıştık.
وقد تقدَّم بيَانُنا تأويلَ: {الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. بما فيه الكفايةُ مِن إعادتِه في هذا الموضعِ .
{الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatı” [ifadesinin] teviline dair açıklamamız, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak derecede geçmişti .
وأما الصِّرُّ فإنه شدةُ البَرْدِ، وذلك بعُصُوفٍ مِن الشمالِ في إعصارِ الطَّلِّ والأنْدَاءِ، في صبيحةٍ مغيمةٍ بعَقِبِ ليلةٍ مُصْحِيَّة.
Sırra (صِرّ) gelince; o şiddetli soğuktur. Bu da bulutsuz bir gecenin ardından gelen bulutlu bir sabah vaktinde , çiy ve rutubet kasırgasında kuzeyden esen şiddetli bir rüzgârla [meydana gelir].
كما حدَّثنا حُمَيدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعِ، عن عثمانَ بنِ غِيَاثٍ، قال: سمعتُ عِكرمة يقولُ: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. قال: بَرْدٌ شَديدٌ .
Nitekim bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Osmân b. Gıyâs'tan anlattı, dedi ki: İkrime'yi şöyle derken işittim: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgâr”. [İkrime]: Şiddetli soğuktur, dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال لي ابنُ جُرَيجٍ: قال ابنُ عباسٍ: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. قال: بَرْدٌ شَديدٌ وزَمْهَرِيرٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc bana şöyle dedi: İbn Abbâs: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgâr” [ayeti hakkında]: Şiddetli soğuk ve zemherîrdir, dedi.
حدَّثنا علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ عن ابنِ عباسٍ قوله: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. يقولُ: بَرْدٌ.
Bize Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgâr” kavli hakkında şöyle anlattı: [İbn Abbâs]: Soğuktur, demektedir.
حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن هارونَ بنِ عنترةَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: الصِّرُ البَرْدُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Hârûn b. Antere'den, o babasından, o İbn Abbâs'tan anlattı: Sırr (الصِّرُّ), soğuktur .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرّ}. أى بَرْدٌ شديدٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir” kavlini anlattı: Yani şiddetli soğuktur .
حُدِّثْتُ عن عَمَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den aynısını nakletti .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيّ: (الصِّرُّ): البردُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: (الصِّرُّ): Soğuktur .
حدَّثنا محمد بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثنا عمى، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرّ}. يقولُ: ريحٌ فيها بَرْدٌ.
Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan anlattı: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir”. Şöyle demektedir: İçinde soğuk bulunan bir rüzgârdır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. قال: صِرٌّ باردةٌ أهلَكَت حَرْثَهم. قال: والعربُ تَدْعوها الضَّرِيب. تأتى الريحُ باردةً، فتُصبحُ ضَريبًا قد اخْتَرق الزرعُ. تقولُ: ضُرِب الليلةَ. أصابه ضَريبٌ، تلك الصِّرُّ التي أصابَته.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgâr” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Onların] ekinlerini helak eden dondurucu bir soğuktur (sırr). [Devamla] dedi ki: Araplar buna ed-darîb (kırağı/ayaz) derler. Rüzgâr dondurucu soğuk olarak gelir, sabahleyin ekin kavrulup yanmış halde kırağıya/ayaza döner. [Arap], "Bu gece [ekini] ayaz vurdu, ona kırağı isabet etti" der; işte ona isabet eden bu durum 'es-sırr'dır.
حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا جُوَيبرٌ، عن الضحاكِ: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ}. قال: رِيحٌ فيها بَرْدٌ .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten nakletti: {رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgâr”. Dedi ki: İçinde soğuk bulunan rüzgârdır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)} “Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar.” kavlinin tevili hakkında:
يَعْنى بذلك جلّ ثناؤه: وما فعَل اللهُ بهؤلاء الكفارِ ما فعَل بهم، مِن إحباطِه ثوابَ أعمالهم وإبطالِه أجورَها؛ ظُلْمًا منه لهم، يعنى: وَضْعًا منه لِما فعَل بهم من ذلك في غيرِ مَوْضِعِه، وعند غيرِ أهلِه، بل وَضَع فعله ذلك في مَوْضِعِه، وفعَل بهم ما هم أهلُه؛ لأن عَمَلَهم الذي عَمِلوه لم يكنْ للهِ وهم له بالوحدانيةِ دائِنون، ولأمرِه مُتَّبِعون، ولرسلِه مُصَدِّقون، بل كان ذلك منهم وهم به مشركون، ولأمرِه مخالِفون، ولرسلِه مُكذِّبون، بعدَ تَقَدُّم منه إليهم أنه لا يَقْبَلُ عملًا مِن عاملٍ، إلا مع إخلاصِ التوحيدِ له، والإقرار بنُبوّةِ أنبيائِه، وتصديقِ ما جاءوهم به، وتوكيدِه الحُجَجَ بذلك عليهم، فلم يكنْ بفعلِه ما فعل بمَن كفَر به، وخالَف أمرَه في ذلك، بعدَ الإعذارِ إليه، مِن إحباطِ أجرِ عملِه، له ظالمًا، بل الكافرُ هو الظالمُ نفِسه، لإكسابِها مِن معصيةِ اللهِ، وخلافِ أمرِه، ما أورَدها به نارَ جهنَم، وأصلَاها به سعيرَ سَقَرَ.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah bu kâfirlere yaptıklarını —amellerinin sevabını boşa çıkarıp ecirlerini iptal etmesini— onlara zulmetmek için yapmamıştır; yani onlara bu yaptığını yerli yersiz ve hak etmeyene uygulamış değildir. Bilakis yaptığını tam yerine koymuş ve onlara hak ettikleri muameleyi yapmıştır. Çünkü onların işlemiş olduğu amel; Allah'ın birliğini benimsemiş, emrine uymuş ve elçilerini doğrulamış kimseler olarak Allah için yapılmamıştı. Bilakis bu, O'na şirk koşarlarken, emrine muhalefet ederlerken ve peygamberlerini yalanlarlarken ortaya çıkmıştır; üstelik Allah'ın kendilerine yalnızca ihlasla tevhidi benimsemek, peygamberlerinin peygamberliğini ikrar etmek ve onların getirdiklerini tasdik etmek suretiyle ameli kabul edeceğini önceden bildirmiş ve bununla aleyhlerine delilleri pekiştirmiş olmasına rağmen. Dolayısıyla Allah, hüccetini ortaya koyduktan sonra kendisini inkâr eden ve bu hususta emrine muhalefet eden kimsenin amelinin ecrini boşa çıkararak ona zulmetmiş olmamaktadır; bilakis kâfirin kendisi , Allah'a isyan edip emrine aykırı davranarak nefsini cehennem ateşine sevk edecek ve sakar alevine atacak şeyleri kazandırmak suretiyle kendi nefsine zulmedendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin. Onlar size fenalık etmekten geri durmazlar ve sizin sıkıntıya düşmenizi isterler.” kavlinin tevili hakkında:
يَعْنى بذلك جل ذكرُه: يا أيها الذين صَدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، وأقرُّوا بما جاءهم به بَبِيَّهم مِن عندِ ربِّهم، {لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً}. يقولُ: لا تتخذوا أولياءَ وأصدقاءَ
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden ve peygamberlerinin Rableri katından kendilerine getirdiği şeyleri ikrar edenler! {لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً} “[Sizden olmayanları] sırdaş edinmeyin.” [Yani] kendinize veliler ve dostlar edinmeyin...
لأنفسِكم {مِنْ دُونِكُمْ}. يقولُ: مِن دونِ أهلِ دينِكم ومِلَّتِكم. يعنى: مِن غيرِ المؤمنين. وإنما جعَل البطانةَ مَثَلًا لخليلِ الرجلِ، فَشَبَّهَه بما وَلِى بطنَه مِن ثيابِه؛ لحلولِه منه فى اطِّلاعِه على أسرارِه وما يَطْويه عن أباعدِه وكثيرٍ مِن أقاربِه، مَحِلَّ ما وَلِى جَسَدَه مِن ثيابِه.
{مِنْ دُونِكُمْ} “sizden olmayanları”. Şöyle buyurmaktadır: Kendi dininizden ve milletinizden olmayanları; yani müminlerin dışındakileri. Kişinin sırlarına ve uzak akrabalarından ve hatta yakınlarının birçoğundan gizlediği şeylere vâkıf olması bakımından onun konumu, bedenine temas eden iç elbisesi konumunda olduğu için , bitâne (iç elbisesi/sırdaş) kelimesini kişinin samimi dostuna misal yapıp onu bedenine temas eden elbiseye benzetmiştir.
فَنهَى اللهُ المؤمنين به أن يتِخذوا مِن الكفارِ به أخِلَّاءَ وأصفياءَ، ثم عَرَّفهم ما هم عليه لهم مُنْطَوون، مِن الغِشِّ والخيانةِ، وبُغْيَتِهم إيَّاهم الغَوائلَ، مُحَذِّرهم بذلك منهم ومن مُخَالَّتِهم، فقال تعالى ذكرُه: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا}. يعني: لا يستطيعونكم شَرًّا. مِن: أَلُوتُ آلُو أَلْوا. يقال: ما أَلا فلانٌ كذا. أى: ما استطاع، كما قال الشاعرُ :
Allah, kendisine iman edenlerin, kendisini inkâr eden kimseleri samimi ve candan dostlar edinmelerini yasaklamış; sonra onların kendilerine karşı besledikleri hile ve hıyaneti, başlarına felaketler gelmesini istediklerini bildirerek onlardan ve onlarla dostluk kurmaktan sakındırmıştır. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} “size fenalık etmekten geri durmazlar”. Yani: Size kötülük yapmaktan güçleri yettiğince geri durmazlar. [Bu ifade], "elütü elû elven" (أَلُوتُ آلُو أَلْوا) kökündendir. "Filanca falan şeye güç yetirmedi" denilir. Yani gücü yetmedi, nitekim şair şöyle demiştir :
جَهْراءُ لا تَأْلُو إذا هي أظهَرَت … بَصَرًا ولا مِن عَيْلَةٍ تُغْنِينى
"Gündüz gözü zayıf gören (bir göz) ki öğle vakti olunca görmeye güç yetiremez, ne de beni yoksulluktan kurtarır."
يعني: تستطيعُ عندَ الظهرِ إبصارًا.
Yani: Öğle vaktinde görmeye güç yetirir.
وإنما يعنى جلّ ذكرُه بقولِه: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا}. البِطانةَ التي نهَى المؤمنين عن اتخاذِها مِن دونِهم، فقال: إن هذه البِطانةَ لا تَتْرُكُكم طاقتَها خبالًا. أى: لا تَدَعُ جهدَها فيما أورَثَكم الخبالَ.
Zikri yüce olan [Allah], {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} “size fenalık etmekten geri durmazlar” sözüyle, müminlerin kendilerinden başkalarından edinmelerini yasakladığı o sırdaşları kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Bu sırdaşlar, güçleri nispetinde sizi fesada uğratmaktan geri durmazlar; yani size fesat ve yıkım getirecek hususlarda hiçbir çabayı esirgemezler.
وأصلُ الخَبَّلِ والخَبَالِ الفسادُ، ثم يُستَعملُ في معان كثيرة، يدُلُّ على ذلك الخبرُ عن النبيِّ ﷺ: "مَن أُصيب بحَبْلٍ أو جِرَاحٍ"
Habbel (الخَبَّل) ve habâl (الخَبَال) kelimelerinin asıl anlamı fesattır (bozulma ve yıkım). Daha sonra birçok anlamda kullanılmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen şu haber de buna delalet etmektedir: « مَن أُصيب بحَبْلٍ أو جِرَاحٍ » «Kimin bir uzvu sakatlanır veya yaralanırsa...»
وأما قولُه: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}. فإنه يعنى: وَدُّوا عَنَتَكم. يقولُ: يَتَمَنَّون لكم العَنَتَ والشَّرَّ في دينِكم، وما يسوءَكم ولا يَسُرُّكم.
O'nun: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “ve sizin sıkıntıya düşmenizi isterler” sözüne gelince; bu: "Sizin sıkıntıya uğramanızı arzuladılar" demektir. Şöyle buyurmaktadır: Dininizde sizin için zahmet ve kötülük isterler; sizi üzecek ve sevindirmeyecek şeyleri arzu ederler.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نَزَلَت في قومٍ من المسلمين كانوا يُخالِطون حلفاءَهم مِن اليهودِ وأهلِ النفاقِ منهم، ويُضافونهم المودَّةَ، بالأسبابِ التي كانت بينَهم في جاهليتِهم قبلَ الإسلامِ، فَنَهاهم اللهُ عن ذلك، وأن يَسْتَنصِحوهم في شيءٍ مِن أمورِهم.
Zikredildiğine göre bu ayet, İslam'dan önceki cahiliye dönemlerinde aralarında bulunan bağlar sebebiyle Yahudilerden olan müttefikleriyle ve onların münafıklarıyla içli dışlı olan ve onlara sevgi besleyen Müslümanlardan bir grup hakkında inmiştir. Allah onları bundan ve işlerinden herhangi birinde onlara danışmaktan nehyetmiştir.
ذكرُ [الخبر بذلك] .
[Buna dair haberin] zikri :
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: قال محمدُ ابنُ أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان رجالٌ مِن المسلمين يواصلون رجالًا مِن يهودَ؛ لما كان بينَهم مِن الجوارِ والحِلْفِ في الجاهليةِ، فأنزَل اللهُ ﵎ فيهم، يَنْهاهم عن مُباطَنتِهم؛ تَخَوَّفَ الفتنةِ عليهم منهم: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ}. إلى قولِه: {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Müslümanlardan bazı adamlar, Cahiliye'deki komşuluk ve antlaşma bağlarından ötürü Yahudilerden birtakım adamlarla ilişkilerini sürdürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların fitneye düşürülmelerinden korkarak kendilerini onlarla sırdaş olmaktan meneden şu ayeti indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin...” ayetinden: {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} “Kitabın tamamına inanırsınız” kavline kadar .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﵎: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا}: فى المنافقين مِن أهل المدينة، نهَى اللهُ جل ثناؤه المؤمنين أن يَتَولُّوهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin; onlar size fenalık etmekten geri durmazlar.” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu ayet] Medine halkından münafıklar hakkındadır; övgüsü yüce olan Allah, müminlerin onları veli/dost edinmelerini yasaklamıştır.