حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}: نهَى اللَّهُ جلّ ثناؤُه المؤمنين أن يَسْتدخِلوا المنافِقين أو يُؤاخوهم، أو يَتَولُّوهم مِن دونِ المؤمنين .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin. Onlar size fenalık etmekten geri durmazlar ve sizin sıkıntıya düşmenizi isterler.” kavli hakkında şöyle anlattı: Övgüsü yüce olan Allah, müminlerin münafıkları sırdaş edinmelerini, onlarla kardeş olmalarını veya müminleri bırakıp onları veli/dost edinmelerini yasaklamıştır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن، أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ}: هم المنافِقون .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar münafıklardır .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه عن الربيعِ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا}. يقولُ: لا تسْتدخِلوا المنافِقين، فتَولَّوْهم دونَ المؤمنينَ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin. Onlar size fenalık etmekten geri durmazlar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle buyurmaktadır: Münafıkları sırdaş edinip müminleri bırakarak onları dost tutmayın .
حدَّثنا أبو كريبٍ ويعقوب بن إبراهيمَ، قالا: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا العَوَّامُ بنُ حَوشبٍ، عن الأزهرِ بنِ راشدٍ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا تَسْتَضيئوا بنارِ أهلِ الشِّرْكِ، ولا تَنْقُشوا فى خَواتيمِكم عَرَبِيًّا". قال: فلم يَدْرُوا ما ذلك حتى أتَوا الحسنَ فسألوه، فقال: نعم، أما قولُه: "لا تَنْقُشوا في خَواتيمِكم عَرَبيًّا". فإنه يقولُ: لا تَنْقُشوا فى خَواتيمكم محمدًا. وأما قولُه: "ولا تَسْتَضيئوا بنارِ أهلِ الشركِ". فإنه يَعْنى به المشركين، يقولُ لاتَسْتَشيروهم في شيءٍ من أمورِكم. قال: وقال الحسنُ: وتصديقُ ذلك فى كتابِ اللهِ. ثم تَلا هذه الآيةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ}.
Bize Ebû Küreyb ve Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm b. Havşeb, el-Ezher b. Râşid'den, o da Enes b. Mâlik'ten [şöyle] haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şirk ehlinin ateşiyle aydınlanmayın ve yüzüklerinize Arapça nakşetmeyin.» [Râvî] dedi ki: Hasan['a] gelip ona soruncaya kadar bunun ne anlama geldiğini bilemediler. [Hasan] dedi ki: «Evet, O'nun: "Yüzüklerinize Arapça nakşetmeyin" sözüyle: "Yüzüklerinize Muhammed [ismini] nakşetmeyin" demek istemektedir. "Şirk ehlinin ateşiyle aydınlanmayın" sözüyle ise müşrikleri kastetmekte olup: "İşlerinizden hiçbirinde onlara danışmayın" buyurmaktadır.» [Râvî] dedi ki: Hasan [şöyle] devam etti: «Bunun tasdiki Allah'ın Kitabı'ndadır.» Sonra şu ayeti okudu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin”.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ}: أما البَطانةُ، فهم المنافِقون .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin”: Bitâneye (sırdaşlara) gelince, onlar münafıklardır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابنِ جُرَيج قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} الآية. قال: لا يَسْتدخِلُ المؤمنُ المنافقَ دونَ أخيه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Mümin, [din] kardeşini bırakıp münafığı sırdaş edinmez.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} الآية. قال: هؤلاء المنافِقون، وقرَأ قولَه: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} الآية.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ} “Ey iman edenler! Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin...” ayeti hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır. Ve O'nun: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür...” ayetini okudu.
واختَلفوا في تأويلِ قولِه: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}؛ فقال بعضُهم: معناه: وَدُّوا ما ضَلَلْتم عن دينكم.
O'nun: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler” kavlinin tevilinde ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı; "Dininizden sapmanızı arzu ederler" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، السُّدِّيِّ: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}. يقولُ: ما ضَلَلْتم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler”. Şöyle demektedir: Sapmanızı [arzu ederler] .
وقال آخرون بما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}. يقولُ: في دينِكم، يَعْنى أنهم يَوَدُّون أن تَعْنَتوا في دينِكم.
Diğerleri ise el-Kâsım'ın bize anlattığı şu rivayetle [aynı görüşü] belirttiler; dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler”. Şöyle der: Dininizde [sıkıntıya düşmenizi isterler]; yani dininizde sıkıntıya düşmenizi arzu ederler.
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف قيل: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}. فجاء بالخبرِ عن البِطانةِ
Eğer bize birisi: “{وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler” nasıl denilmiştir? [Böylece] sırdaşlar (bitâne) hakkındaki haber...
بلفظِ الماضي في مَحِلِّ الحالِ والقَطْعِ، بعدَ تَمامِ الخبرِ، والحالاتُ لا تكونُ إلا بصُورِ الأسماء أو الأفعالِ المستقبَلةِ، دونَ الماضية منها؟
...haberin tamamlanmasından sonra hâl ve kat' mevkiinde geçmiş zaman lafzıyla gelmiştir; oysa hâller geçmiş zaman fiilleriyle değil, ancak isimler veya muzâri fiilleri suretiyle olur?
قيل: ليس الأمرُ في ذلك على ما ظَنَنتَ مِن أن قولَه: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} حالٌ للبِطانةِ ، وإنما هو خبرٌ عنهم ثانٍ، منقطع عن الأَوَّلِ، غيرُ مُتَّصِلٍ به.
Şöyle denilir: Bu mesele, senin zannettiğin gibi O'nun: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler” kavlinin bitâne için bir hâl olması şeklinde değildir ; aksine o, onlar hakkında birincisinden kopuk, ona bitişik olmayan ikinci bir haberdir.
وإنما تأويلُ الكلامِ: يا أيُّها الذين آمنوا لا تَتَّخِذوا بطانةً صِفَتُهم كذا، صِفَتُهم كذا. فالخبرُ عن الصفةِ الثانيةِ غيرُ مُتَّصِلٍ بالصفةِ الأولى، وإن كانَتا جميعًا مِن صفةِ شخصٍ واحدٍ.
Sözün tevili ancak şöyledir: Ey iman edenler! Sıfatı şöyle olan, sıfatı böyle olan sırdaşlar edinmeyin. İkinci sıfat hakkındaki haber, her ikisi de tek bir şahsın sıfatı olsa bile, birinci sıfata bitişik değildir.
وقد زعمَ بعضَ أهلِ العربيةِ أن قولَه: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}. مِن صلةِ البِطانةِ، [وأن معنى ذلك: لا تَتَّخِذوا بطانةٌ ودُّوا -أي: أَحَبُّوا- ما عنِتُّم.
Arap dili âlimlerinden bazıları, O'nun: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler” kavlinin bitânenin sılası olduğunu, [bunun anlamının da: "Sıkıntıya düşmenizi arzu eden -yani seven- sırdaşlar edinmeyin" olduğunu] iddia etmiştir.
وليس لهذا القولِ الذى قاله صاحبُ هذه المقالة وجهٌ معروفٌ؛ وذلك أن البِطانةِ] قد وُصِلَت بقولِه: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا}. فلا وَجْهَ لصلةٍ أخرى بعدَ تَمامِ البِطانةِ بصِلتِه، ولكنّ القولُ في ذلك كما بَيَّنا قبل مِن أن قولَه: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ}.
[Bu sözü söyleyen kimsenin bu görüşünün bilinen bir yönü yoktur; çünkü bitâne] kelimesi O'nun: {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} “Size fenalık etmekten geri durmazlar” kavli ile sıfatlandırılmıştır. Bitâne kendi sılasıyla tamamlandıktan sonra başka bir sılanın gereği yoktur; ancak bu husustaki doğru söz, daha önce açıkladığımız gibi O'nun: {وَدُّوا مَاعَنِتُّمْ} “Size sıkıntı verecek şeyleri arzu ederler” kavlinin...
خبرٌ مبتدأٌ عن البِطانةِ غيرُ الخبرِ الأولِ، وغيرُ حالٍ مِن البِطانةِ ولا قَطْعٍ منها.
...bitâne hakkında birinci haberden farklı, yeni başlayan bir haber olduğu, bitâneden bir hâl veya ondan bir kat' olmadığıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ}.
O'nun: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يَعْنى بذلك تعالى ذكرُه: قد بَدَت بَغْضاءُ هؤلاء الذين نَهَيتُكم أيُّها المؤمنون أن تتَّخِذوهم بِطانةً مِن دونكم، لكم بأفواهِهم، يعني: بألسنتِهم، والذي بَدا لهم منهم بألسنتِهم، إقامتُهم على كُفْرِهم، وعداوتُهم مَن خالف ما هم عليه مُقِيمون مِن الضَّلالة، فذلك مِن أوكدِ الأسبابِ فى مُعاداتهم أهلَ الإيمانِ؛ لأن ذلك
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmenizi yasakladığım şu kimselerin size olan kini ağızlarıyla -yani dilleriyle- açığa çıkmıştır. Onlardan dilleriyle kendilerine [müminlere] zahir olan şey ise, küfürleri üzerinde sebat etmeleri ve üzerinde ısrarla durdukları bu sapkınlığa muhalefet eden kimseye düşmanlık beslemeleridir. İşte bu, onların iman ehline düşmanlık gütmelerindeki en kuvvetli sebeplerden biridir; çünkü bu...
عداوةٌ على الدِّين، والعداوةُ على الدينِ العداوةُ التى لا زَوالَ لها إلا بانتقالِ أحدِ المُتعادِيَين إلى مِلَّةِ الآخرِ منهما، وذلك انتقالٌ مِن هدًى إلى ضلالةِ، كانت عندَ المُنْتقِل إليها ضَلالةً قبل ذلك، فكان في إبدائِهم ذلك للمؤمنين ومُقامهم عليه، أبْيَنُ الدلالةِ لأهلِ الإيمانِ على ماهم عليه لهم مِن البَغْضاءِ والعَداوةِ.
din uğruna bir düşmanlıktır. Din uğruna olan düşmanlık ise, iki düşmandan biri diğerinin milletine (dinine) geçmedikçe ortadan kalkmayan bir düşmanlıktır. Bu da hidayetten, ona geçen kimsenin katında daha önce sapkınlık olan bir sapkınlığa geçiştir. Dolayısıyla bunu müminlere açığa vurmaları ve bunda ısrar etmeleri, iman ehli için onların kendilerine besledikleri kin ve düşmanlığa en açık delildir.
وقد قال بعضُهم: معنى قولِه: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ}: قد بَدَت بغضاؤُهم لأهلِ الإيمانِ إلى أوليائِهم مِن المنافِقين وأهلِ الكفرِ، بإطلاعِ بعضِهم بعضًا على ذلك
Bazıları şöyle demiştir: O'nun: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” kavlinin anlamı; birbirlerini bundan haberdar etmeleri suretiyle, iman ehline besledikleri kin, münafıklardan ve küfür ehlinden olan dostlarına aşikâr olmuştur, [demektir].
وزعَم قائِلو هذه المقالةِ أن الذين عُنُوا بهذه الآيةِ أهلُ النفاقِ، دونَ مَن كان مُصَرِّحًا بالكفر مِن اليهودِ وأهلِ الشِّرْكِ.
Bu sözü söyleyenler, bu ayetle kastedilenlerin Yahudilerden ve şirk ehlinden küfrünü açıkça ilan edenler değil, nifak ehli olduğunu iddia etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ}. يقولُ: قد بَدَت البغضاء مِن أفواه المنافِقين إلى إخوانِهم من الكفارِ، مِن غِشِّهم للإسلامِ وأهلِه، وبُغْضِهم إياهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: İslam'a ve ehline olan hilekârlıklarından ve onlara duydukları nefretten ötürü münafıkların ağızlarından kâfir kardeşlerine kin ve nefretleri dökülmüştür .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ}. يقولُ: مِن أفواهِ المنافِقين .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den nakletti: {قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür”. Şöyle der: Münafıkların ağızlarından .
وهذا القولُ الذي ذكرناه عن قتادةَ قولٌ لا معنى له، وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه إنما نهَى المؤمنين أن يَتَّخِذوا بِطانةً ممن قد عَرَفوه بالغِشِّ للإسلامِ وأهلِه والبَغْضاءِ؛ إما
Katâde'den aktardığımız bu görüş, hiçbir anlamı olmayan bir sözdür. Zira zikri yüce olan Allah, müminleri ancak İslam'a ve ehline karşı samimiyetsizlik ve kin beslediğini bildikleri kimseleri sırdaş edinmekten nehyetmiştir; [bu da] ya
بأدلةٍ ظاهرة دَالَّةٍ على أن ذلك مِن صِفَتِهم، وإما بإظهارِ الموصوفين بذلك العداوةَ والشَّنآنَ وبالمُناصَبةِ لهم، فأما مَن لم يُثْبِتوه معرفةً أنه الذي نَهاهم اللهُ ﷿ عن مُخالَّتِه ومُباطنته، فغيرُ جائزٍ أن يكونوا نُهُوا عن مُخالَّتِه ومُصادقتِه، إلا بعدَ تعريفِهم إياهم، إما بأعيانِهم وأسمائِهم، وإما بصفاتٍ قد عرَفوهم بها.
...bunun onların bir vasfı olduğunu gösteren açık delillerle veya bununla nitelenenlerin bizzat düşmanlık ve nefreti açığa vurup onlara karşı cephe almalarıyla [bilinir]. Ancak Allah Azze ve Celle'nin dost ve sırdaş edinmeyi kendilerine yasakladığı kimse olduğunu kesin olarak bilemedikleri kişilere gelince ; onları ya bizzat şahısları ve isimleriyle yahut kendilerini tanıdıkları vasıflarla bildirilmedikçe, onlarla dost ve arkadaş olmaktan nehyedilmiş olmaları caiz değildir.
وإذ كان ذلك كذلك، وكان إبداءُ المنافِقين بألسنتِهم ما في قلوبهم من بَعْضاءِ المؤمنين إلى إخوانِهم من الكفارِ، غيرَ مُدْرِكٍ به المؤمنون معرفةَ ما هم عليه لهم، مع إظهارِهم الإيمانَ بألسنتِهم لهم، والتَّوَدُّدِ إليهم، كان بَيِّنًا أن الذى نهَى اللَّهُ المؤمنين عن اتِّخاذِهم لأنفسِهم بِطانةً دونَهم، هم الذين قد ظهَرَت لهم بَغْضاؤُهم بألسنتِهم، على ما وصَفهم اللهُ ﵎ به، فعَرَفهم المؤمنون بالصفةِ التي نَعَتَهم اللهُ بها، وأنهم هم الذين وصَفهم تعالى ذكرُه بأنهم أصحابُ النارِ هم فيها خالدون، ممن كان له ذِمَّةٌ وعهدٌ مِن رسولُ اللهِ ﷺ وأصحابه، مِن أهلِ الكتابِ؛ لأنهم لو كانوا المنافِقين، لكان الأمرُ فيهم على ما قد بَيَّنا، ولو كانوا الكفارَ ممن قد ناصَب المؤمنين الحربَ، لم يكن المؤمنون مُتَّخِذِيهم لأنفسهم بِطانةً مِن دونِ المؤمنين مع اختلافِ بلادِهم، وافتراقِ أمصارِهم، ولكنهم الذين كانوا بينَ أَظْهُرِ دُورِ المؤمنين مِن أهلِ الكتابِ، أيامَ رسولُ اللهِ ﷺ، ممن كان له مِن رسولِ اللهِ ﷺ عهدٌ وعقدٌ، مِن يهودِ بني إسرائيلَ.
Durum böyle olunca ve münafıkların, kalplerindeki müminlere yönelik kini dilleriyle kâfir kardeşlerine açığa vurmaları; dilleriyle müminlere iman gösterisinde bulunup onlara sevgi göstermeleri sebebiyle müminlerin onların kendilerine karşı takındıkları tavrı bilmelerini sağlamadığından, Allah'ın müminlere kendilerinden başkasını sırdaş edinmelerini yasakladığı kimselerin, Allah (azze ve celle)'nin kendilerini nitelediği üzere kinleri dilleriyle müminlere aşikâr olan, müminlerin de Allah'ın kendilerini vasfettiği nitelikle tanıdığı ve zikri yüce olan [Allah]'ın cehennemlik olup orada ebedî kalacaklarını bildirdiği, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı katında zimmet ve ahit sahibi olan Ehl-i Kitap olduğu açığa çıkmaktadır. Çünkü onlar münafıklar olsaydı durum haklarında açıkladığımız gibi olurdu; eğer müminlerle bilfiil savaş halinde olan kâfirler olsaydı, diyarlarının farklılığı ve memleketlerinin ayrılığı sebebiyle müminlerin onları müminleri bırakıp sırdaş edinmeleri zaten söz konusu olmazdı. Bilakis onlar, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında müminlerin yurtları arasında yaşayan ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile ahdi ve sözleşmesi bulunan İsrâiloğulları Yahudilerinden olan Ehl-i Kitap'tır.
والبَغْضاءُ مصدرٌ، وقد ذُكِر أنها في قراءةِ ابن مسعودٍ: (قَدْ بَدَا البَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ). على وَجْهِ التذكير، وإنما جاز ذلك بالتَّذكيرِ ولَفْظُه لَفْظُ المؤنثِ؛ لأن المصادرَ تأنيتُها ليس بالتأنيثِ اللازمِ، فيجوزُ تذكيرُ ما خرج منها على لفظِ
Bağzâ (el-bağzâ'), bir masdardır. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde [fiil] müzekker (eril) kılınarak: (قَدْ بَدَا البَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ) şeklinde okunduğu zikredilmiştir. Lafzı müennes lafzı olduğu hâlde bunun müzekker kılınmasının caiz oluşu, masdarların müennesliğinin lâzımî (zorunlu) bir müenneslik olmamasındandır. Dolayısıyla masdarlardan müennes lafzında gelenlerin müzekker kılınması caiz olduğu gibi,
المؤنثِ وتأنيتُه، كما قال اللهُ جل ثناؤه: {وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [هود: ٦٧]. وكما قال: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} [الأنعام: ١٥٧]. وفي موضع آخَرَ: {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [هود: ٩٤]، و {جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} [الأعراف: ٧٣، ٨٥].
...müennes kılınması da caizdir; nitekim övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [Hûd: 67] “O zulmedenleri korkunç bir ses yakalayıverdi”. Yine şöyle buyurmuştur: {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} [el-En'âm: 157] “İşte size Rabbinizden apaçık bir delil geldi”. Başka bir yerde ise: {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [Hûd: 94] “O zulmedenleri korkunç bir ses yakalayıverdi” ve {جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} [el-A'râf: 73, 85] “Size Rabbinizden apaçık bir delil geldi” buyurmuştur.
وقال: {مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} وإنما بدا ما بَدا مِن البغضاءِ منهم بألسنتِهم؛ لأن المعنىَّ به الكلامُ الذى ظهَر للمؤمنين منهم مِن أفواهِهم، فقال: قد بَدَتِ البغضاءُ بألسنتِهم مِن أفواهِهم.
O: {مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} “Ağızlarından” buyurmuştur; oysa onlardan kin namına ne belirdiyse dilleriyle belirmiştir. Çünkü bununla kastedilen, onların ağızlarından müminlere zahir olan sözdür. Bu sebeple: "Kin, dilleriyle ağızlarından dökülmüştür" buyurmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ}.
O'nun: {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ} “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يَعْنى جل ثناؤه بذلك: والذى تُخْفِي {صُدُورُهُمْ}. . يعنى: صدورُ هؤلاء الذين نَهاهم عن اتخاذِهم بِطانةً، فتَخْبِنُه عنكم أيُّها المؤمنون، {أَكْبَرُ}. يقولُ: أكبرُ مما قد بَدا لكم بألسنتِهم مِن أفواههم مِن البَغْضاءِ وأعظمُ.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {صُدُورُهُمْ} “Göğüslerinin” -yani sırdaş edinilmelerini yasakladığı şu kimselerin göğüslerinin- gizlediği ve ey müminler, sizden sakladığı şey {أَكْبَرُ} “Daha büyüktür”. Şöyle buyurmaktadır: Kin olarak dilleriyle ağızlarından size aşikâr olandan daha büyük ve daha azametlidir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ}. يقولُ: وما تُخْفِى صدورهم أكبر مما قد أبدوا بألسنتِهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ} “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Göğüslerinin gizlediği şey, dilleriyle açığa vurduklarından daha büyüktür .
حُدِّثتُ عن عَمَّارٍ، عن ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ}. يقولُ: ما تُكِنُّ صدورُهم أكبرُ مما قد أبدَوا بألسنتِهم .
Bana Ammâr'dan, o İbn Ebî Ca'fer'den, o babasından, o er-Rebî'den nakledildi: O'nun: {وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ} “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür” kavli hakkında şöyle dedi: Göğüslerinin sakladığı şey, dilleriyle açığa vurduklarından daha büyüktür .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)}.
O'nun: {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)} “Eğer akıl erdiriyorsanız, âyetleri size açıkladık” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يَعْنى بذلك جلّ ثناؤه: قد بَيَّنا لكم أيها المؤمنون {الْآيَاتِ}. يعني بالآيات
Celle senâuh bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! {الْآيَاتِ} “Âyetleri” size açıkladık. Âyetler ile kastettiği...
العبَرَ. يقولُ: قد بَيَّنا لكم من أمرِ هؤلاء اليهودِ الذين نَهَيناكم أن تتَّخِذوهم بِطانةً من دونِ المؤمنين، ماتعتبرون وتتَّعظون به من أمْرِهم {إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ}. يعنى: إن كنتم تَعْقِلُون عن اللهِ مَواعظه، وأمره ونهيَه، وتعرِفون مواقعَ نَفْعِ ذلك منكم، ومَبْلَغَ عائدتِه عليكم.
...ibretlerdir. Şöyle buyurmaktadır: Müminleri bırakıp sırdaş edinmenizi yasakladığımız şu Yahudilerin durumundan, ibret ve öğüt alacağınız hususları size açıkladık; {إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ} “Eğer akıl erdiriyorsanız”. Yani: Eğer Allah'ın öğütlerini, emir ve yasaklarını O'ndan anlayıp kavrıyorsanız ve bunun sizin için ne derece faydalı, size getirisinin ne kadar büyük olduğunu biliyorsanız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {هَاأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ}.
O'nun: {هَاأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz Kitab'ın bütününe inanırsınız” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يَعْنى بذلك جلّ ثناؤه: ها أنتم أيها المؤمنون الذين {تُحِبُّونَهُمْ}. يقولُ: تُحبون هؤلاء الكفارَ الذين نَهَيتُكم عن اتِّخاذهم بِطانةً مِن دونِ المؤمنين، فَتَوَدُّونهم وتُواصلونهم، وهم لا يُحِبُّونكم، بل يَنْطَرُون لكم على العداوةِ والغِشِّ، {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ}.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: İşte sizler ey müminler, {تُحِبُّونَهُمْ} “Onları seversiniz”. Şöyle buyurmaktadır: Müminleri bırakıp sırdaş edinmenizi yasakladığım bu kâfirleri seviyorsunuz, onlara sevgi besleyip bağ kuruyorsunuz; onlar ise sizi sevmiyorlar, bilakis size karşı düşmanlık ve hilekârlık gizliyorlar ; {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} “Ve siz Kitab'ın bütününe inanırsınız”.
ومعنى الكتابِ في هذا الموضعِ معنى الجمعِ، كما يقالُ: كثُر الدِّرْهَمُ في أيدى الناسِ. بمعنى: الدَّراهم. فكذلك قولُه: {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ}، إنما معناه: بالكُتُبِ كلِّها؛ كتابكم الذى أنزَله اللهُ ﵎ إليكم، وكتابِهم الذى أنزَله إليهم، وغيرِ ذلك مِن الكتبِ التى أنزَلها اللهُ تعالى ذكرُه على عبادِه.
Bu makamda el-Kitâb kelimesinin anlamı çoğuldur; nitekim dirhemler kastedilerek "İnsanların elinde dirhem çoğaldı" denmesi gibidir. Aynı şekilde O'nun: {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} “Ve siz Kitab'ın bütününe inanırsınız” kavlinin anlamı da ancak: Bütün kitaplara; Allah (azze ve celle)'nin size indirdiği Kitabınıza, onlara indirdiği kitaplarına ve zikri yüce olan Allah'ın kullarına indirdiği diğer kitaplara [inanırsınız demektir].
يقولُ جل ثناؤُه: فأنتم -إذ كنتم أيُّها المؤمنون تُؤمنون بالكُتُبِ كُلَّها، وتعلَمون أن الذين نَهَيتُكم عن أن تَتَّخِذوهم بِطانةً مِن دونكم، كفارٌ بذلك كلِّه؛ بجُحودهم [ما في] ذلك كلِّه، مِن عُهودِ اللهِ إليهم، وتَبْديلِهم ما فيه مِن أمرِ اللَّهِ ونَهْيِه- أولى بعَداوتِكم إياهم، وبَغْضائهم وغِشِّهم، منهم بِعَداوَتِكم وبَغْضائكم، مع جُحودِهم بعضَ الكتبِ، وتكذيبِهم ببعضِها.
Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Mademki siz bütün kitaplara inanıyorsunuz ve müminleri bırakıp sırdaş edinmenizi yasakladığım kimselerin; Allah'ın kendilerine verdiği ahitleri inkâr etmeleri ve içindeki Allah'ın emir ve yasaklarını tahrif edip değiştirmeleri sebebiyle bütün bunları inkâr eden kâfirler olduklarını biliyorsunuz; o halde -onlar bazı kitapları inkâr edip bazılarını da yalanladıkları halde size düşmanlık ve kin beslerken- sizin onlara düşmanlık etmeniz, onlara buğzetmeniz ve samimiyetsiz davranmanız [buna] çok daha layıktır.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: ثني محمدُ بنُ أبي محمدٍ، عن عِكْرمةَ، أو عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ}. أى: بكتابِكم وكتابِهم، وبما مضَى من الكتبِ قبلَ ذلك، وهم يكفُرون بكتابِكم، فأنتم أحقُّ بالبَغْضاءِ لهم، منهم لكم .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ} “Ve siz Kitab'a inanırsınız”. Yani: Kendi kitabınıza, onların kitabına ve bundan önceki geçmiş kitaplara inanırsınız; onlar ise sizin kitabınızı inkâr ederler. Dolayısıyla onlara buğzetmeye siz, onların size buğzetmesinden daha layıksınız .
وقال: {هَاأَنْتُمْ أُولَاءِ}. ولم يَقُلْ: هؤلاء أنتم. ففَرَّق بينَ "ها" و "أولاءِ"، بكنايةِ اسمِ المخاطَبين؛ لأن العربَ كذلك تفعَلُ في "هاذا"، إذا أرادَت به التقريبَ ومَذْهَبَ النُّقْصانِ الذى يَحتاجُ إلى تَمامِ الخبرِ، وذلك مثلُ أن يقالَ لبعضِهم: أين أنت؟ فيجيبُ المقولُ ذلك له: ها أنا ذا. فَتُفَرِّقُ بين التَّنبيهِ، و "ذا" بمَكْنِيِّ اسمِ نفسِه، ولا يَكادون يقولون: هذا أنا. ثم يُثَنَّى ويُجْمَعُ على ذلك، وربما أعادوا حرفَ التَّنْبيهِ مع "ذا"، فقالوا: ها أنا هذا. ولا يفعَلون ذلك إلا فيما كان تقريبًا، فأما إذا كان على غيرِ التَّقريبِ والنقصانِ، قالوا: هذا هو، وهذا أنت. وكذلك يفعَلون مع الأسماءِ الظاهرةِ، يقولون: هذا عمرٌو قائمًا وإن كان "هذا" تَقْريبًا. وإنما فعَلوا ذلك فى المكْنيِّ مع التقريبِ؛ تَفْرقةً بين "هذا" إذا كان بمعنى الناقصِ الذى يحتاجُ إلى تَمامٍ، وبينَه إذا كان بمعنى الاسمِ الصحيحِ.
{هَاأَنْتُمْ أُولَاءِ} “İşte siz öylesiniz” buyurmuş; هؤلاء أنتم (hâulâi entüm) dememiştir. Böylece muhatapların zamiriyle "hâ" ile "ülâi" arasını ayırmıştır. Çünkü Araplar, habere ihtiyaç duyan eksiklik (nâkıs) tarzını ve takrîbi (hazır kılmayı/dikkat çekmeyi) kastettiklerinde "hâzâ" ifadesinde de böyle yaparlar. Bu, birine: "Neredesin?" denilip, kendisine bu söz söylenen kimsenin: "Hâ ene zâ (İşte ben buradayım)" diye cevap vermesi gibidir. Böylece tenbih (uyarı) edatı ile "zâ" arasını kendi zamiriyle ayırır ve neredeyse hiç "Hâzâ ene" demezler. Sonra bu tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) de buna göre yapılır; bazen de tenbih harfini "zâ" ile birlikte tekrarlayarak: "Hâ ene hâzâ" derler. Bunu ancak takrîb ifade eden durumlarda yaparlar. Takrîb ve noksanlık dışında bir durum olduğunda ise: "Hâzâ hüve (Bu odur)" ve "Hâzâ ente (Bu sensin)" derler. Açık isimlerle de aynı şekilde yaparlar; takrîb olsa bile "Hâzâ Amrun kâimen (İşte ayakta olan Amr)" derler. Zamirde takrîb ile birlikte bunu yapmaları; habere muhtaç olan nâkıs anlamındaki "hâzâ" ile tam bir isim anlamındaki "hâzâ" arasını ayırmak içindir.
وقولُه: {تُحِبُّونَهُمْ} خبرٌ للتقريبِ.
O'nun: {تُحِبُّونَهُمْ} “Onları seversiniz” kavli ise takrîbin haberidir.
وفى هذه الآية إبانةٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن حالِ الفريقَين -أعنى المؤمنين والكافرين- ورحمةِ أهلِ الإيمانِ ورَأْفتِهم بأهلِ الخلافِ لهم، وقَساوةِ قلوبِ أهلِ الكفرِ وغِلْظتِهم على أهلِ الإيمانِ.
Bu ayette, zikri yüce olan Allah tarafından her iki fırkanın -yani müminler ile kâfirlerin- durumuna, iman ehlinin kendilerine muhalif olan kimselere karşı merhamet ve şefkatine, küfür ehlinin ise kalplerinin katılığını ve iman ehline karşı kabalık ve sertliklerini açıkça beyan etme vardır.
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَاأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ}: فواللهِ، إن المؤمنَ ليُحِبُّ المُنافِق، ويَأْوِى له ويَرْحَمُه، ولو أن المنافقَ يَقْدِرُ على ما يقدِرُ عليه المؤمنُ منه، لأَباد خضراءَه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {هَاأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ} “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz Kitab'ın bütününe inanırsınız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'a yemin olsun ki mümin münafığı sever, ona sığınak olur ve ona merhamet eder. Şayet münafık, müminin ona güç yetirdiği gibi mümin üzerinde güç yetirseydi, onun kökünü kazırdı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: المؤمنُ خيرٌ للمنافقِ من المنافقِ للمؤمنِ، يَرحَمُه، ولو يَقدِرُ المنافقُ من المؤمنِ على مثلِ ما يَقدِرُ المؤمنُ عليه منه، لأبادَ خضراءَه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Mümin, münafık için münafığın mümin için olduğundan daha hayırlıdır; ona merhamet eder. Şayet münafık, müminin ona güç yetirebildiği kadarıyla mümin üzerinde güç yetirebilseydi, onun kökünü kazırdı .
وكان مجاهدٌ يقولُ: نزَلت هذه الآيةُ في المنافِقين.
Mücâhid şöyle derdi: Bu ayet münafıklar hakkında indi.
حدَّثني بذلك محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ .
Bunu bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ}.
O'nun: {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmaklarını ısırırlar” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يعنى بذلك جل ثناؤُه أن هؤلاء الذين نهَى اللهُ ﵎ المؤمنين أن يَتَّخِذوهم بطانةً من دونِهم، ووصَفهم بصفتِهم، إذا لَقُوا المؤمنين من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، أعطَوهم بألسنتِهم تَقِيَّةً؛ حَذرًا على أنفسِهم منهم، فقالوا لهم: قد آمَنَّا وصَدَّقنا بما جاء به محمدٌ. وإذا هم خَلَوا فَصاروا في خَلاءٍ حِيثُ لا يَراهم المؤمنون، عَضُّوا - على ما يَرَون من ائتلافِ المؤمنين واجتماعِ كلمتِهم وصلاحِ
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah Teâlâ'nın, müminlere kendilerinden başkasını sırdaş edinmelerini yasakladığı ve vasıflarını nitelediği o kimseler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminlerle karşılaştıklarında, onlardan kendilerine [gelebilecek bir zarardan] çekindikleri için takiyye yaparak dilleriyle [iman ettiklerini söyler] ve 'İman ettik, Muhammed'in getirdiğini tasdik ettik' derler. Müminlerin kendilerini görmeyeceği şekilde baş başa kaldıklarında ise, müminlerin kaynaşmasını, birlik ve beraberliğini, aralarının düzelmesini...
ذاتِ بينِهم - أنامِلَهم، وهى أطرافُ أصابعِهم؛ تَغَيُّظًا مما بهم من المَوْجِدَةِ عليهم، وأَسًى على ظَهْرٍ يستندون إليه؛ لمُكاشَفتِهم العداوةَ، ومُناجَزتِهم المُحاربةَ.
...aralarının düzelmesini gördükleri için -onlara karşı duydukları kin ve öfkeden ötürü, ayrıca düşmanlıklarını açığa vurup onlarla savaşa girişebilecekleri dayanak bulamadıklarının üzüntüsüyle- parmak uçları demek olan enâmillerini (parmaklarını) ısırırlar.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ}: إذا لَقُوا المؤمنين قالوا: آمَنَّا. ليس بهم إلا مَخافةٌ على دمائِهم وأموالِهم، فَصانَعوهم بذلك، {وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ}. يقولُ: مما يَجِدون في قلوبِهم من الغَيْظِ والكَراهةِ للذى هم عليه، لو يَجِدون رِيحًا لكانوا على المؤمنين، فهم كما نَعَت اللهُ ﵎ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmaklarını ısırırlar” kavli hakkında şöyle demiştir: Müminlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler; bu ancak canları ve malları konusundaki korkularındandır, bu yüzden onlara böyle yapmacık davranırlar (yaranmaya çalışırlar). {وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} “Baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmaklarını ısırırlar”. Şöyle demektedir: Onların üzerinde bulundukları duruma karşı kalplerinde hissettikleri öfke ve nefretten dolayıdır. Bir fırsat ve güç (rüzgâr) bulsalar hemen müminlerin aleyhine dönerlerdi. Nitekim onlar, Allah (azze ve celle)'nin nitelediği gibidirler .
حُدِّثتُ عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بمثلِه، إلا أنه قال: من الغيظِ لكراهيةِ الذى هم عليه. ولم يَقُلْ: لو يَجِدون رِيحًا. وما بعدَه .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o Rebî‘den benzerini nakletti; şu kadar var ki o: “Üzerinde bulundukları duruma karşı nefretlerinden dolayı duydukları öfkeden” dedi ve “Bir rüzgâr (fırsat) bulsalar...” ve sonrasını söylemedi .
حدَّثنا العباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثني يحيى بنُ عمرِو ابنِ مالكٍ النُّكْرِيُّ، قال: ثنا أبي، قال: كان أبو الجَوزاءِ إذا تَلا هذه الآيةَ: {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ}. قال: هم الإباضِيَّةُ.
Bize Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Amr b. Mâlik en-Nükrî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Ebu'l-Cevzâ bu {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ} “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmaklarını ısırırlar” ayetini okuduğunda: “Onlar İbâzıyye'dir” derdi.
القولُ في تأْويلِ قولِه: {الْأَنَامِلَ}
O'nun: {الْأَنَامِلَ} “Parmak uçları” kavlinin tevili hakkında [söz]:
والأناملُ جمعُ أَنْمُلَةٍ، ويقالُ: أُنْمُلةٌ. وربما جُمِعَت أَنْمُلًا، قال الشاعرُ :
el-Enâmil (الأنامل), enmule (أَنْمُلَة) kelimesinin çoğuludur; unmule (أُنْمُلة) de denir. Bazen de enmul (أَنْمُل) şeklinde çoğul yapılır. Şair şöyle demiştir :
أُوفِّيكما ما بَلَّ حَلْقِيَ رِيقَتِي … وما حَمَلَت كَفَّايَ أَنْمُلِيَ العَشْرَا
Tükürüğüm boğazımı ıslattığı ve avuçlarım on parmağımı taşıdığı müddetçe size [hakkınızı] tam veririm.
وهي أطرافُ الأصابعِ.
O, parmakların uçlarıdır.
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: الأناملُ أطرافُ الأصابعِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: “el-Enâmil, parmak uçlarıdır” .
حُدِّثتُ عن عَمَّارٍ، [عن ابنِ أبي] جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana Ammâr'dan, [o İbn Ebî] Ca‘fer'den, o babasından, o Rebî‘den aynısı nakledildi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ}: الأصابعُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ} “Baş başa kaldıklarında ise size parmak uçlarını ısırırlar” [ifadesi hakkında]: “Parmaklar[ıdır]” dedi .
حدَّثنا أبو كُرَيب، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، [عن أبي إسحاقَ]، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ قولَه: {عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغيْظِ}. قال: عَضُّوا
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl'den, [o Ebû İshâk'tan], o Ebû'l-Ahvas'tan, o Abdullah'tan [rivayet etti; Abdullah] {عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغيْظِ} “Öfkeden size karşı parmak uçlarını ısırırlar” kavli hakkında dedi ki: “Isırdılar...
على أصابِعهم .
...parmaklarını” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩)}.
O'nun: {قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩)} “De ki: 'Öfkenizle geberin! Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: قلْ يا محمدُ لهؤلاء اليهودِ الذين وصَفتُ لك صفتَهم، وأخبَرتُك أنهم إذا لَقُوا أصحابَك قالوا: آمَنَّا. وإذا خَلَوا عَضُّوا عليكم الأناملَ من الغيظِ -: {مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ}. [أى: موتُوا بالغَيظِ] الذى بكم على المؤمنين؛ لاجتماعِ كلمتِهم، وائتلافِ جماعتِهم.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, sıfatlarını sana nitelediğim ve ashâbınla karşılaştıklarında 'İman ettik' dediklerini, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırdıklarını haber verdiğim şu Yahudilere de ki: {مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ} “Öfkenizle geberin!” [Yani: Müminlerin birlik ve beraberliği ile kaynaşmalarından dolayı onlara karşı içinizde taşıdığınız] öfkeyle geberin!
وخَرَج هذا الكلامُ مَخْرجَ الأمرِ، وهو دعاءٌ مِن اللهِ ﵎ نبيَّه محمدًا ﷺ بأن يَدْعُوَ عليهم بأن يُهْلِكَهم اللهُ ﷿ كَمَدًا مما بهم من الغَيْظِ على المؤمنين، قبل أن يَرَوا فيهم ما يَتَمَنَّون لهم من العَنَتِ في دينِهم، والضلالةِ بعدَ هُداهم، فقال لنبيِّه ﷺ: قل يا محمدُ: اهلِكوا بغَيْظِكم، {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. يعنى بذلك: إن اللهَ ذو علمٍ بالذي في صُدورِ هؤلاءِ الذين إذا لَقُوا المؤمنين قالوا: آمَنَّا. وما يَنْطَوون عليه لهم من الغِلِّ والغِمْرِ ، ويَعْتَقِدون لهم من العَداوةِ والبَغْضاءِ، وبما في صدورِ جميعِ خلقِه، حافِظٌ على جميعِهم ما هو عليه مُنْطَوِ من خيرٍ وشَرٍّ، حتى يُجازِىَ جميعَهم على ما قدَّم من خيرٍ وشرٍّ، واعتقد من إيمانٍ وكفرٍ، وانطَوى عليه لرسولِه وللمؤمنين من نصيحةٍ أو غِلٍّ وغمْرٍ.
Bu söz emir kalıbında çıkmıştır, ancak Allah (azze ve celle)'nin Nebisi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e, müminlerin dinlerinde zorluğa düşmelerini ve hidayetlerinden sonra sapmalarını onlar hakkında görmeden önce, müminlere duydukları öfkeden keder içinde Allah (celle ve azze)'nin onları helak etmesi için aleyhlerine beddua etmesini emreden bir duadır. Nitekim Nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle buyurmuştur: De ki ey Muhammed: Öfkenizle helak olun! {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”. Bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah, müminlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' diyen şu kimselerin göğüslerinde olanı, onlara karşı içlerinde gizledikleri kini ve nefreti , onlar hakkında besledikleri düşmanlık ve buğzu ve bütün yaratılmışlarının göğüslerinde bulunanı hakkıyla bilendir; hepsinin hayır ve şerden içine kapattığı şeyleri koruyandır. Nihayetinde hepsini, takdim ettikleri hayır ve şerrin, inandıkları iman ve küfrün, Resulü'ne ve müminlere karşı besledikleri samimiyet veya kin ve nefretin karşılığıyla cezalandıracaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)}.
O'nun: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)} “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يعني بقولِه جل ثناؤه: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ}: إِن تَنالُوا أَيُّها
Şânı yüce olan [Allah], {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ} “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Şayet siz ey
المؤمنون سرورًا بظُهورِكم على عدوٍّ لكم، وتَتابُعِ الناسِ في الدخولِ في دينِكم وتَصْديقِ نبيِّكم، ومُعاونتِكم على أعدائِكم، يَسُؤْهم [فيَحْزَنُوا لذلك، ويكتئبوا له، {وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا}. يقولُ] . وإِنْ تَنَلْكُم مَسَاءةٌ بإخفاقِ سَرِيَّةٍ لكم، أو بإصابةِ عدوٍّ لكم منكم، أو اختلافٍ يكونُ بينَ جماعتِكم، يفرَحوا بها.
...bir düşmanınıza galip gelmekle, insanların dalga dalga dininize girmesi ve Peygamberinizi tasdik etmesiyle ve düşmanlarınıza karşı size yardım edilmesiyle bir sevince erişirseniz, bu onları üzer [bu yüzden hüzünlenirler ve kederlenirler. {وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا} “Başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler”. Şöyle demektedir:] Eğer bir müfrezenizin başarısızlığa uğramasıyla veya bir düşmanınızın sizden bir pay elde etmesiyle (size zarar vermesiyle) yahut cemaatiniz arasında meydana gelecek bir ihtilaf sebebiyle başınıza bir kötülük gelse, buna sevinirler.
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا}: فإذا رَأَوا من أهلِ الإسلام أُلْفةً وجماعةً وظُهورًا على عدوِّهم، غاظَهم ذلك وساءَهم، وإذا رَأَوا من أهلِ الإسلامِ فُرْقةً واختلافًا، أو أُصيب طَرَفٌ من أطرافِ المسلمين، سَرَّهم ذلك وأُعْجِبوا به وابتَهَجوا به، [فهو دَأبُهم] ، كلَّما خرَج منهم فِرْقٌ أكذب اللهُ أُحْدوثته، وأوطَأ، مَحِلَّتَه، وأبطَل حُجَّتَه، وأظهَر عَوْرَتَه، فذاك قضاءُ اللهِ فِي مَن مضَى منهم، وفى مَن بقِى إلى يومِ القيامةِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا} “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler” kavli hakkında şöyle demiştir: İslam ehlinde bir kaynaşma, birlik ve düşmanlarına karşı bir üstünlük gördüklerinde bu onları öfkelendirir ve üzer. İslam ehlinde bir ayrılık ve ihtilaf gördüklerinde veya Müslümanların sınır bölgelerinden birine bir zarar dokunduğunda buna sevinir, bundan hoşlanır ve neşelenirler. [Bu onların âdetidir] . Onlardan her ne zaman bir fırka çıksa, Allah onun uydurduğu sözü yalanlar, yurdunu ayaklar altına alır, delilini batıl kılar ve ayıbını açığa çıkarır. İşte bu, onlardan gelip geçmiş olanlar hakkında da, kıyamet gününe kadar geride kalanlar hakkında da Allah'ın takdiridir .
حُدِّثتُ عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا}. قال: هم المنافِقون، إذا رَأَوا من أهلِ الإسلامِ جماعةً وظُهورًا على عدوِّهم، غاظَهم ذلك غَيْظًا شديدًا وساءَهم، وإذا رَأَوا من أهلِ الإسلامِ فُرْقةً واختلافًا، أو أُصِيب طَرَفٌ من أطرافِ المسلمين، سَرَّهم ذلك وأُعْجِبوا به، قال اللهُ ﷿: {إوَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'den nakletti; o, {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا} “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler” kavli hakkında şöyle demiştir: Onlar münafıklardır. İslam ehlinde bir birlik ve düşmanlarına karşı bir üstünlük gördüklerinde bu onları şiddetle öfkelendirir ve üzer. İslam ehlinde bir ayrılık ve ihtilaf gördüklerinde ya da Müslümanların sınır boylarından birine bir zarar dokunsa buna sevinir ve bundan hoşnut olurlar. Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar vermez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابنِ جُرَيجٍ قولَه: {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ}. قال: إذا رَأَوا من المؤمنين جماعةً وأُلْفةً ساءَهم ذلك، وإذا رَأَوا منهم فُرْقةً واختلافًا فَرِحوا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o, {إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ} “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer” kavli hakkında şöyle demiştir: Müminlerde bir birlik ve kaynaşma gördüklerinde bu onları üzer; onlarda bir ayrılık ve ihtilaf gördüklerinde ise sevinirler .
وأما قولُه: {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا}. فإنه يعنى بذلك جلّ ثناؤه: وإن تَصْبِروا أيُّها المؤمنون على طاعةِ اللهِ واتِّباع أمرِه فيما أمَركم به، واجتنابِ ما نَهاكم عنه، من اتخاذِ بطانةٍ لأنفسِكم من هؤلاء اليهودِ الذين وَصَف اللهُ جلَّ ثناؤه صفتَهم من دونِ المؤمنين، وغيرِ ذلك من سائرِ ما نَهاكم، وتَتَّقوا ربَّكم، فَتَخافوا التَّقدُّمَ بينَ يَديه فيما ألزَمكم وأوجَب عليكم من حقِّه وحَقِّ رسولِه {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا}. أى: كَيْدُ هؤلاء الذين وَصَف صفتَهم.
O'nun: {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar veremez” kavline gelince: Şüphesiz övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah'a itaate, O'nun size emrettiği hususlarda emrine uymaya ve O'nun sizi nehyettiği şeylerden -müminleri bırakıp Allah'ın niteliklerini vasfettiği şu Yahudileri kendinize sırdaş edinmekten ve sizi nehyettiği diğer bütün şeylerden- sakınmaya sabrederseniz; Rabbinizden korkup sakınır, O'nun üzerinize farz ve vacip kıldığı Kendi hakkı ve Resulü'nün hakkı hususunda O'nun önüne geçmekten çekinirseniz, {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا} “onların tuzağı size hiçbir zarar veremez”; yani sıfatlarını nitelediği şu kimselerin tuzağı [zarar veremez].
ويعني بـ {كَيْدُهُمْ} غوائلَهم التي [يَبْتَغونها للمسلمين] ، ومَكْرَهم بهم؛ لِيَصُدُّوهم عن الهُدى وسبيلِ الحقِّ.
{كَيْدُهُمْ} “Onların tuzağı” ile, hidayetten ve hak yoldan alıkoymak için [Müslümanlara kurmak istedikleri] suikastleri/tuzakları ve onlara yaptıkları hileleri kastetmektedir.
واختَلفت القرأةُ فى قراءةِ قوله: {لَا يَضُرُّكُمْ}؛ فقَرَأ ذلك جماعةٌ من أهلِ الحجازِ وبعضُ البَصْريين: (لَا يَضِرْكُمْ). مخففةً بكَسْرِ الضادِ، من قولِ القائلِ: ضَارَنى فلانٌ، فهو يَضِيرُنى ضَيْرًا. وقد حُكِى سَماعًا من العربِ: ما يَنْفَعُنى ذاك ولا يَضُورُني. فلو كانت قُرِئت على هذه اللغةِ لقيل: لَا يَضُرْكُمْ كيدُهم شَيْئًا. ولكني لا أعلمُ أحدًا قرَأ به.
Kıraat ehli, O'nun: {لَا يَضُرُّكُمْ} “Size zarar veremez” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz ehlinden bir topluluk ile bazı Basralılar bunu, dâd harfinin kesresiyle ve [şeddesiz] muhaffef olarak (لَا يَضِرْكُمْ) şeklinde okumuşlardır; bu da bir kimsenin söylediği: Dâranî fulânun fehuve yedîrunî dayran (ضَارَنى فلانٌ، فهو يَضِيرُنى ضَيْرًا - Falan bana zarar verdi, o bana zarar verir) sözünden gelir. Araplardan işitilerek: Mâ yenfeunî zâke ve-lâ yedûrunî (ما يَنْفَعُنى ذاك ولا يَضُورُني - O bana ne fayda verir ne de zarar) şeklinde de rivayet edilmiştir. Şayet bu lehçeye göre okunmuş olsaydı: Lâ yadurkum keyduhum şey'â (لَا يَضُرْكُمْ كيدُهم شَيْئًا) denilirdi. Fakat bununla okuyan herhangi bir kimse bilmiyorum.
وقرَأ ذلك جماعةٌ من أهلِ المدينةِ وعامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا}. بضَمِّ الضادِ وتشديدِ الراءِ ، من قولِ القائلِ: ضَرَّني فلانٌ فهو يَضُرُّني ضَرًّا.
Medine ehlinden bir topluluk ile Kûfe kıraat ehlinin geneli ise bunu, dad (ض) harfinin ötresi ve ra (ر) harfinin şeddesiyle {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا} şeklinde okumuşlardır; bu da bir kimsenin söylediği: 'Falan bana zarar verdi (ضَرَّني فلانٌ), o bana zarar veriyor (فهو يَضُرُّني ضَرًّا)' sözünden gelir.
وأما الرفعُ فى قولِه: {لَا يَضُرُّكُمْ}. فمن وجهَين؛ أحدُهما على إتْباعِ الراءِ في حركتِها -إذ كان الأصلُ فيها الجزمَ، ولم يُمْكِنْ جَزْمُها؛ لتَشْدِيدِها- أقربَ حركاتِ الحروفِ التي قبلَها، وذلك حركةُ الضَّادِ وهى الضمةُ، فأُلْحِقَت بها حركةُ الراءِ لقُرْبِها منها، كما قالوا: مُدُّ ياهذا، والوجهُ الآخرُ من وجهى الرفعِ في ذلك، أن تكونَ مرفوعةً على صحةٍ، وتكونَ "لا" بمعنى "ليس"، وتكون الفاءُ التي هي جوابُ الجَزاءِ متروكةً؛ لعلمِ السامعِ بموضعِها.
O'nun: {لَا يَضُرُّكُمْ} kavlindeki merfûluğa (ötreli oluşa) gelince, bu iki vecihtendir: Birincisi, ra (ر) harfinin harekesinde -aslında cezimli olması gerekirken şeddeli oluşu sebebiyle cezmlenmesi mümkün olmadığından- kendisinden önceki harflerin harekesine en yakın olana, yani dad (ض) harfinin harekesi olan ötreye tabi kılınmasıdır; böylece yakınlığından ötürü ra'nın harekesi ona ilhak edilmiştir. Nitekim: 'Ey falan, çek/uzat (مُدُّ ياهذا)' dedikleri gibi. Bu konudaki ref'in diğer vechi ise; kelimenin sahih bir ref üzere merfû olması, 'lâ' (لَا) edatının 'leyse' (ليس) anlamında bulunması ve şartın cevabı olan fa (ف) harfinin ise dinleyicinin onun yerini bilmesi sebebiyle terk edilmiş olmasıdır.
·وإذا كان ذلك معناه، كان تأويلُ الكلامِ: وإن تَصْبِرُوا وتَتَّقُوا فليس يَضُرُّكم كَيْدُهم شيئًا. ثم تُرِكَت الفاءُ من قولِه: {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ}. وَوُجِّهَت "لا" إلى معنى "ليس"، كما قال الشاعرُ :
Anlam bu olunca, sözün tevili şöyledir: Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar verecek değildir (فليس يَضُرُّكم كَيْدُهم شيئًا). Sonra {لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ} kavlinden fa (ف) terk edilmiş ve şairin dediği gibi 'lâ' edatı 'leyse' manasına yöneltilmiştir :
فإن كان لا يُرْضِيكَ حتى تَرُدَّنى … إلى قَطَرِيٍّ لَا إِخَالُكَ رَاضِيَا
Eğer beni bir Katar kumaşına döndürünceye kadar razı olmuyorsan, senin razı olacağını sanmıyorum.
ولو كانت الراءُ مُحَرَّكَةً إلى الخفضِ والنصبِ كان جائزًا، كما قيل: مُدِّ ياهذا، ومُدَّ.
Şayet ra (ر) harfi cer ve nasba (kesre ve fethaya) harekeli olsaydı, nitekim: 'Müddi yâ hâzâ (مُدِّ ياهذا)' ve 'Müdde (مُدَّ)' denildiği gibi, bu da caiz olurdu.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ}. يقولُ جل ثناؤه: إن اللهَ ﵎ بما يعمَلُ هؤلاء الكفارُ في عبادِه وبلادِه من الفسادِ، والصَّدِّ عن سبيلِه،
Ve O'nun: {إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Şüphesiz Allah, onların yapmakta olduklarını çepeçevre kuşatandır.” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah (tebâreke ve teâlâ), bu kâfirlerin O'nun kulları ve beldelerinde fesat çıkarmak, O'nun yolundan alıkoymak,
والعَداوةِ لأهلِ دينِه، وغيرِ ذلك من معاصى اللهِ جَلَّ وعزَّ، مُحِيطٌ بجميعِه، حافظٌ له، لا يَعْرُبُ عنه شيءٌ منه، حتى يُوَفِّيَهم جَزاءَهم على ذلك كلِّه، ويُذِيقَهم عقوبتَه عليه.
...din ehline olan düşmanlığı ve Allah (celle ve azze)'ye karşı işlenen diğer günahları bütünüyle kuşatmıştır, bunları muhafaza etmektedir; bunların hiçbirisi O'ndan gizli kalmaz. Nihayetinde bütün bunlara karşılık cezalarını eksiksiz verecek ve bunun azabını onlara tattıracaktır.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)}.
O'nun: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يعني جلّ ثناؤه بقولِه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ}: وإن تَصْبِرُوا وتَتَّقُوا لا يَضُرُّكم أيُّها المؤمنون كَيْدُ هؤلاء الكفارِ من اليهودِ شيئًا، ولكن اللهَ ينصرُكم عليهم إن صَبَرتم على طاعتى واتباعِ أمرِ رسولى، كما نَصَرْتُكم ببدرٍ وأنتم أذِلَّةٌ، وإن أنتم خالَفتم أيُّها المؤمنون أمرِى، ولم تَصْبِروا على ما كَلَّفْتُكم من فَرائِضى، ولم تَتَّقُوا ما نهيتُكم عنه، وخالَفتم أمرِى وأمرَ رسولى، فإنه نازِلٌ بكم ما نزَل بكم بأُحُدٍ، فاذكُروا ذلك اليومَ، إذ غَدا نبيُّكم يُبَوِّئُ المؤمنين. فترَك ذكْرَ الخبرِ عن أمرِ القومِ إن لم يَصْبِروا على أمرِ ربِّهم، ولم يَتَّقُوه؛ اكتفاءً بدلالةِ ما ظهَر من الكلامِ على معناه، إذ ذكر ما هو فاعلٌ بهم من صَرْفِ كَيْدِ أعدائِهم عنهم، إن صَبَروا على أمرِه واتَّقَوا مَحارمَه، وتَعْقيبَه ذلك بتَذْكيرِهم ما حَلَّ بهم من البَلاءِ بأُحُدٍ، إذ خالَف بعضُهم أمرَ رسولِه ﷺ وتَنازَعوا الرأيَ بينَهم.
Övgüsü yüce olan [Allah], {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri yerleştiriyordun” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey müminler! Eğer sabreder ve sakınırsanız, Yahudilerden olan şu inkârcıların tuzağı size hiçbir zarar veremez. Bilakis sizler Benim itaetime ve Resulümün emrine uymaya sabrettiğiniz takdirde, sizler zayıf ve çaresiz durumda iken Bedir'de size yardım ettiğim gibi, onlara karşı da size yardım eder. Şayet siz ey müminler, Benim emrime muhalefet eder, size yüklediğim farzlarıma sabretmez, sizi nehyettiğim şeylerden sakınmaz, Benim emrime ve Resulümün emrine karşı gelirseniz; Uhud'da başınıza gelenlerin aynısı başınıza gelir. İşte o günü hatırlayın; hani Peygamberiniz sabahleyin çıkıp müminleri mevzilere yerleştiriyordu. Sözün açık kısmının anlamına delalet etmesiyle yetinerek, Rablerinin emrine sabretmedikleri ve O'ndan sakınmadıkları takdirde o topluluğun durumuna ne olacağına dair haberi zikretmeyi terk etmiştir; zira O'nun emrine sabredip haramlarından sakındıkları takdirde düşmanlarının tuzaklarını onlardan savuşturarak onlara ne yapacağını zikretmiş ve hemen ardından, bazılarının O'nun Resulü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in emrine muhalefet edip kendi aralarında görüş ayrılığına düştüklerinde Uhud'da başlarına gelen belayı hatırlatmıştır.
وأُخْرِج الخِطابُ فى قولِه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ}. على وَجْهِ الخطابِ الرسولِ اللهِ ﷺ، والمرادُ بمعناه: الذين نَهاهم اللهُ أن يتَّخِذوا الكفارَ من اليهودِ بِطانةً مِن دونِ المؤمنين. فقد تَبَيَّن إذنْ أن قولَه: {وَإِذْ} إنما خبرُها في معنى الكلامِ، على ماقد بَيَّنتُ وأوضَحتُ.
O'nun: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri yerleştiriyordun” kavlindeki hitap, Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap tarzında sevk edilmiştir; fakat anlam bakımından kastedilen kimseler, Allah'ın müminleri bırakıp da Yahudilerden olan inkârcıları sırdaş edinmelerini yasakladığı kimselerdir. Şu hâlde O'nun: {وَإِذْ} kavlinin haberinin, açıkladığım ve beyan ettiğim üzere ancak kelamın anlamı içerisinde yer aldığı açıklık kazanmıştır.
وقد اختلف أهلُ التأويلِ فى اليومِ الذى عَنَى اللهُ ﵎ بقولِه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ}، فقال بعضُهم: عَنَى بذلك يومَ أُحُدٍ.
Tevil ehli, Allah (azze ve celle)'nin: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavliyle kastettiği gün hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Bununla Uhud gününü kastetti, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ}. قال: مَشَى النبيُّ ﷺ يومَئِذٍ على رِجْلَيه يُبَوِّئُ المؤمنين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında şöyle demiştir: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) o gün müminleri mevzilendirirken yaya olarak yürüdü” .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ}: ذلك يومُ أُحَدٍ، غَدا نبيُّ اللهِ ﷺ من أهلِه إلى أُحُدٍ، يُبَوِّئُ المؤمنين مَقاعدَ للقتالِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu Uhud günüdür; Allah'ın Nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabahleyin ailesinden Uhud'a çıkıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordu .
حُدِّثتُ عن عَمَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ}: فَغَدا نبيُّ اللهِ ﷺ من أهلِه إلى أُحُدٍ، يُبَوِّئُ المؤمنين مقَاعدَ للقِتالِ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o Rebî‘den nakletti; o, {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında şöyle demiştir: Allah'ın Nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabahleyin ailesinden Uhud'a çıkıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordu .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ}. فهو يومُ أحُدٍ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti; o, {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında: “O, Uhud günüdür” dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} قال: هذا يومُ أحدٍ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri yerleştiriyordun” [kavli hakkında]: “Bu , Uhud günüdür” dedi .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: مما نزَل في يومِ أُحُدٍ: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Uhud günü hakkında inen ayetlerdendir: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri yerleştiriyordun” .
وقال آخرون: عَنَى بذلك يومَ الأحزابِ.
Başkaları ise: Bununla Ahzâb (Hendek) gününü kastetti, dediler.