ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، قال: ثنا عَبَّادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ}. قال: يعني محمدًا ﷺ غَدا يُبَوِّئُ المؤمنين مقاعدَ للقتالِ يومَ الأحزابِ .
Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasan'dan nakletti; o, {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında şöyle demiştir: “Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i kastetmektedir; Ahzâb gününde sabahleyin müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordu” .
وأولى هذين القولَين بالصواب قولُ مَن قال: عَنَى بذلك يومَ أُحُدٍ؛ لأن اللهَ جَلَّ ثناؤه يقولُ في الآيةِ التي بعدَها: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. ولا خلافَ بينَ أهلِ التأويلِ أنه عُنِى بالطائفتَين بنو سَلِمةَ وبنو حارثةَ، ولا خلافَ بينَ أهلِ السيرِ والمعرفةِ بمَغازى رسولِ اللهِ ﷺ أن الذى ذكَر اللهُ ﵎ من أمرِهما إنما كان يومَ أُحدٍ دونَ يومِ الأحزابِ.
Bu iki görüşten doğruya en yakın olanı, bununla Uhud gününün kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü Allah -celle senâuhu- bundan sonraki ayette: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani içinizden iki fırka bozulup geri çekilmeye yeltenmişti” buyurmaktadır. Tevil ehli (müfessirler) arasında bu iki fırka ile Benî Selime ve Benî Hârise'nin kastedildiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Siyer ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in gazvelerini bilen ilim ehli arasında da Allah (celle celâluhu)'nün o ikisinin durumuna dair zikrettiği şeyin Ahzâb günü değil, sadece Uhud günü meydana geldiği hususunda hiçbir ihtilaf bulunmamaktadır.
فإن قال لنا قائلٌ: فكيف يكونُ ذلك يومَ أحدٍ ورسولُ اللهِ ﷺ إنما راحَ إلى أُحُدٍ من أهلِه للقتال يومَ الجمعةِ، بعد ما صَلَّى الجمعةَ في أهلِه بالمدينةِ بالناسِ، كالذي حَدَّثكم ابنُ حُمَيدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن محمد بنِ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ ابنُ مسلمِ بن عُبَيدِ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ بن شهابٍ الزُّهريُّ، ومحمدُ بنُ يحيى بنِ حَبَّانَ، وعاصمُ بنُ عمرَ بنِ قتادةَ، والحصينُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ عمرِو بنِ سعدِ بنِ معاذٍ، وغيرُهم من علمائِنا، أن رسولَ اللهِ ﷺ راحَ حينَ صَلَّى الجمعةَ إلى أُحُدٍ، دخَل فلَبِس لأْمتَه ، وذلك يومَ الجمعةِ حينَ فرَغ من الصلاةِ، وقد مات في ذلك اليومِ رجلٌ من الأنصارِ، فصَلَّى عليه رسولُ اللهِ ﷺ، ثم خرَج عليهم وقال: "ما يَنْبَغى للنبيِّ إذا لبِس لأْمَتَه أن يَضَعَها حتى يُقاتِلَ" .
Eğer bize birisi: 'Nasıl Uhud günü olabilir ki? Zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ailesinden savaşa çıkıp Uhud'a ancak cuma günü, Medine'de ailesi içinde insanlara cuma namazını kıldırdıktan sonra öğleden sonra (revâh vakti) gitmiştir; nitekim İbn Humeyd'in size naklettiği gibi, o dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti, o dedi ki: Bana Muhammed b. Müslim b. Ubeydillâh b. Abdillâh b. Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Husayn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa‘d b. Muâz ve âlimlerimizden başkaları anlattılar ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) cuma namazını kıldırdıktan sonra Uhud'a doğru yola çıktı; içeri girip zırhını giydi , bu da cuma günü namazdan çıktığı vakitti. O gün Ensardan bir adam vefat etmişti, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun cenaze namazını kıldırdı, sonra onların karşısına çıkıp şöyle buyurdu: “Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz” ' derse,
قيل: إن النبيَّ ﷺ وإن كان خروجُه لقتالِ القومِ كان رواحًا ، فلم يكنْ تَبْوِئتُه المؤمنين مقاعدَهم للقتالِ عندَ خُروجِه، بل كان ذلك قبلَ خُروجِه لقتالِ عَدوِّه، وذلك أن المشركين نزَلوا مَنْزلَهم من أُحُدٍ -فيما بلَغنا- يومَ الأربعاءِ، فأقاموا به ذلك اليومَ ويومَ الخميسِ ويومَ الجمعةِ، حتى راحَ رسولُ اللهِ ﷺ إليهم في يومِ الجمعةِ، بعدَ ما صَلَّى بأصحابِه الجمعةَ، فأصبَح بالشِّعْبِ من أُحُدٍ يومَ السبتِ للنصفِ من شوالٍ.
Şöyle denilir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) o kavimle savaşmak üzere öğleden sonra (revâh vakti) çıkmış olsa da , müminleri savaş mevzilerine yerleştirmesi çıktığı esnada olmamış, bilakis düşmanıyla savaşmak üzere çıkışından önce olmuştur. Şöyle ki: Bize ulaştığına göre müşrikler çarşamba günü Uhud'daki karargâhlarına inmişler, o gün, perşembe ve cuma günleri orada kalmışlardır. Nihayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına cuma namazını kıldırdıktan sonra cuma günü onlara doğru yola çıkmış ve Şevval ayının ortasında bir cumartesi sabahı Uhud geçidinde sabahlamıştır.
حدَّثنا بذلك ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ ابنُ مسلمٍ الزهريُّ، ومحمدُ بنُ يحيى بنِ حَبَّانَ، وعاصمُ بنُ عمرَ بنِ قتادةَ، والحصينُ بنُ عبدِ الرحمنِ وغيرُهم.
Bunu bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, o dedi ki: Bana Muhammed b. Müslim ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Husayn b. Abdirrahmân ve başkaları anlattı.
فإن قال: فكيف كانت تَبْوِئْتُه المؤمنين مقاعدَ للقتالِ غُدُوًّا قبلَ خُروجِه، وقد عَلِمتَ أن التَّبْوِئَةَ اتخاذُ المواضعِ ؟
Eğer: 'Tebvie (تَبْوِئَة) kelimesinin mevziler edinmek/belirlemek olduğunu bildiğin hâlde, [Resûlullah'ın] savaşa çıkmadan önce sabahleyin müminleri savaş mevzilerine yerleştirmesi nasıl olmuştur ?' denilirse,
قيل: كانت تَبْوئتُه إياهم ذلك قبلَ مُناهضتِه عَدوَّه، عندَ مشورتِه على أصحابِه بالرأيِ الذي رآه لهم بيومٍ أو يومين، وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ لمَّا سمِع بنزولِ المشركين من قريشٍ وأتباعِها أُحُدًا، قال -فيما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ- لأصحابِه: "أَشِيروا عليَّ، ما أصنَعُ"؟. فقالوا: يا رسولَ اللهِ، اخرُجْ بنا إلى هذه الأكلُبِ. فقالت الأنصارُ: يا رسولَ اللهِ، ما غلَبَنا عدوٌّ لنا قطُّ أتانا في ديارِنا، فكيف وأنت فينا! فَدَعا رسولُ اللهِ ﷺ عبدَ اللهِ بنَ أبيٍّ ابنَ سَلُولَ، ولم يَدْعُه قَطُّ قبلَها، فاستَشاره، فقال: يا رسولَ اللهِ، اخرُجْ بِنا إلى هذه الأكلُبِ. وكان رسولُ اللهِ ﷺ يُعْجِبُه أن يدخُلوا عليه المدينةَ، فيُقاتَلُوا فى الأزقَّةِ، فأتاه النُّعْمانُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ فقال: يا رسولَ اللهِ، لا تَحرِمْنى الجنةَ، فوالذي بعَثَك بالحقِّ لأدخُلَنَّ الجنةَ. فقال له: "بمَ"؟ قال: بأنى أشهدُ أن لا إلهَ إلا اللهُ وأنك رسولُ اللهِ، وأنى لا أَفِرُّ من الزَّحْفِ. قال: "صَدَقْتَ". فقُتِل يومَئذٍ. ثم إن رسولَ اللهِ ﷺ دَعا بدرْعِه فلَبِسها، فلما رَأَوه قد لَبِس السلاحَ نَدِموا، وقالوا: بِئْسَما صنَعنا، نُشيرُ على رسولِ اللهِ ﷺ والوحيُ يَأتيه! فقاموا واعتَذروا إليه، وقالوا: اصنعْ ما رأيتَ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا يَنْبَغِى لنَبِيٍّ أَنْ يَلْبَسَ لَأْمَتَه فيَضَعَها حتى يُقاتِلَ" .
Şöyle denilir: Onun müminleri yerleştirmesi, düşmanıyla karşılaşmadan önce, bir veya iki gün evvel onlar için uygun gördüğü görüşü ashabına danışması esnasında olmuştur. Şöyle ki: Bize Muhammed b. el-Huseyn'in anlattığına göre -o dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, o dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti- Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş müşriklerinin ve onlara uyanların Uhud'a indiklerini haber alınca ashabına: “Bana fikir verin, ne yapayım?” buyurdu. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi bu köpeklere karşı [meydana] çıkar' dediler. Ensar da: 'Ey Allah'ın Resûlü, yurtlarımıza giren hiçbir düşman bize asla üstünlük sağlayamamıştır ; hele sen aramızdayken bu nasıl olsun!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), daha önce kendisini hiç çağırmamışken Abdullah b. Übey b. Selûl'ü çağırdı ve ona danıştı. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi bu köpeklere karşı [meydana] çıkar' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise onların Medine'ye girmelerini ve sokak aralarında savaşılmasını arzu ediyordu. Derken Nu‘mân b. Mâlik el-Ensârî ona gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, beni cennetten mahrum etme! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki ben mutlaka cennete gireceğim' dedi. Ona: “Neyle?” buyurdu. O: 'Şüphesiz ben Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ediyorum ve savaştan asla kaçmam' dedi. [Resûlullah]: “Doğru söyledin” buyurdu. [Nu‘mân] o gün şehit düştü. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zırhını istedi ve giydi. Onu silah kuşanmış görünce pişman oldular ve: 'Ne kötü yaptık! Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e vahiy gelip dururken ona akıl veriyoruz!' dediler. Kalkıp ondan özür dilediler ve: 'Uygun gördüğün gibi yap' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: ثنى ابنُ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti, o dedi ki: Bize İbn
شِهابٍ الزهريُّ، ومحمدُ بنُ يحيى بنِ حَبَّانَ، وعاصمُ بنُ عمرَ قتادةَ، والحصينُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ عمرِو بنِ سعدِ بنِ معاذٍ، وغيرُهم من علمائِنا، قالوا: لمَّا سمِع رسولُ اللهِ ﷺ والمسلمون بالمشركين قد نزَلوا مَنْزلَهم من أُحُدٍ، قال رسولُ اللهِ ﷺ للمسلمين: "إنِّي قد رأيتُ بَقَرًا، فَأَوَّلتُها خَيْرًا، ورأيتُ في ذُبابِ سَيْفِى ثَلْمًا ، ورأيتُ أَنِّى أَدْخَلتُ يَدِى فى دِرْعٍ حَصِينةٍ، فَأَوَّلْتُها المدينةَ، فَإِنْ رَأَيْتُم أن تُقِيمُوا بالمدينةِ وتَدَعُوهم حيثُ نزَلوا، فإن أقامُوا أقاموا بِشَرِّ مُقامٍ، وإِن هُم دخَلوا علينا قاتَلْناهم فيها". وكان رأيُ عبدِ اللهِ بنِ أُبَيٍّ ابنِ سَلُولَ مع رأيِ رسولِ اللهِ ﷺ، يرَى رأيَ رسولِ اللهِ ﷺ في ذلك ألا يخرُجَ إليهم، وكان رسولُ اللهِ ﷺ يَكْرَهُ الخروجَ من المدينةِ، فقال رجالٌ من المسلمين ممن أكرَم اللهُ بالشهادةِ يومَ أُحُدٍ، وغيرُهم ممن كان فاتَه بدرٌ وحضورُه: يا رسولَ اللهِ، اخرُجْ بنا إلى أعدائِنا، لا يَرَون أَنَّا [جَبُنَّا عنهم] وضَعُفْنا. فقال عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابنُ سلولَ: يا رسولَ اللهِ، أَقِمْ بالمدينةِ، لا تخرُجْ إليهم، فواللهِ ما خرَجنا منها إلى عدوٍّ لنا قَطُّ إلا أصابَ منا، ولا دخَلها علينا إلا أصَبْنا منه، فدَعْهم يا رسولَ اللهِ، فإن أقاموا أقاموا بِشَرِّ مَحْبَسٍ، وإن دخَلوا قاتَلهم الرجالُ فى وجوهِهم ورَماهم النساءُ والصبيانُ بالحجارةِ من فوقِهم، وإن رجَعوا رجَعوا خائِبِين كما جاءوا. فلم يَزَلِ الناسُ برسولِ اللهِ ﷺ، الذين كان من أمْرِهم حُبُّ لقاءِ القومِ، حتى دخَل رسولُ اللهِ ﷺ فَلَبِس لَأُمَتَه .
Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Husayn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa‘d b. Muâz ve âlimlerimizden başkaları anlattılar, dediler ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlar müşriklerin Uhud'daki karargâhlarına indiklerini haber alınca, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslümanlara şöyle buyurdu: “Ben rüyamda sığırlar gördüm ve bunu hayra yordum. Kılıcımın ucunda bir gedik gördüm. Yine elimi sağlam bir zırhın içine soktuğumu gördüm, bunu da Medine olarak tevil ettim. Eğer Medine'de kalıp onları indikleri yerde bırakmayı uygun görürseniz, şayet kalırlarsa pek fena bir yerde kalmış olurlar; eğer üzerimize gelirlerse onlarla burada savaşırız.” Abdullah b. Übey b. Selûl'ün görüşü de Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in görüşü ile aynıydı; o da bu konuda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in görüşünü benimsiyor, onların üzerine çıkılmamasını savunuyordu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Medine'den çıkmayı arzu etmiyordu. Ancak Müslümanlardan, Allah'ın Uhud günü kendilerine şehitliği nasip edeceği kimseler ile Bedir'i ve orada bulunmayı kaçırmış olan kimseler: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi düşmanlarımızın karşısına çıkar; bizim [onlardan korkup] sindiğimizi ve zayıf düştüğümüzü sanmasınlar' dediler. Abdullah b. Übey b. Selûl ise: 'Ey Allah'ın Resûlü, Medine'de kal, onların karşısına çıkma! Vallahi biz buradan hiçbir düşmanımızın karşısına çıkmadık ki bize zarar vermiş olmasın; düşman da üzerimize buraya girmemiştir ki ondan öç almış olmayalım. Onları bırak ey Allah'ın Resûlü; şayet kalırlarsa en kötü bir bekleyişle kalırlar; eğer girerlerse erkekler onların yüzlerine karşı savaşır, kadınlar ve çocuklar da yukarıdan onların üzerine taş yağdırır; dönerlerse de geldikleri gibi elleri boş dönerler' dedi. Ancak o kavimle karşılaşmayı arzu eden kimseler, nihayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) içeri girip zırhını giyinceye kadar onun başının etini yemekten vazgeçmediler .
فكانت تَبْوِئَةُ رسولِ اللهِ ﷺ المؤمنين المقاعدَ للقتالِ، ما ذكَرنا من
Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) müminleri savaş için mevzilere yerleştirmesi, zikrettiğimiz şekilde
مَشُورتِه على أصحابِه بالرأيِ الذي ذكَرنا، على ما وصَفه الذين حَكَينا قولَهم.
ashabına zikrettiğimiz o görüşü danışmasıdır.
يقالُ منه: بَوَّأْتُ القومَ مَنْزِلًا، وبَوَّأْتُه لهم، فأنا أُبَوِّتُهم المنزلَ تَبْوِئَةً، وأُبوِّئُ لهم مَنزِلًا تَبْوِئةً.
Bu kökten olmak üzere: بَوَّأْتُ القومَ مَنْزِلًا (kavmi bir konak yerine yerleştirdim) ve بَوَّأْتُه لهم (onlar için konak yeri hazırladım) denir. Nitekim ben, فأنا أُبَوِّتُهم المنزلَ تَبْوِئَةً ve أُبوِّئُ لهم مَنزِلًا تَبْوِئةً derim.
وقد ذُكِر أن في قراءةِ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ : (وَإِذْ عَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوّئُ للْمُؤْمِنينَ مَقاعِدَ للْقِتالِ). وذلك جائزٌ، كما يقالُ: رَدِفَكَ ورَدِفَ لك، ونَقَدتُ لها صداقَها ونَقَدْتُها، كما قال الشاعرُ :
Abdullah b. Mes‘ûd'un kıraatinde : (وَإِذْ عَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوّئُ للْمُؤْمِنينَ مَقاعِدَ للْقِتالِ) şeklinde olduğu zikredilmiştir. Bu da caizdir; nitekim şairin dediği gibi : رَدِفَكَ ve رَدِفَ لك (senin arkana bindi), نَقَدتُ لها صداقَها ve نَقَدْتُها (ona mehrini ödedim) denir:
أستَغفِرُ اللهَ ذَنْبًا لستُ مُحْصِيَهُ … رَبَّ العِبادِ إليه الوَجْهُ والعملُ
Sayısını tüketip bitiremeyeceğim günah(lar)ım için Allah'tan bağışlanma dilerim / Kulların Rabbinden ki yüz[ler] ve amel yalnız O'nadır.
والكلامُ: أستغفرُ اللهَ لذنبٍ.
Sözün aslı: أستغفرُ اللهَ لذنبٍ (günahım için Allah'tan bağışlanma dilerim) şeklindedir.
وقد حُكِى عن العربِ سَماعًا: أبَأْتُ القومَ مَنْزِلًا، فأنا أُبِيئُهم إباءةً. ويقالُ منه: أبأْتُ الإبلَ. إذا رَددتَها إلى المبَاءةِ. والمبَاءةُ المُرَاحُ الذي تَبيتُ فيه. والمقاعدُ، جمعُ مَقْعَدٍ، وهو المجلِسُ.
Araplardan işitme yoluyla: أبَأْتُ القومَ مَنْزِلًا (kavmi bir konak yerine yerleştirdim), فأنا أُبِيئُهم إباءةً şeklinde de nakledilmiştir. Bu kökten olmak üzere, deveyi gecelediği yere geri döndürdüğünde: أبأْتُ الإبلَ denir. Mebâe (المبَاءةُ), [devenin] gecelediği yerdir. Makâid (المقاعدُ) ise mak‘ad (مَقْعَد) kelimesinin çoğuludur ki meclis/oturulan yer demektir.
فتأويلُ الكلامِ: واذْكُرْ إذ غَدوتَ يا محمدُ من أهْلِك، تَتَّخِذُ للمؤمنين مُعَسْكرًا ومَوْضِعًا لقتالِ عدوِّهم.
Sözün tevili şöyledir: Ey Muhammed! Hani sen ailenden sabah erkenden ayrılıp müminlere düşmanlarıyla savaşacakları bir karargâh ve mevzi hazırlıyordun, [bunu hatırla].
وقولُه: {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. يعنى بذلك تعالى ذكرُه: واللهُ سميعٌ لِما يقولُ المؤمنون لك فيما شاوَرْتَهم فيه، من موضعِ لقائِك ولقائِهم عدوَّك وعدوَّهم، من قولٍ مَن قال: اخرُجْ بِنا إليهم حتى نَلْقاهم خارجَ المدينةِ. وقولِ من قال لك: لا تَخْرُجُ إليهم، وأقِمْ بالمدينةِ حتى يدْخلوها علينا -على ما قد يَيَّنا قبلُ- وبما تُشِيرُ به عليهم أنت يا محمدُ، عليمٌ بأصلحِ تلك الآراءِ لك ولهم، وبما تُخْفيه صدورُ
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğuyla [yüce zikri] şunu kastetmektedir: Allah; senin ve onların düşmanlarıyla karşılaşacağınız yer konusunda kendileriyle istişare ettiğinde müminlerin sana söylediklerini -daha önce açıkladığımız üzere- kiminin: “Bizi onların üzerine çıkar da onlarla Medine'nin dışında karşılaşalım” sözünü, kiminin de sana: “Onların karşısına çıkma, onlar üzerimize gelinceye kadar Medine'de kal” sözünü ve ey Muhammed, senin onlara teklif ettiğin şeyleri hakkıyla işitendir; bu görüşlerden senin ve onlar için en uygun olanını ve göğüslerin gizlediği şeyleri hakkıyla bilendir;
المُشِيرين عليك بالخروج إلى عدوِّك، وصدورُ المُشِيرين عليك بالمُقامِ في المدينةِ، وغيرِ ذلك من أمرِك وأمورِهم.
sana teklif edenlerin göğüslerinin gizlediğini de, Medine'de kalmayı sana teklif edenlerin göğüslerinin gizlediğini de, senin ve onların durumuna dair diğer şeyleri de hakkıyla bilendir.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ في قولِه: {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. أى سميعٌ لِما يقولون، عليمٌ بما يُخْفُون .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o, {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ayeti hakkında: 'Yani onların söylediklerini hakkıyla işiten, gizlediklerini hakkıyla bilendir' demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyruğunun tevili hakkında:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: واللهُ سميعٌ عليمٌ حينَ هَمَّت طائفتان منكم أن تَفْشَلا. والطائفتان اللَّتان هَمَّتا بالفَشَلِ -فيما ذُكر لنا- بنو سَلِمةَ وبنو حارثةَ.
Şânı yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltendiği zaman da Allah her şeyi hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir. Yılgınlığa yeltenen bu iki grup -bize zikredildiğine göre- Selemeoğulları ve Hâriseoğullarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. قال: بنو حارثةَ كانوا نحوَ أُحُدٍ، وبنو سَلِمة نحوَ سَلْعٍ، وذلك يومَ الخندقِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Hâriseoğulları Uhud tarafındaydı, Selemeoğulları ise Sel‘ tarafındaydı; bu da Hendek günündeydi' .
قال أبو جعفرٍ: وقد دلَّلنا على أن ذلك كان يومَ أُحُدٍ فيما مضَى بما فيه الكفايةُ عن إعادتِه.
Ebû Ca‘fer dedi ki: Bunun Uhud gününde olduğuna dair daha önce tekrar etmeyi gerektirmeyecek kadar yeterli delil sunmuştuk.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} الآية: وذلك يومَ أُحُدٍ، والطائفتان بنو سَلِمةَ وبنو
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bu Uhud günündeydi; bu iki grup Selemeoğulları ve...
حارثةَ؛ حَيَّان من الأنصارِ، هَمُّوا بأمرٍ، فعَصَمهم اللهُ ذلك. قال قتادةُ: وقد ذُكِر لنا أنه لمَّا أُنزِلت هذه الآيةُ قالوا: ما يَسرُّنا أنَّا لم نَهُمَّ بالذى هَمَمْنا به، وقد أخبَرنا اللهُ أنه وَليُّنا .
Hâriseoğulları idi. Ensardan iki kabile idiler; bir işe yeltendiler de Allah onları bundan korudu.' Katâde dedi ki: Bize anlatıldığına göre bu ayet indiğinde onlar: 'Allah bizim velimiz olduğunu haber vermişken, o yeltendiğimiz şeye yeltenmemiş olmayı arzu etmeyiz' demişlerdir .
[حُدِّثت عن عَمَّارٍ، قال] : ثنا ابنُ أبي جعفرِ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ} الآية: وذلك يومَ أُحُدٍ، فالطائفتان بنو سَلِمةَ وبنو حارثةَ؛ حَيَّانِ من الأنصارِ. فذَكَر مثلَ قولِ قتادةَ .
[Bana Ammâr'dan rivayet edildi, o dedi ki] : Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ} “Hani sizden iki grup [yılgınlık göstermeye] yeltenmişti” ayeti hakkında nakletti: 'Bu Uhud günündeydi; bu iki grup Selemeoğulları ve Hâriseoğulları idi ki Ensardan iki kabiledir.' Ardından Katâde'nin sözünün benzerini zikretti .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ إلى أُحُدٍ في ألفِ رجلٍ، وقد وَعَدهم الفَتْحَ إِن صَبَروا، فلما خرَج ، رجَع عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابنُ سَلولَ في ثلاثِمائةٍ، فتَبِعهم أبو جابرٍ السُّلَمِيُّ يَدْعوهم، فلما غَلَبوه وقالوا له: ما نعلَمُ قِتالًا، ولئن أطَعْتَنا لتَرْجِعنَّ مَعَنا. وقال: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. فهَمَّ بنو سَلِمةَ وبنو حارثةَ، هَمُّوا بالرجوعِ حينَ رجَع عبدُ اللهِ بنُ أبيِّ، فعَصَمهم اللهُ، وبَقِى رسولُ اللهِ ﷺ في سبعِمائةٍ .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bin kişiyle Uhud'a çıktı ve sabrederlerse onlara zaferi vadetmişti. Çıkınca , Abdullah b. Übey b. Selûl üç yüz kişiyle geri döndü. Bunun üzerine Ebû Câbir es-Sülemî onları [geri dönmeye] çağırarak arkalarından gitti. Ona galebe çalıp: 'Biz bir savaş bilmiyoruz; bize uyarsan bizimle geri dönersin' dediler. [Cenâb-ı Hak]: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” buyurdu. Abdullah b. Übey geri döndüğü sırada Selemeoğulları ve Hâriseoğulları da geri dönmeye yeltendiler; fakat Allah onları korudu ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yedi yüz kişiyle kaldı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال عِكْرمةُ: نَزَلت في بني سَلِمةَ من الخَزرجِ، وبني حارثةَ من الأوسِ، ورَأْسِهم عبدِ اللهِ بنِ أَبِيِّ ابنِ سَلولَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, o dedi ki: İkrime şöyle dedi: [Bu ayet] Hazrec'den Selemeoğulları, Evs'ten Hâriseoğulları ve onların reisleri Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. فهُم بنو حارثةَ وبنو سَلِمةَ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Onlar Hâriseoğulları ve Selemeoğullarıdır' .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. والطائفتان بنو سَلِمةَ من جُشَمَ بنِ الخَزرجِ، وبنو حارثةَ بنِ النَّبِيتِ من الأوسِ، وهما الجنَاحان .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti”. O iki grup, Hazrec'in Cüşem kolundan Selemeoğulları ve Evs'in Nebît kolundan Hâriseoğullarıdır; bu ikisi [ordunun] iki kanadı idi .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، عن عَبَّادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} الآية. قال: هما طائفتان من الأنصارِ، هَمَّا أَن يَفْشَلا، فعَصَمهما اللهُ وهَزَم عدوَّهما .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o el-Hasan'dan {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Onlar Ensardan yılgınlık göstermeye yeltenen iki gruptur; Allah onları korudu ve düşmanlarını hezimete uğrattı' .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ عُيَينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، قال: سمِعتُ جابرَ بنَ عبدِ اللهِ يقولُ: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. قال: نحن هم؛ بنو سَلِمةَ وبنو حارثةَ، وما نُحِبُّ أن لو لم [نَكُنْ هَمَمْنا] ؛ لقولِ اللهِ ﷿: {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan nakletti, o dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ın {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” hakkında şöyle dediğini işittim: 'Biz onlarız; yani Selemeoğulları ve Hâriseoğullarıyız. Allah (azze ve celle)'nin: {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} “Oysa Allah onların yardımcısıydı” buyruğundan dolayı, [buna yeltenmemiş olmayı] istemezdik' .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا ابنُ عُيَينةَ، عن عمرٍو،
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan nakletti,
قال: سمعتُ جابرَ بنَ عبدِ اللهِ يقولُ. فذكَر نحوَه.
o dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediğini işittim; diyerek benzerini zikretti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا}. قال: هذا يومُ أُحُدٍ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” ayeti hakkında: 'Bu Uhud günüdür' dedi .
وأما قولُه: {أَنْ تَفْشَلَا}. فإنه يعنى: [هَمَّنَا أَن تَضْعُفا وتَجْبُنا] عن لقاءِ عَدُوِّهما. يقالُ منه: فَشِل فلانٌ عن لقاءِ عدوِّه، يَفْشَلُ فَشَلًا.
O'nun: {أَنْ تَفْشَلَا} “yılgınlık göstermeye” sözüne gelince; bununla [o ikisinin düşmanlarıyla karşılaşmaktan zayıflık gösterip korkmaya yeltendiklerini] kastetmektedir. Bu kökten olmak üzere: فَشِل فلانٌ عن لقاءِ عدوِّه، يَفْشَلُ فَشَلًا (falan kimse düşmanıyla karşılaşmaktan yılgınlık gösterdi) denir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الفَشَلُ الجُبْنُ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, o dedi ki: İbn Abbâs: 'el-Feşel (الفَشَلُ), korkaklık/yılgınlıktır' demiştir.
وكان هَمُّهما الذى هَمَّا به من الفَشَلِ، الانصرافَ عن رسولِ اللهِ ﷺ والمؤمنين، حينَ انصرَف عنهم عبدُ اللهِ بنُ أُبَيٍّ ابنُ سلولَ بمَن معه، جُبْنًا منهم، من غيرِ شَكٍّ منهم في الإسلامِ ولا نفاقٍ، فعَصَمَهم اللهُ ﷿ مما هَمُّوا به من ذلك، ومَضَوا مع رسولِ اللهِ ﷺ لوَجْهِه الذى مَضَى له، وترَكوا عبدَ اللهِ بنَ أبيٍّ ابنَ سلولَ والمنافِقين معه، فأثْنَى اللهُ ﷿ عليهما بثُبوتِهما على الحقِّ، وأخبَر أنه وَليُّهما وناصرُهما على أعدائِهما من الكفارِ.
Onların yılgınlıktan yana yeltendikleri şey, İslâm'dan şüphe ettiklerinden veya nifaklarından değil, sırf korkaklıklarından ötürü Abdullah b. Übey b. Selûl yanındakilerle birlikte dönüp gittiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlerden ayrılıp geri dönmekti. Allah (azze ve celle) onları bu yeltendikleri şeyden korudu; onlar da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte onun yöneldiği istikamete gittiler ve Abdullah b. Übey b. Selûl ile beraberindeki münafıkları terk ettiler. Bunun üzerine Allah (azze ve celle) hak üzere sebat etmelerinden ötürü onları övdü ve kâfir düşmanlarına karşı kendilerinin yardımcısı ve koruyucusu olduğunu haber verdi.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا}. أى: المُدافِعُ عنهما ما هَمَّا فَشَلِهما .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} “Oysa Allah onların yardımcısıydı”; yani yılgınlıklarından yeltendikleri şeyi onlardan savandır .
وذلك أنه إنما كان ذلك منهما عن ضَعْفٍ ووَهَنٍ أصابَهما من غيرِ شَكٍّ أصابَهما في دينِهما، فتَوَلَّى دَفْعَ ذلك عنهما برَحْمتِه وعائدتِه، حتى سَلِمَتا من
Bu da onların bu durumunun, dinlerinde baş gösteren bir şüpheden ötürü değil, yalnızca kendilerine isabet eden bir zayıflık ve gevşeklikten ileri gelmiş olmasındandır. [Allah Teâlâ] rahmeti ve lütfuyla bunu onlardan savmayı üstlendi; nihayet onlar...
وَهَيْهما وضَعْفِهما، ولَحِقَتا بنَبيِّهما ﷺ.
gevşekliklerinden ve zayıflıklarından kurtulup Peygamberleri (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yetiştiler.
يقولُ: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ}. أى: مَن كان به ضَعْفٌ من المؤمنين أو وَهَنٌ فَليَتَوَكَّلْ عليَّ، ولْيَسْتَعِنْ بي، أُعِنْه على أمرِه، وأدفَعْ عنه حتى أبلغَ به، وأُقَوِّيَه على نِيَّتِه.
[Allah Teâlâ] buyuruyor ki: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”. Yani: Müminlerden kime bir zayıflık veya gevşeklik gelirse Bana tevekkül etsin ve Benden yardım dilesin; Ben onun işinde ona yardım eder, muradına erdirinceye kadar onu [kötülüklerden] korur ve niyetinde onu kuvvetlendiririm.
وقد ذُكِر أن ابنَ مسعودٍ ﵁ كان يقرَأُ: (وَاللهُ وَلِيُّهُمْ) . وإنما جاز أن يقرَأَ ذلك كذلك؛ لأن الطائفَتين وإن كانَتا فى لفظِ اثنين، فإنهما في معنى جِماعٍ، بمنزلةِ الخَصْمَين والحِزْبَين.
İbn Mes‘ûd (radıyallâhu anh)'ın: (وَاللهُ وَلِيُّهُمْ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir . Bunun bu şekilde okunabilmesi şundandır: İki grup (et-tâifetân) lafız olarak ikil olsa da mana itibarıyla, iki hasım veya iki fırka gibi çoğul hükmündedir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣)}.
Allah (azze ve celle)'nin: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣)} “Andolsun ki siz son derece zayıf ve güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O hâlde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükredebilesiniz” buyruğunun tevili hakkında:
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: وإن تَصْبِروا وتَتَّقوا لا يَضُرُّكم كَيْدُهم شيئًا، وينصُرُكم رَبُّكم، ولقد نصَركم اللهُ يبدرٍ على أعدائِكم وأنتم يومَئِذٍ أَذِلَّةٌ، يعني قليلون في غيرِ مَنَعَةٍ من الناسِ، حتى أظهَركم اللهُ على عدوِّكم، مع كثرةِ عددِهم وقلةِ عددِكم، وأنتم اليومَ أكثرُ عددًا منكم حينَئذٍ، فإن تَصْبِروا لأمرِ اللهِ ينصُرْكم كما نصَركم ذلك اليومَ، {فَاتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ: فاتقوا ربَّكم بطاعتِه، واجتنابِ محارمِه، {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. يقول: لتشكُروه على ما مَنَّ به عليكم من النصرِ على أعدائِكم، وإظهارِ دينِكم، ولِما هَداكم له من الحقِّ الذى ضَلَّ عنه مخالِفوكم.
Şânı yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez ve Rabbiniz size yardım eder. Nitekim o gün siz ezillet (أَذِلَّةٌ) -yani insanlara karşı savunma gücü bulunmayan az bir topluluk- iken Allah düşmanlarınıza karşı Bedir'de size yardım etmişti; nihayet onların sayılarının çokluğuna ve sizin sayınızın azlığına rağmen Allah sizi düşmanınıza üstün kıldı. Bugün ise siz sayıca o günkü hâlinizden daha çoksunuz. Eğer Allah'ın emrine sabrederseniz, o gün size yardım ettiği gibi [yine] yardım eder. {فَاتَّقُوا اللَّهَ}. Buyuruyor ki: O'na itaat ederek ve haramlarından sakınarak Rabbinizden korkun. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. Buyuruyor ki: Düşmanlarınıza karşı zaferle, dininizi üstün kılmakla size lütfettiği nimetlere ve muhaliflerinizin saptığı haktan sizi ulaştırdığı hidayete şükredesiniz.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ}. يقولُ: وأنتم أقلُّ عددًا وأضعفُ قوَّةً، {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}، أي: فاتقونِ، فإنه شكرُ نعمتى .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ} “Andolsun ki siz son derece zayıf ve güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti” [ayeti hakkında şöyle] demektedir: Yani sayıca daha az ve güç bakımından daha zayıf iken. {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “O hâlde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükredebilesiniz” [ayeti ise], yani: Benden sakının; zira bu, nimetime şükretmektir.
واختُلِف فى المعنى الذى من أجلهِ سُمِّى بدرٌ بدرًا؛ فقال بعضُهم: سُمِّى بذلك؛ لأنه كان ماءً لرجلٍ يُسَمَّى بدرًا، فسُمِّى باسمِ صاحبِه.
Bedir'e 'Bedir' adının verilmesinin sebebi hususunda ihtilaf edildi. Bazıları şöyle dedi: Oraya bu isim verildi, çünkü orası Bedir adında bir adama ait bir suydu; dolayısıyla sahibinin adıyla isimlendirildi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن زكريا، عن الشعبيِّ، قال: كانت بدرٌ لرجلٍ يقالُ له: بدرٌ. فسُمِّيَت به .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Zekeriyyâ'dan, o eş-Şa‘bî'den nakletti, o dedi ki: 'Bedir, kendisine Bedir denilen bir adama aitti; bu yüzden onunla isimlendirildi' .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا زكريا، عن الشعبيِّ، أنه قال: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ}. قال: كانت بدرٌ بئرًا لرجلٍ يقالُ له: بدرٌ. فسُمِّيت به.
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ, eş-Şa‘bî'den haber verdi; o, {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} “Andolsun ki Allah size Bedir'de yardım etmişti” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Bedir, kendisine Bedir denilen bir adama ait bir kuyuydu; bu yüzden onunla isimlendirildi.'
وأنكَر ذلك آخرون، وقالوا: ذلك اسمٌ سُمِّيت به البقعةُ كما سُمِّى سائرُ البُلدانِ بأسمائِها.
Başkaları ise bunu kabul etmeyip şöyle dediler: Bu, diğer beldelerin kendi adlarıyla isimlendirildiği gibi, o mevkiye verilmiş bir isimdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا ابنُ سعدٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عمرَ الواقديًّ، قال: ثنا منصورٌ، عن أبي الأسودِ، عن زكريا، عن الشعبيِّ، قال: إنما سُمِّى بدرًا؛ لأنه كان ماءً لرجل من جُهَينةَ، يقالُ له: بدرٌ. قال الحارثُ، قال ابنُ سعدٍ، قال الواقديُّ: فذكَرْتُ ذلك لعبدِ اللهِ بنِ جعفرٍ ومحمدِ بنِ صالحٍ، فأنكَراه،
Bize el-Hâris b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize İbn Sa‘d anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî anlattı, dedi ki: Bize Mansûr, Ebü’l-Esved’den, o Zekeriyyâ’dan, o da eş-Şa‘bî’den anlattı; o şöyle dedi: “Oraya Bedir adı verildi; çünkü orası Cüheyne [kabilesin]den Bedir denilen bir adama ait bir suydu.” el-Hâris dedi ki, İbn Sa‘d dedi ki, el-Vâkıdî [şöyle] dedi: Bunu Abdullah b. Ca‘fer ile Muhammed b. Sâlih’e anlattım, onlar bunu kabul etmeyip reddettiler
وقالا: فلايِّ شيءٍ سُمِّيت الصفراءُ ؟ ولأى شيءٍ سُمِّيت الحمراءُ ؟ ولأيِّ شيءٍ سُمِّى رابغٌ؟ هذا ليس بشيءٍ، إنما هو اسمُ الموضعِ. قال: وذكَرْتُ ذلك ليحيى بنِ النعمانِ الغِفاريِّ. فقال: سمِعتُ شيوخَنا من بنى غِفارٍ يقولون: هو ماؤُنا ومنزلُنا، وما مَلَكه أحدٌ قَطُّ يقالُ له: بدرٌ. وما هو من بلادِ جُهَينةَ، إنما هي بلادُ غِفارٍ. قال الواقديُّ: فهذا المعروفُ عندَنا .
ve şöyle dediler: 'Peki es-Safrâ'ya niçin bu isim verildi? el-Hamrâ'ya niçin bu isim verildi? Râbiğ'a niçin bu isim verildi? Bu [iddia] asılsızdır, o sadece o yerin adıdır.' [Vâkıdî] dedi ki: Bunu Yahyâ b. en-Nu‘mân el-Gıfârî'ye de zikrettim. O şöyle dedi: Ben Benî Gıfâr'dan olan yaşlılarımızın şöyle dediklerini işittim: 'Orası bizim suyumuz ve konaklama yerimizdir; oraya hiçbir zaman Bedir denilen biri sahip olmamıştır. Orası Cüheyne topraklarından da değildir, sadece Gıfâr topraklarıdır.' el-Vâkıdî dedi ki: Bizim katımızda bilinen de budur .
حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبَرنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ: بدرٌ ماءٌ عن يمينِ طريقِ مكةَ، بينَ مكةَ والمدينةِ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: 'Bedir; Mekke ile Medine arasında, Mekke yolunun sağ tarafında bulunan bir sudur' .
وأما قولُه: {أَذِلَّةٌ}. فإنه جمعُ ذليلٍ، كما الأعِزَّةُ جمعُ عزيزٍ، والأَلِيَّةُ جمعُ لَبيبٍ، وإنما سَمَّاهم اللهُ ﷿ أَذلَّةً؛ لقلةِ عددِهم، لأنهم كانوا ثلاثَمائةِ نفسٍ وبضعة عشَرَ، وعدوُّهم ما بينَ التسعِمائةِ إلى الألفِ -على ما قد بَيَّنا فيما مضَى- فجعَلهم لقلةِ عددِهم أذلةً.
O'nun {أَذِلَّةٌ} buyruğuna gelince; bu, 'a‘izze'nin 'azîz'in çoğulu ve 'eliyye'nin 'lebîb'in çoğulu olduğu gibi 'zelîl'in çoğuludur. Allah -celle ve azze- sayıları az olduğu için onları 'ezille' (güçsüzler/zayıflar) diye isimlendirmiştir. Çünkü onlar -daha önce açıkladığımız üzere- üç yüz on küsur kişi idiler; düşmanları ise dokuz yüz ile bin arasındaydı. Sayılarının azlığından ötürü onları güçsüz kılmıştır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}: وبدرٌ ماءٌ بينَ مكةَ والمدينةِ، التقَى عليه نبيُّ اللهِ ﷺ والمشركون، وكان أوَّلَ قتالٍ قاتله نبيُّ اللهِ ﷺ. [قال قتادةُ]: ذُكِر لنا أنه قال لأصحابِه يومئذٍ: "أنتم اليومَ بعِدَّةِ أَصحابِ طالوتَ يومَ لَقِى جالوتَ". فكانوا ثلاثَمائةٍ وبضعَةَ عَشَر رجلًا، والمشركون يومَئِذٍ ألفٌ أو رَاهَقوا ذلك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Andolsun ki siz son derece zayıf ve güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O hâlde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükredebilesiniz”: Bedir, Mekke ile Medine arasında bir sudur. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler orada karşılaştılar. Bu, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı ilk savaştı. [Katâde dedi ki:] Bize nakledildiğine göre o gün ashabına şöyle buyurmuştur: «أنتم اليومَ بعِدَّةِ أَصحابِ طالوتَ يومَ لَقِى جالوتَ» «Siz bugün, Câlût ile karşılaştığı gündeki Tâlût'un ashabının sayısı kadarsınız». Onlar üç yüz on küsur kişiydiler. Müşrikler ise o gün bin kişiydiler yahut bu sayıya yaklaşıyorlardı.
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، عن عَبادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. قال: يقولُ: وأنتم قليلٌ أذلةٌ. وهم يومَئِذٍ بضعَةَ عَشَرَ وثلاثُمائةٍ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir, Abbâd'dan, o el-Hasan'dan O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Andolsun ki siz son derece zayıf ve güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O hâlde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükredebilesiniz”. Dedi ki: Şöyle buyuruyor: 'Siz az ve güçsüz idiniz.' Onlar o gün üç yüz on küsur kişiydiler .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، نحوَ قولِ قتادةَ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den Katâde'nin sözünün benzerini nakletti .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ}. [يقولُ: وأنتم] أقلُّ عددًا وأضعفُ قوةً .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ} “Andolsun ki siz son derece zayıf ve güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti”. [Buyuruyor ki: Siz] sayıca daha az ve güç bakımından daha zayıf idiniz .
وأما قولُه جلَّ ثناؤه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. فإن تأويلَه كالذي قد بَيَّنتُ.
Övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} buyruğuna gelince; bunun tevili açıkladığım gibidir.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. أى: فاتَّقونى، فإنه شكرُ نِعْمتي .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle dediğini] nakletti: {فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Allah'a karşı takvalı olun ki şükretmiş olasınız”. Yani: Benden korkup sakının; zira bu, nimetimin şükrüdür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)} “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun. Evet, sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir”.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: ولقد نصركم اللهُ ببدرٍ وأنتم أذلةٌ إذ تقولُ للمؤمنين بك من أصحابِك: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ}، وذلك يومَ بدرٍ.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ashabından sana inanan müminlere: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?” dediğin vakit, siz son derece zayıf ve güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti; bu da Bedir günündeydi.
ثم اختلف أهلُ التأويلِ فى حُضور الملائكةِ يومَئِذٍ حَرْبَهم وفى أيِّ يومٍ وُعِدوا ذلك؟ فقال بعضُهم: إن اللهَ ﵎ ذكرُه كان وَعَد المؤمنين يومَ بدرٍ أن يُمِدَّهم بملائكتِه إنْ أتاهم العدوُّ من فَورِهم، فلم يَأْتوهم ولم يُمَدُّوا.
Sonra tevil ehli meleklerin o gün onların savaşına katılıp katılmadığı ve bunun onlara hangi gün vaad edildiği hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Zikri yüce olan Allah, Bedir günü müminlere, eğer düşman derhâl üzerlerine gelirse onlara melekleriyle yardım edeceğini vaad etmişti; fakat [düşman] üzerlerine gelmedi ve [onlar da bu meleklerle] takviye edilmediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني حُمَيدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بِشْرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: حُدِّث المسلمون [يومَ بدرٍ] أن كُرْرَ بنَ جَابِرٍ المُحَارِبِيَّ يُمِدُّ المشركين. قال: فَشَقَّ ذلك على المسلمين، فقيل لهم: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}. قال: فبَلَغَت كُرْزًا الهزيمةُ، فرجَع، ولم يُمدَّهم بالخمسةِ.
Bana Humeyd b. Mes‘ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den nakletti, dedi ki: Müslümanlara [Bedir günü] Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere yardım getireceği haberi verildi. Dedi ki: Bu durum Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine onlara şöyle denildi: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi? Evet, eğer sabreder ve [Allah'a karşı gelmekten] sakınırsanız, onlar da hemen şu anda üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder.” Dedi ki: [Müşriklerin] hezimete uğradığı haberi Kürz'e ulaştı, o da geri döndü ve [Allah da] onları o beş bin [melek] ile takviye etmedi.
حدَّثني ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: لمَّا كان يومُ بدرٍ، بَلَغ رسولَ اللهِ ﷺ. ثم ذكَر نحوَه، إلَّا أنه قال: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} -يعنى كُرْزًا وأصحابَه- {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}. قال: فبَلَغ كُرْزًا وأصحابه الهزيمةُ، فلم يُمِدَّهم، ولم تَنْزِلِ الخمسةُ، وأُمِدُّوا بعد ذلك بألفٍ، فهم أربعةُ آلافٍ من الملائكةِ مع المسلمين .
Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdül‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den nakletti, dedi ki: Bedir günü olunca Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [haber] ulaştı. Sonra benzerini zikretti; ancak şöyle dedi: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} -yani Kürz ve ashabı- {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir”. Dedi ki: Kürz ve ashabına bozgun haberi ulaştı, dolayısıyla onlara yardım etmedi; o beş bin [melek] de inmedi. Bundan sonra bin [melekle] takviye edildiler, böylece Müslümanlarla birlikte dört bin melek oldu .
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفيُّ، عن عَبَّادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} الآية كلّها. قال: هذا يومُ بدرٍ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî, Abbâd'dan, o el-Hasan'dan O'nun: {إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun” ayetinin tamamı hakkında nakletti. O dedi ki: 'Bu, Bedir günüdür' .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ، قال: حُدِّث المسلمون أن كُرْزَ بن جابر المُحارِبيَّ يريدُ أن يُمِدَّ المشركين ببدرٍ، قال: فشَقَّ ذلك على المسلمين، فأنزل اللهُ ﷿: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ} إلى قولِه: {مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ}. قال: فبَلَغَته هزيمةُ المشركين، فلم يُمِدَّ أصحابَه، ولم يُمَدُّوا بالخمسةِ .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o eş-Şa‘bî'den nakletti, o dedi ki: Müslümanlara Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin Bedir'de müşriklere yardım etmek istediği haberi verildi. Dedi ki: Bu, Müslümanlara ağır geldi; bunun üzerine Allah -celle ve azze-: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ} “Rabbinizin size yardım etmesi size yetmez mi?” buyruğundan {مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “...indirilmiş meleklerle” sözüne kadar indirdi. Dedi ki: Müşriklerin hezimeti ona ulaştı, o da adamlarına yardım etmedi ve onlar da beş bin [melek] ile takviye edilmediler .
وقال آخرون: كان هذا الوعدُ مِن اللهِ لهم يومَ بدرٍ، فَصَبَر المؤمنون، واتَّقَوا اللهَ، فأَمَدَّهم بملائكتِه على ما وعَدهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Allah'ın onlara olan bu vaadi Bedir günündeydi; müminler sabrettiler ve Allah'tan sakındılar; O da kendilerine vaad ettiği üzere melekleriyle onlara yardım etti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: ثنى
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, [o da] dedi ki: Bana anlattı:
عبدُ اللهِ بنُ أبي بكرٍ، عن بعض بني ساعدةَ، قال: سمِعتُ أبا أُسَيدٍ مالك بنَ ربيعةَ، بعدَ ما أُصِيب بصرُه يقولُ: لو كنتُ معكم ببدرٍ الآنَ، ومعى بَصَرى، لأخبَرْتكم بالشِّعْبِ الذى خَرَجَت منه الملائكةُ، لا أَشُكُّ ولا أَتَمارَى .
Abdullah b. Ebî Bekr, Benî Sâide'den bazılarından nakletti, o dedi ki: Ebû Üseyd Mâlik b. Rebîa'yı gözleri kör olduktan sonra şöyle derken işittim: 'Şayet şu an Bedir'de sizinle birlikte olsaydım ve gözlerim görseydi, meleklerin çıktığı vadiyi size şüphe ve tereddüt etmeksizin gösterirdim' .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: قال ابنُ إسحاقَ، وثنى عبدُ اللهِ بنُ أبي بكرٍ، عن بعضِ بني ساعدةَ، عن أبي أُسَيدٍ مالك بنِ ربيعةَ، وكان شهد بدرًا: أنه قال بعدَ إذ ذهب بصرُه: لو كنتُ معكم اليومَ ببدر، ومعى بَصَرى، لأريتُكم الشِّعْبَ الذى خَرَجَت منه الملائكةُ، لا أَشُكُّ ولا أَتَمارَى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshâk dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Bekr, Benî Sâide'den bazılarından, o Bedir'e katılmış olan Ebû Üseyd Mâlik b. Rebîa'dan nakletti ki, o gözleri gittikten sonra şöyle demiştir: 'Eğer bugün Bedir'de sizinle birlikte olsaydım ve gözlerim görseydi, meleklerin çıktığı vadiyi size şüphe ve tereddüt etmeksizin gösterirdim' .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: وثنى عبدُ اللهِ ابنُ أبي بكر أنه حُدِّث عن ابنِ عباسٍ، أن ابنِ عباسٍ، قال: ثنى رجلٌ من بنى غِفَارٍ، قال: أقبَلتُ أنا وابنُ عَمٍّ لى، حتى أَصْعَدْنا في جبلٍ يُشْرِفُ بنا على بدرٍ، ونحن مُشْرِكان، نَنتظِرُ الوقعةَ على من تكونُ الدَّبْرةُ، فنتَهِبُ مع من يَنْتَهِبُ. قال: فبينا نحن في الجبلِ، إذ دَنَت مِنَّا سحابةٌ، فسَمِعنا فيها حَمْحَمةَ الخيلِ، فسَمِعتُ قائلًا يقولُ: أَقدِمْ حَيْرُومُ. قال: فأما ابنُ عمِّى فانكَشَف قِناعُ قلبِه، فمات مكانَه، وأما أنا فكِدْتُ أهْلِكُ، ثم تماسَكْتُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Bekr, İbn Abbâs'tan nakledildiğini, İbn Abbâs'ın [da] şöyle dediğini nakletti: Bana Benî Gıfâr'dan bir adam nakledip dedi ki: «Ben ve amcamın oğlu, henüz ikimiz de müşrik iken, Bedir'e tepeden bakan bir dağa çıktık; [savaşta] galebenin/yenilginin kimin aleyhine olacağını gözetliyor ve yağma edenlerle birlikte yağmalamak [istiyorduk].» Dedi ki: «Biz dağda bulunduğumuz esnada, aniden bize doğru bir bulut yaklaştı. İçinde at kişnemeleri duyduk ve bir kimsenin: “İlerle Hayzûm!” dediğini işittim.» Dedi ki: «Amcamın oğluna gelince, kalbinin zarı yırtıldı ve oracıkta öldü. Bana gelince, neredeyse ben de helak oluyordum, sonra kendimi toparladım.»
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: وثنى الحسنُ ابنُ عمارةَ، عن الحكم بنِ عُتَيبةَ، عن مِقْسَمٍ، مولى عبدِ اللهِ بنِ الحارثِ، عن عبدِ اللهِ بنِ عباسٍ،، قال: لم تُقاتِل الملائكةُ في يومٍ من الأيامِ سوى يوم بدرٍ، وكانوا يكونون فيما سِواه من الأيامِ عَدَدًا ومَدَدًا لا يضرِبون .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti, dedi ki: Bana el-Hasan b. Umâre, Hakem b. Uteybe'den, o Abdullah b. el-Hâris'in azatlısı Mıksem'den, o Abdullah b. Abbâs'tan nakletti, o dedi ki: 'Melekler Bedir gününden başka hiçbir günde savaşmadılar; diğer günlerde ise [sadece] sayı ve destek olarak bulunurlardı, [bizzat] kılıç çalmazlardı' .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ، حدَّثني أبي إسحاقُ بنُ يسارٍ، عن رجالٍ من بنى مازنِ بنِ النجارِ، عن أبي داود المازنيِّ -وكان شهد بدرًا- قال: إني لأتبَعُ رجلًا من المشركين يومَ بدرٍ لأضرِبَه، إذ وقع رأسُه قبلَ أن يَصِلَ إليه سيفى، فعَرَفْتُ أن قد قتَله غيرى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana babam İshâk b. Yesâr, Benî Mâzin b. en-Neccâr'dan adamlardan, onlar da Bedir'de bulunmuş olan Ebû Dâvûd el-Mâzinî'den nakletti; o şöyle demiştir: 'Bedir günü vurmak için müşriklerden bir adamın peşine düşmüştüm ki, kılıcım ona ulaşmadan başı yere düştü; böylece onu benden başkasının öldürdüğünü anladım' .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: قال محمدٌ: ثنى حسينُ بنُ عبدِ اللهِ ابنِ عُبَيدِ اللهِ بنِ عباسٍ، عن عِكْرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، قال: قال أبو رافعٍ مولى رسولِ اللهِ ﷺ: كنتُ غُلامًا للعباسِ بن عبدِ المطلبِ، وكان الإسلامُ قد دخَلَنا أهلَ البيتِ، فأسلَم العباسُ، وأسْلَمَت أمُّ الفضلِ، وأسلمتُ، وكان العباسُ يَهابُ قومَه، ويكرَهُ أن يُخالِفَهم، وكان يَكْتُمُ إسلامَه، وكان ذا مالٍ كثيرٍ مُتفرِّقٍ في قومِه، وكان أبو لهبٍ عدوٌّ اللهِ قد تَخَلَّف عن بدرٍ، وبعَث مكانَه العاصِيَ بنَ هشام بنِ المغيرةِ، وكذلك صَنَعوا؛ لم يَتَخلَّفْ رجلٌ إلا بعَث مكانَه رجلًا، فلما جاء الخبرُ عن مُصابِ أصحابِ بدرٍ من قريشٍ، كَبَته اللهُ وأخزاه، ووَجَدْنا في
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed [b. İshâk] dedi ki: Bana Hüseyn b. Abdillâh b. Ubeydillâh b. Abbâs, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den nakletti, o dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem azatlısı Ebû Râfi‘ şöyle dedi: "Ben Abbâs b. Abdilmuttalib'in kölesiydim. Ehl-i Beyt olarak İslâm bize girmişti; Abbâs Müslüman oldu, Ümmü'l-Fadl Müslüman oldu ve ben de Müslüman oldum. Abbâs kavminden çekinir ve onlara muhalefet etmekten hoşlanmazdı; bu yüzden Müslüman olduğunu gizlerdi. Kavmi arasında dağılmış çokça malı vardı. Allah'ın düşmanı Ebû Leheb Bedir [savaşına katılmaktan] geri kalmış, kendi yerine el-Âsî b. Hişâm b. el-Mugîre'yi göndermişti. Onlar [Kureyşliler] da böyle yapmışlardı; [savaştan] geri kalan her adam mutlaka yerine bir adam göndermişti. Bedir'e katılan Kureyşlilerin başına gelen hezimetin haberi gelince, Allah onu [Ebû Leheb'i] kahredip rezil etti. Biz de [kendi]
أنفسِنا قوةً وعزًّا . قال: وكنتُ رجلًا ضعيفًا، وكنتُ أعمَلُ القِداحَ، أنْحِتُها في حجرةِ زمزمَ، فوالله إنى لجالسٌ فيها أنْحِتُ القِداحَ وعندى أمُّ الفضلِ جالسةً، وقد سَرَّنا ما جاءنا من الخبرِ، إذ أقبَل الفاسقُ أبو لَهَبٍ يَجُرُّ رجليه بشَرٍّ، حتى جَلَس على طُنُبِ الحجرةِ، فكان ظهرُه إلى ظَهْرِى، فبَينا هو جالسٌ إذ قال الناسُ: هذا أبو سفيانَ بنُ الحارثِ بنِ عبدِ المطلبِ قد قَدِم. قال: قال أبو لَهَبٍ: هَلُمَّ إِليَّ يا ابنَ أخى، فعندَك الخبرُ. قال: فجَلَس إليه، والناسُ قيامٌ عليه، فقال: يا ابنَ أخي، أخبِرْنى كيف كان أمرُ الناسِ؟ قال: لا شيءَ واللهِ، إن كان إلَّا أن لَقيناهم، فمَنَحْناهم أكتافَنا، يَقْتُلوننا ويأسِروننا كيف شاءوا، وايمُ اللهِ ذلك ما لُمْتُ الناسَ، لَقِينا رجالًا بِيضًا على خيلٍ بُلْقٍ بينَ السماءِ والأرضِ، [ما تُلِيقُ شيئًا] ، ولا يقومُ لها شيءٌ. قال أبو رافعٍ: فرَفَعتُ طُنُبَ الحجرةِ بيدى، ثم قلتُ: تلك الملائكةُ .
içimizde bir güç ve izzet bulduk .' [Ebû Râfi‘] dedi ki: 'Ben zayıf bir adamdım ve ok yontar, onları Zemzem odasında yontardım. Vallahi ben orada oturmuş ok yontarken ve yanımda Ümmü'l-Fadl oturuyorken -bize gelen haber bizi sevindirmişti- fâsık Ebû Leheb hırsından ayaklarını sürüyerek geldi ve odanın ipine/çadır kazığına oturdu. Sırtı sırtıma gelmişti. O otururken birden insanlar: "İşte Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib geldi" dediler. Dedi ki: Ebû Leheb: "Yanıma gel ey kardeşimin oğlu, haber sendedir " dedi. O da yanına oturdu, insanlar da etrafında ayaktaydılar. [Ebû Leheb]: "Ey kardeşimin oğlu, bana haber ver, insanların durumu nasıldı?" dedi. Dedi ki: "Vallahi hiçbir şey olmadı; onlarla karşılaşır karşılaşmaz arkamızı döndük, diledikleri gibi bizi öldürüyor ve esir alıyorlardı. Allah'a yemin ederim ki buna rağmen insanları kınamadım; biz yerle gök arasında alaca atlar üzerinde beyaz [elbiseli] adamlarla karşılaştık; [onlara hiçbir şey mukavemet edemiyor] ve önlerinde hiçbir şey duramıyordu." Ebû Râfi‘ dedi ki: Ben elimle odanın ipini kaldırdım ve sonra: "Onlar meleklerdir!" dedim .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدٍ، قال: ثني الحسنُ بنُ عمارةَ، عن الحكمِ بن عُتَيبةَ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان الذي أسَر العباسَ أبو اليَسَرِ كعب بنُ عمرٍو أخو بني سَلِمةَ، وكان أبو اليَسَرِ رجلًا مجموعًا، وكان
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed'den [b. İshâk] nakletti, dedi ki: Bana el-Hasan b. Umâre, el-Hakem b. Uteybe'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Abbâs'ı esir alan kimse, Benî Selime kabilesinden Ebü'l-Yeser Kâ‘b b. Amr idi. Ebü'l-Yeser kısa/toplu yapılı bir adamdı ve...
العباسُ رجلًا جسيمًا، فقال رسولُ اللهِ ﷺ لأبى اليَسَرِ: "كيف أسَرْتَ العباسَ يا أبا اليَسَرِ؟ ". قال: يا رسولَ اللهِ، لقد أعانني عليه رجلٌ ما رأيتُه قبلَ ذلك ولا بعدَه، هيئتُه كذا وكذا. قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لقد أعانَك عليه مَلَكٌ كريمٌ" .
Abbâs ise iri yapılı bir adamdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebü'l-Yeser'e: "Abbâs'ı nasıl esir aldın ey Ebü'l-Yeser?" buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü, onun aleyhinde bana daha önce ve daha sonra hiç görmediğim, şekli ve şemaili şöyle şöyle olan bir adam yardım etti" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona karşı sana şerefli bir melek yardım etmiştir" buyurdu' .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ}. أُمِدُّوا بأَلْفٍ، ثم صاروا ثلاثةَ آلافٍ، ثم صاروا خمسةَ آلافٍ، {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} وذلك يومَ بدرٍ، أَمَدَّهم اللهُ بخمسةِ آلافٍ من الملائكةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?”. Bin ile takviye edildiler, sonra üç bin oldular, sonra beş bin oldular: {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Evet, sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir”. Bu, Bedir günü idi; Allah onlara beş bin melekle yardım etti .
حُدِّثتُ عن عَمَّارٍ، عن ابنِ أبي جعفرٍ ، عن أبيه، عن الربيعِ بنحوِه .
Bana Ammâr'dan, o İbn Ebî Ca‘fer'den , o babasından, o er-Rebî‘den benzeri nakledildi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال ثني عمي، [قال: حدَّثني أبي] ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}. فإنهم أَتَوا محمدًا ﷺ مُسَوِّمين .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, [dedi ki: Bana babam anlattı] , o babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “...Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir” buyruğu hakkında nakletti: 'Onlar Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem nişanlı/belirlenmiş işaretlerle geldiler' .
حدَّثني محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: [ثنا عبدُ الرحمنِ، قال] ثنا سفيانُ، عن ابنِ خُثَيْمٍ، عن مُجاهدٍ، قال: لم تُقاتِلِ الملائكةُ إلا يومَ بدرٍ.
Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: [Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki:] Bize Süfyân, İbn Husaym'dan, o Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: "Melekler sadece Bedir günü savaştılar."
وقال آخرون: إن اللهَ ﷿ إنما وَعَدهم يومَ بدرٍ أن يُمدَّهم إن صَبَروا عندَ طاعتِه، وجهادِ أعدائِه، واتَّقوه باجتنابِ محارمِه، أن يُمِدَّهم في حروبِهم كلِّها، فلم يَصْبِروا، ولم يَتَّقُوا إلّا فى يوم الأحزابِ، فأَمَدَّهم حينَ حاصَروا قُرَيظةَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Allah -celle ve azze- Bedir günü onlara ancak O'na itaatte ve düşmanlarıyla cihadda sabreder, haramlarından sakınarak O'ndan korkarlarsa bütün savaşlarında kendilerine yardım edeceğini vaad etmiştir. Ancak onlar Ahzâb günü hariç sabredip sakınmadılar; [Allah da] Kurayza'yı kuşattıkları vakit kendilerine yardım etti.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسْدِيُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا سليمانُ بنُ زيدٍ أبو إدامٍ المُحاربىُّ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ أبي أوفى، قال: كُنَّا مُحاصِرى قُرَيظة والنضيرِ ما شاء اللهُ أن تُحاصِرَهم، فلم يُفْتَحْ علينا، فرَجَعنا، [فدعا رسولُ اللهِ ﷺ من بغُسْلٍ، فهو] يَغْسِلُ رأسَه، إذ جاءه جبريلُ ﷺ فقال: يا محمدُ، وَضَعْتم أسلحتَكم ولم تَضَعِ الملائكةُ أوزارَها! فَدَعا رسولُ اللَّهِ ﷺ بخِرْقَةٍ، فَلَفَّ بها رأسَه ولم يَغْسِلْه، ثم نادَى فينا، فقُمْنا [كالِّين مُعْيين] لا نَعْبَأُ بالسيرِ شيئًا، حتى أتَينا قُرَيظةَ والنضيرَ، فيومَئذٍ أمدَّنا اللهُ ﷿ بثلاثةِ آلافٍ من الملائكةِ، وفتَح اللهُ لنا فَتْحًا يسيرًا، فانْقَلَبْنا بنعمةٍ مِن اللهِ وفضلٍ .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Süleyman b. Zeyd Ebû İdâm el-Muhâribî, Abdullah b. Ebî Evfâ'dan haber verdi, o dedi ki: 'Biz Allah'ın dilediği kadar Kurayza ve Nadîr'i kuşatmıştık, fakat bize fetih nasip olmadı; biz de geri döndük. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yıkanmak için su istedi ve] başını yıkarken birden Cibrîl aleyhisselâm geldi ve: "Ey Muhammed! Siz silahlarınızı bıraktınız, melekler ise henüz ağırlıklarını bırakmadı!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir bez istedi, başını yıkamadan onunla sardı; sonra aramızda seslendi. Biz [yorgun ve bitkin hâlde] , yolculuğa aldırmaksızın kalktık ve nihayet Kurayza ve Nadîr'e geldik. İşte o gün Allah -celle ve azze- bize üç bin melekle yardım etti ve Allah bize kolay bir fetih nasip etti; böylece Allah'tan bir nimet ve lütuf ile geri döndük' .
وقال آخرون بنحوِ هذا المعنى، غيرَ أنهم قالوا: لم يَصْبِرِ القومُ، ولم يتَّقوا، ولم يُمَدُّوا بشيءٍ في أُحُدٍ.
Başkaları da buna yakın bir görüş ileri sürmüşler; ancak onlar şöyle demişlerdir: Topluluk sabretmedi ve [emre itaatsizlikten] sakınmadı; bu sebeple Uhud'da kendilerine hiçbir şeyle yardım edilmedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: أخبرني عمرُو بنُ دينار، عن عِكْرمةً، سَمِعتُه يقولُ: {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. قال: يومَ بدرٍ. قال: فلم يَصْبِروا ولم يَتَّقُوا، فلم يُمَدُّوا يومَ أُحُدٍ، ولو مُدُّوا لم يُهزموا يومَئذٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana Amr b. Dînâr, İkrime'den haber verdi; onun şöyle dediğini işittim: {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “Evet, sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...”. Dedi ki: Bedir günü. Dedi ki: Fakat sabretmediler ve sakınmadılar; bu yüzden Uhud günü takviye edilmediler. Şayet takviye edilselerdi o gün hezimete uğramazlardı .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَينةَ، عن عمرِو ابنِ دينارٍ، قال: سمِعْت عِكْرمةَ يقولُ: لم يُمَدُّوا يومَ أُحدٍ ولا بمَلَكٍ واحدٍ. أو قال: إلا بمَلَكٍ واحدٍ . أبو جعفرٍ يَشُكُّ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan nakletti, dedi ki: İkrime'nin şöyle dediğini işittim: 'Uhud günü tek bir melekle bile takviye edilmediler.' Yahut şöyle dedi: 'Bir melek hariç' . Ebû Ca‘fer şüphe etmektedir.
حُدِّثتُ عن الحسيِن بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: حدَّثنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ قولَه: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ} إلى {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}. كان هذا مَوْعِدًا من اللهِ يومَ أُحُدٍ، عَرَضه على نبيِّه محمدٍ ﷺ، أن المؤمنين إن اتَّقَوا وصَبَرُوا أَمْدَدْتُهم بخمسةِ آلافٍ من الملائكةِ مُسَوَّمِين. فقَرَّ المسلمون يومَ أُحُدٍ وَوَلَّوا مُدْبِرين، فلم يُمدَّهم اللهُ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun şu buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ} buyruğundan {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} buyruğuna kadar. 'Bu, Uhud günü Allah'tan bir vaat idi; Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, müminler sakınır ve sabrederlerse kendilerine nişanlı beş bin melekle yardım edeceğini arz etti. Fakat Müslümanlar Uhud günü kaçtılar ve arkalarını dönüp gittiler, Allah da onlara yardım etmedi' .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} الآية كلّها، قالوا لرسولِ اللهِ ﷺ وهم ينتظرون المشركين: يا رسولَ اللهِ، أليس يُمِدُّنا اللهُ كما أمَدَّنا يومَ بدرٍ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ}، وإنما أمَدَّكم يومَ بدرِ بألفٍ". قال: فجاءت الزيادةُ من اللهِ على أن يَصْبِرُوا ويَتَّقُوا. قال: بشرطِ أن {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ} الآية كلّها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “Evet! Sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” ayetinin tamamı hakkında şöyle dedi: Onlar müşrikleri beklerlerken Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Allah'ın Resûlü! Bedir günü bize yardım ettiği gibi Allah bize yine yardım etmeyecek mi?” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “{أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} ‘İndirilmiş üç bin melekle Rabbinizin size yardım etmesi size yetmez mi?’ Oysa Bedir günü size yalnızca bin [melekle] yardım etmişti.” [İbn Zeyd] dedi ki: Allah'tan gelen bu artış, onların sabretmeleri ve sakınmaları (takva göstermeleri) şartına bağlıydı. Dedi ki: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ} “...ve onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz size yardım edecektir” ayetinin tamamı şartıyla .