وأولى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إِن اللَّهَ ﷿ أخبرَ عن نبيِّه محمدٍ ﷺ أنه قال للمؤمنين: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ}، فوعَدهم ثلاثةَ آلافٍ من الملائكةِ مَدَدًا لهم، ثم وَعَدهم بعدَ الثلاثةِ الآلافِ خمسةَ آلافٍ إن صَبَروا لأعدائِهم واتَّقَوا اللهَ، ولا دلالةَ في الآيةِ على أنهم أُمِدُّوا بالثلاثةِ الآلافِ، ولا بالخمسةِ الآلافِ، ولا على أنهم لم يُمَدُّوا بهم.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Allah -celle ve azze-, Peygamberi Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem müminlere: {أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} “Rabbinizin üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?” dediğini haber vermiş ve onlara takviye olarak üç bin melek vaad etmiştir; sonra düşmanlarına karşı sabreder ve Allah'tan sakınırlarsa bu üç binden sonra beş bin [melek] vaad etmiştir. Ayette onların üç binle yahut beş binle takviye edildiklerine dair de, onlarla takviye edilmediklerine dair de bir delil yoktur.
وقد يجوزُ أن يكونَ اللهُ ﷿ أمَدَّهم، على نحوِ ما رَواه الذين أثْبَتوا أنه أمَدَّهم. وقد يجوزُ أن يكونَ لم يُمِدَّهم، على نحوِ الذي ذكَره مَن أنكَر ذلك، ولا خبرَ عندَنا صَحَّ من الوَجْهِ الذى يَثبُتُ أنهم أُمِدُّوا بالثلاثةِ الآلافِ، ولا بالخمسةِ الآلافِ، وغيرُ جائزٍ أن يقالَ فى ذلك قولٌ إلا بخبرٍ تقومُ الحُجَّةُ به، ولا خبرَ به كذلك، فنُسَلِّمُ لأحدِ الفريقَين قولَه؛ غيرَ أن فى القرآنِ دلالةً على أنهم قد أُمِدُّوا يوم بدرٍ بألفٍ من الملائكةِ، وذلك قولُه ﵎: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} [الأنفال: ٩]. فأما في يومِ أُحُدٍ، فالدلالةُ على أنهم لم يُمَدُّوا أبينُ منها فى أنهم أُمِدُّوا، وذلك أنهم لو أُمِدُّوا
Allah -celle ve azze-'nin, kendilerine [meleklerle] yardım ettiğini kabul edenlerin rivayet ettiği şekilde yardım etmiş olması caizdir (mümkündür). Bunu inkâr eden kimsenin zikrettiği şekilde onlara yardım etmemiş olması da caizdir. Zira üç bin [melekle] veya beş bin [melekle] kendilerine yardım edildiğini sabit kılacak sahih bir haber elimizde bulunmamaktadır. Kendisiyle kesin delil oluşacak bir haber olmaksızın bu hususta herhangi bir görüş belirtmek caiz değildir; böyle bir haber de bulunmamaktadır ki iki gruptan birinin görüşünü kabul edelim. Şu kadar var ki, Kur'an'da Bedir günü kendilerine bin melekle yardım edildiğine dair bir delil vardır; o da O'nun -celle senâuhû- şu buyruğudur: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} [el-Enfâl: 9] “Hani Rabbinizden yardım diliyordunuz da O: «Ben size ardı ardına gelen bin melekle yardım edeceğim» diye duanızı kabul buyurmuştu.” Uhud gününe gelince, [kendilerine meleklerle] yardım edilmediğine dair delil, yardım edildiğine dair olandan daha açıktır. Zira eğer kendilerine yardım edilmiş olsaydı
لم يُهْزَموا، ويُنالُ منهم ما نِيلَ منهم.
yenilgiye uğramazlar ve başlarına gelenler gelmezdi.
فالصوابُ فيه من القولِ: أن يقالَ كما قال تعالى ذكرُه. وقد بَيَّنا معنى الإمدادِ فيما مضَى، والمدَدِ، ومعنى الصبرِ والتقوى .
Bu hususta doğru olan söz: Zikri yüce olan [Allah]'ın buyurduğu gibi söylenmesidir. İmdâd (yardım etme) kelimesinin, meded (yardımcı güç) ve sabır ile takvanın anlamını daha önce açıklamıştık .
وأما قولُه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلَفوا فيه؛ فقال بعضُهم: معنى قولِه: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. مِن وَجْهِهم هذا.
O'nun: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” buyruğuna gelince; tefsir ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bazıları: O'nun {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “hemen şu anda / bu çıkışlarıyla” buyruğunun anlamı 'bu taraflarından / çıktıkları bu istikametten' demektir, dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا حُمَيدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، عن عثمانَ بنِ غِيَاثٍ، عن عِكْرمةَ، قال: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. قال: مِن وَجْههم هذا .
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, Osmân b. Gıyâs'tan, o İkrime'den nakletti: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” hakkında dedi ki: 'Çıktıkları bu istikametten' .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. يقولُ: مِن وَجْهِهم هذا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...hemen şu anda / bu çıkışlarıyla...” hakkında şöyle der: 'Çıktıkları bu istikametten'.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنَفىُّ، قال: ثنا عَبَّادٌ، عن الحسنِ فى قولِه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}: من وَجْهِهم هذا .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasen'den O'nun: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Çıktıkları bu istikametten' .
حُدِّثْتُ عن عَمَّارِ بن الحسنِ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه:
Bana Ammâr b. el-Hasen'den, onun İbn Ebî Ca'fer'den, onun babasından, onun da er-Rebî'den şu sözü naklettiği anlatıldı:
{وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} يَقولُ: مِن وَجْهِهم هذا .
{وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” hakkında şöyle der: 'Çıktıkları bu istikametten' .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ قولَه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. يقولُ: مِن وَجْهِهم هذا .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şu buyruk hakkındaki sözünü anlattı: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” Şöyle der: 'Çıktıkları bu istikametten' .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. يقولُ: من سفرِهم هذا ويقالُ -يعنى عن غيرِ ابنِ عباسٍ-: بل هو من غضبِهم هذا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın şu buyruk hakkındaki sözünü anlattı: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” Şöyle der: 'Bu seferlerinden [dolayı]'. İbn Abbâs'tan başkasından ise şöyle denildiği nakledilir: 'Aksine bu, onların şu öfkelerindendir' .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}: مِن وَجْهِهِم هذا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...hemen şu anda / bu çıkışlarıyla...” [ifadesi]: 'Çıktıkları bu istikametten' [demektir], dedi .
وقال آخرون: معنى ذلك: من غضبِهم هذا.
Başkaları ise: Bunun anlamı 'onların şu öfkelerindendir' dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عِكْرمةَ في قولِه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ}. قال: فَوْرُهم ذلك كان يومَ أُحُدٍ، غَضِبوا ليومِ بدرٍ مما لَقُوا .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den O'nun şu buyruğu hakkında anlattı: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz size beş bin melekle yardım edecektir.” Dedi ki: 'Onların bu feveranı (öfkeli çıkışı) Uhud günü idi; Bedir günü başlarına gelenlerden ötürü öfkelenmişlerdi' .
حدَّثني محمدُ بنُ عمارةَ، قال: ثنا سهلُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ، قال: سمِعتُ أبا صالحٍ مولى أمِّ هانئٍ يقولُ: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. يقولُ: من
Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Âmir anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Mığvel anlattı, dedi ki: Ümmü Hânî'nin âzatlısı Ebû Sâlih'in: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...hemen şu anda [üzerinize gelseler bile]...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini işittim: 'Şu...
غَضَبِهم هذا .
öfkelerindendir' .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. قال: غَضَبٌ لهم -يعنى الكفارَ- فلم يُقاتِلوهم عندَ تلك الساعةِ، وذلك يومَ أُحدٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in O'nun: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Onların -yani kâfirlerin- bir öfkesiydi; ancak o saatte onlarla savaşmadılar, bu da Uhud günü idi' .
حدَّثنى القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيجٍ، قال مجاهدٌ: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. قال: من غضبِهم هذا (١).
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...hemen şu anda / bu çıkışlarıyla...” hakkında: 'Şu öfkelerindendir' dedi (١).
حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبَرنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ فى قولِه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}. يقولُ: من وَجْههم وغضبِهم .
Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: 'Çıktıkları istikametten ve öfkelerinden' .
وأصلُ الفَوْرِ، ابتداءُ الأمرِ يؤخَذُ فيه ثم يُوصَلُ بِآخَرَ، يقالُ منه: فازَت القِدْرُ، فهى تَفورُ فَوْرًا وفَوَراناً. إذا ابتَدَأ ما فيها بالغَليانِ ثم اتَّصَل. ومَضَيتُ إلى فلانٍ من فَوْرِى ذلك. يُراد به: مِن وَجْهى الذى ابْتَدَأَتُ فيه.
Fevr (فَوْر) kelimesinin aslı, başlanılan ve ardından devam ettirilen bir işin başlangıcıdır. Nitekim tencere kaynamaya başlayıp devam ettiğinde فارت القدر فهي تفور فورا وفورانا (tencere kaynadı, kaynayıp taşıyor) denir. 'Falan kimseye hemen o anda gittim' (مضيت إلى فلان من فوري ذلك) denildiğinde ise, 'başladığım o istikametten [doğruca gittim]' kastedilir.
فالذي قال في هذه الآيةِ: معنى قولِه: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا}: من وَجْهِهِم هذا. قَصَد إلى أن تأويلَه: ويأتِيكم كُرْزُ بنُ جابرٍ وأصحابُه يومَ بدرٍ، من ابتداءِ مَخْرَجهم الذى خَرَجوا منه، لنُصْرةِ أصحابِهم من المشركين.
Bu ayette O'nun: {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...bu çıkışlarıyla...” buyruğunun anlamı 'çıktıkları bu istikametten' diyen kimse, bunun tevilinin şöyle olduğunu kastetmiştir: Bedir günü Kürz b. Câbir ve arkadaşları, müşriklerden olan dostlarına yardım etmek için çıktıkları ilk çıkış istikametinden üzerinize gelirlerse.
وأما الذين قالوا: معنى ذلك: من غضبِهم هذا، فإنما عَنَوا أن تأويلَ ذلك: ويأتيكم كفارُ قريشٍ وتُبَّاعُهم يومَ أُحُدٍ، من ابتداءِ غَضَبِهم الذي غَضِبوه لقتلاهم
Bunun anlamı, "onların bu öfkesinden dolayı"dır diyenler ise bunun tevilinin şöyle olduğunu kastetmişlerdir: Kureyş kâfirleri ve onlara tabi olanlar, Uhud günü öldürülen kimseleri için duydukları ilk öfkeyle...
الذين قُتِلوا يومَ بدرٍ بها.
duydukları ilk öfkeyle üzerinize gelirlerse.
{يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ}، ولذلك من اختلافِ تأويلِهم في معنى قولِه: {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} اختَلف أهلُ التأويلِ في إمدادِ اللَّهِ المؤمنين بأُحُدٍ بملائكتِه؛ فقال بعضُهم: لم يُمدُّوا بهم؛ لأن المؤمنين لم يَصْبِروا لأعدائِهم، ولم يَتَّقُوا اللهَ ﷿ بتَرْكِ من ترَك من الرُّماةِ طاعةَ رسولِ الله ﷺ في ثُبوتِه في الموضعِ الذى أمَره رسولُ الله ﷺ بالثبوتِ فيه، ولكنهم أخَلُّوا به؛ طلبَ الغنائمِ فقُتِل من [قُتِل من] المسلمين، ونالَ المشركون منهم ما نالوا ، وإنما كان اللهُ ﷿ وَعَد نبيَّه ﷺ إمدادَهم بهم إن صَبَروا واتَّقَوا اللَّهَ.
{يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ} “Rabbiniz size beş bin [melekle] yardım eder” buyruğu hakkında; tefsir ehlinin {وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “...onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...” buyruğunun anlamındaki bu tevil ihtilafı sebebiyle, Allah'ın Uhud'da müminlere melekleriyle yardım edip etmediği hususunda da tefsir ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Kendilerine onlarla yardım edilmedi; çünkü müminler düşmanlarına karşı sabretmediler ve okçulardan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sebat etmelerini emrettiği yerde sebat etmeyip Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem itaati terk eden kimseler ganimet peşine düşerek Allah'tan sakınmadılar ve yerlerini terk ettiler; neticede Müslümanlardan öldürülenler [öldürüldü] ve müşrikler onlara verecekleri zararı verdiler . Oysa Allah -celle ve azze- Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, ancak sabreder ve Allah'tan sakınırlarsa kendilerine yardım edeceğini vaat etmişti.
وأما الذين قالوا: كان ذلك يومَ بدر بسببِ كُرْزِ بنِ جابرٍ. فإن بعضَهم قالوا: لم يأتِ كُرْزٌ وأصحابُه إخوانهَم من المشركين مدَدًا لهم ببدرٍ، ولم يُمِدَّ اللهُ المؤمنين بملائكتِه؛ لأن اللهَ ﷿ إنما وَعَدهم أن يُمِدَّهم بملائكتِه إن أتاهم كُرْزٌ ومَدَدُ المشركين من فَوْرِهم، ولم يأتِهم المَدَدُ.
Bunun Bedir günü Kürz b. Câbir sebebiyle olduğunu söyleyenlere gelince, onlardan bazıları şöyle demiştir: Kürz ve arkadaşları Bedir'de müşrik kardeşlerine takviye olarak gelmediler, Allah da müminlere melekleriyle yardım etmedi; çünkü Allah -celle ve azze- onlara melekleriyle ancak Kürz ve müşriklerin takviyesi hemen o anda üzerlerine gelirse yardım edeceğini vaat etmişti; takviye güç ise gelmedi.
وأما الذين قالوا: إن اللهَ تعالى ذكرُه [قد كان] أمَدَّ المسلمين بالملائكةِ يومَ بدرٍ. فإنهم اعتلُّوا بقولِ اللهِ ﷿: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} [الأنفال: ٩].
Zikri yüce olan Allah'ın Bedir günü Müslümanlara meleklerle takviye [vermiş olduğunu] söyleyenlere gelince, onlar Allah -celle ve azze-'nin şu buyruğunu delil getirdiler: {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} [الأنفال: ٩] “Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz da O, 'Ben size peş peşe gelen bin melekle yardım edeceğim' diyerek duanıza icabet etmişti.”
قالوا: فالأَلْفُ منهم قد أتاهم مَدَدًا، وإنما الوعدُ الذى كانت فيه الشروطُ فيما زاد على الألفِ، فأما الألفُ فقد كانوا أُمِدُّوا به؛ لأن اللهَ ﷿ كان قد وَعَدهم ذلك، ولن يُخْلِفَ اللهُ وعدَه.
Şöyle dediler: "Onlardan olan o bin [melek], kendilerine takviye güç olarak gelmişti. Şartların bulunduğu vaat ise ancak binden fazla olan kısım içindi. O bin [meleğe] gelince, onunla kendilerine zaten yardım edilmişti; çünkü Allah -celle ve azze- onlara bunu vaat etmişti ve Allah vaadinden asla dönmez."
واختلفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {مُسَوِّمِينَ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ: (مُسَوَّمين) بفتحِ الواوِ ، بمعنى: أن اللَّهَ سَوَّمها.
Kurrâ {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı / alâmetli” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu vâv harfinin fethasıyla (مُسَوَّمين) [müsevvemîn] şeklinde , 'Allah onları nişanlı kıldı' anlamında okumuştur.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ والبصرةِ: {مُسَوِّمِينَ} بكسرِ الواوِ . بمعنى أن الملائكةَ سَوَّمَت أَنفُسَها .
Kûfe ve Basra kurrâsının bir kısmı ise bunu: {مُسَوِّمِينَ} “nişan vuran / alâmet takan” şeklinde vâv harfinin kesresiyle okumuştur . Bu da 'meleklerin kendilerine nişan/alâmet koydukları' anlamındadır.
وأولى القراءتين فى ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ بكسرِ "الواو"؛ لتظاهُرِ الأخبارِ عن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، [وأهلِ] التأويلِ منهم ومن التابعين بعدَهم، بأن الملائكةَ هى التى سَوَّمَت أنفسَها، من غيرِ إضافةِ تَسْويمِها إلى اللهِ ﷿، أو إلى غيرِه من خلقِه.
Bu iki kıraatten doğruya en yakın olanı 'vâv' harfini kesre ile okuyanın kıraatidir; çünkü Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından , onlardan [ve] sonrasındaki tâbiînden olan tefsir ehlinden gelen haberler, nişan koyma fiili Allah -celle ve azze-'ye yahut yaratıklarından başkasına isnat edilmeksizin, bizzat meleklerin kendilerine nişan koydukları şeklinde birbirini desteklemektedir.
ولا معنى لقولِ مَن قال: إنما كان يُختارُ الكسرُ في قولِه: {مُسَوِّمِينَ}. لو كان في البَشَرِ، فأما فى الملائكةِ فوَصْفُهم غيرُ ذلك، ظَنًّا منه بأن الملائكةَ غيرُ ممكنٍ فيها تَسْويمُ أنفسِها إمكانَ ذلك فِى البَشَرِ، وذلك أنه غيُر مستحيلٍ أن يكونَ اللهُ ﷿ مَكَّنها من تَسْويمُ أنفسِها نَحْوَ تَمْكينِه البشرَ من تَسْويمِ أنفسِهم، فسَوَّموا أنفسَهم نَحْو الذى سَوَّم البشرُ، طلبًا منها بذلك طاعةَ ربِّها، فأُضِيف تَسْويمُها أنفسَها إليها، وإن كان ذلك عن تَسْبيبِ اللهِ لهم أسبابَه، وهى إذا كانت موصوفةً بتَسْوِيمِها أَنفسَها؛ تَقَرُّبًا منها إلى ربِّها، كان أبلغَ في مدحِها، لاختيارِها طاعةَ اللَّهِ، من أن تكونَ موصوفةً بأن ذلك مفعولٌ بها.
Meleklerin kendilerine nişan koymalarının, insanların bunu yapabilmesi gibi mümkün olamayacağını zannederek; '{مُسَوِّمِينَ} “nişan vuranlar” ifadesindeki kesre [ile okuyuş], ancak insanlarla ilgili olsaydı tercih edilirdi; meleklere gelince onların vasfı bundan başkadır' diyen kimsenin sözünün bir anlamı yoktur. Zira Allah -celle ve azze-'nin, insanları kendilerine nişan koymaya muktedir kıldığı gibi melekleri de kendilerine nişan koymaya muktedir kılmış olması imkânsız değildir. Nitekim onlar da Rablerine itaati arzulayarak, insanların nişan koyduğu gibi kendilerine nişan koymuşlardır. Her ne kadar bu durum Allah'ın onlar için sebeplerini var etmesiyle gerçekleşmiş olsa da kendilerine nişan koymaları bizzat kendilerine isnat edilmiştir. Meleklerin, Rablerine yakınlaşmak gayesiyle kendilerine nişan koymalarıyla nitelenmeleri, Allah'a itaati tercih etmiş olmalarından ötürü, bu fiilin kendilerine [başkası tarafından] yapılmış olmasıyla nitelenmelerinden övgü bakımından daha beliğdir.
ذكرُ الأخبارِ بما ذكَرنا من إضافةِ مَن أضافَ التسويمَ إلى الملائكةِ دونَ إضافةِ ذلك إلى غيرِهم، على نحوِ ما قلنا فيه
Tarafımızca ifade edildiği üzere, nişan takma fiilini başkalarına değil de meleklere isnat edenlerin rivayetlerinin zikri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا ابنُ عونٍ ، عن عُمَيرِ بنِ إسحاقَ، قال: إن أولَ ما كان الصُّوفُ لَيومَئِذٍ -يعني يومَ بدرٍ- قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "تَسَوَّمُوا؛ فإن الملائكةَ قد تُسَوَّمَتْ" .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn haber verdi , Umeyr b. İshâk'tan rivayetle dedi ki: Yünün ilk [alâmet] oluşu o gündü -yani Bedir günü-. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Nişan takının; zira melekler de nişan takındılar' buyurdu .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا مختارُ بنُ غَسَّانَ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ الغسيلِ، عن الزبيرِ بنِ المنذرِ، عن جدِّه أبى أَسَيْدٍ - وكان بَدْريًّا فكان يقولُ: لو أن بَصَرى معى ، ثم ذهَبتُم معى إلى أُحُدٍ، لأخبَرتُكم بالشَّعْبِ الذى خَرَجَت منه الملائكةُ فى عمائمَ صُفْرٍ، قد طرَحوها بينَ أكتافِهم .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muhtâr b. Gassân anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Gasîl, Zübeyr b. el-Münzir'den, o dedesi Ebû Useyd'den -ki kendisi Bedir ehlindendi- anlattı; o şöyle derdi: 'Eğer gözüm görüyor olsaydı ve benimle birlikte Uhud'a gitseydiniz, meleklerin omuzları arasına saldıkları sarı sarıklarla çıktıkları vadiyi size gösterirdim'.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}. يقولُ: مُعَلِّمِين، مَجْزوزةً أذنابُ خَيْلِهم ونواصِيها، فيها الصوفُ أو العِهْنُ، وذلك التَّسْويمُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in O'nun: {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı beş bin melekle...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Alâmet takmış [olarak]; atlarının kuyrukları ve alın tüyleri kırkılmış, üzerlerinde yün veya boyalı yün bulunuyordu; işte nişan koyma (tesvîm) budur' .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبد الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}. قال: مَجْزوزةً أذنابُها وأعرافُها، فيها الصوفُ أو العِهْنُ، فذلك التسويمُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, Mücâhid'in O'nun: {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı beş bin melekle...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: '[Atların] kuyrukları ve yeleleri kırkılmış, üzerlerinde yün veya boyalı yün bulunuyordu; işte nişan koyma (tesvîm) budur.'
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُسَوِّمِينَ}: ذُكِر لنا أن سِيماهم يومَئذٍ الصوفُ بنواصى خيلِهم وأذنابِها، وأنهم على خيلٍ بُلْقٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı...” hakkında: 'Bize anlatıldığına göre o gün onların nişanı atlarının alınlarında ve kuyruklarında yündü ve onlar alaca atlar üzerindeydiler' .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مُسَوِّمِينَ}. قال: كان سِيماها صُوفًا فى نواصِيها .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin O'nun: {مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı...” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: 'Onların nişanı alınlarındaki yündü' .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن لَيثٍ، عن مجاهدٍ، أنه كان يقولُ: {مُسَوِّمِينَ}. قال: كانت خيولهُم مَجْزوزةَ الأعرافِ، مُعَلَّمةً نواصِيها وأذنابُها بالصوفِ والعِهْنِ .
Ammâr'dan, İbn Ebî Ca'fer'den, babasından, Leys'ten rivayet edildi; Mücâhid {مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı...” hakkında şöyle derdi: 'Onların atlarının yeleleri kırkılmıştı, alın tüyleri ve kuyrukları yün ve boyalı yünle işaretlenmişti' .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، كانوا يومَئذٍ على خَيْلٍ بُلْقٍ .
Ammâr'dan, İbn Ebî Ca'fer'den, babasından rivayet edildi; er-Rebî' [şöyle dedi]: 'Onlar o gün alaca atlar üzerindeydiler' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا جويبرٌ، عن الضحاكِ وبعضِ أشياخِنا، عن الحسنِ، نحوَ حديثِ مَعْمَرٍ، عن قتادةَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan ve bazı hocalarımızdan, el-Hasen'den; Ma'mer'in Katâde'den rivayet ettiği hadisin benzerini haber verdi .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، السُّدَّيِّ: {مُسَوِّمِينَ}: مُعَلِّمِينَ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı / işaretlenmiş...”: İşaretli/alametli kılınmışlar [demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَهُ: {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}: فإنهم أَتَوا محمدًا النبىَّ ﷺ مُسوّمين بالصوفِ، فَسَوَّم محمدٌ وأصحابُه أنفسَهم وخَيلَهم على سِيماهم بالصوفِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın şu buyruk hakkındaki sözünü anlattı: {بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı beş bin melekle...”: 'Onlar Peygamber Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yünle nişanlanmış olarak geldiler. Bunun üzerine Muhammed ve ashabı da onların nişanına uyarak kendilerine ve atlarına yünle nişan taktılar' .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا هِشَامُ بْنُ عُرُوةَ، عَن عَبَّادِ بنِ حمزةَ، قال: نَزَلَت الملائكةُ فى سِيما الزبيرِ، عليهم عَمائمُ صُفْرٌ، وكانت عِمامةُ الزبيِر صَفراءَ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, Abbâd b. Hamza'dan anlattı, dedi ki: 'Melekler Zübeyr'in kılığında indiler; üzerlerinde sarı sarıklar vardı. Zübeyr'in sarığı da sarı renkteydi' .
حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا جُويبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {مُسَوِّمِينَ}. قال: بالصوفِ في نواصِيها وأذنابِها.
Bize Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ın O'nun: {مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı...” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: 'Atlarının alınlarında ve kuyruklarında yün ile [nişanlanmışlardı]'.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن هشامِ بنِ عُروةَ، قال: نَزَلَت الملائكةُ يومَ بدرٍ على خيلٍ بُلْقٍ، عليهم عَمائمُ صُفْرٌ، وكان على الزبيرِ يومَئذٍ عِمامةٌ صفراءُ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hişâm b. Urve'den haber verdi, dedi ki: 'Melekler Bedir günü üzerlerinde sarı sarıklar olduğu halde alaca atlar üzerinde indiler. O gün Zübeyr'in üzerinde de sarı bir sarık vardı' .
حدَّثني أحمدُ بنُ يحيى الصُّوفىُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ شَرِيكٍ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا هشامُ بنُ عُروةَ، عن عُروةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ الزبيِر، أن الزبيرَ كانت عليه مُلاءةٌ صفراءُ يوم بدرٍ، فاعتمَّ بها؛ فنَزَلَت الملائكةُ يومَ بدرٍ على نبيِّ اللهِ ﷺ
Bana Ahmed b. Yahyâ es-Sûfî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Şerîk anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, Urve'den, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den [rivayetle] anlattı ki: Bedir günü Zübeyr'in üzerinde sarı bir örtü (mülâe) vardı ve onu sarık yapmıştı; melekler Bedir günü Allah'ın Nebîsi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem [huzuruna/yanına]...
مُعْتمِّين بعَمائمَ صُفْرٍ .
sarı sarıklar sarmış halde indiler .
فهذه الأخبارُ التي ذكَرنا بعضها عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال لأصحابِه: "تَسَوَّمُوا فإن الملائكةَ قد تَسَوَّمَتْ". وقولُ أبى أُسَيْدٍ: خَرَجَت الملائكةُ فى عمائمَ صُفْرٍ قد طَرَحوها بيَن أكتافِهم. وقولُ مَن قال منهم: {مُسَوِّمِينَ}. مُعَلِّمِين. يُنْبِئُ جميعُ ذلك عن صحةِ ما اختَرنا من القراءةِ فى ذلك، وأن التَّسويَم كان من الملائكةِ بأنفسِها، على نحوِ ما قلنا في ذلك فيما مضَى.
Bir kısmını zikrettiğimiz Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Nişan takının, çünkü melekler nişan takınmıştır" buyurması; Ebû Üseyd'in: 'Melekler omuzları arasına saldıkları sarı sarıklarla çıktılar' sözü ve onlardan birinin: {مُسَوِّمِينَ} “...nişanlı...”, yani 'alâmetlenmişlerdi' demesi şeklindeki bu haberlerin tamamı, bu hususta tercih ettiğimiz kıraatin doğruluğunu ve nişan takınmanın daha önce söylediğimiz üzere meleklerin bizzat kendileri tarafından yapıldığını bildirmektedir.
وأما الذين قرَءوا ذلك: (مُسَوَّمِينَ). بالفتحِ، فإنهم أُرَاهم تأوَّلوا في ذلك ما حدَّثنا به حُمَيدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، عن عثمانً بنِ غِياثٍ: عن عن عِكْرمة: (بخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ المَلَائِكَةِ مُسَوَّمِين). يقولُ: عليهم سيما القتالِ .
Bu kelimeyi fetha ile (müsevvemîn) şeklinde okuyanlara gelince; kanaatime göre onlar bunu Humeyd b. Mes'ade'nin bize anlattığı şu rivayetle tevil etmişlerdir: Bize Yezîd b. Zürey', Osmân b. Gıyâs'tan, İkrime'den nakletti: (بخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ المَلَائِكَةِ مُسَوَّمِين) hakkında şöyle dedi: 'Üzerlerinde savaş nişanı vardı' .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: (بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ المَلَائِكَةِ مُسَوَّمِين). يقولُ: عليهم سِيما القتالِ، وذلك يومَ بدرٍ، أَمَدَّهم اللهُ بخمسةِ آلافٍ من الملائكةِ مُسَوَّمين .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: (بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ المَلَائِكَةِ مُسَوَّمِين) buyruğu hakkında şöyle der: 'Üzerlerinde savaş nişanı vardı; bu da Bedir günüydü. Allah onlara nişanlanmış beş bin melekle yardım etti' .
[حُدِّثتُ عن عمارٍ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}] . يقولُ: عليهم سيما القتالِ.
[Ammâr'dan, İbn Ebî Ca'fer'den, babasından, er-Rebî'in şu buyruk hakkındaki sözü rivayet edildi: {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder”] . Şöyle der: 'Üzerlerinde savaş nişanı vardı.'
فقالوا: كان سيما القتالِ عليهم، لا أنهم كانوا تَسَوَّموا بسيما فيُضافُ إليهم التسويمُ. فمن أجلِ ذلك قرَءوا: (مسوَّمين). بمعنى أن اللهَ تعالى أضاف التسويمَ إلى
Şöyle dediler: Üzerlerinde savaş nişanı vardı; yoksa kendileri bir nişanla nişanlanmış değillerdi ki nişanlama eylemi onlara nispet edilsin. İşte bundan ötürü [bu kelimeyi] (مُسَوَّمِينَ) (müsevvamîn) şeklinde, yani Yüce Allah'ın nişanlama eylemini...
مَن سَوَّمهم تلك السِّيما.
onları bu nişanla nişanlayan zata nispet etmesi anlamında okudular.
والسِّيما: العلامةُ، يقالُ: هي سيما حسنةٌ، وسِيمياءُ حسنةٌ. كما قال الشاعرُ :
Sîmâ (السِّيما), alâmet (işaret) demektir. "O güzel bir sîmâdır" ve "güzel bir sîmyâdır" denir. Şairin dediği gibi :
غُلامٌ رَماه اللهُ بالحُسْنِ يافِعًا … له سِيمِيَاءٌ لا تَشُقُّ على البَصَرْ
Bir delikanlı ki Allah onu yetiştiğinde güzellikle donatmıştır ... Onda göze ağır gelmeyen bir güzellik alâmeti vardır.
يعنى بذلك: علامةٌ مِن حُسْنٍ. فإذا أَعْلَمَ الرجلُ نفسَه بعلامةٍ يُعْرَفُ بها في حربٍ أو غيرِها، قيل: سَوَّم نفسَه. فهو يُسَوِّمُها تَسْوِيمًا.
Bununla güzellikten bir alâmeti kasteder. Kişi savaşta veya başka bir yerde kendisiyle tanınacağı bir alâmet takındığı zaman: "Kendini nişanladı (سَوَّم نفسَه)" denir; o kendini nişanlamaktadır (يُسَوِّمُها تَسْوِيمًا).
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦)}.
Sena-i celîl olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦)} “Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla mutmain olsun diye yaptı. Zafer ancak Azîz ve Hakîm olan Allah katındandır.”
يعنى تعالى ذكرُه: وما جعَل اللهُ وعدَه إياكم ما وعَدكم، من إمدادِه إياكم بالملائكةِ الذين ذكَر عددَهم {إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ}. يعنى بُشْرَى يُبَشِّرُكم بها. {وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ}. يقولُ: وكى تَطْمَئِنَّ بوعدِه الذى وعَدكم من ذلك قلوبُكم، فتَسْكُنَ إليه، ولا تَجْزَعَ من كثرةِ عددِ عدوِّكم، وقلةِ عددِكم. {وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}. يعنى: وما ظَفَرُكم إن ظَفِرْتم بعدوِّكم إلا بعونِ اللهِ، لا من قِبَلِ المَدَدِ الذى يأتيكم من الملائكةِ. يقولُ تعالى ذكرُه: فعلى اللهِ فتوكَّلوا، وبه فاستَعِينوا، لا بالجموعِ وكثرةِ العددِ، فإنَّ نَصْرَكم إن كان، إنما يكونُ باللهِ وبعونِه، و معكم من ملائكتِه خمسةُ آلافٍ، فإنه إلى أن يكونَ ذلك بعونِ اللهِ وبتقويتِه إياكم على عدوِّكم -وإن كان معكم من البَشَرِ جموعٌ كثيرةٌ- أَخْرَى ، فاتَّقوا اللهَ واصبِروا على جهادِ عدوِّكم، فإن اللَّهَ ناصِرُكم عليهم.
Zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Allah'ın, sayılarını zikrettiği meleklerle size yardım edeceğine dair size verdiği vaadi {إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ} “ancak size bir müjde olsun diye”, yani size müjdelediği bir müjde [kılmıştır]. {وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} “ve kalpleriniz bununla mutmain olsun diye”, yani kalpleriniz O'nun size bu yöndeki vaadiyle huzur bulsun, ona güvenip yatsın ve düşmanınızın sayısının çokluğundan ve sizin sayınızın azlığından telaşa kapılmasın diye [yapmıştır]. {وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Zafer ancak Allah katındandır”, yani şayet düşmanınıza karşı zafer kazanırsanız, zaferiniz meleklerden size gelen takviye sebebiyle değil, ancak Allah'ın yardımıyladır. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Topluluklara ve sayı çokluğuna değil, yalnızca Allah'a tevekkül edin ve yalnızca O'ndan yardım dileyin; zira sizin zaferiniz, meleklerinden beş bin tanesi sizinle beraber olsa dahi , ancak Allah iledir ve O'nun yardımıyladır. Bu zaferin -yanınızda insanlardan çok kalabalıklar olsa bile- Allah'ın yardımıyla ve sizi düşmanınıza karşı güçlendirmesiyle gerçekleşmesi daha lâyıktır . O halde Allah'tan korkun ve düşmanınızla cihada sabredin; muhakkak ki Allah onlara karşı sizin yardımcınızdır.
كما حدَّثنا محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا
Nitekim bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize
عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ}. يقولُ: إنما جعَلهم لتَسْتبشِروا بهم، ولِتَطْمَئِنُّوا إليهم. ولم يُقاتِلوا معهم يومَئذٍ -يعنى يومَ أُحُدٍ- قال مجاهدٌ: ولم يُقاتِلوا معهم يَومئذٍ ولا قبلَه ولا بعدَه، إلا يومَ بدرٍ .
Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den nakletti: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ} “Allah bunu ancak size bir müjde olsun diye yaptı” buyruğu hakkında şöyle der: 'Onları ancak onlarla müjdelenmeniz ve onlara güvenip huzur bulmanız için kıldı; o gün -yani Uhud günü- onlarla beraber savaşmadılar.' Mücâhid dedi ki: 'Bedir günü müstesna, onlar ne o gün ne ondan önce ne de ondan sonra onlarla beraber savaşmadılar' .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ}: لمِا أعرِفُ من ضَعْفِكم، وما النصرُ إلا من [عندى بسُلْطانى وقُدْرتى] ، وذلك [أن العِزَّ والُحكمَ إليَّ] لا إلى أحدٍ من خَلقِى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} “Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla mutmain olsun diye yaptı”: 'Zaafınızı bildiğim içindir; zafer ancak [kudretim ve hâkimiyetimle Benim katımdandır] . Bu da [izzet ve hükmün], yarattıklarımdan hiçbirine değil [yalnızca Bana ait olmasındandır]' .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}: لو شاء اللهُ أن يَنْصُرَكم بغيرِ الملائكةِ فَعَل، {الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Zafer ancak Allah katındandır”: 'Allah dileseydi melekler olmaksızın da size yardım ederdi', {الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} “...Azîz ve Hakîm olan...” .
وأما معنى قولِه: {الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ}. فإنه جلّ ثناؤه يعنى: العزيزُ فى انتقامِه من أهلِ الكفرِ به بأيدى أوليائِه من أهلِ طاعتهِ، الحكيمُ في تَدْبيرِه لكم أيُّها المؤمنون على أعدائِكم من أهلِ الكفرِ، وغيرِ ذلك من أمورِه. يقولُ: فأبْشِروا أيُّها المؤمنون بتَدْبيرى لكم على أعدائِكم، ونَصْرى إياكم عليهم، إن أنتم أَطَعْتُموني فيما أمَرْتُكم به، وصَبَرْتم لجهادِ عدوِّى وعدوِّكم.
[Allah Teâlâ'nın]: {الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} “...Azîz ve Hakîm olan...” buyruğunun anlamına gelince; senâsı yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: [O], Kendisine itaat eden dostlarının elleriyle Kendisini inkâr eden küfür ehlinden intikam alma hususunda Azîz'dir (üstün ve galiptir); ey müminler, inkârcılardan olan düşmanlarınıza karşı sizin lehinize yaptığı sevk ve idarede ve diğer bütün işlerinde Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir). [Allah] şöyle buyurmaktadır: 'Ey müminler! Şayet siz Bana emrettiğim hususlarda itaat eder ve Benim de sizin de düşmanınız olanlarla cihada sabrederseniz; düşmanlarınıza karşı sizin lehinize yapacağım sevk ve idare ile onlara karşı size yardım edeceğim hususunda müjdeleniniz!'
القولُ في تأويلِ قولِه: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧)}.
Sena-i celîl olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧)} “Kâfirlerden bir kısmını helâk etsin yahut onları perişan etsin de hüsrana uğramış olarak geri dönsünler diye.”
يعنى بذلك جلّ ثناؤه: ولقد نصَركم اللهُ ببدرٍ؛ ليقطَعَ طرفًا من الذين كفَروا. ويعنى بالطَرَفِ الطائفةَ والنَّفَرَ، يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد نَصَركم اللهُ ببدرٍ كَيْمَا يُهْلِكَ طائفةً من الذين كفَروا باللهِ ورسولِه، فجَحَدوا وحدانيةَ ربِّهم، ونُبوَّةَ نبيِّهم محمدٍ ﷺ.
Sena-i celîl olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kâfirlerden bir tarafı kessin (helâk etsin) diye Allah size Bedir'de yardım etmiştir. Taraf (الطَرَف) ile topluluğu ve bir grup insanı kastetmektedir; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr edip Rablerinin birliğini ve Peygamberleri Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini reddedenlerden bir topluluğu helâk etsin diye Allah size Bedir'de yardım etmiştir.
كما حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. فقَطَع اللَّهُ يومَ بدرٍ طَرفًا من الكفارِ، وقَتَل صَناديدَهم ورؤساءَهم، وقادتَهم فى الشرِّ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu buyruk hakkındaki sözünü anlattı: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Kâfirlerden bir kısmını helâk etsin diye”: 'Allah Bedir günü kâfirlerden bir tarafı kesti (helâk etti), onların elebaşlarını, reislerini ve şerdeki önderlerini öldürdü' .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ نحوَه .
Ammâr'dan, İbn Ebî Ca'fer'den, babasından, er-Rebî'den bunun benzeri rivayet edildi .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحَنفىُّ، عن عَبَّادٍ، عن الحسنِ، في قولِه: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} الآية كلّها. قال: هذا يومَ بدرٍ، قَطَع اللَّهُ طائفةً منهم، وبَقِيت طائفةٌ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, el-Hasen'in {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Kâfirlerden bir kısmını helâk etsin diye” ayetinin tamamı hakkındaki sözünü anlattı; şöyle dedi: 'Bu Bedir günüdür; Allah onlardan bir topluluğu helâk etti, bir topluluk ise geride kaldı' .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، [عن ابنِ إسحاقَ]: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. أى: لِيَقْطَعَ طَرَفًا من المشركين بقَتْلٍ يَنْتَقِمُ به منهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, [İbn İshâk'tan] {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerden bir kısmını helâk etsin (kessin) diye” [ayeti hakkında] anlattı; yani: Kendilerinden intikam alacağı bir öldürme ile müşriklerden bir zümreyi helâk etsin diye.
وقال آخرون: بل معنى ذلك، وما النصرُ إلا من عندِ اللَّهِ؛ ليَقطَّعَ طَرَفًا من الذين كفروا. وقال: إنما عُنِى بذلك مَن قُتِل بأُحُدٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; kâfirlerden bir tarafı kessin diye zafer ancak Allah katındandır, şeklindedir. Ve bununla Uhud'da öldürülenlerin kastedildiğini söyledi.
ذكرُ من قال ذل ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: ذكَر اللهُ قَتْلى المشركين -يعنى بأُحُدٍ- وكانوا ثمانيةَ عشَرَ رجلًا، فقال: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. ثم ذكَر الشهداءَ فقال: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا}. الآية [آل عمران: ١٦٩] .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Allah müşriklerin maktullerini -yani Uhud'daki- zikretti; onlar on sekiz kişiydiler. Buyurdu ki: {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Kâfirlerden bir kısmını helâk etsin diye”. Sonra şehitleri zikredip şöyle buyurdu: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma...” ayeti [Âl-i İmrân: 169] .
وأما قولُه: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ}. فإنه يعنى بذلك: أو يُخْزِيَهم بالخيبةِ مما رَجَوا من الظَّفَرِ بكم. وقد قيل: إن معنى قولِه: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ}: أَو يَصْرَعَهم لوجوهِهم. ذَكَر بعضُهم أنه سَمِع العربَ تقولُ: كَبَتَه اللهُ لوجهِه، بمعنى: صَرَعَه اللَّهُ.
O'nun: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan etsin” buyruğuna gelince; şüphesiz ki bununla şunu kastetmektedir: Yahut size karşı zafer kazanma ümidinden onları mahrum bırakarak perişan/rezil etsin. Şöyle de denilmiştir: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} sözünün anlamı: Yahut onları yüzüstü yere sersin, demektir. Bazıları Arapların: "Allah onu yüzüstü yere serdi (كَبَتَه اللهُ لوجهِه)", yani "Allah onu yere devirdi (صَرَعَه اللَّهُ)" dediklerini işittiğini zikretmiştir.
فتأويلُ الكلامِ: ولقد نصَركم اللهُ ببدرٍ؛ ليُهْلِكَ فريقًا من الكفارِ بالسيفِ، أو يُخْزِيَهم، بخيبتِهم مما طَمِعوا فيه من الظَّفرِ بكم، {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ}. يقولُ: فيرجِعوا عنكم خائبِين، لم يُصِيبوا منكم شيئًا مما رَجَوا أن يَنالوه منكم.
Sözün tevili şudur: Kâfirlerden bir fırkayı kılıçla helâk etsin yahut size karşı zafer kazanma tamahlarından onları mahrum bırakarak rezil etsin diye Allah size Bedir'de yardım etmiştir; {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “böylece hüsrana uğramış olarak geri dönsünler”. Buyuruyor ki: Sizden elde etmeyi umdukları hiçbir şeye ulaşamamış hüsran içinde kimseler olarak sizden geri dönsünler.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ}: أو يَرُدَّهم خائِبين. أى: يَرجِعُ مَن بَقِى منهم فَلًّا خائبين،
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle dediğini] anlattı: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “yahut onları perişan etsin de hüsrana uğramış olarak geri dönsünler”: 'Yahut onları hüsrana uğramış kimseler olarak geri çevirsin.' Yani: Onlardan geriye kalanlar, bozguna uğramış (fell) ve hüsran içinde geri dönerler,
لم يَنالوا شيئًا مما كانوا يَأْمَلون .
umdukları hiçbir şeyi elde edemezler' .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ}. يقولُ: يُخْزيَهم {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü anlattı: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan etsin”: 'Onları rezil etsin', {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “böylece hüsrana uğramış olarak geri dönsünler” .
حُدِّثت عن عَمَّارٍ، عن ابنِ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Ammâr'dan, İbn Ebî Ca'fer'den, babasından, er-Rebî'den bunun benzeri rivayet edildi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨)}.
Sena-i celîl olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨)} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir.”
يعنى بذلك تعالى ذكرُه: ليَقْطَعَ طَرَفًا من الذين كفَروا، أو يكبتَهم، أو يتوبَ عليهم، أو يعذبَهم، فإنهم ظالمون، ليس لك من الأمرِ شيءٌ. فقولُه: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ}. منصوبٌ عطفًا على قولِه: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ}.
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kâfirlerden bir tarafı helâk etsin yahut onları perişan etsin yahut onların tevbelerini kabul etsin yahut onlara azap etsin diye [yardım etmiştir]; çünkü onlar zalimlerdir, bu işten sana hiçbir pay yoktur. O'nun: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “yahut onların tevbelerini kabul eder” sözü, {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan etsin” sözüne atfedilerek mansub kılınmıştır.
وقد يَحتمِلُ أن يكونَ تأويلُه: ليس لك من الأمرِ شيءٌ حتى يتوبَ عليهم. فيكونَ نصبُ {يَتُوبَ} بمعنى "أو" التي هي في معنى "حتى".
Bunun tevilinin: 'O onların tevbelerini kabul edinceye kadar bu işten sana hiçbir pay yoktur' şeklinde olması da muhtemeldir. Bu durumda {يَتُوبَ} kelimesinin nasbı, 'hattâ (حتى)' anlamında olan 'ev (أو)' edatı sebebiyledir.
والقولُ الأولُ أولى بالصوابِ؛ لأنه لا شيءَ من أمرِ الخلقِ إلى أحدٍ سوى خالقِهم قبلَ توبةِ الكفارِ وعقابِهم، وبعدَ ذلك.
Birinci görüş doğruya daha yakındır; zira kâfirlerin tevbesinden ve cezalandırılmalarından önce de sonra da yaratılmışların işinden hiçbir şey yaratıcılarından başkasına ait değildir.
وتأويلُ قولِه: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ}: ليس إليك يا محمدُ من أمرِ خلقى إلا أن تُنفِذَ فيهم أمرى، وتَنتهىَ فيهم إلى طاعتى، وإنما أَمْرُهم إليَّ، والقضاءُ فيهم بيدى دونَ غيرِى، أقضِى فيهم، وأحكمُ بالذى أشاءُ، من التوبةِ على من كفَر
Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” buyruğunun tevili şöyledir: Ey Muhammed! Yaratıklarımın işinden sana ait olan hiçbir şey yoktur; [sana düşen] yalnızca onlar hakkında Benim emrimi uygulaman ve onlar hususunda Bana itaate bağlı kalmandır. Onların işi ancak Bana aittir ve onlar hakkındaki hüküm başkasının değil sadece Benim elimdedir; inkâr eden kimsenin tevbesini kabul etme hususunda onlar hakkında dilediğim gibi hükmeder ve karar veririm
بي وعَصاني، وخالَف أمرى، أو العذابِ؛ إما في عاجلِ الدنيا بالقتلِ والنِّقَمِ المُبِيرةِ، وإما فى أجلِ الآخرةِ، بما أعددتُ لأهلِ الكفرِ بى.
Bana isyan eden ve emrime karşı gelen kimsenin tevbesini kabul etme yahut azap etme konusunda dilediğim gibi hükmeder ve karar veririm; bu azap ya peşin olarak dünyada öldürülme ve helâk edici cezalarla olur, ya da Beni inkâr edenler için hazırladığım şeylerle ertelenmiş olarak ahirette olur.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثم قال لمحمدٍ ﷺ: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}. أى: ليس لك من الحكمِ شيءٌ في عبادي، إلا ما أمَرْتُك به فيهم، أو أتوبَ عليهم برحمتى، فإن شئتُ فعلتُ، أو أعذبَهم بذنوبِهم، {فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}. أى: قد استحقوا ذلك بمعصيتِهم إياى .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; dedi ki: Sonra Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir”. Yani: Onlar hakkında sana emrettiğim şey dışında kullarım üzerinde senin hiçbir hüküm yetkin yoktur; istersem rahmetimle onların tevbelerini kabul ederim, dilersem bunu yaparım; yahut günahları sebebiyle onlara azap ederim; {فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “çünkü onlar zalimlerdir”, yani: Bana isyan etmeleri sebebiyle bunu hak etmişlerdir .
وذُكِر أن اللهَ ﷿ إنما أنزَل هذه الآيةَ على نبيِّه محمدٍ ﷺ؛ لأنه لماَّ أصابه بأُحُدٍ ما أصابَه من المشركين، قال كالآيسِ لهم من الهدى، أو من الإنابةِ إلى الحقِّ: "كيف يُفْلِحُ قومٌ فعلوا هذا بنبيِّهم؟ ".
Zikredildiğine göre aziz ve celîl olan Allah bu ayeti Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şu sebeple indirmiştir: Uhud günü müşrikler tarafından başına gelenler gelince, onların hidayete ermelerinden veya hakka yönelmelerinden ümidini kesmiş gibi: "Peygamberlerine bunu yapan bir kavim nasıl iflah olur?" buyurmuştu.
ذكرُ الروايةِ التي ورَدت بذلك
Bu hususta gelen rivayetin zikri:
حدَّثنا حُمَيدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا حَمَيدٌ، قال: قال أنسٌ: قال النبُّي ﷺ يومَ أُحُدٍ، وكُسِرَت رَباعِيتُه، وشُجَّ، فجعَل يَمْسَحُ عن وجهِه الدمَ، ويقولُ: "كيف يُفْلِحُ قومٌ خَضَّبوا نبيَّهم بالدمِ، وهو يَدْعوهم إلى ربِّهم؟ ". فأُنْزِلت: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}.
Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Humeyd anlattı, dedi ki: Enes [şöyle] dedi: Uhud günü Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ön dişi kırılıp başı yarıldığında, yüzündeki kanı siliyor ve: «كيف يُفْلِحُ قومٌ خَضَّبوا نبيَّهم بالدمِ، وهو يَدْعوهم إلى ربِّهم؟» «Kendilerini Rablerine davet ederken peygamberlerini kana bulayan bir kavim nasıl iflah olur?» buyuruyordu. Bunun üzerine: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “[Kulların] işinden hiçbir şey sana ait değildir. [Allah] ya onların tövbelerini kabul eder yahut kendilerine azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” [ayeti] indirildi.
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أبى عدىٍّ، عن حُمَيدٍ، عن أنسٍ، عن النبِّي ﷺ نحوِه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Humeyd'den, Enes'ten, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzerini anlattı .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن حُمَيدٍ الطويلِ، عن أنسٍ، عن النبىِّ ﷺ بنحوِه .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Humeyd et-Tavîl'den, Enes'ten, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunun benzerini anlattı .
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبوعىُّ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ، عن حُمَيدٍ الطويلِ، عن أنسِ بنِ مالكٍ قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ شُجَّ فِي جَبْهِتِه، و كُسِرَت رَباعَيَتُه: "لا يُفْلِحُ قومٌ صنَعوا هذا بنبيِّهم". فأوحَى اللهُ إليه: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} .
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbû'î anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Humeyd et-Tavîl'den, Enes b. Mâlik'ten anlattı, dedi ki: Alnı yarılıp ön dişi kırıldığı zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Peygamberlerine bunu yapan bir kavim asla iflah olmaz." Bunun üzerine Allah ona şunu vahyetti: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا ابنُ عونٍ، عن الحسنِ: أن النبيَّ ﷺ قال يومَ أُحُدٍ: "كيف يُفْلِحُ قومٌ دمَّوا وَجْهَ نبيِّهم وهو يَدْعوهم إلى اللَّهِ ﷿؟ ". فنزَلت: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, el-Hasen'den anlattı: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü şöyle buyurdu: "Kendilerini aziz ve celîl olan Allah'a davet edip dururken peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir kavim nasıl iflah olur?". Bunun üzerine şu ayet indi: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir” .
حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن حُمَيدٍ، عن أنسٍ، عن النبيِّ ﷺ نحوَ ذلك.
Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Humeyd'den, Enes'ten, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunun bir benzerini rivayet etti.
حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}. ذُكِر لنا أن هذه الآيةَ أُنزِلت على رسولِ اللهِ ﷺ يومَ أُحدٍ، وقد جُرح نبىُّ اللهِ ﷺ في وَجْهِه، وأُصِيب بعضُ رَبَاعيَتِه، فقال -وسالمٌ مولى أبي حُذَيفةَ يَغسِلُ عن وَجْهِه الدمَ-: "كيف يُفْلِحُ قومٌ خَضَّبوا وَجْةَ نبيِّهم بالدمِ وهو يَدْعوهم إلى ربِّهم؟ ". فأنزَل اللهُ ﷿: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü anlattı: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir”. Bize zikredildiğine göre bu ayet Uhud günü Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmiştir. Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünden yaralanmış ve ön dişinin bir kısmı zedelenmişti. -Ebû Huzeyfe'nin âzatlısı Sâlim yüzündeki kanı yıkarken- şöyle buyurdu: "Kendilerini Rablerine davet edip dururken peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir kavim nasıl iflah olur?". Bunun üzerine aziz ve celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir” .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن مَطَرٍ، عن قتادةَ، قال أُصِيب النبيُّ ﷺ يومَ أُحدٍ، وكُسِرَت رَباعِيتُه، وفَرْقُ حاجبِه، فوقَع، وعليه دِرْعان، والدمُ يسيلُ، فمَرَّ به سالمٌ مولى أبى حُذَيفةَ، فأجلَسه، ومَسَح الدمَ عن وَجْهِه، فأفاقَ وهو يقولُ: "كيف بقومٍ فَعَلوا هذا بنبيِّهم، وهو يَدْعوهم إلى اللهِ؟ ". فأنزَل اللهُ ﵎: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn b. Vâkıd, Matar'dan, Katâde'den anlattı; dedi ki: Uhud günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem isabet aldı, ön dişi kırıldı ve kaşının ayrım yeri yarıldı . Bunun üzerine düştü; üzerinde iki zırh vardı ve kan akıyordu. Ebû Huzeyfe'nin âzatlısı Sâlim onun yanına uğradı, onu oturttu ve yüzündeki kanı sildi . Kendine gelince şöyle diyordu: "Kendilerini Allah'a davet edip dururken peygamberlerine bunu yapan bir kavmin hali nice olur?". Bunun üzerine teâlâ ve tekaddes olan Allah şu ayeti indirdi: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur; ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder, çünkü onlar zalimlerdir”.