وأما قولُه: {وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ}. فإن اسمَ اللَّهِ مرفوعٌ، ولا جَحْد قبلَه، وإنما يُرْفَعُ ما بعد "إلا" بإتباعِه ما قبله، إذا كان نكرةً ومعه جَحْدٌ، كقولِ القائلِ: ما في الدارِ أحدٌ إلا أخوك. فأما إذا قيل: قام القومُ إلا أباك. فإن وَجْهَ الكلامِ في الأبِ النصبُ، و "مَن" بصلته في قوله: {وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ} معرفةٌ. فإن ذلك إنما جاء رفعًا؛ لأن معنى الكلامِ: وهل يغفرُ الذنوبَ أحدٌ. أو: ما يغفرُ الذنوبَ أحدٌ إِلا اللَّهُ. فرُفِع ما بعدَ" إلا" من اسمِ "اللهِ" على تأويلِ الكلامِ، لا على لفظِه.
Allah'ın: {وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ} “Allah'tan başka günahları kim bağışlar?” sözüne gelince; [burada] lafzatullah (Allah ismi) merfûdur (ötreli) ve öncesinde bir nefiy (olumsuzluk edatı) yoktur. “İllâ” (إلا) edatından sonra gelen [kelime], ancak öncesindeki kelime nekre (belirsiz) olup beraberinde bir nefiy bulunduğunda ona tâbi kılınarak merfû yapılır; nitekim söyleyenin: «ما في الدارِ أحدٌ إلا أخوك» (Evde kardeşinden başka kimse yoktur) demesi böyledir. Fakat: «قام القومُ إلا أباك» (Baban hariç topluluk ayağa kalktı) denildiğinde ise, sözün kuralı gereği “baba” kelimesinin mensûb (üstünlü) olmasıdır. {وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ} sözündeki sılasıyla (bağlantılı cümlesiyle) birlikte “men” (مَنْ) ise marifedir (belirlidir). Bunun [lafzatullahın] merfû gelmesi, ancak sözün anlamının: “Günahları [başka] bir kimse bağışlar mı?” yahut “Allah'tan başka hiç kimse günahları bağışlamaz” şeklinde olmasındandır. Dolayısıyla “illâ”dan sonra gelen “Allah” ismi, lafzına göre değil, sözün anlamına (teviline) göre merfû kılınmıştır.
وأما قولُه: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلفوا في تأويلِ الإصْرارِ، ومعنى هذه الكلمةِ؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك، لم يَثْبُتوا على ما أَتَوا من الذنوبِ، ولم يُقيموا عليه، ولكنهم تابوا واستغفَروا، كما وصَفهم اللهُ جلَّ ثناؤه به.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler” sözüne gelince; tevil ehli "ısrâr"ın tevili ve bu kelimenin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, işledikleri günahlar üzerinde sebat göstermediler, onda ısrarcı/sürekli olmadılar; bilakis Allah celle senâuh'un kendilerini nitelediği gibi tövbe edip bağışlanma dilediler demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. فإياكم والإصرارَ، فإنما هَلَكَ المُصِرُّون الماضون قُدُمًا، لا يَنْهاهم مخافةُ الله ﷿ عن حرامٍ حَرَّمه عليهم، ولا يَتوبون من ذنبٍ أصابوه، حتى أتاهم الموتُ، وهم على ذلك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Isrardan sakının! Zira [günahta] ısrar edenler, Allah azze ve celle korkusu kendilerini Allah'ın haram kıldığı şeylerden alıkoymayan ve bu hâl üzereyken ölüm kendilerine gelinceye dek işledikleri günahtan tövbe etmeyip pervasızca ileri gidenler helak olmuşlardır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. قال: قُدُمًا قُدُمًا في معاصي اللهِ، لا تَنْهاهم مخافةُ اللهِ حتى جاءهم أمرُ اللهِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah'ın emri kendilerine gelinceye kadar Allah korkusunun kendilerini engellemediği bir şekilde Allah'a isyanda pervasızca ilerleyip durdular .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. أي: لم يُقِيموا على مَعْصِيتى، كفعلِ من أشرَك بي، فيما عَمِلوا به مِن كفرٍ بى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler”, yani bana küfür olarak işledikleri şeylerde bana ortak koşanların yaptığı gibi isyanımda ısrarcı olup devam etmediler .
وقال آخرون: معنى ذلك: لم يُواقِعوا الذنب إذا هَمُّوا به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; günaha niyetlendiklerinde onu fiilen işlememişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا}. قال: إتيانُ العبدِ ذنبًا إصرارٌ حتى يتوبَ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasan'dan nakletti; o, {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا} “Yaptıkları [kötülüklerde] ısrar etmeyenler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kulun bir günah işlemesi, tövbe edinceye kadar bir ısrardır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. قال: لم يُواقِعوا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den nakletti; o, Allah azze ve celle'nin: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler” sözü hakkında şöyle demiştir: [Günahı] fiilen işlemediler .
وقال آخرون: معنى الإصرار السكوتُ على الذنبِ، وتركُ الاستغفارِ.
Başkaları da şöyle demiştir: Israrın anlamı, günah karşısında suskun kalmak ve bağışlanma dilemeyi terk etmektir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. أمَّا يُصِرُّوا: فيَسْكُتوا ولا يستغفِروا .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler” ayeti hakkında: "Israr etmeyenler" ifadesine gelince; susup bağışlanma dilememezlik etmezler, demektir .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندَنا: قولُ مَن قال: الإصرارُ: الإقامةُ على الذنبِ عامدًا، و ترك التوبةِ منه.
Bu konuda bize göre doğruya en yakın olan görüş: "Israr; bile isteye günahta devam etmek ve ondan tövbe etmeyi terk etmektir" diyenin görüşüdür .
ولا معنى لقولِ مَن قال: الإصرارُ على الذنبِ، هو مُواقعتُه. لأن الله ﷿
"Günahta ısrar etmek, o günahı işlemektir" diyen kimsenin sözünün hiçbir anlamı yoktur. Çünkü Allah azze ve celle
مَدَح بتركِ الإصرارِ على الذنبِ مُوَاقِعَ الذنبِ، فقال {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ}، {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا}. ولو كان المُوَاقِع الذنبَ مُصِرًا بمُواقعته إياه، لم يكنْ للاستغفار وَجهٌ مفهومٌ؛ لأن الاستغفارَ من الذنبِ إنما هو التوبةُ منه والندمُ، ولا يُعرَفُ للاستغفارِ من ذنبٍ لم يُواقِعه صاحبه وَجْهٌ.
günah işleyen kimseyi günahta ısrar etmemesinden ötürü övmüş ve: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} “Ve onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı anıp günahları için bağışlanma dilerler”, {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا} “ve yaptıkları [kötülüklerde] bile bile ısrar etmeyenler” buyurmuştur. Şayet günahı fiilen işleyen kimse, onu işlemesi sebebiyle ısrar etmiş sayılsaydı, istiğfar etmenin (bağışlanma dilemenin) anlaşılır bir yönü kalmazdı. Çünkü günahtan istiğfar etmek, ancak o günahtan tövbe etmek ve pişmanlık duymaktır; failinin fiilen işlemediği bir günahtan istiğfar etmesinin ise anlaşılır hiçbir yönü yoktur.
وقد رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "ما أصَرَّ مَن استغفَر، وإن عاد في اليومِ سبعين مرةً".
Nitekim Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Günde yetmiş defa tekrarlasa bile, istiğfar eden (bağışlanma dileyen) kimse ısrar etmiş sayılmaz."
حدَّثني بذلك الحسينُ بنُ يزيدَ السَّبِيعيُّ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ الحِمَّانيُّ، عن عثمانَ بن واقدٍ، عن أبي نُصَيرةَ ، عن مولًى لأبي بكرٍ، عن أبي بكرٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ .
Bunu bana el-Hüseyin b. Yezîd es-Sebîî anlattı, dedi ki: Bize Abdülhamîd el-Hımmânî, Osman b. Vâkıd'dan, Ebû Nusayra'dan , Ebû Bekir'in bir azatlısından, Ebû Bekir'den, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı .
فلو كان مُواقِعُ الذنبِ مُصِرًا، لم يكنْ لقولِه: "ما أَصَرَّ مَن استغفَر وإن عاد في اليومِ سبعين مرةً"، معنًى؛ لأن مُواقَعةَ الذنبِ، إذا كانت هي الإصرارُ، فلا يُزِيلُ الاسم الذي لَزِمه معنًى غيرُه، كما لا يزيل عن الزاني اسَم زانٍ، وعن القاتلِ اسمَ قاتلٍ، توبته منه، ولا معنًى غيرها. وقد أبانَ هذا الخبرُ أن المُسْتغفِرَ من ذنبِه غيرُ مُصِرٍّ عليه، فمعلومٌ بذلك أن الإصرارَ غيرُ المُواقعةِ، وأنه المُقامُ عليه، على ما قلنا قبلُ.
Şayet günahı fiilen işleyen kişi ısrar etmiş sayılsaydı, [Peygamber'in]: "Günde yetmiş defa tekrarlasa bile, istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz" sözünün hiçbir anlamı kalmazdı. Çünkü günahı işlemek şayet ısrarın ta kendisi olsaydı, tövbe etmesi veya başka hiçbir anlam -tıpkı zina edenden 'zâni' ismini ve katilden 'katil' ismini tövbesinin yahut başka bir şeyin gideremeyeceği gibi- onun üzerine yapışmış olan bu ismi gideremezdi. Bu haber açıkça göstermiştir ki günahtan istiğfar eden kimse onda ısrarcı değildir. Böylece ısrarın günahı fiilen işlemekten farklı olduğu ve daha önce de söylediğimiz gibi günahta devam edip durmak anlamına geldiği anlaşılmış olmaktadır.
واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ}؛ فقال بعضُهم: معناه، وهم يعلَمون أنهم قد أذنَبوا.
Tevil ehli, [Allah Teâlâ'nın]: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Bile bile” kavlinin tevilinde ihtilaf ettiler. Onlardan bazısı şöyle dedi: Bunun anlamı, 'günah işlediklerini bildikleri hâlde' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، أمَّا: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ}، فيعلَمون أنهم قد أذنَبوا، ثم أقاموا فلم يستغفِروا .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Bile bile” ifadesine gelince; günah işlediklerini bildikleri hâlde [günahta] devam edip bağışlanma dilemezler, demektir .
وقال آخرون: معنى ذلك: وهم يعلَمون أن الذي أَتَوا معصيةُ اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, işledikleri şeyin Allah'a isyan olduğunu bildikleri hâlde, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. قال: يعلَمون بما حرَّمتُ عليهم من عبادةِ غيرى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Bile bile” ayeti hakkında şöyle demiştir: Benden başkasına ibadet etmelerini kendilerine haram kıldığımı bildikleri hâlde .
قال أبو جعفر: وقد تقدَّم بيانُنا أَوْلَى ذلك بالصوابِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşlerden doğruya en yakın olanına dair açıklamamız daha önce geçmişti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦)} “İşte onların mükafatı, Rableri tarafından bir bağışlanma ve altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle güzel] amel edenlerin mükafatı ne güzeldir!” sözünün tevili hakkında.
يعنى تعالى ذِكْرُه بقولِه: {أُولَئِكَ}: الذين ذكَر أنه أعدَّ لهم الجنةَ التي عرضُها السمواتُ والأرضُ مِن المتقين، ووَصَفهم بما وصَفهم به. ثم قال: هؤلاء الذين هذه صِفَتُهم {جَزَاؤُهُمْ} يعنى: ثَوابُهم من أعمالِهم التي وَصَفَهم تعالى ذِكْرُه أنهم عمِلوها {مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ}. يقولُ: عَفْوٌ لهم مِن اللهِ عن عُقوبتِهم على ما سَلَف مِن ذنوبِهم، ولهم على ما أطاعوا اللَّهَ فيه مِن أعمالهم - [مع محوِ السيِّئ من أعمالِهم] بالحسنِ منها - {وَجَنَّاتٌ}، وهى البساتينُ، {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: تَجْرِى خِلالَ أشجارها الأنهارُ وفي أسافلِها، جزاءً لهم على صالحِ أعمالِهم، {خَالِدِينَ فِيهَا} يعنى: دائمي المُقامِ في هذه الجَنَّاتِ التي وَصَفها. {وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} يعنى: ونِعْمَ جزاء العاملين للهِ الجناتُ التي وَصَفها.
Allah Teâlâ {أُولَئِكَ} “İşte onlar” sözüyle; muttakilerden, kendileri için genişliği gökler ve yer kadar olan cenneti hazırladığını zikrettiği ve kendilerini birtakım niteliklerle tavsif ettiği kimseleri kastetmektedir. Sonra şöyle buyurmuştur: İşte bu sıfatlara sahip olan kimselerin {جَزَاؤُهُمْ} “mükafatı” -yani zikri yüce olan Allah'ın işlediklerini belirttiği amellerinin karşılığı- {مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ} “Rableri tarafından bir bağışlanma”dır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Geçmiş günahlarından ötürü Allah'ın onları cezalandırmayıp affetmesi ve Allah'a itaat ettikleri amellerine karşılık -güzel amelleriyle kötü amellerinin silinmesiyle birlikte- {وَجَنَّاتٌ} “ve cennetlerdir” ki bunlar bahçelerdir; {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar akan”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Salih amellerinin bir karşılığı olarak ağaçlarının arasından ve alt kısımlarından ırmaklar akar. {خَالِدِينَ فِيهَا} “içinde ebedî kalacakları” yani nitelediği bu cennetlerde sürekli ikamet edeceklerdir. {وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “[Böyle güzel] amel edenlerin mükafatı ne güzeldir!” yani Allah için amel edenlerin mükafatı olan, nitelediği o cennetler ne güzeldir!
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}: أي ثوابُ المُطِيعين .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “İşte onların mükafatı, Rableri tarafından bir bağışlanma ve altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle güzel] amel edenlerin mükafatı ne güzeldir!”; yani itaat edenlerin sevabıdır .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧)}
Allah azze ve celle'nin: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧)} “Sizden önce nice sünnetler (örnek uygulamalar/kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” sözünün tevili hakkında.
يعني بقولِه تعالى ذِكْرُه: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ}: قد مَضَتَ وسَلَفت منى في مَن كان قبلَكم - يا مَعْشَرَ أصحابِ محمدٍ وأهلَ الإيمانِ به - من نحوِ قومِ عادٍ وثمودَ وقومِ إبراهيمَ وقومِ لوطٍ وغيرهم مِن سُلَّافِ الأُمَم قبلَكم {سُنَنٌ} يعني: [مُثُلًا وسِيَرًا سِرتُها] فيهم وفى مَن كَذَّبوا به مِن أنبيائِهم الذين أُرْسِلوا إليهم، بإمْهالى أهلَ التكذيب بهم، واسْتِدراجي إياهم، حتى بلَغ الكتابُ فيهم أَجَلى الذي أجَّلْتُه لإدالة أنبيائِهم وأهلِ الإيمانِ بهم عليهم، ثم أخْلَلتُ بهم عُقُوبَتى، وأنزلتُ بساحتِهم نِقْمَتِي، فتركتُهم لمن بعدَهمِ أمثالًا وعِبرًا. {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: فسيروا - أيها الظَّانُّون أن إدالتي مَن أَدَلْتُ مِن أهلِ الشركِ يومَ أُحدٍ على محمدٍ وأصحابِه لغيِر اسْتِدْراجٍ منى لمن أشرَك بى وكفَر برسولى وخالَف أمْرِى - في ديارِ الأُمَمِ الذين كانوا قبلكم، ممن كان على مثلِ الذي عليه هؤلاء المُكذِّبون برسولي، والجاحِدون وَحْدانِيَّتى، فانْظُروا كيف كان عاقبةُ تكْذِيبِهم أنبيائى، وما الذي آل إليه غِبُّ خلافِهم أمْرِى، وإنكارِهم وَحْدانِيَّتى، فتَعْلَموا عندَ ذلك أن إدالَتيِ مَن أَدَلْتُ مِن المشركين على نَبِيِّي محمدٍ وأصحابِه بأُحُدٍ، إنما هي اسْتِدْراجٌ وإمْهالٌ [منى لهم؛ ليَبلُغَ كتابى الأجلَ] الذي أجَّلْتُ لهم، ثم: إما أن يَئُول حالُهم إلى مثلِ ما آل إليه حالُ الأُممِ الذين سلفوا قبلَهم، مِن تعجيلِ العقُوبِة عليهم، أو يُنيبوا إلى طاعتِي واتباعِ رَسُولى.
Zikri yüce olan Allah, {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} “Sizden önce nice sünnetler (örnek uygulamalar/kanunlar) gelip geçmiştir” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed'in ashabı ve ona iman edenler topluluğu! Sizden önce yaşamış Âd, Semûd, İbrâhim kavmi, Lût kavmi ve sizden önceki geçmiş diğer ümmetler hakkında benden birtakım {سُنَنٌ} [örnek cezalandırmalar ve tuttuğum yollar] geçmiştir. Yani kendilerine gönderilen peygamberlerini yalanlayanlar hakkında ve yalanladıkları peygamberler hususunda; onları yalanlayanlara mühlet vererek ve onları derece derece helake yaklaştırarak (istidrac), haklarındaki takdir, peygamberlerine ve onlara iman edenlere karşı üstün kılınmaları için belirlediğim süreye ulaşıncaya kadar [uyguladığım sünnetler geçmiştir]. Sonra da azabımı üzerlerine indirip intikamımı yurtlarına yağdırdım ve onları kendilerinden sonrakiler için ibretlik misaller ve dersler kıldım. {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” [ayetiyle de] şöyle buyurmaktadır: Ey Uhud günü şirk ehlinden galip getirdiğim kimseleri; bana ortak koşan, Resûlü'mü inkâr eden ve emrime karşı gelen kimselere yönelik bir istidracım (derece derece helake sürüklemem) olmaksızın [öylece galip kıldığımı] zannedenler! Resûlü'mü yalanlayan ve birliğimi inkâr eden bu kimselerin durumunda olan sizden önceki ümmetlerin yurtlarında gezip dolaşın da peygamberlerimi yalanlamalarının sonucunun nasıl olduğuna, emrime muhalefet edip birliğimi inkâr etmelerinin akıbetinin nereye vardığına bir bakın! Böylece bilesiniz ki, Uhud'da Peygamberim Muhammed'e ve ashabına karşı müşriklerden galip kıldığım kimseler hakkındaki bu muamelem, ancak onlar için belirlediğim takdir edilen sürenin dolması amacıyla [tarafımdan onlara verilen] bir istidrac ve mühletten ibarettir. Sonra da onların durumu ya kendilerinden önce gelip geçen ümmetlerin durumunun vardığı yere varacak ve cezaları çarçabuk verilecektir ya da [tövbe edip] bana itaate ve Resûlü'me tabi olmaya yöneleceklerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عبَّادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} فقال: ألم يَسِيروا في الأرضِ فينْظُروا كيف عَذَّب اللَّهُ قومَ نوحٍ وقومَ لوطٍ وقومَ صالحٍ، والأُمَمَ التي عَذَّبَ اللهُ ﷿ .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasan'dan nakletti; o, {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yeryüzünde gezip dolaşıp da Allah'ın Nûh kavmine, Lût kavmine, Sâlih kavmine ve Allah azze ve celle'nin azap ettiği ümmetlere nasıl azap ettiğine bakmadılar mı ? .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, İbn
أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا}. يقولُ: في الكفارِ والمؤمنين، والخيرِ والشرِّ .
Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den nakletti; o, {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا} “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir. Gezip dolaşın” sözü hakkında şöyle demiştir: Kâfirler ve müminler hakkında, hayır ve şer hususunda [uygulamalar geçmiştir] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ}: في المؤمنين والكفارِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den nakletti: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir”; müminler ve kâfirler hakkında [örnek uygulamalar geçmiştir] .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إِسحاقَ، قال: اسْتَقْبَل ذِكْرَ المُصِيبةِ التي نَزَلت بهم - يعنى بالمسلمين يومَ أُحدٍ - والبلاءِ الذي أصابَهم، والتَمحيصِ لما كان فيهم، واتخاذِه الشهداءَ منهم، فقال تَعْزيةً لهم، وتعريفًا لهم فيما صَنَعوا، وما هو صانعٌ بهم: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}. أي: قد مَضَت منى وقائعُ نِقْمَةٍ في أهلِ التكذيبِ لرُسُلى والشركِ بي ؛ عادٍ وثمودَ وقومِ لوطٍ وأصحابِ مَدْينَ، فسيروا في الْأَرْضِ تَرَوْا مَثُلاتٍ قد مَضَت منى فيهم، ولمن كان على مثلِ ما هم عليه مِثْلُ ذلك منى، وإن أمليتُ لهم، أي: لئلا يَظُنُّوا أن نِقْمَتى انْقَطَعت عن عَدوِّهم وعَدوِّى، للدَّوْلةِ التي أدَلْتُها عليكم بها؛ لأبْتَلِيَكم بذلك، لأعْلَم ما عندَكم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; o şöyle dedi: Uhud gününde Müslümanların başına gelen musibeti, kendilerine isabet eden belayı, içlerindekilerin arındırılmasını ve aralarından şehitler edinilmesini zikretmeye yönelip onlara bir teselli ve yaptıklarına karşılık ne muamele gördüklerini ve kendilerine ne yapacağını bildirmek üzere şöyle buyurdu: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!”. Yani: Elçilerimi yalanlayan ve bana ortak koşan Âd, Semûd, Lût kavmi ve Medyen halkı gibi topluluklar hakkında tarafımdan intikam vakaları geçmiştir . Yeryüzünde gezip dolaşın da onlar hakkında tarafımdan geçen ibretlik cezaları görün! Onların bulunduğu hâl üzere olan kimseler için de -onlara mühlet vermiş olsam bile- benden benzer bir ceza vardır. Yani: Sizi bununla imtihan edip katınızda olanı ortaya çıkarmak üzere aleyhinize verdiğim bu geçici zafer sebebiyle, onların ve benim düşmanıma intikamımın kesildiğini sanmasınlar .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ: مَتَّعهم في الدنيا قليلًا، ثم صَيَّرهم إلى النارِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Sizden önce nice sünnetler (uygulanagelen ilahi kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da [hakkı] yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş bir görün!”. Şöyle demektedir: Onları dünyada biraz yararlandırdı, sonra da varacakları yeri ateş yaptı.
وأما السُّننُ فهى جميعُ سُنةٍ. والسنَّةُ هي المثالُ المُتَّبع، والإمامُ المُؤْتمُّ به. يُقالُ منه: سَنَّ فلانٌ فينا سُنةً حَسَنةً، وسنَّ سَنَّةً سَيئةً. إذا عَمِل عملًا اتبع عليه مِن خيرٍ أو شرٍّ. ومنه قولُ لَبِيدِ بن رَبيعة .
"Sünen" (سُنَن) kelimesine gelince; bu, "sünnet"in çoğuludur. Sünnet ise izlenen örnek ve kendisine uyulan önder/yol demektir. Bundan türetilerek: "Filanca aramızda güzel bir sünnet (örnek yol) koydu", "Kötü bir sünnet (örnek yol) koydu" denir; bu da bir kimsenin hayır veya şer konusunda arkasından uyulan bir amel işlemesi demektir. Lebîd b. Rebîa'nın şu sözü de bu kabildendir :
مِنْ مَعْشَرٍ سَنَّتْ لَهُمْ آبَاؤُهُمْ … ولكُلِّ قَوْمٍ سُنَّةٌ وإمامُها
"Onlar öyle bir topluluktandır ki, ataları kendilerine bir yol (sünnet) çizmiştir; her kavmin bir sünneti ve o sünnetin bir önderi vardır."
قولُ سليمانِ بن قَتَّةَ .
[Yine] Süleymân b. Katte'nin şu sözü [de bu kabildendir] :
وَإِنَّ الأُلَى بالطَّفِّ مِنْ آلِ هَاشِمٍ … تَأْسَوْا فَسَنُّوا للكِرَامَ التَّآسيا
"Şüphesiz Taff'ta (Kerbelâ'da) bulunan Hâşimoğulları, birbirlerine teselli ve örnek oldular da kerem sahibi kimselere fedakarlık ve tesellide bulunma yolunu (sünnetini) açtılar."
وقال ابن زيدٍ في ذلك بما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ}. قال: أمثالٌ.
İbn Zeyd de bu hususta, Yûnus'un bana anlattığına göre şöyle demiştir: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” ayeti hakkında: "Örnekler (ibretlik cezalar) [geçmiştir]" demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)}
Allah azze ve celle'nin: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)} “Bu, insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür” sözünün tevili hakkında.
اختلف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي أُشِير إليه بـ {هَذَا}؛ فقال بعضُهم: عنى بقولِه: {هَذَا}. القرآنَ.
Tevil ehli, {هَذَا} “Bu” [ifadesi] ile işaret edilen anlam hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: {هَذَا} “Bu” sözüyle Kur'an'ı kastetmiştir, demiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عبادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ}. قال: {هَذَا}: القرآنُ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasan'dan nakletti; o, {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “Bu, insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür” ayeti hakkında: “{هَذَا} ‘Bu’ [ile kastedilen], Kur'an'dır” demiştir .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ}: وهو هذا القرآنُ، جعله الله بيانًا للناسِ عامةً، وهُدًى ومَوْعِظَةً للمتقين خصوصًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ} “Bu, insanlar için bir açıklamadır” ayeti hakkında şöyle demiştir: O, şu Kur'an'dır; Allah onu genel olarak insanlar için bir açıklama, özel olarak da takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt kılmıştır .
حدَّثنا المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ}. [قال: كان تبيانُه للناسِ عامةً، {وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ}] : للمتقين خاصةً .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} “Bu, insanlar için bir açıklama, bir hidayet ve bir öğüttür” ayeti hakkında: [Şöyle demiştir: Onun açıklaması genel olarak insanlar içindir; {وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir hidayet ve bir öğüttür”] [kısmı ise] özel olarak takva sahipleri içindir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن ابن جرَيجٍ، في قولِه: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ}: خاصةً.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, İbn Cüreyc'den nakletti; o, {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “Bu, insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür” ayeti hakkında: "[Takva sahiplerine] özeldir" [demiştir].
وقال آخرون: إنما أُشِيرَ بقولِه: {هَذَا}، إلى قولِه: {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِين}. ثم قال: {هَذَا} الذي عَرَّفْتُكم يا مَعْشَرَ أصحابِ محمدٍ، {بَيَانٌ لِلنَّاسِ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: {هَذَا} “Bu” sözüyle ancak {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِين} “Sizden önce de nice sünnetler (örnekler ve yasalar) gelip geçmiştir; yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” sözüne işaret edilmiştir. Sonra [şöyle] buyurmuştur: Ey Muhammed'in ashabı topluluğu! Size bildirdiğim {هَذَا} “bu [durum]”, {بَيَانٌ لِلنَّاسِ} “insanlar için bir açıklamadır”.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ بذلك.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan bu şekilde nakletti.
وأوْلَى القولين في ذلك عندِى بالصوابِ قولُ مَن قال: قولُه: {هَذَا} إِشارةٌ إلى ما تقدَّم هذه الآيةَ مِن تذكيرِ اللهِ جلَّ ثناؤُه المؤمنين، وتعريفهم حُدودَه، وحضِّهم على لُزومِ طاعتِه والصبرِ على جهادِ أعدائِه وأعدائِهم؛ لأن قولَه: {هَذَا}. إشارةٌ إلى حاضر؛ إما مَرْئيٍّ وإما مَسْموعٍ، وهو في هذا المَوْضعِ إلى حاضرٍ مَسْموعٍ مِن الآياتِ المُتقدِّمة. فمعنى الكلامِ: {هَذَا} الذِي أَوْضَحْتُ لكم وعَرَّفْتُكُموه {بَيَانٌ لِلنَّاسِ}، يعنى بالبيانِ: الشَّرْحَ والتَّفْسِير.
Bu konuda iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı: Allah celle senâuh'nun: {هَذَا} “Bu” sözü, bu ayetten önce geçen Allah'ın müminlere yaptığı hatırlatmalara, onlara sınırlarını bildirmesine, O'na itaate sarılmaya ve hem O'nun hem kendilerinin düşmanlarıyla cihada sabretmeye teşvik etmesine bir işarettir, diyenin sözüdür. Zira O'nun: {هَذَا} “Bu” sözü, ya görülen ya da işitilen hazır bir şeye işarettir; bu mevkide ise daha önce geçen ayetlerden işitilen hazır bir şeye [işarettir]. Buna göre sözün anlamı şudur: Size açıkladığım ve bildirdiğim {هَذَا} “bu”, {بَيَانٌ لِلنَّاسِ} “insanlar için bir açıklamadır”. Beyan ile şerh ve tefsiri (açıklamayı) kastetmektedir.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ}: أي هذا تَفْسيرٌ للناسِ إن قَبِلوه .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ} “Bu, insanlar için bir açıklamadır”; yani kabul ederlerse bu, insanlar için bir açıklamadır .
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ والمَثنى، قالا: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سُفيانُ، عن بَيانٍ، عن الشَّعْبيِّ: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ}. قال: مِن العَمَى .
Bize Ahmed b. Hâzim ve el-Müsenna anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Beyân'dan, o da eş-Şa'bî'den nakletti: {هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ} “Bu, insanlar için bir açıklamadır”. [eş-Şa'bî]: "Körlükten [kurtaran bir açıklamadır]" demiştir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن [بيانٍ، عن] الشعبيِّ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, [Beyân'dan, o da] eş-Şa'bî'den benzerini haber verdi .
وأما قولُه جلَّ ثناؤه: {وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ}. فإنه يعنى بالهُدَى: الدلالةَ على سبيلِ الحقِّ ومنهجِ الدينِ، وبالموعظةِ: التذكرة للصوابِ والرشادِ.
Yüce [Allah'ın]: {وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir hidayet ve bir öğüttür” kavline gelince; O, hidayet ile hak yola ve dinin yöntemine kılavuzluk etmeyi; öğüt ile de doğruya ve hakka yönelmeyi hatırlatmayı kastetmektedir.
كما حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ والمُثنى، قالا: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن بيانٍ، عن الشَّعْبيِّ: {وَهُدًى}. قال: مِن الضلالةِ، {وَمَوْعِظَةٌ}: مِن الجَهْلِ.
Nitekim bize Ahmed b. Hâzim ve el-Müsenna anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Beyân'dan, o da eş-Şa'bî'den nakletti: {وَهُدًى} “bir hidayettir”; [eş-Şa'bî]: "Sapıklıktan [kurtaran bir hidayettir]", {وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir öğüttür”; "cahillikten [kurtaran bir öğüttür]" demiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن بيانٍ، عن الشَّعْبيِّ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Beyân'dan, o da eş-Şa'bî'den benzerini haber verdi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ قال: ثنا سلمةُ عن ابن إسحاقَ: [{وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ}: أي نورٌ وآدابٌ، فأما قولُه: {لِلْمُتَّقِينَ}. فإنه يعنى: لمن اتقى الله ﷿ بطاعتِه واجتنابِ محارِمه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: [{وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir hidayet ve bir öğüttür”; yani bir nur ve edeplerdir. {لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için” kavline gelince; O, O'na itaat edip haramlarından kaçınarak Allah azze ve celle'den sakınan kimseleri kastetmektedir.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ] : {لِلْمُتَّقِينَ}. أي: لمن أطاعنى، وعَرَف أمْرِى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti] : {لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için”; yani bana itaat eden ve emrimi bilen kimseler için .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız üstün olan sizsiniz” sözünün tevili hakkında.
وهذا مِن اللهِ تعالى ذِكْرُهِ تَعْزِيةٌ لأصحابِ رسولِه ﷺ على ما أصابهم مِن الجِراحِ والقَتْلِ بأُحُدٍ. قال: ولا تَهنوا ولا تَحْزنوا يا أصحابِ محمدٍ، يعني: ولا تَضْعُفوا بالذي نالكم مِن عَدوكِّم بأُحُدٍ مِن القتلِ والقُروحِ، عن جهادِ عَدوِّكم وحَرْبهم، مِن قولِ القائلِ: وهَنَ فلانٌ في هذا الأمرِ. فهو يَهِنُ وَهْنًا. {وَلَا تَحْزَنُوا}: ولا تَأْسَوا فتَجْزَعوا على ما أصابكم مِن المُصيبةِ يومئذ، فإنكم أنتم الأَعْلُون، يعنى: الظَّاهرون عليهم، ولكم العُقْبَى في الظَّفَرِ والنُّصْرَةِ عليهم. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: إن كنتم مُصَدِّقِى نبيِّى محمدٍ فيما يعدُكم وفيما يُنْبِئُكم
Bu, zikri yüce olan Allah’tan, Uhud’da uğradıkları yaralanma ve ölüm sebebiyle Rasûlü’nün sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına bir tesellidir. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Ey Muhammed'in ashabı, gevşemeyin ve hüzünlenmeyin; yani Uhud’da düşmanınızdan başınıza gelen ölüm ve yaralanmalardan dolayı düşmanınızla cihat etmekten ve onlarla savaşmaktan zaaf göstermeyin. Bu, bir kimsenin söylediği: 'Falan kimse bu işte zaaf gösterdi' (وهَنَ فلانٌ في هذا الأمرِ) sözünden gelir ki muzarisi ve masdarı 'yehinu vehnen' (فهو يَهِنُ وَهْنًا) şeklindedir. {وَلَا تَحْزَنُوا} “ve hüzünlenmeyin”; yani o gün başınıza gelen musibetten ötürü kederlenip feryat etmeyin; zira üstün olanlar sizlersiniz; yani onlara galip gelecek olan sizsiniz, nihai zafer ve yardım sizin lehinizedir. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer gerçekten inanıyorsanız”; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Şayet Peygamberim Muhammed’i size vadettiği ve bildirdiği konularda tasdik ediyorsanız
مِن الخَبَرَ عما يَئُولُ إليه أمرُكم وأمْرُهم.
sizin durumunuzun ve onların durumunun varacağı akıbete dair verdiği haberlerde [onu tasdik ediyorsanız].
كما حدَّثنا المُثَنى، قال: ثنا سُوَيدُ بنُ نَصْرٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن يونسُ، عن الزهريِّ، قال: كَثُرَ في أصحابِ محمدٍ ﷺ القتلُ والجراحُ، حتى خَلَص إلى كلِّ امرئ منهم البَأْسُ ، فأنْزَل اللهُ ﷿ القرآن، فآسَى فيه المؤمنين بأحسنِ ما آسَي به قومًا مِن المسلمين كانوا قبلَهم مِن الأممِ الماضيةِ، فقال: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}، إلى قولِه: {لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} .
Nitekim bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Yûnus'tan, o da ez-Zührî'den nakletti; ez-Zührî şöyle demiştir: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabında ölüm ve yaralar çoğaldı, öyle ki onlardan her bir kişiye şiddetli sıkıntı ulaştı . Bunun üzerine Allah azze ve celle Kur'an'ı indirdi ve onda geçmiş ümmetlerden kendilerinden önceki Müslüman bir topluluğu teselli ettiği en güzel şekilde müminleri teselli etti de: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız üstün olan sizsiniz” ayetinden {لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} “üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar yatacakları (ölecekleri) yerlere mutlaka çıkıp giderlerdi” kavline kadar olan kısmı buyurdu .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}: يُعزِّى أصحابِ محمدٍ ﷺ كما تَسْمعون، ويَحُثُّهم على قتالِ عَدوِّهم، ويَنْهاهم عن العجزِ والوَهْنِ في طلبِ عَدوِّهم في سبيلِ اللهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız üstün olan sizsiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: İşittiğiniz gibi Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını teselli etmekte, onları düşmanlarıyla savaşmaya teşvik etmekte ve Allah yolunda düşmanlarını takip etme hususunda acizlikten ve gevşeklikten menetmektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عبادٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. قال: يَأْمرُ محمدًا؛ يقولُ: ولا تهنوا أَن تَمْضُوا في سبيلِ اللَّهِ.
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, el-Hasan'dan nakletti; o, {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız üstün olan sizsiniz” ayeti hakkında: "Muhammed'e emretmektedir; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah yolunda ilerlemekten geri durup gevşemeyin " demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ: عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَلَا تَهِنُوا}: ولا تَضْعُفوا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, Allah Azze ve Celle'nin: {وَلَا تَهِنُوا} “Gevşemeyin” kavli hakkında: "Zaaf göstermeyin" demiştir.
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَلَا تَهِنُوا}. يقولُ: ولا تَضْعُفوا .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {وَلَا تَهِنُوا} “Gevşemeyin” kavli hakkında: "Zaaf göstermeyin, [demektedir]" demiştir .
حدَّثني القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {وَلَا تَهِنُوا}. قال ابن جُرَيجٍ: ولا تَضْعُفوا في أمرِ عَدوِّكم، {وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}. قال: انْهَزَم أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ في الشُّعْبِ، فقالوا: ما فعَل فلانٌ؟ ما فعَل فلانٌ؟ فنَعَى بعضُهم بعضًا، وتَحدَّثوا أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قد قُتِلَ، فكانوا في همٍّ وحَزَنٍ، فبينما هم كذلك، إذ علا خالدُ بنُ الوليدِ الجبلَ بخَيلِ المشركين فوقَهم، وهم في أسفلِ الشِّعْبِ، فلما رَأَوُا النبيَّ ﷺ فَرِحوا، وقال النبيُّ ﷺ: "اللَّهُمَّ لا قوةَ لنا إلا بك، وليس يَعْبُدُك بهذه البَلْدةِ غيرُ هؤلاءِ النَّفَرِ".
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلَا تَهِنُوا} “Gevşemeyin”. İbn Cüreyc dedi ki: Düşmanınız konusunda zaaf göstermeyin. {وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve hüzünlenmeyin; üstün olan sizsiniz”. Dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı vadide/geçitte bozguna uğradı; "Filanca ne yaptı? Filanca ne yaptı?" dediler ve birbirlerinin ölüm haberini verdiler. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldüğünü konuştular ve büyük bir keder ve hüzün içinde kaldılar. Onlar bu haldeyken Hâlid b. Velîd, müşriklerin süvarileriyle onların yukarısındaki dağa çıktı; onlar ise geçidin aşağısındaydılar. Nebi'yi sallallâhu aleyhi ve sellem görünce sevindiler. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ım! Bizim senin sayenden başka hiçbir gücümüz yoktur ve bu beldede şu topluluktan başka sana ibadet eden de yoktur ."
قال: وثاب نَفَرٌ مِن المسلمين رُماةٌ، فصَعِدوا، فرَمَوْا خيلَ المشركين حتى هَزَمهم اللهُ، وعلا المسلمون الجَبَل ، فذلك قولُه: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} .
Dedi ki: Müslümanlardan okçu bir grup toparlandı, yukarı tırmandılar ve Allah onları hezimete uğratıncaya kadar müşriklerin süvarilerine ok attılar; Müslümanlar dağın üstüne çıktılar . İşte Allah'ın: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer gerçekten inanıyorsanız üstün olan sizsiniz” sözü budur.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَا تَهِنُوا}. أي: لا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَلَا تَهِنُوا} “Gevşemeyin”; yani
تَضْعُفوا، {وَلَا تَحْزَنُوا}: ولا تَأْسَوا على ما أصابكم {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}. أي: لكم تَكُونُ العاقبة والظُّهورُ {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}: إن كنتم صَدَّقْتُم نبيِّي بما جاءكم به عنِّي .
zaaf göstermeyin. {وَلَا تَحْزَنُوا} “ve hüzünlenmeyin”: Başınıza gelenlere üzülüp kederlenmeyin . {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “üstün olan sizsiniz”; yani akıbet ve galibiyet sizin olacaktır. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer inanıyorsanız”: Benden size getirdiği hususlarda nebimi tasdik ettiyseniz .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عَمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنَ عباسٍ، قال: أقْبل خالدُ بنُ الوليدِ يُريدُ أن يَعْلُوَ عليهم الجبلَ، فقال النبيُّ ﷺ: "اللَّهُمَّ لا يَعْلُونَ علينا". فأنْزَل اللهُ ﷿ {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs şöyle demiştir: Hâlid b. Velîd, dağda onların üzerine çıkmak isteyerek yöneldi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ım, bizim üzerimize çıkmasınlar!" dedi. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız üstün olan sizsiniz” ayetini indirdi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” sözünün tevili hakkında.
اختلف القَرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقَرأَتْه عامةُ قَرأَةِ أهلِ الحجازِ والمدينةِ والبصرةِ: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} ، كلاهما بفَتْحِ "القاف"؛ بمعنى: إن يَمْسَسْكُم القتْلُ والجراحُ يا معشرَ أصحابِ محمدٍ، فقد مَسَّ القومَ مِن أعدائكم مِن المشركين قَرْحٌ - قتلٌ وجراحٌ - مثلُه.
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz, Medine ve Basra ehlinin kurrâsının geneli bunu: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” şeklinde, her ikisinde de "kaf" harfinin fethasıyla okumuşlardır; bunun anlamı şudur: Ey Muhammed'in ashabı topluluğu, eğer size ölüm ve yaralanma dokunmuşsa, müşriklerden olan düşmanlarınızdan o topluluğa da benzeri bir yara -ölüm ve yaralanma- dokunmuştur.
وقرَأ ذلك عامةُ قَرأَةِ الكوفةِ: (إن تمسَسْكُمْ قُرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قُرْحٌ مثْلُهُ) . [بضمِّ القافِ فيهما جميعًا، بمعنى: إن يمسَسْكم ألمُ الجراحِ فقد مسَّ القومَ منكم مثلُه] .
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu: (إن تمسَسْكُمْ قُرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قُرْحٌ مثْلُهُ) [şeklinde, her ikisinde de kaf harfinin zammesiyle; "Eğer size yara acısı dokunmuşsa, sizden o topluluğa da benzeri dokunmuştur" anlamında okumuşlardır] .
وأَوْلَى القِراءتين بالصواب قراءة مِن قرَأ: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}. بفتح "القافِ" في الحرفين؛ لإجماعِ أهلِ التأويلِ على أن معناه القتلُ والجِراحُ، فذلك يَدُلُّ على أن القراءةَ هي "الفتحُ". وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يَزْعُمُ أَن القَرْحَ والقُرْحَ لغتان بمعنًى واحدٍ، والمعروفُ عندَ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ [ما قلنا] .
İki kıraatten doğruya en uygun olanı; {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” [ayetini] her iki kelimede de “kaf” harfinin fethasıyla okuyanın kıraatidir. Zira tevil ehli (müfessirler), bunun anlamının ölüm ve yaralar olduğu hususunda icmâ etmiştir; bu durum da kıraatin “fetha” olduğuna delalet etmektedir. Arap dili âlimlerinden bazıları, karch (قَرْح) ile kurch'un (قُرْح) aynı anlamda iki ayrı lehçe olduğunu iddia etmiştir; ancak Arap kelamını bilen ilim ehli nezdinde maruf olan, [bizim söylediğimizdir].
ذِكْرُ مَن قال: إن القَرْحَ الجرِاحُ والقتلُ.
Karch'ın (القَرْح) yaralar ve ölüm olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}. قال: جراحٌ وقتلٌ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” ayeti hakkında: "Yaralar ve ölümdür" demiştir.
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}. قال: إِن يُقْتَلْ منكم يومَ أحدٍ، فقد قَتَلتم منهم يومَ بدرٍ .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan nakletti; o, {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” ayeti hakkında: "Uhud günü sizden kimseler öldürüldüyse , Bedir günü siz de onlardan kimseleri öldürdünüz " demiştir.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}: والقَرْحُ: الجرِاحةُ، وذاكم يومَ أُحدٍ، فَشَا في أصحابِ نبيِّ ﷺ يومَئذٍ القتلُ والجراحةُ، فأخبرَهم اللهُ ﷿ أن القومَ قد
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” ayeti hakkında şöyle demiştir: Karh (قَرْح), yaralanmadır. Bu [durum] Uhud günüdür; o gün Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında öldürülme ve yaralanma yayılmıştı. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah onlara, o topluluğa da...
أصابهم مِن ذلك مِثْلُ الذي أصابكم، [من أعدائكم] عُقُوبةً .
ceza olarak bundan, size [düşmanlarınızdan] isabet edenin benzerinin isabet ettiğini haber verdi .
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}. قال: ذلك يومَ أُحُدٍ، فَشا في المسلمين [القَرْحُ، والقَرْحُ] الجِراحُ، وفَشا فيهم القتلُ، فذلك قولُه: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}. يقولُ: إن كان أصابكم قَرْحٌ فقد أصاب عَدُوِّكم مثله، يُعَزِّي أصحابِ محمدٍ ﷺ، ويَحُثُّهم على القتالِ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu Uhud günüdür; Müslümanlar arasında [karch yayıldı, karch ise] yaralardır ve aralarında ölüm yayıldı. İşte Allah'ın: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” sözü budur. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Eğer size bir yara isabet ettiyse, düşmanınıza da benzeri isabet etmiştir; [böylece] Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını teselli etmekte ve onları savaşa teşvik etmektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}: والقَرْحُ هي الجرِاحاتُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur”; karch (القَرْح) ise yaralardır .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} أي: جِراحٌ {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ}، أي جِراحٌ مِثلُها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa”, yani yaralar; {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur”, yani benzer yaralar .
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا حفص بن عمر، قال: ثنا الحَكَمُ بْنُ أبانٍ، عن عِكْرمَة، عن ابنَ عباسٍ، قال: نام المسلمون وبهم الكُلُومُ، يعني يومَ أُحُدٍ، قال عِكرمةُ: وفيهم أنزلت: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}، وفيهم أُنْزِلَت: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} [النساء: ١٠٤].
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Müslümanlar yaralı hâlde uyudular -yani Uhud günü-. İkrime dedi ki: Onlar hakkında: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri Biz insanlar arasında döndürür dururuz” ayeti indirildi. Yine onlar hakkında: {إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah’tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz” [en-Nisâ: 104] ayeti indirildi.
وأما تأويل قوله: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ}. فإنه: إن يُصبْكم.
O'nun: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ} “Eğer size dokunmuşsa” kavlinin teviline gelince; bu: "Eğer size isabet etmişse" demektir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنَ عباسٍ: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ}: إن يُصِبْكم .
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنْ يَمْسَسْكُمْ} “Eğer size dokunmuşsa”; eğer size isabet etmişse [demektir] .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}.
Allah azze ve celle'nin: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz” sözünün tevili hakkında.
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا}؛ أَيامُ بدرٍ وأُحُدٍ. ويعنى بقولِه: {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}: نجعلُها دُوَلًا بين الناسِ مُصَرَّفةً. ويعنى بالناسِ: المسلمين والمشركين، وذلك أن الله ﷿ أدالَ المسلمين مِن المشركين ببَدْرٍ فقَتَلوا منهم سبعين وأسَرُوا سبعين، وأدال المشركين مِن المسلمين بأُحُدٍ فقَتَلوا منهم سبعين سِوَى مَن جَرَحوا منهم. يُقالُ منه: أدال اللهُ فلانًا مِن فلانٍ، فهو يُدِيلُه منه إدالَةً : إذا ظفر به فانْتَصَر منه مما كان نال منه المُدَالُ منه.
Şânı yüce olan [Allah], {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا} “O günleri biz döndürür dururuz” sözüyle Bedir ve Uhud günlerini kastetmektedir. {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “Onları insanlar arasında döndürür dururuz” sözüyle ise, onları insanlar arasında evirip çevirerek elden ele dolaşan nöbetler kılacağını kastetmektedir. "İnsanlar" ile de Müslümanları ve müşrikleri kastetmektedir. Şöyle ki; Allah azze ve celle Bedir'de Müslümanlara müşriklere karşı zafer nasip etmiş , onlar da müşriklerden yetmiş kişiyi öldürüp yetmiş kişiyi esir almışlardı. Uhud'da ise müşriklere Müslümanlara karşı galibiyet vermiş , onlar da yaraladıkları müstesna Müslümanlardan yetmiş kişiyi öldürmüşlerdi. Bu anlamda: "Allah falancaya filancaya karşı zafer/devlet verdi" (أدال الله فلانا من فلان) denir; [yani] ona üstün gelip, aleyhine zafer verilen kimsenin daha önce kendisinden elde ettiği şeyin intikamını aldığında, "ona karşı üstünlük/galibiyet kazandırır" (يُدِيلُه منه إدالَةً) denilir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [âlimler] de söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ سَنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسنِ: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}. قال: جعل الله الأيامَ دُولًا، أدالَ الكفار يومَ أُحَدٍ مِن أصحابِ محمدٍ ﷺ .
Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan [şöyle nakletti]: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz”. Dedi ki: Allah günleri nöbetleşe kılmıştır; Uhud gününde kâfirlere Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına karşı galibiyet vermiştir .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}: إنه واللهِ لولا الدُّوَلُ ما أُوذِى المؤمنون، ولكن قد يُدَالُ للكافرِ مِن المؤمِنِ، ويُبْتَلَى المؤمنُ بالكافِرِ؛ ليعلم الله ﷿ مَن يُطِيعُه ممن يَعْصِيه، ويَعْلَمَ الصادق مِن الكاذبِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz”. [Katâde] dedi ki: Vallahi eğer bu nöbetleşe durumlar olmasaydı müminlere eziyet edilmezdi . Fakat Allah azze ve celle kendisine itaat edeni isyan edenden, doğru sözlüyü yalancıdan bilsin (ayırt etsin) diye bazen kâfire mümine karşı galibiyet verilir ve mümin kâfirle imtihan edilir .
حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قوله: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا}: فأظْهَر اللهُ ﷿ نبيَّه ﷺ وأصحابَه على المشركين يومَ بدرٍ، وأَظهر عليهم عدوِّهم يومَ أُحدٍ، وقد يُدالُ الكافرُ مِن المؤمنِ، ويُبتلى المؤمنُ بالكافِرِ؛ ليعلَمَ اللَّهُ مَن يُطِيعُه ممن يَعْصِيه، ويَعْلَمَ الصادقَ مِن الكاذبِ، وأما مِن ابْتُليَ منهم - مِن المسلمين - يومَ أُحُدٍ، فكان عُقوبةً بمعصيتِهم رسولَ اللهِ ﷺ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti; onun {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا} “O günleri biz [insanlar arasında] döndürür dururuz” ayeti hakkında [şöyle dediğini aktardı]: Allah azze ve celle, Bedir gününde Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını müşriklere karşı galip kıldı; Uhud gününde ise düşmanlarını onlara üstün kıldı. Bazen kâfire mümine karşı galibiyet verilebilir ve Allah kendisine itaat edeni isyan edenden, doğru sözlüyü de yalancıdan bilsin (ayırt etsin) diye mümin kâfirle imtihan edilir. Uhud gününde onlardan -Müslümanlardan- imtihana uğrayanlara gelince; bu, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isyan etmelerinin bir cezası idi.