Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 36. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}: يومًا لكم ويومًا عليكم .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz”; bir gün sizin lehinize, bir gün aleyhinizedir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجاج، قال: قال ابن جُريجٍ: قال ابنَ عباسٍ: {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}. قال: أدال المشركين على النبيِّ ﷺ يومَ أُحُدٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “Onları insanlar arasında döndürür dururuz” ayeti hakkında şöyle dedi: Uhud gününde müşriklere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı galibiyet verdi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه،، عن ابنَ عباسٍ قولَه: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}: فإنه كان يومُ أُحُدٍ بيومِ بدرٍ؛ قُتِل المؤمنون يومَ أُحُدٍ، اتَّخَذَ اللَّهُ منهم شهداءَ، وغَلَب رسولُ اللهِ ﷺ يومَ بدرٍ المشركين، فجعَل له الدولةَ عليهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz” sözü hakkında şunu nakletti: Uhud günü Bedir gününe karşılık idi; Uhud gününde müminler öldürüldü ve Allah onlardan şehitler edindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise Bedir gününde müşriklere galip geldi ve [Allah] onlara karşı zaferi ona verdi .

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عِكرمةَ، عن ابنَ عباسٍ، قال: لما كان قِتالُ أُحُدٍ، وأصاب المسلمين ما أصاب، صعِد النبيُّ ﷺ الجبل، فجاء أبو سفيانَ، فقال: يا محمدُ يا محمدُ، ألا تَخْرج؟ ألا تَخْرج؟ الحربُ سجالٌ، يومٌ لنا ويومٌ لكم. فقال رسول الله ﷺ لأصحابه: "أَجِيبُوه". فقالوا: لاسواءَ لاسواءَ، قَتْلانا في الجنةِ وقتلاكم في النارِ. فقال أبو سفيانَ: لنا عُزَّى ولا عُزَّى لكم. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "قولوا: اللهُ مولانا ولا مَوْلَى لكم". فقال أبو سفيانَ: اعْلُ هُبَلُ اعْلُ هُبل. فقال رسولُ

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Uhud Savaşı gerçekleşip Müslümanların başına gelenler geldiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dağa çıktı. Bunun üzerine Ebû Süfyân gelip şöyle dedi: "Ey Muhammed! Ey Muhammed! Çıkmıyor musun? Çıkmıyor musun? Savaş nöbetleşedir; bir gün bizim, bir gün sizindir!" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Ona cevap verin» buyurdu. Onlar da: "Eşit değiliz, eşit değiliz! Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise cehennemdedir!" dediler. Ebû Süfyân: "Bizim Uzzâ'mız var, sizin ise Uzzâ'nız yok!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah bizim Mevlâmızdır, sizin ise bir mevlânız yoktur, deyin» buyurdu. Ebû Süfyân: "Yücel ey Hübel! Yücel ey Hübel!" dedi. Resûlullah

الله ﷺ: "قولوا: اللَّهُ أَعْلَى وأَجَلُّ". فقال أبو سفيانَ: موعدكم وموعدُنا بدرٌ الصُّغْرَى. قال عِكرمةُ: وفيهم أُنْزِلَتْ: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} .

sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah en yücedir ve en uludur deyin" buyurdu. Ebû Süfyân: Buluşma yerimiz ve yeriniz Küçük Bedir'dir, dedi. İkrime dedi ki: Onlar hakkında: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz” ayeti indirildi .

حدَّثني المُثنى: قال: ثنا سويدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبَرنا ابن المبارك. عن ابن جريجٍ، عن ابنَ عباسٍ في قولِه: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}: فإنه أدال على النبيِّ ﷺ يومَ أُحُدٍ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz” sözü hakkında bildirdi: [İbn Abbâs] dedi ki: Uhud gününde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı [müşriklere] galibiyet verdi .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}: أي نُصرِّفُها للناسِ للبلاءِ والتَّمحيص .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz”, yani imtihan ve arındırma için onları insanlar arasında evirip çeviririz.

حدَّثني إبراهيمُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: أخبَرنا عبدُ اللَّهِ بنُ عبدِ الوهَّابِ الحَجَبيُّ، قال: ثنا حماد بن زَيْدٍ، عن ابن عَوْنٍ ، عن محمدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}. قال: يعنى الأُمراءَ.

Bana İbrâhim b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Abdilvehhâb el-Hacebî bildirdi, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, İbn Avn'dan , o da Muhammed'den Allah'ın: {وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz” sözü hakkında nakletti. O: "Emirleri (yöneticileri) kastetmektedir" dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)}.

O'nun: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)} “Bu da Allah'ın iman edenleri bilmesi (ortaya çıkarması), sizden şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez” kavlinin tevili hakkında.

يعنى بذلك تعالى ذِكْرُه: وليعلم اللهُ الذين آمنوا ويتخِذَ منكم شُهداءَ، {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ}.

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın) ve sizden şehitler edinsin diye {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} “onları insanlar arasında döndürür dururuz”.

ولو لم يَكُن في الكلامِ واوٌ لكان قولُه: {وَلِيَعْلَمَ} مُتَّصِلًا بما قبلَه، وكان: وتلك الأيامُ نُداوِلُها بينَ الناسِ ليَعْلَمَ اللهُ الذين آمنوا. ولكن لمَّا دَخَلت الواوُ فيه،

Şayet kelâmda 'vâv' harfi bulunmasaydı, O'nun: {وَلِيَعْلَمَ} “ve bilmesi için” kavli kendisinden öncesine bitişik olurdu ve [ifade]: 'Allah iman edenleri bilsin diye o günleri insanlar arasında döndürür dururuz' şeklinde olurdu. Fakat 'vâv' harfi buna dahil olunca,

آذَنَتْ بأن الكلامَ غيرُ مُتَّصِلٍ بما قبلَها، وأن بعدَها خبرًا مطلوبًا، اللامُ التي في قولِه: {وَلِيَعْلَمَ}. به متعلِّقةٌ.

bu sözün kendisinden öncesine bitişik olmadığını ve sonrasında aranan bir haberin bulunduğunu, O'nun: {وَلِيَعْلَمَ} “ve bilmesi için” sözündeki lâm harfinin de ona bağlı olduğunu bildirmiştir.

فإن قال قائلٌ: وكيف قِيلَ: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}. [و {الَّذِينَ آمَنُوا}] مَعرِفةٌ، وأنت لا تستجيزُ في الكلامِ: "قد سَأَلتُ فعَلِمتُ عبدَ اللهِ"، وأنت تريدُ: عَلِمتُ شَخْصَه، إلا أن تُرِيدَ: عَلمِتُ صِفَتَه وما هو.

Eğer birisi: "{الَّذِينَ آمَنُوا} [ve {الَّذِينَ آمَنُوا}] ifadesi mârife (belirli) olduğu halde nasıl: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah iman edenleri bilsin diye” denilmiştir? Oysa sen Arap kelamında -şahsının vasfını ve ne olduğunu kastetmediğin sürece- bizzat şahsını bilmeyi kastederek: 'Sordum ve Abdullah'ı bildim' demeyi caiz görmezsin ?" derse,

قيل: إن ذلك إنما جاز مع "الذين"؛ لأن في "الذين" تأويلَ "مَن" و"أي"، وكذلك جائزٌ مِثْلُه في "الألفِ واللامِ"، كما قال تعالى ذِكُرُه: {فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} [العنكبوت: ٣]؛ لأن في "الألفِ واللامِ" مِن تأويلِ "أي"، و "مَن" مثلَ الذي في "الذي". ولو جُعِلَ مع الاسمِ المعرفةِ اسمٌ فيه دلالةٌ على "أي"، جاز كما يُقالُ: سَأَلْتُ لأعلمَ عبدَ اللهِ مِن عمرٍو. ويُرادُ بذلك: لأعرِفَ هذا من هذا .

Şöyle denir: Bu ancak "ellezîne" (الذين) ile caiz olmuştur; çünkü "ellezîne" lafzında "men" (مَن) ve "eyyü" (أيّ) anlamı vardır. Aynı şekilde bunun bir benzeri "elif-lâm"da da caizdir; nitekim zikri yüce olan [Allah]: {فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} “Allah elbette doğru olanları bilecektir ve elbette yalancıları da bilecektir” [el-Ankebût: 3] buyurmuştur. Zira "elif-lâm"da da "ellezî"de olduğu gibi "eyyü" ve "men" anlamı bulunmaktadır. Eğer mârife (belirli) bir ismin yanına "eyyü"ye delalet eden bir isim getirilirse, bu da caiz olur; nitekim: "Abdullah'ı Amr'dan [ayırt edip] bileyim diye sordum" denilir ve bununla: "Bunu bundan ayırt edip tanıyayım" manası kastedilir.

فتأويلُ الكلامِ: وليَعلمَ اللهُ الذين آمنوا منكم، أيها القومُ، مِن الذين نافَقوا منكم، نُداوِلُ بينَ الناسِ. فاسْتَغْنى بقولِه: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} من ذكرِ قولِه: "مِنَ الَّذينَ نافَقُوا"؛ لدلالِة الكلامِ عليه؛ إذ كان في قولِه: {الَّذِينَ آمَنُوا} تأويلُ "أي" على ما وَصَفْنا. فكأنه قيل: وليَعلمَ اللهُ أيُّكم المؤمنُ، كما قال جل ثناؤُه: {لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى} [الكهف: ١٢]. غيرَ أن "الألفَ واللامَ" و"الذي" و "مَن"، إذا وُضِعَتْ مع العَلَمِ مَوْضِعَ "أي" نُصِبَت بوقوعِ العلمِ

Sözün tevili şudur: Ey topluluk! [Günleri] insanlar arasında döndürüp duruyoruz ki, Allah sizden iman edenleri, sizden münafıklık edenlerden [ayırt edip] bilsin. [Cümlenin akışı] sözün buna delalet etmesi sebebiyle, O {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah iman edenleri bilsin diye” buyurarak 'münafıklık edenlerden' sözünü zikretmekten müstağni kalmıştır (bunu ayrıca anmaya gerek görmemiştir); zira nitelediğimiz üzere {الَّذِينَ آمَنُوا} sözünde 'eyyü' (hangi) anlamı vardır. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى} “İki zümreden hangisinin daha iyi hesap ettiğini bilelim diye” [el-Kehf: 12] buyurduğu gibi, sanki: 'Allah hanginizin mümin olduğunu bilsin diye' denilmiş gibidir. Şu kadar var ki 'elif-lâm', 'ellezî' ve 'men', alem (özel isim) ile birlikte 'eyyü' yerine konulduğunda, 'bilme' fiilinin [üzerine] vaki olması sebebiyle mensup kılınır,

عليه، كما قيل: {وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} [العنكبوت: ٣]. فأما "أي" فإنها تُرفعُ .

{وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} “ve elbette yalancıları da bilecektir” [el-Ankebût: 3] denilmiştir. "Eyyü" lafzına gelince, o merfû kılınır .

وأما قولُه: {وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ}. فإنه يعنى: وليعلمَ اللهُ الذين آمنوا، وليَتَّخِذَ منكم شُهداءَ، أي: ليُكْرِمَ منكم بالشهادةِ مَن أراد أن يُكْرِمَه بها. و"الشهداءُ": جمعُ شَهيدٍ.

O'nun: {وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “ve sizden şehitler edinsin” sözüne gelince; bu: "Allah iman edenleri bilsin ve sizden şehitler edinsin", yani sizden şehadetle şereflendirmek istediği kimseyi onunla şereflendirsin demektir. "Şühedâ" (الشهداء) kelimesi, "şehîd"in (şehidin) çoğuludur.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} أي: ليُميِّزَ بينَ المؤمنين والمنافقين، وليُكْرِمَ مَن أكرَم مِن أهلِ الإيمانِ بالشهادةِ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah iman edenleri bilsin diye”; yani müminlerle münafıkları birbirinden ayırt etmek ve iman ehlinden şereflendirdiğini şehadetle şereflendirmek için .

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا سُويدُ بنُ نَصْرٍ، قال: أخبرَنا ابن المباركِ قِراءةً على ابن جُريجٍ، في قولِه: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ}. قال: فإن المسلمين كانوا يسألون رَبَّهم: ربَّنا أرِنا يومًا كيومِ بدرٍ، تُقاتِلُ فيه المشركين، ونُبْلِيك فيه خيرًا، ونَلْتَمِسُ فيه الشهادةَ، فَلَقُوا المشركين يومَ أُحُدٍ، فاتَّخَذ منهم شهداءَ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: İbnü'l-Mübârek'in İbn Cüreyc'e okuduğu rivayetle bize O'nun: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “Allah'ın iman edenleri bilmesi ve sizden şehitler edinmesi için” sözü hakkında şunu bildirdi: Müslümanlar Rablerinden şöyle niyaz ediyorlardı: 'Rabbimiz, bize müşriklerle savaşacağımız, içinde güzel bir imtihan vereceğimiz ve şehadeti arzulayacağımız Bedir günü gibi bir gün göster!' Böylece Uhud gününde müşriklerle karşılaştılar ve [Allah] onlardan şehitler edindi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ}: فكرَّم اللهُ أولياءَه بالشهادةِ بأيدى عَدوِّهم، ثم تَصِيرُ حواصلُ الأمورِ وعواقبُها لأهلِ طاعةِ اللهِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “Allah iman edenleri bilsin ve sizden şehitler edinsin diye” âyeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah dostlarını, düşmanlarının eliyle şehitlik mertebesine erdirerek şereflendirmiştir; nihayetinde ise işlerin neticeleri ve akıbeti Allah'a itaat edenlerin olacaktır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجُ، عن ابن جُرَيجٍ: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ}. قال: قال ابن عباسٍ: كانوا يَسْألون الشهادةَ، فَلَقُوا المشركين يومَ أُحُدٍ، فاتَّخذَ منهم شُهداءَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “Allah'ın iman edenleri bilmesi ve sizden şehitler edinmesi için”. Dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Şehadet istiyorlardı, Uhud günü müşriklerle karşılaştılar ve [Allah] onlardan şehitler edindi .

حدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفَرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال : أخبرَنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ}: كان المسلمون يَسْأَلُون ربَّهم أن يُرِيَهم يومًا كيومِ بدرٍ، يُبْلُون فيه خيرًا، ويُرْزَقون فيه الشهادةَ، ويُرْزَقون الجنةَ والحياةَ والرِّزْقَ، [فَلَقَوا المشركين] يومَ أُحُدٍ، فاتَّخذ اللهُ منهم شهداءَ، وهم الذين ذكَرهم اللهُ ﷿ فقال: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ} الآية [البقرة: ١٥٤].

Hüseyin b. el-Ferec'den bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki : Bize Ubeyd b. Süleyman bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “Allah'ın iman edenleri bilmesi ve sizden şehitler edinmesi için” sözü hakkında şöyle derken işittim: Müslümanlar Rablerinden kendilerine Bedir günü gibi güzel bir imtihan verecekleri, şehadetle rızıklandırılacakları, cennet, hayat ve rızık ile mükâfatlandırılacakları bir gün göstermesini diliyorlardı. Uhud günü [müşriklerle karşılaştılar] ve Allah onlardan şehitler edindi. Bunlar, Allah azze ve celle'nin haklarında zikredip şöyle buyurduğu kimselerdir: {وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ} “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin” ayeti [el-Bakara: 154].

وأما قولُه: {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}. فإنه يعنى به: الذين ظَلَموا أنفسَهم بمعصيتِهم ربَّهم.

O'nun: {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri sevmez” sözüne gelince; O bununla, Rablerine isyan etmek suretiyle kendilerine zulmedenleri kastetmektedir.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}: أي: المنافقين الذين يُظْهِرون بألسنتِهم الطاعةَ، وقلوبُهم مُصِرةٌ على المعصيةِ.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri sevmez”; yani dilleriyle itaati açığa vuran, kalpleri ise isyanda ısrarcı olan münafıkları [kastetmektedir].

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١)}.

O'nun: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١)} “Bir de Allah'ın iman edenleri arındırması ve kâfirleri mahvetmesi içindir” kavlinin tevili hakkında.

يعنى تعالى ذِكْرُه بقولِه: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}: ولِيَخْتَبِرَ اللهُ الذين صَدَّقوا الله ورسولَه، فيَبتليَهم بإدالةِ المشركين منهم، حتى يَتَبَيَّنَ المؤمنَ منهم المخلصَ الصحيحَ الإيمانِ مِن المنافقِ.

Zikri yüce olan [Allah], {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah ve Resûlü'nü tasdik edenleri imtihan etmesi, içlerinden ihlaslı ve imanı sahih olan mümini münafıktan ayırt edinceye kadar müşriklere onlara karşı üstünlük/galibiyet vererek onları sınaması içindir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: ليَبْتَلِيَ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için” sözü hakkında nakletti. O: "İmtihan etmesi için " dedi.

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: ليُمَحِّصَ اللهُ المؤمنَ حتى يُصَدِّقَ .

Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için” sözü hakkında nakletti. O: "Allah mümini tasdik edinceye kadar arındırsın diye " dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: يَبتلىَ المؤمنين .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için”. [Es-Süddî] şöyle diyor: Müminleri imtihan etmesi [içindir] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Şöyle dedi:

ابن عباسٍ: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: يَبْتَلِيَهم .

İbn Abbâs: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için” ayeti hakkında: "Onları imtihan etmesi içindir " dedi.

حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ}: فكان تَمْحِيصًا للمؤمنين، ومَحْقًا للكافرين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “Bir de Allah'ın iman edenleri arındırması ve kâfirleri mahvetmesi içindir”. [Katâde] dedi ki: Bu, müminler için bir arınma, kâfirler için ise bir helak/yok oluş oldu .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}: أي: يَخْتَبِرُ الذين آمنوا حتى يُخَلِّصَهم بالبلاءِ الذي نزَل بهم، وكيف صَبْرُهم ويَقِينُهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ın iman edenleri arındırması için”; yani başlarına gelen bela ile sabırlarının ve yakînlerinin nasıl olduğunu ortaya çıkarmak ve onları [günahlardan] arındırmak için iman edenleri imtihan etmesi [içindir] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ}. قال: يَمْحَقُ مَن مُحِق في الدنيا، وكان بَقِيةُ مَن يَمْحَقُ في الآخرةِ في النارِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “Bir de Allah'ın iman edenleri arındırması ve kâfirleri mahvetmesi içindir” sözü hakkında şöyle dedi: Dünyada mahvedilenleri mahveder; mahvedeceği diğer kısımları ise ahirette cehennemde olur.

وأما قولُه: (وَيَمْحَقَ الْكَفِرِينَ)، فإنه يعنى به: أنه يَنْقُصُهم ويُفْنِيهم. يقالُ منه: مَحَق فلانٌ هذا الطعامَ - إذا نَقَصه أو أفناه - يَمْحَقُه مَحْقًا. ومنه قيل لمُحاقِ القمرِ : مُحاقٌ، وذلك لنقصانِه وفنائِه.

O'nun: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirleri mahvetmesi içindir” sözüne gelince; O bununla, onları eksilteceğini ve yok edeceğini kastetmektedir. Bu anlamda: "Falanca bu yiyeceği eksiltti veya tükettiğinde", 'onu mahvetti/tüketti' (مَحَق فلانٌ هذا الطعامَ يَمْحَقُه مَحْقًا) denir. Ayın son gecelerine (muhakü'l-kamer) eksilmesi ve kaybolması sebebiyle "muhâk" (مُحاق) denilmesi de bundandır.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ}. قال: يَنقُصُهم.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirleri mahvetmesi içindir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onları eksiltir.

حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الحنفيُّ، عن عبادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ}. قال: يَمْحَقَ الكافرَ حتى يُكَذِّبَه .

Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir el-Hanefî, Abbâd'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirleri mahvetmesi içindir” sözü hakkında nakletti. O: "Kâfiri onu yalanlayıncaya kadar mahvetmesi [içindir]" dedi.

حدَّثنا ابن حُميدٍ قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ}. أي: يُبْطِلَ مِن المُنافِقين قولَهم بأَلْسنتِهم ما ليس في قلوبِهم، حتى يَظْهَرَ منهم كفرُهم الذي يَسْتَتِرون به منكم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirleri mahvetmesi içindir”; yani münafıkların dilleriyle söyledikleri kalplerinde olmayan sözleri boşa çıkarması ve sizden gizledikleri küfürlerinin açığa çıkması [içindir] .

القولُ في تأويلِ قولِه: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ}.

O'nun: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip (ortaya çıkarmadan) ve sabredenleri bilip (belirlemeden) cennete gireceğinizi mi sandınız?” kavlinin tevili hakkında.

يعني بذلك جل ثناؤُه: أم حَسِبْتُم يا مَعْشَر أصحابِ محمدٍ، وظَنتم أن تَدْخُلُوا الجنةَ، وتنالوا كَرامَةَ ربِّكم وشَرَفَ المَنازِلِ عندَه، {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ}. يقولُ: ولمَّا يَتَبَيَّنْ لعبادِى المؤمنين المجاهدُ منكم في سبيلى على ما أَمَرتُه به.

Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed'in ashabı topluluğu! Yoksa siz {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ} “Allah içinizden cihad edenleri henüz bilip (ortaya çıkarmamışken)” cennete gireceğinizi, Rabbinizin ikramına ve O'nun katındaki yüksek mertebelere erişeceğinizi mi sandınız ve düşündünüz? Şöyle buyurmaktadır: Mümin kullarıma, kendilerine emrettiğim şekilde benim yolumda sizden cihad edenler henüz belli olmamışken.

وقد بَيَّنْتُ معنى قوله: {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ} {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ} وما أشبهَ ذلك، بأدلته فيما مضى ، بما أَغْنَى عن إعادتِه.

O'nun: {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ} “Allah henüz bilmemişken”, {وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ} “Allah bilsin diye” sözlerinin ve benzerlerinin anlamını, delilleriyle birlikte daha önce tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım .

وقوله: {وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ}. يعني: الصابرين عندَ البأسِ، على ما ينَالُهم في ذاتِ اللهِ مِن جُروحٍ وألمٍ وَمَكْروهٍ.

O'nun: {وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “ve sabredenleri bilsin [diye]” sözü; savaş/zorluk ânında, Allah uğrunda başlarına gelen yaralara, acıya ve hoşlanılmayan şeylere sabredenleri kastetmektedir.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ}، وتُصِيبوا مِن ثوابى الكرامةَ، ولم أخْتَبِرْكم بالشِّدةِ، وأبْتَلِيَكم بالمكارِه، حتى أعْلَمَ صِدْقَ ذلك منكم؛ الإيمانُ بي، والصبرُ على ما أصابكم فيَّ ؟

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?”, ve ben sizi sıkıntılarla sınamadan, hoşlanmadığınız şeylerle imtihan etmeden sevabımdan ikrama nail olacağınızı; böylece sizdeki bunun doğruluğunu , bana olan imanı ve benim uğrumda başınıza gelenlere sabrı bilip (ortaya çıkarmadan) [cennete gireceğinizi mi sandınız] ?

ونَصَب {وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} على الصَّرْفِ. والصَّرْفُ: أَن يَجْتمعَ فِعْلَانِ ببعضِ حروفِ النسقِ، وفى أولِه ما لا يَحْسُنُ إعادتُه مع حرفِ النسقِ، فيُنْصَبُ الذي بعدَ حرفِ العطفِ على الصرفِ؛ لأنه مَصْروفٌ عن مَعْنى الأولِ، وذلك يكونُ مع جَحْدٍ أو استفهامٍ أو نَهْيٍ في أولِ الكلامِ، وذلك كقولِهم: لا يسعُنى شيءٌ ويَضِيقَ عنك . لأن (لا) التي مع "يسعنى" لا يَحْسُنُ إعادتُها مع قولِه: ويضيقَ عنك. فلذلك نُصِبَ .

{وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “ve sabredenleri bilmesi” [ifadesini] sarf üzere nasb etmiştir. Sarf: İki fiilin atıf harflerinden biriyle bir araya gelmesi ve cümlenin başında atıf harfiyle tekrar edilmesi uygun olmayan bir şey bulunması durumudur; böylece atıf harfinden sonraki [fiil], birincisinin anlamından sarf edildiği (başka yöne çevrildiği) için sarf üzere nasb edilir. Bu da kelâmın başında bir nefiy (olumsuzluk), istifham (soru) veya nehiy (yasaklama) olduğunda meydana gelir; tıpkı onların: "Bana yeten hiçbir şey sana dar gelmez" sözü gibi. Çünkü "يسعنى" ile birlikteki (لا) olumsuzluk edatının "ويضيقَ عنك" sözüyle birlikte tekrarlanması uygun değildir. İşte bu sebeple nasb kılınmıştır .

والقرأَةُ في هذا الحرفِ على النصبِ. وقد رُويَ عن الحسنِ أنه كان يَقْرأُ (وَيَعْلَمُ الصَّابِرِينَ). فيَكْسِرُ الميمَ من: (يعلمِ). لأنه كان يَنْوِى جَزْمَها على العطفِ به على قولِه: {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ} .

Bu harfte (kelimede) kıraat nasb üzeredir. Hasan['ul-Basrî]'den onun (وَيَعْلَمُ الصَّابِرِينَ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; [bu okuyuşta] {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ} “Allah henüz bilmemişken” sözüne atfederek meczum olmasını niyet ettiği için (يعلمِ) kelimesinin mim'ini kesre yapardı.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)}

Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu, siz bakıp dururken açıkça gördünüz.” sözünün tevili hakkındaki görüş:

يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ}: ولقد كنتم يا مَعْشَرَ أصحابِ محمدٍ {تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ}، يعنى أسبابَ الموتِ، وذلك القتالُ، {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ}. يقولُ: فقد رَأَيْتُم ما كنتم تمنَّونه.

Şânı yüce olan [Allah], {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ} “Andolsun ki siz ölümü temenni ediyordunuz” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed'in ashabı topluluğu! Andolsun ki siz, ölümün sebeplerini -ki o da savaştır- {تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ} “ölümü temenni ediyordunuz”. {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} “İşte onu gördünüz” [buyruğuyla da] şöyle buyurmaktadır: Temenni etmiş olduğunuz şeyi işte gördünüz.

والهاء في قوله: {رَأَيْتُمُوهُ}، عائدة على الموتِ، والمعنى [ما وصفتُ] ، {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} يعني: قد رَأَيْتُموه بمرأًى منكم ومَنْظَرٍ، أي بقُربٍ منكم.

{رَأَيْتُمُوهُ} “onu gördünüz” sözündeki 'hâ' zamiri ölüme dönmektedir. Anlam ise [nitelediğim gibidir] . {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp dururken” [ifadesi] yani: Onu gözünüzün önünde, apaçık bir şekilde, yani yakınınızda gördünüz, demektir.

وكان بعضُ أهل العربية يَزْعمُ أنه قيل: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. على وجهِ التوكيدِ للكلامِ، كما يقالُ: رأيته عِيانًا ورأيته بعينى وسمعتُه بأُذُنى. وإنما قيل: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ}. لأن قومًا من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ ممن [لم يَشْهدْ] بدرًا، كانوا يَتَمنَّون قبلَ أُحُدٍ يومًا مثلَ يومِ بدرٍ، [فيُبْلُوا الله] من أنفسهم خيرًا، ويَنَالوا مِن الأجرِ مثلَ ما نال أهلُ بدرٍ، فلما كان يومُ أُحُدٍ فرَّ بعضُهم، وصَبر بعضُهم حتى أَوْفَى بما كان عاهَد الله قبلَ ذلك، فعاتَب اللهُ مَن فرَّ منهم فقال: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} الآية. وأَثْنَى على الصابرين منهم والمُوفِين بعهدِهم .

Arap dili âlimlerinden bazıları {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp dururken” sözünün, tıpkı "Onu bizzat gördüm", "Onu gözümle gördüm" ve "Onu kulağımla işittim" denilmesi gibi kelâmı tekit (pekiştirme) sadedinde söylendiğini ileri sürerdi. {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz” denilmesinin sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Bedir'de [bulunmamış] olan bir topluluk, Uhud'dan önce Bedir günü gibi bir günün olmasını, [böylece Allah'a] kendilerinden bir hayır göstermeyi ve Bedir ehlinin elde ettiği mükâfat gibi bir mükâfata nail olmayı temenni ediyorlardı. Uhud günü gelip çattığında ise onlardan kimi kaçtı, kimi de daha önce Allah'a verdiği sözü yerine getirinceye kadar sabretti. Bunun üzerine Allah onlardan kaçanları azarlayarak: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gördünüz...” ayetini indirdi; onlardan sabredenleri ve ahitlerini yerine getirenleri ise övdü .

ذِكْرُ الأخبارِ بما ذكَرنا مِن ذلك

Bu konuda zikrettiğimiz hususlara dair rivayetlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال ثنا عيسى، عن ابن أبي

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...

نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)}. قال: غاب رجالٌ عن بدرٍ، فكانوا يَتَمنَّون مثلَ يومِ بدرٍ أن يلقَوه، فيُصيبوا مِن الخيرِ والأجرِ مثلَ ما أصاب أهلُ بدرٍ، فلما كان يومُ أُحدٍ وَلَّى مَن ولَّى منهم ، فعاتَبَهم اللهُ - أو فعابَهم، أو: فعيَّبهم - على ذلك. شك أبو عاصمٍ .

Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!” sözü hakkında nakletti. O şöyle dedi: Bedir'de bulunmayan birtakım adamlar vardı. Bedir ehlinin ulaştığı hayır ve ecre nail olmak için Bedir günü gibi bir günle karşılaşmayı temenni ediyorlardı. Uhud günü olunca onlardan kaçan kaçtı . Allah da bundan dolayı onları azarladı -veya ayıpladı ya da kınadı -. Ebû Âsım şüphe etmiştir .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه، إلا أنه قال: فعاتبهم الُله على ذلك، ولم يَشُكَّ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini nakletti; ancak o, şüphe etmeksizin: "Allah da bundan dolayı onları azarladı" dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}: أُناسٌ مِن المؤمنين لم يَشْهدوا يومَ بدرٍ والذي أعطى اللهُ أهلَ بدرٍ من الفضلِ والشرفِ [والأجرِ] ، فكانوا يَتَمنَّون أن يُرْزَقوا قتالًا فيُقاتلوا، [فسِيقَ إليهم] القتالُ حتى كان في ناحيةِ المدينةِ يومَ أُحُدٍ، فقال اللهُ ﷿ كما تَسْمَعون: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ}، حتى بلَغ {الشَّاكِرِينَ} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!” kavli hakkında nakletti: Müminlerden birtakım insanlar Bedir gününe ve Allah'ın Bedir ehline verdiği lütuf, şeref [ve mükâfata] şahit olmamışlardı. Bu yüzden kendilerine bir savaş nasip edilip savaşmayı temenni ediyorlardı. Uhud günü savaş Medine'nin bir tarafında cereyan edinceye kadar [onlara doğru sevk edildi] . Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah işittiğiniz gibi: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ} “Andolsun ki siz ölümü temenni ediyordunuz” [buyurdu], ta {الشَّاكِرِينَ} “şükredenler” [ifadesine] kadar.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer,

قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ}. قال: كانوا يَتَمنَّون أن يَلْقَوا المشركين فيُقاتِلوهم، فلما لَقُوهم يومَ أُحُدٍ ولَّوْا .

Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz” kavli hakkında nakletti: Onlar müşriklerle karşılaşıp onlarla savaşmayı temenni ediyorlardı. Uhud günü onlarla karşılaştıklarında ise arkalarını dönüp kaçtılar .

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: إن أُناسًا من المؤمنين لم يَشْهَدوا يومَ بدرٍ والذي أعطاهم اللهُ مِن الفضلِ، فكانوا يَتَمنَّون أن يرَوا قتالًا فيقاتِلوا، فسِيقَ إليهم القتالُ حتى كان بناحيةِ المدينةِ يومَ أُحُدٍ، فأنزل اللهُ ﷿: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} الآية .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den nakletti, dedi ki: Müminlerden birtakım insanlar Bedir gününe ve Allah'ın onlara verdiği lütfa şahit olmamışlardı. Bu yüzden bir savaş görüp savaşmayı temenni ediyorlardı. Uhud günü savaş Medine tarafında cereyan edinceye kadar onlara doğru sevk edildi . Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz...” ayetini indirdi .

حدَّثني محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا هَوْذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ، قال: بلَغَنى أن رجالًا مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ كانوا يقولون: لئن لقِينا مع النبيِّ ﷺ لتَفْعَلنَّ ولتَفْعلنَّ ، فابْتُلُوا بذلك، فلا واللهِ ما كلُّهم صدَق الله ، فأنزل اللهُ ﷿: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} الآية .

Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, Hasan'dan nakletti, dedi ki: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım adamlar: "Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [düşmanla] karşılaşırsak kesinlikle şöyle şöyle yaparız " diyorlardı. Bununla imtihan edildiler, fakat vallahi hepsi Allah'a sadakat göstermedi . Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz...” ayetini indirdi .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحُسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: كان ناسٌ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ لم يَشْهَدوا بدرًا، فلمَّا رَأَوا فَضِيلةَ أهلِ بدرٍ قالوا: اللهمَّ إنا نسأَلُك أن تُرِيَنا يومًا كيومِ بدرٍ، نُبْلِيك فيه خيرًا. فرَأَوا أُحُدًا، فقال

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimseler Bedir'de bulunmamışlardı. Bedir ehlinin faziletini gördüklerinde: "Allahım! Senden bize Bedir günü gibi bir gün göstermeni diliyoruz ki onda Senin rızan için güzel bir imtihan verelim (güzelce savaşalım)." dediler. Derken Uhud [Günü]'nü gördüler. Bunun üzerine [Allah] onlara şöyle buyurdu:

لهم: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} .

{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!” .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}: أي: لقد كنتم تَمَنَّون الشَّهادةَ على الذي أنتم عليه مِن الحقِّ، قبلَ أن تَلْقَوا عَدوَّكم، يعنى الذين استباصوا رسولَ اللهِ ﷺ إلى خُروجِه بهم إلى عَدوِّهم لِما فاتَهم مِن الحُضورِ في اليومِ الذي كان قبلَه ببدرٍ؛ رغبةً في الشَّهادةِ التي فاتَتْهم به، يقولُ: {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. أي: الموتَ بالسيوفِ في أيدى الرجالِ قد خُلِّي بينكم وبينهم، وأنتم تَنْظُرون إليهم، فصَدَدْتم عنهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!”; yani: Düşmanınızla karşılaşmadan önce, üzerinde bulunduğunuz hak üzere şehit olmayı temenni ediyordunuz. Bununla, Bedir'de ondan önceki günde bulunmayı kaçırdıkları için, orada kaçırdıkları şehadete olan arzuları sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendilerini düşmanlarına karşı çıkarmaya teşvik edenleri kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz”; yani adamların ellerindeki kılıçlarla olan ölümü gördünüz; aranız serbest bırakılmış ve siz onlara bakıp dururken onlardan yüz çevirip kaçtınız .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)}.

O'nun: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” kavlinin tevili hakkında.

يعني تعالى ذِكْرُه بذلك: وما محمدٌ إلا رسولٌ كبعضِ رسلِ اللهِ الذين أَرْسَلَهم إلى خلقِه داعيًا إلى اللهِ وإلى طاعتِه، الذين حين انْقَضَتْ آجالُهم ماتوا وقَبضهم اللهُ إليه. يقولُ جل ثناؤُه: فمحمدٌ ﷺ إنما هو فيما اللهُ به صانعٌ مِن قَبْضِه إليه عندَ

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Muhammed ancak Allah'ın, yaratılmışlara O'na ve O'na itaate çağırıcı olarak gönderdiği, ecelleri sona erdiğinde ölen ve Allah'ın kendi katına kabzettiği peygamberlerinden bir peygamberdir. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah'ın kendisi hakkında yapacağı uygulama bakımından ecel müddetinin sona ermesi anında onu kendi katına alması hususunda...

انقِضاءِ مُدَّةِ أَجلِه، كسائرِ رسلِه إلى خَلْقِه الذين مَضَوا قبلَه، وماتوا عندَ انقضاءِ مُدةِ آجالِهم. ثم قال لأصحابِ محمدٍ مُعاتِبَهم على ما كان منهم مِن الهَلَعِ والجَزَعِ، حينَ قيل لهم بأُحُدٍ: إن محمدًا قد قُتِلَ. ومُقَبِّحًا إليهم انصرافَ مَن انْصَرَف منهم عن عَدوِّهم وانْهِزامَه عنهم: أفإن مات محمدُ أيُّها القومُ؛ لانقضاءِ مُدَّةِ أجلِه، أو قتَله عَدُوُّه ، {انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ}. يعنى ارْتَدَدتم عن دينِكم الذي بعَث اللهُ محمدًا بالدعاءِ إليه، ورجَعتم عنه كفارًا باللَّهِ بعدَ الإيمانِ به، وبعدَ ما قد وَضَحت لكم صِحةُ ما دعاكم محمدٌ إليه، وحقيقةُ ما جاءكم به مِن عندِ رَبِّه، {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ}. يعنى بذلك: ومَن يَرْتَدَّ منكم عن دينِه ويَرْجِعْ كافرًا بعدَ إيمانِه {فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا}. يقولُ: فلن يُوهِنَ ذلك عِزَّةَ اللهِ ولا سلطانَه، ولا يَدْخُلُ بذاك نقصٌ في مُلْكِه، بل نفسَه يَضُرُّ برِدَّتِه، وحَظَّ نفسِه يَنْقُصُ بِكُفْرِهِ، {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}. يقولُ: وسيُثِيبُ اللهُ مَن شكَره على تَوْفِيقِه وهدايتِه إياه لدينِه بثبوتِه على ما جاء به محمدٌ ﷺ إن هو مات أو قُتِل، واستقامتِه على مِنْهاجِه، وتَمَسُّكِه بدينِه ومِلَّتِه بعدَه.

kendisinden önce gelip geçen ve ecellerinin müddeti dolduğunda vefat eden diğer peygamberleri gibidir. Sonra Uhud'da kendilerine: "Muhammed öldürüldü" denildiğinde kapıldıkları panik ve yılgınlıktan dolayı Muhammed'in ashabını azarlayarak ve içlerinden düşmandan yüz çevirip hezimete uğrayanların bu davranışını çirkin bularak şöyle buyurdu: Ey topluluk! Eğer Muhammed ecelinin müddeti bittiği için vefat ederse yahut düşmanı onu öldürürse , {انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “gerisin geriye mi döneceksiniz?”; yani Allah'ın Muhammed'i kendisine davet etmek üzere gönderdiği dininizden irtidat edip, Muhammed'in sizi davet ettiği şeyin doğruluğu ve Rabbinin katından getirdiği şeyin hakikati size apaçık belli olduktan ve O'na iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kâfirler olarak [dininden] mi döneceksiniz? {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse”; bununla şunu kastetmektedir: Sizden her kim dininden irtidat eder ve imanından sonra kâfir olarak dönerse, {فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا} “bilsin ki Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez”. Şöyle buyurmaktadır: Bu durum Allah'ın izzetine ve saltanatına asla halel getirmez, O'nun mülküne bundan dolayı hiçbir eksiklik girmez; bilakis irtidadıyla ancak kendi nefsine zarar verir ve küfrüyle kendi payını eksiltir. {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır”. Şöyle buyurmaktadır: O ölse veya öldürülse bile, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şey üzerinde sebat ederek , onun minhacı üzere dosdoğru yürüyerek, ondan sonra dinine ve milletine sımsıkı sarılarak kendisini dinine muvaffak kılmasına ve hidayet etmesine şükreden kimseyi Allah mükâfatlandıracaktır.

كما حدَّثنا المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ هاشمٍ، قال: أخبرَنا سيفُ بن عمرَ، عن أبي رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليٍّ ﵀ في قولِه: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}: الثابتين على دينِهم؛ أبا بكرٍ وأصحابَه.

Nitekim bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Hâşim anlattı, dedi ki: Bize Seyf b. Ömer Ebû Ravk'tan, [o] Ebû Eyyûb'dan, [o da] Ali radıyallâhu anh'tan [naklen] O'nun: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” kavli hakkında şöyle [dediğini] haber verdi: "[Onlar,] dinlerinde sebat gösterenler; Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır."

فكان عليٌّ ﵁ يقولُ: كان أبو بكرٍ أميرَ الشاكرين، وأميرَ أحباءِ اللهِ، وكان أشكرَهم ، وأحبَّهم إلى اللهِ .

Ali radıyallâhu anh şöyle derdi: "Ebû Bekir şükredenlerin emîri (önderi) , Allah'ın sevdiklerinin emîri idi; onların en çok şükredeni ve Allah'a en sevimli olanı idi ."

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن مُغِيرةَ، عن العلاءِ بن بدرٍ، قال: إن أبا بكرٍ أميرُ الشاكرين. وتلا هذه الآيةَ: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, [o da] el-Alâ b. Bedr'den nakletti, dedi ki: "Şüphesiz Ebû Bekir şükredenlerin emîridir ." Ve şu ayeti okudu: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır”.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: عن ابن إسحاقَ: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}: أي: مَن أطاعه وعمِل بأمرِه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır”; yani: O'na itaat eden ve emriyle amel eden kimseyi .

وذُكِر أن هذه الآيةَ أُنزِلت على رسولِ الله ﷺ في مَن انهزَم عنه بأُحدٍ من اللهِ أصحابِه.

Bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Uhud'da ashabından hezimete uğrayıp dağılan kimseler hakkında indirildiği zikredilmiştir.

ذِكْرُ الأخبارِ الواردةِ بذلك

Buna dair gelen rivayetlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}، إلى قولِه: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}: ذاكم يومَ أُحُدٍ حينَ أصابهم القَرْحُ والقَتْلُ، ثم تناعَوا رسولَ اللِه ﷺ على تَفِئَةِ ذلك، فقال أناسٌ: لو كان نبيًّا ما قُتِلَ. وقال أناسٌ مِن عِلْيةِ أصحابِ نبيِّ اللهِ ﷺ: قاتِلوا على ما قاتَل عليه نبيُّكم، حتى يَفْتحَ اللهُ جل وعز لكم أو تَلْحَقوا به. فقال اللهُ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” ayetinden {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Ve Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” sözüne kadar olan kısım hakkında [şöyle] dediğini nakletti: Bu, Uhud gününde kendilerine yara ve ölüm isabet ettiği zamandır. Sonra bunun hemen akabinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölüm haberini birbirlerine duyurdular. Bunun üzerine bazı insanlar: "Eğer peygamber olsaydı öldürülmezdi!" dediler. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbının ileri gelenlerinden bazı kimseler ise: "Peygamberinizin uğrunda savaştığı dava üzere, Allah azze ve celle sizin için bir zafer kapısı açıncaya veya siz de ona kavuşuncaya kadar savaşın!" dediler. Bunun üzerine Allah

﷿: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ}، يقولُ: إن مات نبيُّكم أو قُتِل ارْتَدَدتم كفارًا بعدَ إيمانِكم ؟

şöyle buyurdu: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?”. Şöyle buyurmaktadır: Peygamberiniz ölür veya öldürülürse, imanınızdan sonra kâfirler olarak irtidat mı edeceksiniz ?

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، بنحوِه، وزاد فيه: قال الربيعُ: وذُكِرَ لنا - واللهُ أعلمُ - أن رجلًا مِن المهاجرين مرَّ على رجلٍ مِن الأنصارِ، وهو يَتَشَحَّطُ في دمِه، فقال: يا فلانُ أَشَعَرت أن محمدًا قد قُتِلَ؟ فقال الأنصاريُّ : إن كان محمدٌ قد قُتِلَ فقد بَلَّغَ، فقاتِلوا عن دينِكم. فأنزل الله ﷿: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ}، يقولُ: ارْتَدَدتم كفارًا بعدَ إيمانِكم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den benzerini nakletti ve şunları ekledi: er-Rebî' dedi ki: Bize anlatıldığına göre -Allah en iyisini bilir- Muhacirlerden bir adam, kanlar içinde çırpınan Ensar'dan bir adamın yanından geçti ve: "Ey falan! Muhammed'in öldürüldüğünü duydun mu?" dedi. Ensarî de: "Eğer Muhammed öldürüldüyse tebliğ etmiştir; siz dininiz uğrunda savaşın!" dedi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” ayetini indirdi. [Allah]: İmanınızdan sonra kâfirler olarak irtidat mı ettiniz , buyurmaktadır.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لمَّا بَرَز رسولُ اللهِ ﷺ يومَ أُحُدٍ إليهم - يعنى إلى المشركين - أمر الرُّماةَ فقاموا بأَصْلِ الجبلِ في وجوهِ خيلِ المشركين، وقال: "لا تَبْرَحُوا مكانَكم إن رأيْتُمونا قد هزَمْناهم، فإنَّا لن نزالَ غالبين ما ثبَتُّم مكانَكم"، وأمَّر عليهم عبدَ اللهِ بنَ جُبيرٍ، أخا خَوَّاتِ بن جُبيرٍ، ثم شَدَّ الزُّبيرُ بنُ العَوَّامِ والمقدادُ بنُ الأسودِ على المشركين فهزَماهم، وحمَل النبيُّ ﷺ وأصحابُه فهَزَموا أبا سفيانَ، فلمَّا رأَى ذلك خالدُ بنُ الوليدِ، وهو على خيلِ المشركين، حمَل، فرَمَتْه الرُّماةُ فَانْقَمَع، فلمَّا نظَر الرُّماةُ إلى

Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü onlara -yani müşriklere- karşı meydana çıktığında okçulara emretti; onlar da dağın eteğinde müşrik süvarilerinin karşısında mevzilendiler. [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Onları bozguna uğrattığımızı görseniz dahi yerinizden ayrılmayın! Zira siz yerinizde sebat ettiğiniz müddetçe biz galip gelmeye devam ederiz.» Başlarına da Havvât b. Cübeyr'in kardeşi Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin etti. Ardından Zübeyr b. el-Avvâm ile el-Mikdâd b. el-Esved müşriklere hücum edip onları hezimete uğrattılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı da hücum edip Ebû Süfyân'ı hezimete uğrattı. Müşriklerin süvarilerinin başında bulunan Hâlid b. el-Velîd bunu görünce hücuma geçti; fakat okçular onu oka tutunca püskürtülüp geri çekildi. Okçular...

رسول الله ﷺ وأصحابه في جوفِ عسكر المشركين يَنْتَهِبونه، بادَرُوا إلى الغَنِيمةِ، فقال بعضُهم: لا تَتْرُكُ أمرَ رسولِ اللهِ ﷺ، فانْطَلَق عامَّتُهم فلَحِقوا بالعسكرِ، فلما رأَى خالدٌ قلَّةَ الرُّماةِ صاح في خيلِه، ثم حمَل فقتَل الرُّماةَ، وحمَل على أصحابِ النبيِّ ﷺ، فلما رأَى المشركون أن خيلَهم تُقاتِلُ تَنادَوْا، فشدُّوا على المسلمين، فهزَموهم وقتَلوهم، فأتَى ابن قَمِئَةَ الحارثيُّ - أحدُ بني الحارثِ بن عبدِ مناةَ بن كنانةَ - فرمَى رسولَ اللهِ ﷺ بحجرٍ، فكسَر أنفَه ورَباعِيته، وشجَّه في وجهِه فأثْقَلَه، وتفَرَّق عنه أصحابُه، ودخَل بعضُهم المدينةَ، وانْطَلَق بعضُهم فوقَ الجبلِ إلى الصخرةِ، فقاموا عليها، وجعَل رسولُ اللهِ ﷺ يَدْعُو الناسَ: "إليَّ عبادَ اللهِ، إليَّ عبادَ اللهِ". فاجْتَمَع إليه ثلاثون رجلًا، فجعَلوا يَسِيرون بين يديه، فلم يَقِفْ أحدٌ إلا طلحةُ وسهلُ بنُ حُنَيفٍ، فحماه طلحةُ فرُمِيَ بسهمٍ في يدِه فيَبِسَت يدُه، وأَقْبَل أُبَيُّ بنُ خَلَفِ الجُمَحِيُّ وقد حلَف لَيَقْتُلَنَّ النبيَّ ﷺ، فقال النبيُّ ﷺ له: "بل أنا أقْتُلُه "، فقال: "يا كذابُ، أين تَفِرُّ منى؟ " فحمَل عليه، فطعَنه النبيُّ ﷺ طعنةً في جيبِ

[...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbını] müşriklerin ordugâhının ortasında ganimetleri yağmalarken [gördüklerinde], ganimete koştular. Bazıları: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini terk etmeyin!" dediyse de çoğunluğu gidip ordugâha katıldı. Hâlid [b. el-Velîd], okçuların azlığını görünce süvarilerine seslendi, sonra hücuma geçip okçuları öldürdü ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına saldırdı. Müşrikler süvarilerinin savaştığını görünce birbirlerine seslendiler ve Müslümanlara hücum ederek onları hezimete uğratıp [bir kısmını] öldürdüler. Hârisîlerden -Kinâne oğullarından Hâris b. Abdimenât oğullarından biri olan- İbn Kamie gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir taş attı; burnunu ve ön yan dişini (rebâiyye) kırdı, yüzünü yaralayarak onu ağır şekilde yaraladı. Ashâbı onun yanından dağıldı; bir kısmı Medine'ye girdi, bir kısmı da dağın tepesindeki kayalığa doğru gidip orada durdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana doğru [gelin] ey Allah'ın kulları! Bana doğru [gelin] ey Allah'ın kulları!» diyerek insanları çağırmaya başladı. Yanında otuz kişi toplandı ve onun önünde yürümeye başladılar. Talha ve Sehl b. Huneyf dışında kimse [yerinde] durmadı. Talha onu korudu; eline bir ok isabet etti ve eli çolak kaldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i mutlaka öldüreceğine yemin etmiş olan Übey b. Halef el-Cümehî çıkageldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bilakis ben onu öldüreceğim» buyurdu. O da: "Ey yalancı! Benden nereye kaçıyorsun?" dedi ve ona doğru hücum etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zırhının yaka [kısmından] ona bir darbe vurdu...

الدرعِ، فجُرِح جُرْحًا خفيفًا، فوقعَ يَخورُ خُوارَ الثُّورِ. فاحْتَمَلوه وقالوا: ليس بك جِراحةٌ [فما يُجزِعُك] . قال: أليس قال: "لأقتُلنك"؟ [واللهِ] لو كانت لجميعِ ربيعةَ ومُضَرَ لقتَلَتْهم . فلم يَلْبَثْ إلا يومًا أو بعضَ يومٍ حتى مات مِن ذلك الجُرْحِ.

Hafif bir yara aldı, boğa gibi böğürerek yere düştü. Onu taşıyıp götürdüler ve: "Sende [önemli] bir yara yok, [seni feryat ettiren nedir?]" dediler. O: "O, 'Seni mutlaka öldüreceğim' demedi mi? [Vallahi] bu [yara] bütün Rebîa ve Mudar kabilelerinde olsaydı onları öldürürdü " dedi. Aradan ancak bir gün veya bir günün bir kısmı geçti ki o yaradan dolayı öldü.

وفشَا في الناسِ أن رسولَ اللهِ ﷺ قد قُتِل، فقال بعضُ أصحابِ الصخْرةِ: ليت لنا رسولًا إلى عبدِ اللهِ بن أُبَيٍّ، فَيَأْخُذَ لنا أَمَنةً مِن أبي سفيانَ، يا قومِ إن محمدًا قد قُتِل، فارْجِعوا إلى قومِكم قبلَ أن يَأْتُوكم فيَقْتُلوكم. فقال أنسُ بنُ النَّضْرِ: يا قومِ، إن كان محمدٌ قد قُتِل فإن ربَّ محمدٍ لم يُقْتَلْ، فقاتِلوا على ما قاتَل عليه محمدٌ ﷺ، اللهم إنى أَعْتَذِرُ إليك مما يقولُ هؤلاء، وأَبْرَأُ إليك مما هؤلاء. ثم شدَّ بسيفِه فقاتَل حتى قُتِل ﵀ ورضى عنه.

İnsanlar arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiası yayıldı. Kayalıktakilerin bazısı: "Keşke Abdullah b. Übey'e bir elçi göndersek de Ebû Süfyân'dan bizim için bir emannâme alıverse . Ey kavmimiz! Muhammed öldürüldü, onlar gelip sizi öldürmeden önce kavminize dönün!" dedi. Enes b. en-Nadr ise şöyle dedi: "Ey kavmim! Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi öldürülmemiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in uğrunda savaştığı şey üzere savaşın! Allahım, bunların söylediklerinden dolayı sana özür beyan eder ve bunların yaptıklarından sana sığınırım." Sonra kılıcıyla hücum etti ve öldürülünceye kadar savaştı; Allah ona rahmet etsin ve ondan razı olsun.

وانْطَلَق رسولُ اللهِ ﷺ يَدْعُو الناسَ حتى انْتَهى إلى أصحابِ الصخرةِ، فلما رأَوْه وضَع رجلٌ سَهْمًا في قوسه، فأراد أن يَرْمِيَه، فقال: "أنا رسولُ اللهِ". ففرِحوا حينَ وجَدوا رسولَ اللهِ ﷺ حيًّا، وفرِح رسولُ اللهِ ﷺ حينَ رَأَى أن في أصحابِه مَن [يَمتَنِعُ به] ، فلمَّا اجْتَمَعوا وفيهم رسولُ اللهِ ﷺ ذهب عنهم الحُزْنُ، فأقْبَلوا يَذْكُرون الفتحَ وما فاتهم منه، ويَذْكُرون أصحابَهم الذين قُتِلوا.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırarak ilerledi ve nihayet kayalıktakilerin yanına ulaştı. Onu gördüklerinde bir adam yayına ok koyup onu vurmak istedi. [Resûlullah]: "Ben Allah'ın Resûlüyüm!" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hayatta bulduklarında sevindiler ; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ashabı arasında [kendisini savunacak] kimseler olduğunu görünce sevindi. Bir araya geldiklerinde ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de aralarında olunca üzüntüleri gitti; zaferi, ellerinden kaçırdıkları şeyleri ve öldürülen arkadaşlarını anmaya başladılar.

فقال اللهُ ﷿ للذين قالوا: إن محمدًا قد قُتِل، فارْجِعوا إلى قومِكم:

Bunun üzerine Allah Azze ve Celle; "Şüphesiz Muhammed öldürüldü, kavminize dönün!" diyenlere şöyle buyurdu:

{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} .

{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ}، قال: يَرْتَدُّ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse”; "irtidat ederse" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، [عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ] ، عن أبيه، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن أبيه - أن رجلًا مِن المهاجرين، مرَّ على رجلٍ مِن الأنصارِ، وهو يَتَشَحَّطُ في دمِه، فقال: يا فلانُ، أَشْعَرْتَ أن محمدًا قد قُتِل؟ فقال الأنصاريُّ: إن كان محمدٌ قد قُتِل فقد بلَّغ، فقاتِلوا عن دينِكم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, [Îsâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten] , babasından nakletti; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] babasından nakletti ki Muhacirlerden bir adam, kanlar içinde çırpınan Ensar'dan bir adamın yanından geçti ve: "Ey falan, Muhammed'in öldürüldüğünü duydun mu?" dedi. Ensarî de: "Eğer Muhammed öldürüldüyse tebliğ etmiştir; siz dininiz uğrunda savaşın!" dedi .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابن إسحاقَ، قال: ثني القاسمُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن رافعٍ أخو بني عَدِيِّ بن النَّجارِ، قال: انْتَهى أنسُ بنُ النضرِ ﵀ عمُّ أنسِ بن مالكٍ - إلى عمرَ وطلحةَ بن عُبيدِ اللهِ في رجالٍ مِن المهاجرين والأنصارِ وقد ألقَوْا بأيدِيهم، فقال: ما يُجْلِسُكم؟ قالوا: قُتِل محمدٌ رسولُ اللهِ. قال: فما تَصْنَعون بالحياةِ بعدَه؟ قوموا فموتوا على ما مات عليه رسولُ اللهِ! ثم اسْتَقْبَل القومَ فقاتَل حتى قُتِل. وبه سُمِّى أَنسُ بنُ مالكٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Benî Adî b. en-Neccâr'dan el-Kâsım b. Abdirrahmân b. Râfi' anlattı, dedi ki: Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr radıyallâhu anh; Muhacirler ve Ensar'dan bir grup adamla birlikte ellerini [yanlarına] salmış (yeis ve çaresizlik içinde) duran Ömer ve Talha b. Ubeydullah'ın yanına vardı ve: "Sizi [böyle] oturtan nedir?" dedi. Onlar: "Allah'ın elçisi Muhammed öldürüldü." dediler. [Enes]: "Ondan sonra hayatı ne yapacaksınız? Kalkın ve Resûlullah'ın uğrunda can verdiği şey üzerine siz de ölün!" dedi. Sonra düşman topluluğuna doğru ilerledi ve öldürülünceye kadar savaştı. Enes b. Mâlik'e de onun ismi verilmiştir.

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهَيْرٍ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: نادَى مُنادٍ يومَ أُحدٍ حينَ هُزِم أصحابُ محمدٍ ﷺ: ألا إن محمدًا قد قُتِل، فارْجِعوا إلى دينكم الأولِ. فأنزَل اللهُ جل ثناؤُه: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} الآية .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: Uhud günü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hezimete uğradığında bir münâdî: "Haberiniz olsun ki Muhammed öldürüldü, önceki dininize dönün!" diye seslendi. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir...” ayetini indirdi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مُجاهدٍ، قال: أُلْقِى في أفْواهِ المسلمين يومَ أحدٍ أن النبيَّ ﷺ قد قُتِل، فنزَلَت هذه الآيةُ: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} الآية .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı , dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Uhud günü Müslümanların dillerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü [haberi] yayıldı. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir...” .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ اعْتَزل هو وعِصابةٌ معه يومَئِذٍ على أَكَمةٍ، اللهِ والناسُ يَفِرُّون، ورجلٌ قائمٌ على الطريقِ يسأَلُهم: ما فعَل رسولُ اللهِ ﷺ؟ وجعَل كلَّما مروا عليه سألُهم، فيقولون: واللهِ ما نَدْرِى ما فعَل. فقال: والذي نفسي بيدِه، لئن كان النبيُّ ﷺ قُتِل لَنُعْطِيَنَّهم بأيدِينا، إنهم لَعَشائرُنا وإخوانُنا. وقالوا: [لو أن محمدًا كان حيًّا] لم يُهْزَمْ، ولكنه قد قُتِل. فترَخَّصُوا في الفِرارِ يومَئِذٍ. فأنْزَل اللهُ ﷿ على نبيِّه ﷺ: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} الآية كلها.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün, insanlar kaçışırken kendisi ve beraberindeki bir toplulukla bir tepeye çekilmişti. Yol üzerinde duran bir adam ise gelen geçene: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı?" diye soruyordu. İnsanlar her yanından geçtikçe onlara soruyor, onlar da: "Vallahi ne yaptığını bilmiyoruz" diyorlardı. Bunun üzerine [o adam]: "Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldüyse biz de [müşriklere] kendi ellerimizle teslim oluruz; zira onlar bizim aşiretimiz ve kardeşlerimizdir" dedi. [Bazıları da]: "[Şayet Muhammed hayatta olsaydı] hezimete uğramazdı; fakat o öldürüldü" dediler ve o gün kaçmayı mubah saydılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayetin tamamını indirdi: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir...”

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} الآية: ناسٌ مِن أهلِ الارْتِيابِ والمرضِ والنفاقِ قالوا [يومَ أحدٍ] يومَ فرَّ الناسُ عن نبيِّ اللهِ ﷺ، وشُجَّ فوق حاجبه، وكُسِرَت رَباعِيتُه: قُتِل محمدٌ فالْحَقُوا بدينِكم الأولِ. فذلك قولُه: {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} .

Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir...” ayeti hakkında şöyle derken işittim: İnsanlar Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kaçtığı, kaşının üzeri yarıldığı ve ön dişi kırıldığı zaman [Uhud günü] şüphe, kalbinde maraz ve nifak bulunan birtakım insanlar: "Muhammed öldürüldü, artık önceki dininize dönün!" dediler. İşte O'nun: {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” sözü bunu kastetmektedir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ}. قال: ما بينَكم وبينَ أن تَدَعُوا الإسلامَ وتَنْقَلبوا على أعقابِكم إلا أن يموتَ محمد أو يُقْتَلَ، فسوف يَكونُ أحدُ هذين؛ فسوف يَموتُ أو يُقْتَلُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” kavli hakkında şöyle dedi: Sizin İslam'ı bırakıp gerisin geriye dönmeniz ile aranızdaki tek şey Muhammed'in ölmesi veya öldürülmesidir. Halbuki bu ikisinden biri mutlaka olacaktır; o ya ölecektir yahut öldürülecektir.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}، إلى قولِه: {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ}. أي لقولِ الناسِ: قُتِل محمدٌ. وانهزامهم عندَ ذلك، وانصرافِهم عن عدُوِّهم، أيْ: أفإنْ مات نبيُّكم أو قُتِل، رجَعْتُم عن دينِكم كفارًا كما كنتم، وترَكتم جهادَ عدوِّكم وكتابَ اللهِ ﷿، وما قد خَلَّف نبيُّه مِن دينِه معكم وعندَكم، وقد بيَّن لكم فيما جاءَكم عنى أنه مَيِّتٌ ومُفارِقُكم، {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ}. أي: يَرْجِعُ عن دينِه، {فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا}. أي: لن يَنْقُصَ ذلك مِن عِزِّ اللهِ، ولا مُلْكِه، ولا سلطانِه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir...” kavlinden {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “...Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” kavline kadar [şöyle dedi]: Yani insanların: «Muhammed öldürüldü!» sözü ve bunun üzerine hezimete uğrayıp düşmanlarından yüz çevirmeleri sebebiyle [inmiştir]. Yani: Şayet peygamberiniz ölür veya öldürülürse, eskiden olduğunuz gibi kâfirler olarak dininizden geri mi döneceksiniz; düşmanınızla cihadı, aziz ve celil olan Allah'ın Kitabı'nı ve Peygamberi'nin kendi dininden sizin yanınızda ve nezdinizde bıraktığı şeyleri terk mi edeceksiniz? Oysa [Allah], Benden size gelen vahiyde onun öleceğini ve sizden ayrılacağını size açıkça beyan etmişti. {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Kim ökçeleri üzerinde gerisin geriye dönerse”, yani kim dininden dönerse; {فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا} “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez.” Yani bu durum, Allah'ın izzetinden, mülkünden ve hâkimiyetinden hiçbir şey eksiltemez.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيْجٍ: قال أهلُ المرضِ والارْتيابِ والنفاقِ - حينَ فرَّ الناسُ عن النبيِّ ﷺ: قد قُتِل محمدٌ، فالحقوا بدينكم الأول. فنزلت هذه الآيةُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: İnsanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kaçtığında kalbinde maraz, şüphe ve nifak bulunanlar: "Muhammed öldürüldü, artık önceki dininize dönün!" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi .

ومعنى الكلامِ: وما محمدٌ إلا رسولٌ قد خلَت مِن قبلِه الرسلُ، [أفتَنْقَلِبون على أعقابكم] إن مات محمدٌ أو قُتِل؟ ومَن يَنْقَلِبْ على عقبيه فلن يَضُرَّ الله شَيئًا. فجعَل الاستفهامَ في حرفِ الجزَاءِ، ومعناه أن يَكونَ في جوابِه خبرٌ ، وكذلك كلُّ استفهامٍ دخل على جزاءٍ، فمعناه أن يَكونَ في جوابِه خيرٌ ؛ لأن الجواب خبرٌ يقومُ بنفسِه، والجزاء شرطٌ لذلك الخبر، ثم يُجْزَمُ جوابه وهو كذلك، ومعناه الرفعُ لمجيئِه بعدَ الجزاءِ، كما قال الشاعرُ :

Sözün anlamı şudur: Muhammed ancak kendisinden önce peygamberlerin gelip geçtiği bir peygamberdir; Muhammed ölür veya öldürülürse [ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye mi döneceksiniz?] Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse Allah'a hiçbir zarar veremez. Böylece istifhamı (soru edatını) şart harfinin başına getirmiştir; bunun manası, cevabında bir haber bulunmasıdır. Nitekim bir şarta dâhil olan her istifhamın manası, cevabında bir haber bulunmasıdır; çünkü cevap kendi başına kaim bir haberdir, şart ise o haberin şartıdır. Sonra bu şekilde olduğu halde cevabı meczum kılınır; şarttan sonra gelmesi sebebiyle manası ise ref'tir. Nitekim şair şöyle demiştir :

حلَفْتُ لَه إِن تُدْلِجِ اللَّيلَ لا يَزَلْ … أمَامَك بَيْتٌ مِنْ بُيُوتِيَ سَائِرُ

Ona yemin ettim ki: Eğer geceleyin yola çıkarsan, önünde evlerimden yürüyen bir çadır eksik olmayacaktır.

فمعنى "لا يَزَلْ" رفعٌ، ولكنه جُزِم لمجيئِه بعدَ الجزاءِ، فصار كالجوابِ، ومثلُه: {أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ} [الأنبياء: ٣٤]. و [{فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ} [المزمل: ١٧]. ولو كان مكان {فَهُمُ الْخَالِدُونَ} "يخلدون". وقيل: أفائن مِتَّ يَخْلُدوا]. جاز الرفعُ فيه والجزمُ. وكذلك لو كان مكان "انقلبتم" "تنقلبوا"، جاز الرفعُ والجزمُ؛ لما وصفتُ قبلُ وتُركتْ إعادةُ الاستفهامِ ثانيةً مع قولِه: {انْقَلَبْتُمْ}. اكتفاءً بالاستفهامِ في أولِ الكلامِ، وأن الاستفهامَ في أوَّلِه دالٌّ على مَوْضِعِه ومكانِه.

Dolayısıyla "lâ yezel" (لا يَزَلْ) ifadesinin asıl irabı ref'tir; ancak şartın ardından geldiği için meczum kılınmış ve adeta cevap gibi olmuştur. Bunun benzeri şudur: {أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ} “Sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” [el-Enbiyâ: 34] ve [{فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ} “Peki inkâr ederseniz nasıl korunacaksınız?” [el-Müzzemmil: 17]. Şayet {فَهُمُ الْخَالِدُونَ} yerine "yahledûn" (يخلدون) olsaydı ve "Efein mitte yahledû" (أفائن مِتَّ يَخْلُدوا) denilseydi] onda hem ref' hem de cezm caiz olurdu. Aynı şekilde "inkalebtüm" (انقلبتم) yerine "tenkalibû" (تنقلبوا) olsaydı, daha önce açıkladığım sebepten ötürü onda da hem ref' hem de cezm caiz olurdu. {انْقَلَبْتُمْ} ifadesiyle birlikte soru edatının ikinci defa tekrarlanması terk edilmiştir; çünkü sözün başındaki soru edatı yeterli görülmüştür ve başındaki soru edatı onun asıl yerine ve konumuna delalet etmektedir.

وقد كان بعضُ القَرأَةِ يَخْتارُ في قولِه: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا [وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} [المؤمنون: ٨٢، الصافات: ١٦، الواقعة: ٤٧]. تَرْكَ إعادِة الاستفهامِ مع {أَإِنَّا} اكتفاءً بالاستفهامِ في قولِه {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا} ] (١)، ويَسْتَشْهِدُ على صحةِ وَجْهِ ذلك بإجماعِ القَرَأةِ على تركِهم إعادةَ الاستفهامِ مع قولِه: {انْقَلَبْتُمْ}، اكتفاءً بالاستفهامِ في قولِه: {أَفَإِنْ مِتَّ}، إذ كان دالًّا على معنى الكلامِ وموضعِ الاستفهامِ منه، وكان يَفْعَلُ مثلَ ذلك في جميعِ القرآنِ. وسَنَأْتِى على الصوابِ من القولِ في ذلك إن شاء اللهُ، إذا انْتَهينا إليه.

Kurrâdan bazısı: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا [وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} “Ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” [el-Mü'minûn: 82, es-Sâffât: 16, el-Vâkıa: 47] ayetinde {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا} ] (١) sözündeki istifhamla yetinerek {أَإِنَّا} ifadesinde istifhamın tekrarını terk etmeyi tercih ediyordu. Bu vechin doğruluğuna da, kelamın manasına ve istifhamın konumuna delalet ettiği için kurrânın {أَفَإِنْ مِتَّ} sözündeki istifhamla yetinip {انْقَلَبْتُمْ} sözünde istifhamı tekrar etmeyi terk etme hususundaki icmaını delil getirirdi. Kur'an'ın tamamında da böyle yapardı. İnşallah o ayetlere ulaştığımızda bu konudaki en doğru görüşü belirteceğiz.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا} “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez; bu, süresi tayin edilmiş bir yazıdır” ayetinin tefsiri:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: وما يَموتُ محمدٌ ولا غيرُه مِن خلقِ اللهِ إلا بعدَ بلوغِ أجَلِه الذي جعَله الله غايةً لحياتِه وبقائِه، فإذا بلَغ ذلك مِن الأجَلِ الذي كتَبه اللهُ له، وأُذِن له بالموتِ، فحينَئذٍ يَموتُ، فأما قبلَ ذلك فلن يموتَ بكيدِ كائدٍ، ولا بحِيلةِ مُحتالٍ:

Sena sahibi [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ne Muhammed ne de Allah'ın yarattıklarından başka biri, ancak Allah'ın hayatı ve bekası için bir son kıldığı eceline ulaştıktan sonra ölür. Allah'ın kendisi için yazdığı bu ecele ulaşıp ölümü için izin verildiğinde, işte o zaman ölür. Bundan önce ise hiçbir hilekârın hilesiyle ve hiçbir tuzak kuranın tuzağıyla asla ölmez.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا}. أي: إن لمحمدٍ أجَلًا هو بالغُه، فإذا أذِن اللهُ في ذلك كان.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle dediğini] anlattı: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا} “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez; bu, süresi tayin edilmiş bir yazıdır”. Yani: Muhammed'in mutlaka ulaşacağı bir eceli vardır; Allah buna izin verdiğinde bu gerçekleşir.

وقد قيل: إن معنى ذلك: وما كانت نفسٌ لِتموتَ إلا بإذنِ اللهِ.

Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, "Hiçbir nefis Allah'ın izni olmaksızın ölmez/ölecek değildir" şeklindedir.

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في المعنى الناصبِ قولَه: {كِتَابًا مُؤَجَّلًا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: هو توكيدٌ، ونصبُه على: كتَب اللهُ كتابًا مؤجلًا. قال: وكذلك كلُّ شيءٍ في القرآنِ مِن قولِه: {حَقًّا}، إنما هو: أُحِقُّ ذلك حقًّا. وكذلك {وَعْدَ اللَّهِ} [الروم: ٦]، و {رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} [الكهف: ٨٢]، و {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} [النمل: ٨٨]، و {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} [النساء: ٢٤]. إنما هو: صَنَع اللهُ ذلك صُنْعًا. فهكذا تفسيرُ كلِّ شيءٍ في القرآنِ مِن نحو هذا، فإنه كثيرٌ .

Arap dili âlimleri, {كِتَابًا مُؤَجَّلًا} ifadesini mensup kılan mana konusunda ihtilaf ettiler. Basralı bazı nahivciler şöyle dedi: Bu bir tekit (pekiştirme)dir ve mansubiyeti "Allah süresi tayin edilmiş bir yazı yazdı (كتَب اللهُ كتابًا مؤجلًا)" takdirindedir. Dedi ki: Kur'an'da geçen {حَقًّا} şeklindeki her ifade de böyledir; aslında o, "bunu gerçek kıldım (أُحِقُّ ذلك حقًّا)" demektir. Aynı şekilde {وَعْدَ اللَّهِ} “Allah'ın vaadidir” [er-Rûm: 6], {رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden bir rahmet olarak” [el-Kehf: 82], {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} “Her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır” [en-Neml: 88] ve {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” [en-Nisâ: 24] ayetleri de böyledir; yani "Allah onu bir صنع (yapış) olarak yaptı (صَنَع اللهُ ذلك صُنْعًا)" takdirindedir. Kur'an'da bu türden olan her şeyin tefsiri böyledir, zira bunlar pek çoktur .