حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لما شدَّ المشركون على المسلمين بأحدٍ فهزَموهم، دخَل بعضُهم المدينةَ، وانْطَلَق بعضُهم فوقَ الجبلِ إلى الصخرةِ، فقاموا عليها، وجعل رسولُ اللهِ يَدْعو الناسَ: "إليَّ عبادَ اللهِ، إلى عبادَ اللهِ". فذكَر اللهُ صعودَهم على الجبلِ، ثم ذكَر دعاءَ النبيِّ ﷺ إياهم، فقال: (إذْ تَصْعدون ولا تَلْوون على أحدٍ والرسولُ يَدْعوكم في أُخراكم) .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Uhud'da müşrikler Müslümanlara hücum edip onları hezimete uğrattıklarında, bir kısmı Medine'ye girdi, bir kısmı da dağın yukarısındaki kayalığa doğru gidip orada durdular. Resûlullah da insanları: "Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları! Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları!" diye çağırmaya başladı. Allah onların dağa tırmanışlarını zikretti, sonra da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onları çağırmasını zikrederek: (إذْ تَصْعدون ولا تَلْوون على أحدٍ والرسولُ يَدْعوكم في أُخراكم) buyurdu .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ، قال: انحازوا إلى النبيِّ ﷺ، فجعَلوا يَصْعَدون في الجبلِ، والرسولُ يَدْعوهم في أُخْراهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tarafına çekildiler; Peygamber arkalarından onları çağırırken onlar dağa tırmanmaya başladılar.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: (إذ تَصْعَدون ولا تَلْوُون على أحدٍ). قال: صَعِدوا في الجبلِ فِرارًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: (إذ تَصْعَدون ولا تَلْوُون على أحدٍ) sözü hakkında şöyle demiştir: Kaçarak dağa tırmandılar .
قال أبو جعفرٍ: وقد ذكَرْنا أن أولى القراءتين بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: {إِذْ تُصْعِدُونَ} بضمِّ التاءِ وكسرِ العينِ، بمعنى السَّيرِ والهربِ في مستوى الأرضِ أو في المَهابطِ ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ على أنَّ ذلك هو القراءةُ الصحيحةُ، ففي إجماعِها على ذلك الدليلُ الواضحُ على أن أولى التأويلين بالآية تأويلُ مَن قال: أَصْعَدوا في الوادى ومضَوْا فيه. دونَ قولِ مَن قال: صعِدوا على الجبلِ.
Ebû Ca'fer der ki: Hüccet ehlinin doğru kıraatin bu olduğu üzerindeki icmâı sebebiyle, düz arazide veya inişli yerlerde yol almak ve kaçmak anlamında {إِذْ تُصْعِدُونَ} kelimesini te harfinin dammesi ve ayn harfinin kesresiyle (tūs'idûne) okuyanın kıraatinin iki kıraatten doğruya en evlâ olanı olduğunu zikretmiştik. Onların bu konudaki icmâında, ayet hakkında iki yorumdan doğruya en evlâ olanının; "Dağa tırmandılar" diyenin görüşü değil, "Vadide kaçıp uzaklaştılar ve orada ilerlediler" diyenin yorumu olduğuna dair açık bir delil vardır.
وأما قولُه: {وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ}. فإنه يعنى: ولا تَعْطِفون على أحدٍ منكم، ولا يَلْتَفِتُ بعضُكم إلى بعضٍ؛ هربًا مِن عدوِّكم مُصْعِدين في الوادي.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ} “ve hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz” sözüne gelince; bu, düşmanınızdan kaçıp vadide uzaklaşarak hiçbirinize dönmüyor ve birbirinize dönüp bakmıyordunuz demektir.
ويعنى بقولِه: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ}: ورسولُ اللهِ يَدْعوكم أيُّها المؤمنون به من أصحابِه {فِي أُخْرَاكُمْ}. يعنى أنه يُنادِيكم مِن خلفِكم: "إليَّ عبادَ اللهِ، إليَّ عبادَ اللهِ".
Allah Teâlâ'nın: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu” sözüyle kastettiği ise: Ey ashabından O'na iman edenler! Allah'ın Resûlü {فِي أُخْرَاكُمْ} [sizi çağırıyordu], yani arkanızdan size: "Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları! Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları!" diye sesleniyordu demektir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ}: "أي عبادَ اللهِ ارْجِعوا، أي عبادَ اللهِ، ارْجِعوا" .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu” sözü hakkında şöyle demiştir: "Ey Allah'ın kulları geri dönün! Ey Allah'ın kulları geri dönün!" [diyordu] .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ}: رأَوْا نبيَّ اللَّهِ يَدْعوهم: "أي عبادَ اللهِ".
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Allah'ın Peygamberi'ni kendilerini: "Ey Allah'ın kulları!" diye çağırırken gördüler.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ مثلَه.
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den benzerini nakletti.
[حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه] .
[Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini nakletti] .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ قال: أَنَّبَهم اللهُ بالفرارِ عن نبيِّهم وهو يَدْعُوهم، لا يَعْطِفون عليه لدعائِه إياهم، فقال: {إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti, dedi ki: Peygamberleri kendilerini çağırdığı ve onlar O'nun çağırmasına rağmen O'na dönüp bakmadıkları halde O'ndan kaçtıkları için Allah onları azarlayarak şöyle buyurdu: {إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Hani siz hiç kimseye dönüp bakmaksızın kaçarak uzaklaşıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu.”
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ}: هذا يومَ أُحُدٍ حِينَ انْكَشَف الناسُ عنه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu” sözü hakkında şöyle demiştir: Bu, Uhud gününde insanların O'nun yanından dağılıp kaçtığı zamandır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣)} “Böylece ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye O da size keder üstüne keder verdi. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
يعنى بقوله جلَّ وعزَّ: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} يَعْنى: فجازاكم بقرارِكم عن نبيِّكم، وفشَلِكم عن عدوّكم، ومعصيتِكم ربَّكم، {غَمًّا بِغَمٍّ}. يقولُ: غَمًّا على غمٍّ.
Aziz ve Celil olan [Allah], {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} “O da size keder üstüne keder verdi” sözüyle şunu kastetmektedir: Peygamberinizden kaçmanız, düşmanınız karşısında gevşeklik göstermeniz ve Rabbinize isyan etmeniz sebebiyle sizi {غَمًّا بِغَمٍّ} ile yani keder üstüne kederle cezalandırdı.
وسمَّى العقوبةَ التي عاقَبَهم بها مِن تسليطٍ عدوِّهم عليهم، حتى نال منهم ما نال، ثوابًا، إذ كان جزاءً من عملهم الذي سخطه ولم يَرْضَه منهم، فدلَّ بذلك تعالى ذكرُه أن كلَّ عِوَضٍ كان لمُعَوَّضٍ مِن شيءٍ مِن العملِ، خيرًا كان أو شرًّا، أو العوضِ الذي بذله رجلٌ لرجلٍ، أو يدٍ سلَفَت له إليه، فإنه مستحقٌّ اسمَ ثوابٍ، كان ذلك العِوَضُ تَكْرِمةً أو عقوبةً، ونظيرُ ذلك قولُ الشاعرِ:
[Allah], düşmanlarını üzerlerine musallat kılmak suretiyle onlara verdiği ve düşmanın kendilerine vereceğini verdiği bu cezayı "sevap" (karşılık) olarak isimlendirmiştir; çünkü bu, onların öfkelendiği ve kendilerinden razı olmadığı amellerinin bir karşılığıdır. Zikri yüce olan [Allah] bununla göstermiştir ki, hayır olsun şer olsun bir amel mukabilinde hak edene verilen her bir karşılık yahut bir kimsenin diğerine sunduğu bedel veya daha önce yaptığı bir iyilik, ister bir ikram ister bir ceza olsun "sevap" ismini hak etmektedir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:
[أخافُ زيادًا] أن يكونَ عطاؤُه … أداهِمَ سُودًا أو مُحَدْرَجةً سُمْرَا
[Ziyâd'dan korkarım] bağışının kara prangalar … yahut sağlam bükülmüş esmer [kırbaçlar] olmasından.
فجعَل العطاءَ القيودَ ، وذلك كقولِ القائلِ لآخرَ سلَف إليه منه مكروهٌ: لأُجازيَنَّك على أفعالِك، ولأُثِيبَنَّك ثوابَك.
Böylece prangaları 'atâ' (bağış/ihsan) kılmıştır . Bu durum, kendisine kötülük dokunmuş birinin diğerine: "Yaptıklarının karşılığını sana mutlaka vereceğim ve sana hak ettiğin 'sevâb'ını (karşılığını) tattıracağım" demesi gibidir.
وأما قولُه: {غَمًّا بِغَمٍّ}. فإنه قيل: {غَمًّا بِغَمٍّ}. ومعناه: غَمًّا على غَمٍّ. كما قال: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} [طه: ٧١]. بمعنى: ولأُصَلِّبَنَّكم على جذوعِ النخلِ. وإنما جاز ذلك لأن معنى قولِ القائلِ: أثابك اللهُ غمًّا على غمٍّ: جزاك اللهُ عَمًّا بعد غمٍّ تقدَّمه. فكان كذلك معنى: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ}. لأن معناه: فجزاكم عَمًّا بعقب غمٍّ تقدَّمه. وهو نظيرُ قولِ القائلِ: نزَلْتُ ببنى فلانٍ، ونزَلْتُ على بنى فلانٍ، وضرَبْتُه بالسيفِ، وعلى السيفِ.
Allah Teâlâ'nın: {غَمًّا بِغَمٍّ} “keder üstüne keder” sözüne gelince; {غَمًّا بِغَمٍّ} denilmiş olup anlamı "keder üstüne keder"dir. Nitekim {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} [Tâhâ: 71] “Ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım” sözü de "hurma kütükleri üzerine asacağım" anlamındadır. Bunun caiz olması şundandır: Zira bir kimsenin "Allah sana keder üstüne keder verdi" sözünün anlamı "Allah sana daha önce geçen bir kederin ardından başka bir keder verdi" demektir. {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} sözünün anlamı da böyledir; çünkü bunun anlamı: "Daha önce geçen bir kederin peşinden size başka bir keder verdi" demektir. Bu, bir kimsenin "Falanoğullarına (bi-benî fülân) indim / Falanoğullarının üzerine (alâ benî fülân) indim" ve "Ona kılıçla (bi's-seyf) vurdum / kılıç üzerine (alâ's-seyf) vurdum" demesi gibidir.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الغمِّ الذي أُثِيب القومُ على الغمِّ، وما كان غمُّهم الأول والثاني؟ فقال بعضُهم: أما الغَمُّ الأولُ، فكان ما تحَدَّث به القومُ أن نبيَّهم ﷺ قد قُتِل. وأما الغمُّ الآخرُ، فإنه كان ما كان نالَهم مِن القتلِ والجراحِ.
Tefsir ehli, topluluğa keder üstüne verilen kederin ne olduğu, birinci ve ikinci kederlerinin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Birinci keder, insanların Peygamberleri (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in öldürüldüğünü konuşmalarıydı. İkinci keder ise uğradıkları ölüm ve yaralanmalardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ}: كانوا تحَدَّثوا يومَئذٍ أن نبيَّ اللهِ ﷺ أُصيب، وكان الغمُّ الآخرُ قتلَ أصحابِهم، والجِراحاتِ التي أصابَتْهم. قال: وذُكِر لنا أنه قُتِل يومَئذٍ سبعون رجلًا
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} “O da size keder üstüne keder verdi” [ayeti hakkında şöyle dedi]: O gün [insanlar], Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in vurulduğunu/öldürüldüğünü konuşmuşlardı. Diğer keder ise arkadaşlarının öldürülmesi ve kendilerine isabet eden yaralardı. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre o gün yetmiş kişi öldürülmüştü
مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ؛ ستةٌ وستون من الأنصارٍ، وأربعةٌ مِن المهاجرين. وقولُه: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ}. يقولُ: على ما فاتكم من غَنيمةِ القومِ، {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} في أنفسِكم مِن القتلِ والجِراحاتِ .
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından; altmış altısı Ensar'dan, dördü ise Muhacirlerdendi. Allah'ın: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “ne elinizden kaçana üzülmeyesiniz diye” sözü; o kavmin ganimetinden elinizden kaçana, {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne de başınıza gelene” [sözü ise] canlarınızdan ölüm ve yaralanma olarak başınıza gelene [üzülmeyesiniz diye] buyurmaktadır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ}. قال: فرَّةً بعد فرَّةٍ الأولى حينَ سمِعوا الصوتَ أن محمدًا قد قُتِل، فرجَع الكفارُ فضرَبوهم مُدْبِرِين، حتى قتَلوا منهم سبعين رجلًا، ثم انْحازوا إلى النبيِّ ﷺ، فجعَلوا يَصْعَدون في الجبلِ والرسولُ يَدْعُوهم في أُخْراهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} “O da size keder üstüne keder verdi” sözü hakkında nakletti, dedi ki: Kaçış üstüne kaçıştı; birincisi Muhammed'in öldürüldüğüne dair sesi duyduklarındaydı; bunun üzerine kâfirler geri dönüp arkalarını dönmüş kaçarlarken onları vurdular, öyle ki onlardan yetmiş kişiyi öldürdüler. Sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tarafına çekildiler; Peygamber arkalarından kendilerini çağırırken onlar dağa tırmanmaya başladılar .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وقال آخرون: بل غمُّهم الأولُ كان قَتْلَ مَن قُتِل منهم، وجَرْحَ مَن جُرِح منهم، والغمُّ الثاني كان مِن سَماعِهم صوتَ القائلِ: قُتِل محمدٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onların birinci kederi içlerinden öldürülenlerin öldürülmesi ve yaralananların yaralanmasıydı; ikinci keder ise "Muhammed öldürüldü" diyenin sesini işitmelerindendi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {غَمًّا بِغَمٍّ}. قال: الغمُّ الأولُ الجِراحُ والقتلُ، والغمُّ الثاني حينَ سمِعوا أن النبيَّ ﷺ قد قُتِل، فأنْساهم الغمُّ الآخرُ ما أصابهم مِن الجراحِ
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den [naklen] Allah'ın: {غَمًّا بِغَمٍّ} “keder üstüne keder” kavli hakkında bildirdi. [Katâde] dedi ki: Birinci keder yaralanmalar ve ölümlerdi; ikinci keder ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü duydukları andı. Böylece sonraki keder, başlarına gelen yaralanmaları onlara unutturdu.
والقتلِ، وما كانوا يَرْجُون مِن الغَنيمةِ، وذلك حينَ يقولُ: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} .
ölümleri ve umdukları ganimeti onlara unutturdu. İşte Allah: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyurduğunda [kastedilen budur] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ}. قال: الغمُّ الأولُ الجراحُ والقتلُ، والغمُّ الآخرُ حينَ سمِعوا أن رسولَ اللهِ ﷺ قد قُتِل، فأنْساهم الغمُّ الآخرُ ما أصابهم مِن الجراحِ والقتلِ، وما كانوا يَرْجون مِن الغَنيمةِ، وذلك حينَ يقولُ اللهُ: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} “O da size keder üstüne keder verdi”: Birinci keder yaralanmalar ve ölümlerdi; sonraki keder ise Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in öldürüldüğünü duydukları andı. Böylece sonraki keder, başlarına gelen yaralanmaları, ölümleri ve umdukları ganimeti onlara unutturdu. İşte Allah: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyurduğunda [kastedilen budur] .
وقال آخرون: بل الغمُّ الأولُ كان ما فاتهم من الفتحِ والغَنيمةِ، والثاني إشرافُ أبي سفيانَ عليهم في الشِّعْبِ، وذلك أن أبا سفيانَ - فيما زعم بعضُ أهلِ السِّيَرِ - لمَّا أصاب مِن المسلمين ما أصاب، وهرَب المسلمون، جاء حتى أشْرَف عليهم وفيهم رسولُ اللهِ ﷺ في شِعْب أُحُدٍ الذي كانوا وألُوا إليه عند الهزيمةِ، فخافوا أن يَصْطَلِمَهم أبو سفيانَ وأصحابُه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis birinci keder kaçırdıkları fetih ve ganimetti; ikincisi ise Ebû Süfyân'ın dağ geçidinde onların tepesine dikilip görünmesiydi. Şöyle ki; bazı siyer ehlinin iddia ettiğine göre Ebû Süfyân, Müslümanlara vereceği zararı verip Müslümanlar da kaçınca, gelip hezimet esnasında sığındıkları Uhud dağ geçidinde aralarında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de varken onların tepesine dikildi; bunun üzerine Ebû Süfyân ve arkadaşlarının köklerini kazımasından korktular.
ذكرُ [من قال ذلك]
[Bunu söyleyenlerin] zikri :
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباط، عن السديِّ، قال: انْطَلَق رسولُ اللهِ ﷺ يومَئذٍ يَدْعو الناسَ، حتى انْتَهَى إلى أصحابِ الصخرةِ، فلمَّا رأَوْه وضَع رجلٌ سهمًا في قوسِه، فأراد أن يَرْمِيَه، فقال: "أنا رسولُ اللهِ". ففرِحوا بذلك حينَ وجَدوا رسولَ اللهِ حيًّا، وفرِح رسولُ اللهِ ﷺ حينَ رأَى
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün insanları [yanına] çağırarak ilerledi ve nihayet kayanın yanında bulunan kimselerin yanına vardı. Onu gördüklerinde bir adam yayına bir ok koyup onu vurmak istedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ben Allah'ın Resûlüyüm!» buyurdu. Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem hayatta buldukları için buna çok sevindiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de gördüğünde sevindi...
أن في أصحابِه مَن يَمْتَنِعُ. فلمَّا اجْتَمَعوا وفيهم رسولُ اللهِ ﷺ ذَهَب عنهم الحَزَنُ، فأقْبَلوا يَذْكُرون الفتحَ وما فاتهم منه، ويَذْكُرون أصحابَهم الذين قُتِلوا. فأقْبَل أبو سفيانَ حتى أشْرَف عليهم، فلمَّا نظَروا إليه، نَسُوا ذلك الذي كانوا عليه، وهمَّهم أبو سفيانَ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "ليس لهم أن يَعْلُونا، اللهم إن تُقْتَلْ هذه العِصابةُ لا تُعْبَدْ". ثم ندَب أصحابَه، فرمَوْهم بالحجارةِ حتى أنْزَلُوهم، فقال أبو سفيانَ يومَئذٍ: اعْلُ هُبَلُ، حَنْظلةُ بحَنْظلةَ، ويومٌ بيومِ بدرٍ. وقتَلوا يومَئذٍ حنظلةَ بنَ الراهبِ، وكان جُنُبًا فغسَّلَته الملائكةُ، وكان حَنْظلةُ بنُ أبي سفيانَ قُتِل يومَ بدرٍ. وقال أبو سفيانَ: لنا العُزَّى، ولا عُزَّى لكم. فقال رسولُ اللهِ ﷺ لعمرَ: "قلِ: اللهُ مولانا ولا مَوْلى لكم". فقال أبو سفيانَ: أفيكم محمدٌ؟ قالوا: نعم. قال: أمَا إنها قد كانت فيكم مُثْلَةٌ، ما أمَرْتُ بها ولا نهَيْتُ عنها، ولا سرَّتْنى ولا ساءَتْني. فذكَر اللهُ إِسْرَافَ أبي سفيانَ عليهم، فقال: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ}. الغمُّ الأولُ ما فاتهم من الغَنيمةِ والفتحِ، والغمُّ الثاني إشرافُ العدوِّ عليهم {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} مِن الغنيمةِ {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} من القتلِ حينَ تَذْكُرون. فشغَلهم أبو سفيانَ .
ashabı arasında direnecek kimselerin olduğunu görünce sevindi. Bir araya gelip de aralarında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) olunca hüzünleri gitti; fethi ve kaçırdıkları şeyleri anmaya, öldürülen arkadaşlarını zikretmeye koyuldular. Derken Ebû Süfyân gelip tepelerine dikildi. Ona baktıklarında içinde bulundukları o hâli unuttular ve Ebû Süfyân'ın derdine düştüler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bize üstün gelmek onların hakkı değildir. Allahım! Şayet bu topluluk öldürülürse Sana ibadet edilmez!" buyurdu. Sonra ashabını teşvik etti; onlar da taş atarak onları aşağı indirdiler. O gün Ebû Süfyân: "Yücel ey Hübel! Hanzala'ya karşılık Hanzala ve Bedir gününe karşılık bir gün!" dedi. O gün [Müslümanlar] er-Râhib'in oğlu Hanzala'yı öldürmüşlerdi; cünüptü de onu melekler yıkamıştı; Ebû Süfyân'ın oğlu Hanzala ise Bedir günü öldürülmüştü. Ebû Süfyân: "Bizim Uzzâ'mız var, sizinse Uzzâ'nız yok!" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'e: "De ki: Allah bizim Mevlâmızdır, sizinse mevlânız yoktur!" buyurdu. Ebû Süfyân: "İçinizde Muhammed var mı?" dedi. "Evet" dediler. Dedi ki: "Bilin ki aranızda [ölülere] müsle (organ kesme) yapılmıştır; bunu ne emrettim ne de yasakladım; ne beni sevindirdi ne de üzdü." Allah, Ebû Süfyân'ın onların tepesine dikilmesini zikrederek şöyle buyurdu: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “Böylece ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye O da size keder üstüne keder verdi.” Birinci keder kaçırdıkları ganimet ve fetihti; ikinci keder ise andığınızda ganimetten {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “elinizden kaçana”, ölümden {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” düşmanın tepelerine dikilmesiydi. Böylece Ebû Süfyân onları meşgul etti .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني ابن شهابٍ الزهريُّ، ومحمدُ بنُ يحيى بن حَبَّانَ، وعاصمُ بنُ عمرَ بن قَتادةَ، والحصينُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن عمرِو بن سعدِ بن مُعاذٍ، وغيرُهم من علمائِنا فيما ذكَروا مِن حديثِ أُحُدٍ، قالوا: كان المسلمون في ذلك اليومِ - لِمَا أصابهم فيه مِن شدةِ البلاءِ - أثلاثًا؛ ثلثٌ قَتِيلٌ،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Bana İbn Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Husayn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa'd b. Muâz ve âlimlerimizden başkaları Uhud hadisesine dair anlattıkları rivayetlerde şöyle aktardılar: Müslümanlar o gün —maruz kaldıkları çetin imtihandan ötürü— üç fırkaya ayrılmıştı; üçte biri öldürülmüş,
وثلثٌ جَريحٌ، وثلثٌ مُنْهَزِمٌ وقد تَلَغَّبَتْه الحربُ حتى ما يَدْرِيَ مَا يَصْنَعُ، وحتى خلَص العدوُّ إلى رسولِ اللهِ فدُثَّ بالحجارةِ، حتى وقَع لشِقِّه، وأُصِيبَتْ رَبَاعِيتُه، وشُجَّ في وَجْنتِه ، وكُلِمَت شَفَتُه ، وكان الذي أصابه عُتْبةُ بنُ أبي وَقَّاصٍ. وقاتَل مُصْعَبُ بن عُميرٍ دونَ رسولِ اللهِ ﷺ ومعه لِواؤُه حتى قُتِل، وكان الذي أصابه ابن قَمِيئَةَ الليثيُّ وهو يَظُنُّ أنه رسولُ اللهِ ﷺ، فرجَع إلى قريشٍ فقال: قد قتَلْتُ محمدًا .
üçte biri yaralanmış, üçte biri de hezimete uğramıştı ve savaş onu öyle yormuştu ki ne yapacağını bilemiyordu. Hatta düşman Resûlullah'a kadar ulaştı; O taş yağmuruna tutuldu , öyle ki yan tarafı üzerine düştü, ön yan dişi kırıldı, yanağından yaralandı ve dudağı yarıldı . O'nu yaralayan Utbe b. Ebî Vakkâs idi. Mus'ab b. Umeyr de sancağı elinde olduğu halde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in önünde savaşarak şehit düştü; onu vuran ise İbn Kamîe el-Leysî idi ve onu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zannediyordu. Kureyş'e dönüp: "Muhammed'i öldürdüm!" dedi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: فكان أولَ مَن عرَف رسولَ اللهِ ﷺ بعدَ الهزيمةِ وقولِ الناسِ: قُتل رسولُ اللهِ ﷺ. كما حدَّثني ابن شهابٍ الزهريُّ - كعب بنُ مالكٍ أخو بني سلِمةَ، قال: عَرَفْتُ عَيْنَيْه تَزْهَران تحتَ المِغْفَرِ، فنادَيْتُ بأعْلَى صوتى: يا مَعْشرَ المسلمين، أبْشِروا، هذا رسولُ اللهِ ﷺ. فأشار إليَّ رسولُ اللهِ ﷺ: أن أنْصِتْ. فلمَّا عرَف المسلمون رسولَ اللهِ ﷺ انهَضوا به، ونهَض نحوَ الشِّعْبِ معه عليُّ بنُ أبى طالبٍ وأبو بكرِ بنُ أبي قُحافةَ وعمرُ بنُ الخطابِ وطلحةُ بن عُبيدِ اللهِ والزبيرُ بنُ العوَّامِ والحارثُ بنُ الصِّمَّةِ، في رَهْطٍ مِن المسلمين، قال: فبينا رسولُ اللهِ ﷺ في الشِّعْبِ، ومعه أولئك النفرُ مِن أصحابِه، إذ علَت عاليةٌ مِن قريشٍ الجبلَ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "اللهم إنه لا يَنْبَغِى لهم أن يَعْلُونا". فقاتَل عمرُ بن الخطابِ ورهْطٌ معه مِن المهاجرين حتى أهْبَطوهم عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti, dedi ki: [Yaşanan] hezimetten ve insanların: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) öldürüldü!" demesinden sonra Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk tanıyan kimse —İbn Şihâb ez-Zührî'nin bana anlattığına göre— Benî Selime'nin kardeşi (mensubu) Ka'b b. Mâlik idi. O şöyle dedi: Miğferin altından parıldayan gözlerini tanıdım ve sesimin çıktığı en yüksek perdeden: "Ey Müslümanlar topluluğu, müjde! İşte Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)!" diye haykırdım. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: «Sus!» diye işaret etti. Müslümanlar Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) tanıyınca O'nun etrafında toplandılar. [Resûlullah da] Müslümanlardan bir grup içinde, beraberinde Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Bekir b. Ebî Kuhâfe, Ömer b. el-Hattâb, Talha b. Ubeydillâh, ez-Zübeyr b. el-Avvâm ve el-Hâris b. es-Sımme olduğu halde dağ geçidine doğru ilerledi. [Râvi] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) beraberinde ashabından o kimseler bulunduğu halde dağ geçidindeyken, Kureyş'ten bir grup dağın tepesine çıktı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allahım! Onların bizim üstümüze çıkmaları yakışık almaz (onlara bu fırsatı verme)!» buyurdu. Ömer b. el-Hattâb ve Muhacirlerden beraberindeki bir grup, onları [dağdan aşağı indirinceye kadar savaştılar...]
الجبلِ، ونهَض رسولُ اللهِ ﷺ إلى صخرةٍ من الجبلِ ليَعْلُوَها، وكان رسولُ اللهِ ﷺ قد بدَّن ، وظاهرَ بينَ دِرْعَيْن ، فلمَّا ذهَب ليَنْهَضَ، فلم يَسْتَطِعْ، جلَس تحتَه طلحةُ بن عُبيدِ اللهِ، فنهَض حتى اسْتَوَى عليها.
dağdan aşağı indirdiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerine çıkmak için dağdaki bir kayaya doğru yöneldi; fakat Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağırlaşmış (kilo almış) ve üst üste iki zırh giymişti . Kalkmaya yeltendiğinde kalkamayınca Talha b. Ubeydillâh O'nun altına çömeldi; [Resûlullah da ona basarak] kalktı ve kayanın üzerine çıktı.
ثم إنَّ أبا سفيانَ حينَ أراد الانصرافَ أشْرَف على الجبلِ، ثم صرَخ بأعلى صوتِه: أَنْعَمَتْ فعالِ ، إنَّ الحربَ سِجالٌ، يومٌ بيومِ بدرٍ، اعْلُ هُبَلُ. أَيْ: ظهَر دينُك. فقال رسولُ اللهِ ﷺ لعمرَ: "قُمْ فَأَجِبْه، فقُلْ: اللهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ، لا سَواءَ، قَتْلانا في الجنةِ، وقَتْلاكم في النارِ". فلمَّا أجاب عمرُ ﵁ أبا سفيانَ، قال له أبو سفيانَ: هَلُمَّ إليَّ ياعمرُ، فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: "ائْتِه فانْظُرْ ما شأنُه"؟ فجاءَه فقال له أبو سفيانَ: أَنْشُدُك الله يا عمرُ، أقتَلْنا محمدًا؟ فقال عمرُ: اللهمَّ لا، وإنه لَيَسْمَعُ كلامَك الآنَ. فقال: أنت أصدقُ عندى مِن ابن قَمِيئَةَ وأبرُّ . لقولِ ابن قَمِيئةَ لهم: إنى قد قتَلْتُ محمدًا. ثم نادىَ أبو سفيانَ، فقال: إنه قد كان في قَتْلاكم مُثَلٌ ، واللهِ ما رضِيتُ ولا سخِطْتُ، وما نهَيْتُ ولا أمَرْتُ .
Sonra Ebû Süfyân dönüp gitmek istediğinde dağın tepesine dikildi, ardından en yüksek sesiyle haykırdı: "Güzel iş yaptınız ! Şüphesiz savaş nöbetleşedir; Bedir gününe karşılık bir gün! Yücel ey Hübel!" yani: Dinin üstün geldi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'e: "Kalk da ona cevap ver ve de ki: Allah en yüce ve en uludur! Eşit değiliz; bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise cehennemdedir!" buyurdu. Ömer (radıyallâhu anh) Ebû Süfyân'a cevap verince, Ebû Süfyân ona: "Yanıma gel ey Ömer!" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: "Yanına git ve derdi neymiş bir bak?" buyurdu. Yanına varınca Ebû Süfyân ona: "Allah aşkına söyle ey Ömer, biz Muhammed'i öldürdük mü?" dedi. Ömer: "Allah hakkı için hayır! Üstelik O şu anda senin sözünü işitiyor" dedi. [Ebû Süfyân]: "Sen benim nezdimde İbn Kamîe'den daha doğru sözlü ve daha dürüstsün " dedi; zira İbn Kamîe onlara: "Ben Muhammed'i öldürdüm" demişti. Sonra Ebû Süfyân seslenerek: "Ölüleriniz arasında müsleler (kesilip biçilmiş uzuvlar) olmuştur; vallahi ben buna ne razı oldum ne de kızdım; bunu ne yasakladım ne de emrettim " dedi.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ}، أي: كَرْبًا بعدَ كَرْبٍ، قَتْلُ مَن قُتِل من إخوانِكم، وعلوُّ عدوِّكم عليكم، وما وقَع في أنفسِكم مِن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “Böylece [Allah] ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi”, yani: Kardeşlerinizden öldürülenlerin öldürülmesi, düşmanınızın size üstün gelmesi ve içinize düşen keder üstüne keder...
قولِ مَن قال: قُتِل نبيُّكم. فكان ذلك مما تَتابَع عليكم {غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} مِن ظهورِكم على عدوِّكم بعد أن رأيْتُموه بأعينِكم، {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} مِن قتلِ إخوانِكم حين فرَّجْتُ بذلك الكربَ عنكم، {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. وكان الذي فرَّج به عنهم ما كانوا فيه من الكربِ والغمِّ الذي أصابهم أن الله تعالى ذكرُه ردَّ عنهم كِذْبةَ الشيطانِ بقتلِ نبيِّهم، فلمَّا رأَوْا رسولَ اللهِ ﷺ حيًّا بينَ أظْهُرِهم، وإن عليهم ما فاتهم مِن القومِ بعدَ الظهورِ عليهم، والمصيبةِ التي أصابَتْهم في إخوانِهم، حينَ صرَف اللهُ القتلَ عن نبيِّهم ﷺ .
...'Peygamberiniz öldürüldü' diyen kimsenin sözüdür. [İşte] bu, gözlerinizle görmenizin ardından düşmanınıza üstün gelmeniz elinizden kaçtığı için {غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “ne elinizden kaçana... keder üstüne keder”, kardeşlerinizin öldürülmesinden dolayı da {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne de başınıza gelene [üzülmeyesiniz diye]” üzerinize peş peşe gelen şeylerdendi; o vakit bu yolla o sıkıntıyı sizden giderdim. {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”. İçinde bulundukları sıkıntıyı ve başlarına gelen kederi Allah Teâlâ'nın kendilerinden gidermesi ise, Peygamberlerinin öldürüldüğüne dair şeytanın yalanını onlardan savmasıyla oldu. Nitekim Allah, öldürülmeyi Peygamberi'nden (sallallâhu aleyhi ve sellem) uzaklaştırınca , Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) aralarında diri olarak gördüler; her ne kadar onlara üstün geldikten sonra o topluluktan ellerinden kaçan şeyler ve kardeşleri hususunda başlarına gelen musibet yine de onların üzerinde kalmış olsa da.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ}. قال ابن جُرَيجٍ: قال مجاهدٌ: أصاب الناسَ حُزْنٌ وغَمٌّ على ما أصابهم في أصحابِهم الذين قُتِلوا، فلمَّا توَلَّجوا في الشَّعْبِ [وهم فلٌّ مُصابون] ، وقف أبو سفيانَ وأصحابُه ببابِ الشِّعْبِ، فظنَّ المؤمنون أنهم سوف يَمِيلون عليهم فيقْتُلونهم أيضًا، فأصابهم حزنٌ في ذلك أنساهم حُزنَهم في أصحابهم، فذلك قولُه: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ}. قال ابن جُريجٍ: قولُه: {عَلَى مَا فَاتَكُمْ}. يقولُ: على ما فاتكم مِن غَنائِمِ القومِ، {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} في أنفسِكم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} “[Allah] size keder üstüne keder verdi”. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Öldürülen arkadaşları hususunda başlarına gelen şeyden dolayı insanlara bir hüzün ve keder isabet etti. Vadi boğazına sığındıklarında [ve onlar bozulmuş, yaralı bir haldeyken] , Ebû Süfyân ve arkadaşları boğazın ağzında durdular. Müminler, onların üzerlerine saldırıp kendilerini de öldüreceklerini sandılar ve bu hususta başlarına öyle bir hüzün geldi ki , onlara arkadaşlarının hüznünü unutturdu. İşte O'nun: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “Elinizden kaçana üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi” buyruğu budur. İbn Cüreyc dedi ki: O'nun {عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “elinizden kaçana” sözü; o topluluğun ganimetlerinden elinizden kaçanlara, {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne de başınıza gelene” [sözü ise] kendi canlarınızda [başınıza gelene] demektir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, [İbn Cüreyc] dedi ki:
أَخْبرَني عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ، عن عُبيدِ بن عُميرٍ قال: جاء أبو سفيانَ بنُ حربٍ ومَن معه حتى وقَف بالشِّعْبِ، ثم نادَى: أفى القوم ابن أَبي كَبْشَةَ؟ فسكَتوا، فقال أبو سفيانَ: قُتِل وربِّ الكعبةِ. ثم قال: أفى القومِ ابن أبي قُحافةَ؟ فسكَتوا، فقال: قتِل وربِّ الكعبةِ. ثم قال: أفى القوم ابن الخطابِ؟ فسكَتوا، فقال: قُتل وربِّ الكعبةِ. ثم قال أبو سفيانَ اعْلُ هُبَلُ، يومٌ بيومِ بدرٍ، [والحربُ سجالٌ] وحَنْظلةُ بحنظلةَ، وأنتم واجِدون في القومِ مُثَلًا لم تكُنْ عن رأى سَراتِنا وخِيارِنا، ولم نَكْرَهُه حين رأَيْناه. فقال النبيُّ ﷺ لعمرَ بن الخطابِ: "قُم فنادِ، فقل: اللهُ أَعْلَى وأجَلُّ، نعم، هذا رسولُ اللهِ، وهذا أبو بكرٍ، وهأنذا، لا يَسْتَوِى أصحابُ النارِ وأصحابُ الجنةِ، أصحابُ الجنةِ هم الفائزون، قَتْلانا في الجنةِ، وقَتْلاكم في النارِ".
Bana Abdullah b. Kesîr, Ubeyd b. Umeyr'den haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Süfyân b. Harb ve beraberindekiler gelip vadi boğazında durdular, sonra seslendi: "Topluluğun içinde İbn Ebî Kebşe var mı?" Sustular. Ebû Süfyân: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki öldürüldü!" dedi. Sonra: "Topluluğun içinde İbn Ebî Kuhâfe var mı?" dedi. Sustular. "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki öldürüldü!" dedi. Sonra: "Topluluğun içinde İbnu'l-Hattâb var mı?" dedi. Sustular. "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki öldürüldü!" dedi. Sonra Ebû Süfyân: "Yücel ey Hübel! Bedir gününe karşılık bir gün, [savaş nöbetleşedir] ve Hanzala'ya karşılık Hanzala! Topluluk içinde birtakım müsleler (uzuv kesmeleri) bulacaksınız; bu, ileri gelenlerimizin ve seçkinlerimizin görüşüyle olmadı, ancak onu gördüğümüzde de bundan hoşnutsuzluk duymadık" dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer b. el-Hattâb'a: "Kalk ve seslen; de ki: Allah en yüce ve en uludur! Evet, işte bu Resûlullah'tır, işte bu Ebû Bekir'dir, ben de buradayım! Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz; cennet ehli kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise cehennemdedir!" buyurdu.
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ}: فرجَعوا فقالوا: واللهِ لَتَأْتِيَنَّهم، ثم لَنَقْتُلَنَّهم، قد جرَحوا منا. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَهْلًا، فإنما أصابكم الذي أصابكم من أجلِ أنكم عصَيْتُمونى". فبينما هم كذلك، إذ أتاهم القومُ قد ائْتَشبوا، وقد اخْتَرَطوا سيوفَهم، فكان عمُّ الهزيمةِ وغَمُّهم حينَ أتَوْهم، {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} مِن القتلِ {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} مِن الجِراحةِ، {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا} الآية. وهو يومُ أحدٍ.
Başkaları ise bu hususta Muhammed b. Sa'd'ın bana anlattığı şu rivayeti zikretmişlerdir: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} “Hani siz hiç kimseye dönüp bakmaksızın [dağa doğru] uzaklaşıp kaçıyor, Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu”. [Bunun üzerine] geri döndüler ve: "Vallahi onların üzerine varacağız, sonra da onları kesinlikle öldüreceğiz; bizden kimilerini yaraladılar" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sakin olun! Başınıza gelenler, ancak bana itaatsizlik etmeniz sebebiyle başınıza geldi» buyurdu. Onlar bu hâldeyken birden o topluluk [müşrikler], toplanıp bir araya gelmiş ve kılıçlarını kınlarından sıyırmış vaziyette üzerlerine geldi. İşte üzerlerine geldikleri o anda bozgunun kederi ve onların hüznü gerçekleşti. {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} “Elinizden kaçana üzülmeyesiniz diye” yani [düşmandan] öldürmeye; {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne de başınıza gelene” yani yaralanmaya [üzülmeyesiniz diye]. {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا} “Böylece [Allah] keder üstüne keder vererek sizi cezalandırdı ki üzülmeyesiniz...” ayet[idir]. Bu da Uhud günüdür.
وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآية قولُ مَن قال: معنى قولِه: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} [فأثابكم بغمِّكم] أيُّها المؤمنون بحرمانِ اللهِ إياكم غَنيمةَ المشركين والظُّفَرَ بهم والنصرَ عليهم، وما أصابكم من القتلِ والجراحِ يومئذٍ - بعدَ الذي كان قد أَراكم في كلِّ ذلك ما تُحبُّون - بمعصيتِكم ربَّكم، وخلافِكم أمرَ نبيِّكم ﷺ؛ غمَّ ظنِّكم أن نبيَّكم ﷺ قد قُتِل، وميلَ العدوِّ عليكم بعدَ فُلولِكم منهم.
Bu görüşler içinde ayetin anlamına en uygun olanı, O'nun: {فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ} “[Allah] size keder üstüne keder verdi” sözünün anlamı şudur diyenin görüşüdür: [Ey müminler! Allah'ın sizi müşriklerin ganimetinden, onlara karşı zafer kazanmaktan ve üstün gelmekten mahrum bırakmasıyla duyduğunuz kederinize karşılık] -bütün bunlarda hoşunuza gideni size göstermiş olmasının ardından Rabbinize isyan etmeniz ve Peygamberinizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) emrine muhalefet etmeniz sebebiyle- o gün başınıza gelen ölüm ve yaralanmalardan dolayı duyduğunuz kedere mukabil, Peygamberinizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) öldürüldüğünü sanmanızın kederini ve onlardan bozguna uğrayıp dağılmanızdan sonra düşmanın üzerinize çullanmasının kederini verdi.
والذي يَدُلُّ على أن ذلك أولى بتأويلِ الآية مما خالَفه [من الأقوالِ] قولُه: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ}. والفائتُ لا شَكَّ أنه هو ما كانوا رجَوا الوصولَ إليه مِن غيرِهم، إمَّا مِن ظهورٍ عليهم بغلَبِهم، وإما مِن غنيمةٍ يَحْتارُونها، وأن قولَه: {إِوَلَا مَا أَصَابَكُمْ} هو ما أصابهم إما في أبدانِهم، وإما في إخوانِهم.
Ayetin anlamına, buna aykırı olan [görüşlerden] daha uygun olduğuna delil teşkil eden husus; O'nun: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “Ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyruğudur. Kuşku yok ki elden kaçan şey, başkalarından elde etmeyi umdukları şeydir; bu da ya onlara galip gelerek üstünlük sağlamak yahut elde edecekleri ganimettir. O'nun: {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “ne de başınıza gelene” sözü ise gerek bedenlerinde gerekse kardeşlerinde başlarına gelen şeydir.
فإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الغمَّ الثانيَ هو معنًى غيرُ هذين؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه أخْبَر عبادَه المؤمنين به مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، أنه أثابهم غمًّا [بعدَ غمٍّ] ؛ لئلا يُحْزِنَهم ما نالهم مِن الغمِّ الناشئِ عما فاتهم مِن غيرِهم، ولا ما أصابهم قبلَ ذلك في أنفسِهم، وهو الغمُّ الأولُ على ما قد بَيَّناه قبلُ.
Durum böyle olunca, ikinci kederin bu ikisinden farklı bir mana olduğu malumdur; zira Allah -senası yüce olsun- Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından kendisine inanan mümin kullarına, başkalarından ellerinden kaçan şeylerden kaynaklanan keder ile bundan önce kendi canlarında başlarına gelen şey onları üzmesin diye [keder ardına] keder verdiğini bildirmiştir; bu da daha önce açıkladığımız üzere ilk kederdir.
وأما قولُه: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ}، فإِن تأويلَه على ما قد بيَّنْتُ مِن أنه لكيلا تَحْزَنوا على ما فاتكم فلم تُدْرِكوه مما كنتم تَرْجون إدراكَه من عدوِّكم من الظَّفَر عليهم والظهورِ، وحِيازةِ غنائمِهم، ولا ما أصابكم في أنفسِكم من جرحِ مَن جُرح وقَتْلِ مَن قُتِل مِن إخوانِكم.
O'nun: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “Ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyruğuna gelince; bunun tefsiri açıkladığım üzere şöyledir: Düşmanınıza karşı üstün gelip zafer kazanmak ve ganimetlerini ele geçirmekten ibaret olup da elde etmeyi umduğunuz halde elinizden kaçıp kavuşamadığınız şeylere ve kardeşlerinizden yaralananın yaralanması, öldürülenin de öldürülmesi suretiyle kendi nefislerinizde başınıza gelenlere üzülmeyesiniz diyedir.
وقد ذكَرْنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فيه قبلُ على السبيلِ التي اخْتَلَفوا فيه.
Daha önce tefsir ehlinin bu husustaki ihtilafını, ihtilaf ettikleri veçhile zikretmiştik.
وكما حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ}. قال: على ما فاتكم مِن الغَنيمةِ التي كنتم تَرْجُون، وَلَا تَحْزَنُوا على ما أصَابكم مِن الهزيمةِ.
Nitekim Yûnus'un bana anlattığına göre, o şöyle demiştir: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} “Ne elinizden kaçana ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Ummakta olduğunuz ganimetten elinizden kaçana ve başınıza gelen yenilgiye üzülmeyesiniz diye.
وأما قولُه: {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. فإنه يعنى جلَّ ذكرُه: واللهُ بالذي تَعْمَلون أيُّها المؤمنون - مِن إصْعادِكم في الوادى هَرَبًا مِن عدوِّكم، وانهزِامِكم، وتَرْككم نبيَّكم وهو يَدْعُوكم في أُخْراكم، وحُزْنِكم على ما فاتكم من عدوِّكم، وما أصابكم في أنفسِكم منهم - ذو خبرةٍ وعلمٍ، وهو مُحْصٍ ذلك كلَّه عليكم حتى يُجازيَكم به؛ المُحْسِن منكم بإحْسانِه، والمسيء بإساءتِه، أو يَعْفُو عنه.
O'nun: {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğuna gelince; Allah -zikri yüce olsun- şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah -düşmanınızdan kaçarak vadide yukarı çıkmanız, bozguna uğramanız, Peygamberiniz arkanızdan sizi çağırırken O'nu terk etmeniz, düşmanınızdan elinizden kaçana ve onlardan kendi canlarınızda başınıza gelene üzülmeniz şeklinde- yaptıklarınıza dair engin bir haberdarlık ve ilim sahibidir. O, bunların hepsini sizin aleyhinize sayıp kaydetmektedir ki karşılığını size versin: İyilik yapanınıza iyiliğiyle, kötülük yapanınıza da kötülüğüyle [karşılık verir] yahut onu affeder.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “Sonra O, bu kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, bir kısmınızı bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı”.
يعنى بذلك جل ثناؤُه: ثم أنزَل اللهُ أيُّها المُؤْمِنون من بعدِ الغمِّ الذي أثابَكم ربُّكم بعد غَمٍّ تقَدَّمه قبلَه، {أَمَنَةً} وهى الأمانُ على أهلِ الإخلاصِ منكم واليَقينِ، دونَ أهلِ النِّفاقِ والشَّكِّ.
Allah -senası yüce olsun- bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Sonra Allah, Rabbinizin öncesindeki kederin ardından size verdiği kederden sonra münafıklık ve şüphe ehline değil, sizden ihlas ve yakin ehline {أَمَنَةً} “bir güven”, yani emniyet indirdi.
ثم بيَّن تعالى ذكُره عن "الأمَنَةِ" التي أنْزَلها عليهم ما هي؟ فقال: {نُعَاسًا}. ينصب "النُّعاسِ" على الإبْدالِ مِن "الأَمَنةِ".
Sonra Allah -zikri yüce olsun- üzerlerine indirdiği o "güven"in ne olduğunu açıklayarak: {نُعَاسًا} “bir uyuklama” buyurdu. “En-Nuâs” (uyuklama) kelimesi “el-Emenetü”den bedel olarak nasb edilmiştir.
ثم اخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {يَغْشَى}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأَةِ الحِجازِ والمدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكُوفِيِّين بالتَّذْكِيرِ بالياءِ: {يَغْشَى}.
Sonra kurrâ {يَغْشَى} “[bir grubu] bürüyen” kavlinin kıraatinde ihtilaf etti. Hicaz, Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerden bazıları bunu yâ (ي) harfiyle müzekker olarak: {يَغْشَى} şeklinde okudu.
وقرَأته جماعةٌ مِن قَرأَةِ الكُوفيين بالتأنيثِ: (تَغْشَى) بالتاءِ .
Kûfeli kurrâdan bir grup ise bunu te (ت) harfiyle müennes olarak: (تَغْشَى) şeklinde okudu.
وذهَب الذين قرَءوا ذلك بالتَّذْكيرِ إلى أن النُّعاسَ هو الذي يَغْشَى الطائفةَ مِن المؤمنين دونَ الأمَنةِ، فذكَّره بتذكيرِ النُّعاسِ.
Bunu müzekker okuyanlar, müminlerden bir grubu bürüyenin emniyet değil uyuklama olduğu görüşüne vardılar ve "nuâs" (uyuklama) kelimesinin müzekkerliğinden dolayı fiili müzekker kıldılar.
وذهَب الذين قرَءوا ذلك بالتأنيثِ إلى أن الأمنةَ هي التي تَغْشاهم، فأنَّثُوه لتأنيثِ الأمَنةِ.
Müennes okuyanlar ise onları bürüyenin emniyet olduğu görüşüne vardılar ve "emenet" (güven) kelimesinin müennesliğinden ötürü fiili müennes kıldılar.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان مَعْروفتانِ مُسْتَفِيضتان في قَرأةِ الأمْصارِ، غيرُ مختلفَتَين في معنًى ولا غيرِه؛ لأن الأمنةَ في هذا الموضعِ هي النُّعاسُ، والنعاسُ هو الأمَنةُ، وسواءٌ ذلك، وبأيَّتهما قرَأ القارئُ فهو مُصِيبٌ الحقَّ في قراءتِه، وكذلك جَميعُ ما في القرآنِ مِن نَظائرِه، مِن نحوِ قولِه: (إِن شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعامُ الأثيمِ * كالمُهْلِ تَغْلِى في البطونِ) [الدخان: ٤٣ - ٤٥]. و: (ألم يكُ نُطْفةً من منيٍّ تُمْنَى) [القيامة: ٣٧]. و: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ} [مريم: ٢٥].
Bu konuda bana göre doğru olan söz şudur: Bunlar, şehirlerin kurrâsı arasında bilinen ve yaygın olan, mana veya başka bir yönden birbirinden farklı olmayan iki kıraattir. Çünkü bu makamda emniyet uyuklamadır, uyuklama da emniyettir; ikisi de birdir. Okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa okusun kıraatinde isabet etmiş olur. Kur'an'daki benzerleri de böyledir; tıpkı: (إِن شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعامُ الأثيمِ * كالمُهْلِ تَغْلِى في البطونِ) [ed-Duhân: 43-45], (ألم يكُ نُطْفةً من منيٍّ تُمْنَى) [el-Kıyâme: 37] ve {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ} “Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine döksün” [Meryem: 25] buyruklarında olduğu gibi.
فإن قال قائلٌ: وما كان السببُ الذي مِن أجْلِه افْتَرَقَت الطائفتان اللتان ذكَرَهما اللهُ ﵎، فيما افْتَرَقَتا فيه من صفتَيْهما، فأمِنت إحداهما بنفسِها حتى نَعَسَت، وأهمَّت الأخرى أنفسُها ظنَّت باللهِ غيرَ الحقَّ ظنَّ الجاهليةِ؟
Şayet biri: "Allah'ın (celle ve azze) zikrettiği iki fırkanın, nitelikleri bakımından ayrışmalarının ve birinin canından emin olup uyuklamasına, diğerinin ise kendi canlarının derdine düşüp Allah hakkında haksız yere cahiliye zannıyla zanda bulunmasına yol açan sebep neydi?" diyecek olursa,
قيل: كان سببُ ذلك فيما ذُكِر لنا كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: إن المشركين انْصَرَفوا يومَ أحدٍ بعدَ الذي كان مِن أمرِهم وأمْرِ المسلمين، فواعَدوا النبيَّ ﷺ بدرًا مِن قابلٍ، فقال لهم: "نعم". فتخَوَّف المسلمون أن يَنْزِلوا المدينةَ، فبعَث رسولُ اللهِ ﷺ رجلًا، فقال: "انْظُرْ، فإن رأيْتَهم قعَدوا على أثقالِهم، وجنَبوا خيولَهم، فإن
Şöyle denildi: Bize aktarıldığına göre bunun sebebi, Muhammed b. el-Huseyn'in bize anlattığı gibidir; dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: Müşrikler Uhud günü kendileriyle Müslümanlar arasında cereyan eden olaylardan sonra dönüp gittiler ve gelecek yıl Bedir'de [karşılaşmak üzere] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile sözleştiler. O da onlara: «Evet» buyurdu. Müslümanlar onların Medine'ye inmesinden (baskın yapmasından) endişe ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adam gönderip şöyle buyurdu: «Bak; şayet onları yük develerine binmiş, atlarını da yedeklerine almış görürsen, şüphesiz ki...»
القومَ ذاهبون، وإن رأيْتَهم قد قعَدوا على خُيولِهم، وجنَبوا أثقالَهم، فإن القومَ يَنْزِلون المدينةَ، فاتَّقوا الله واصْبِروا". ووطَّنَهم على القتالِ، فلما أبْصَرَهم الرسولُ قد قعَدوا على الأثقالِ سراعًا عِجالًا، نادَى بأعلى صوتِه بذهابِهم، فلمَّا رأى المؤمنون ذلك، صدَّقوا نبيَّ اللهِ، فناموا، وبقى أناسٌ مِن المنافقين يَظُنُّون أن القومَ يَأْتُونهم، فقال اللهُ جل ثناؤُه، يَذْكُرُ حينَ أخْبرَهم النبيُّ ﷺ، إن كانوا ركِبوا الأثقالَ، فإنهم مُنطَلِقون، فناموا: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} .
o topluluk gidiyor demektir. Şayet onları atlarına binmiş, develerini de yanlarına almış görürsen, o topluluk Medine'ye inecek demektir. Allah'tan korkun ve sabredin!" buyurdu ve onları savaşa hazırladı. Elçi onları hızlıca ve aceleyle develere binmiş görünce en yüksek sesiyle gittiklerini haykırdı. Müminler bunu görünce Allah'ın Peygamberi'ni tasdik ettiler ve uyudular. Münafıklardan birtakım kimseler ise o topluluğun kendilerine geleceğini zannetmeye devam ettiler. Allah -senası yüce olsun- Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: "Eğer develere binmişlerse gidiyorlar demektir" diye haber verip uyudukları vakti zikrederek şöyle buyurdu: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “Sonra O, bu kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, bir kısmınızı bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: أمَّنهم يومَئذٍ بنُعاسٍ غشَّاهم [بعدَ خوفٍ] ، وإِنما يَنْعُسُ مَن يَأْمَنُ، {يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} (٣).
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: [Korkunun ardından] onları bürüyen bir uyuklama ile o gün onlara güven verdi; zira sadece güvende olan kimse uyuklar: {يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “[Bu uyuklama] bir kısmınızı bürüyordu. Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı” .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أَبي عَدِيٍّ، عن حُميدٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، عن أبي طلحةَ، قال: كنتُ في مَن أُنْزِل عليه النُّعاسُ يومَ أحدٍ أَمَنَةً، حتى سقَط مِن يدى مِرارًا . يعني سيفَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Humeyd'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Ebû Talha'dan nakletti; Ebû Talha şöyle dedi: Uhud günü bir güven olarak üzerine uyuklama indirilenlerdendim; öyle ki [o] elimden defalarca düştü . Yani kılıcını kastetmektedir.
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن ثابتٍ، عن أنسٍ، عن أبي طلحةَ، قال: رفَعْتُ رأسى يومَ أحدٍ، فَجَعَلْتُ
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o Enes'ten, o da Ebû Talha'dan [naklen] anlattı; Ebû Talha şöyle dedi: Uhud günü başımı kaldırdım da başladım...
ما أَرَى أحدًا مِن القومِ إلا تحتَ حَجَفتِه ، يَمِيدُ مِن النُّعَاسِ .
o topluluktan kalkanının altında uyuklamaktan sallanmayan hiç kimseyi göremiyordum .
حدَّثنا ابن بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا عمرانُ، عن قتادةَ، عن أنسٍ، عن أبي طلحةَ، قال: كنتُ في مَن صُبَّ عليه النُّعاسُ يومَ أَحدٍ .
Bize İbn Beşşâr ve İbnu'l-Müsenna anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize İmrân, Katâde'den, o Enes'ten, o da Ebû Talha'dan nakletti; Ebû Talha şöyle dedi: Uhud günü üzerine uyuklama boca edilen kimselerdendim .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثنا أَنسُ بنُ مالكٍ، عن أبي طلحةَ أنه كان يومئَذٍ ممن غشِيه النُّعاسُ، قال: كان السيفُ يَسْقُطُ من يدى [ثم آخذُه ثم يسقطُ من يدى] ثم آخُذُه، مِن النُّعاسِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize Enes b. Mâlik, Ebû Talha'dan nakletti; o, o gün kendisini uyuklama bürüyen kimselerdendi . [Ebû Talha] dedi ki: Uyuklamaktan dolayı kılıç elimden düşüyor, [sonra onu alıyordum; sonra tekrar elimden düşüyor] , sonra yine alıyordum.
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، ذُكِر لنا - واللهُ أعلمُ - عن أنسٍ، أن أبا طلحةَ حدَّثهم، أنه كان يومَئذٍ [في مَن] غشِيه النُّعاسُ، قال: فجعَل سيفى يَسْقُطُ مِن يدى وآخُذُه، ويَسْقُطُ وآخُذُه، ويَسْقُطُ، والطائفةُ الأخرى المنافقون، ليس لهم هِمَّةٌ إلا أنفسُهم، {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} الآية كلّها.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den anlattı: Bize -Allah daha iyi bilir ya- Enes'ten zikredildiğine göre Ebû Talha onlara, kendisinin o gün uyuklamanın bürüdüğü [kimselerden] olduğunu anlatmış ve şöyle demiştir: Kılıcım elimden düşüyor, onu alıyordum; düşüyor, alıyordum; [tekrar] düşüyordu. Diğer grup ise münafıklardı; onların kendi canlarından başka hiçbir dertleri yoktu: {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı” ayetin tamamı.
حدَّثنا أحمدُ بنُ الحسنِ الترمذيُّ، قال: ثنا ضِرارُ بنُ صُرَدَ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بن محمدٍ، عن محمدِ بن عبدِ العزيزِ، عن الزهريِّ، عن عبدِ الرحمنِ بن المِسْوَرِ بن مَخْرَمةَ، عن أبيه، قال: سأَلْتُ عبدَ الرحمنِ بنَ عوفٍ عن قولِ اللهِ ﷿: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا}. قال: أَلْقِى علينا النومُ
Bize Ahmed b. el-Hasen et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Dırâr b. Sured anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Muhammed, Muhammed b. Abdilazîz'den, o ez-Zührî'den, o Abdurrahmân b. el-Misver b. Mahrame'den, o da babasından nakletti; [babası] dedi ki: Abdurrahmân b. Avf'a azîz ve celîl olan Allah'ın: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} “Sonra O, bu kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, bir uyuklama indirdi” kavlini sordum. Şöyle dedi: “Üzerimize uyku verildi
يومَ أحدٍ .
" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} الآية: وذاكم يومَ أحدٍ، كانوا يومَئذٍ فريقَيْن، فأما المؤمنون فغشَّاهم اللهُ النُّعاسَ؛ أمَنَةً منه ورحمةً .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} “Sonra O, bu kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, bir uyuklama indirdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu Uhud günüdür. Onlar o gün iki gruptular: Müminlere gelince, Allah katından bir güven ve rahmet olmak üzere onları uyuklama bürüdü .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ نحوَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، عن ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {أَمَنَةً نُعَاسًا}. قال: ألقى اللهُ ﷿ عليهم النعاسَ، فكان ذلك أمَنةً لهم .
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak, İbn Ebî Ca'fer'den, o babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {أَمَنَةً نُعَاسًا} “bir güven duygusu, bir uyuklama” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah (celle ve azze) üzerlerine uyuklama verdi, bu da onlar için bir güven oldu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، قال: قال عبدُ اللهِ: النُّعاسُ في القتالِ أمنةٌ، والنعاسُ في الصلاةِ مِن الشيطانِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Ebû Rezîn'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah dedi ki: "Savaşta uyuklamak [Allah'tan bir] güvendir, namazda uyuklamak ise şeytandandır ."
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا}. قال: أَنْزَل النُّعاسَ أمَنةً منه على أهلِ اليَقين به، فهم نِيامٌ لا يَخافون.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o, {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven, bir uyuklama indirdi” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Allah], Kendisine kesin bir inançla bağlı olanların (ehl-i yakîn) üzerine Kendi katından bir emniyet olarak uyuklama indirdi; öyle ki onlar uyuyorlar ve korkmuyorlardı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {أَمَنَةً نُعَاسًا}. قال: أَلقَى اللهُ عليهم النُّعاسَ، فكان أمنةً لهم. قال: ذِكر أن أبا طلحةَ قال: أُلْقِى عليَّ النعاسُ يومَئِذٍ، فكنتُ أَنْعُسُ حتى يَسْقُطَ سيفي مِن يدى .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, {أَمَنَةً نُعَاسًا} “bir güven duygusu, bir uyuklama” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah üzerlerine uyuklama verdi, bu da onlar için bir güven oldu. [Katâde] dedi ki: Zikredildiğine göre Ebû Talha şöyle demiştir: "O gün üzerime uyuklama verildi; kılıcım elimden düşene dek uyukluyordum ."
حدَّثنا ابن سنانٍ ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ إدريسَ، قال: أخبرنا حمادُ بنُ سلمةَ، قال: أَخْبَرَنا ثابتٌ، عن أنسِ بن مالكٍ، عن أبي طلحةَ، وهشامُ بنُ عروَةَ، [عن عروةَ] ، عن الزبيرِ، أنهما قالا: لقد رفَعْنا رءوسَنا يومَ أحدٍ، فَجَعَلْنَا نَنْظُرُ، فما منهم مِن أحدٍ إلا وهو يَميلُ تحت حَجَفتِه. قال: وتلا هذه الآية: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} .
Bize İbn Sinân anlattı, dedi ki: Bize İshak b. İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme haber verdi, dedi ki: Bize Sâbit, Enes b. Mâlik'ten, o Ebû Talha'dan; Hişâm b. Urve de [Urve'den] , ez-Zübeyr'den haber verdi; her ikisi de şöyle demişlerdir: "Uhud günü başlarımızı kaldırdık ve bakmaya başladık; onlardan kalkanının altında sallanmayan hiç kimse yoktu." Dedi ki: Ve şu ayeti okudu: {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا} “Sonra O, bu kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, bir uyuklama indirdi” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı”.
يعنى بذلك جل ثناؤُه: وطائفةٌ منكم أيُّها المؤمنون، {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ}، يقولُ: هم المنافقون، لا همَّ لهم غيرُ همِّ أنفسِهم، فهم مِن حَذَرِ القتلِ
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Sizden bir grup {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “kendi canlarının kaygısına düşmüştü”. Şöyle demektedir: Onlar münafıklardır; kendi canlarının kaygısından başka hiçbir dertleri yoktur. Dolayısıyla onlar öldürülme endişesinden
على أنفسِهم وخوفِ المنيةِ عليها في شُغْلٍ، قد طار عن أعينِهم الكَرَى، {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ} الظنونَ الكاذبةَ، {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} مِن أهلِ الشركِ باللهِ، شكًّا في أمرِ اللهِ، وتكذيبًا لنبيِّه ﷺ، ومَحْسَبةً منهم أن الله خاذلٌ نبيَّه، ومُعْلٍ عليه أهلَ الكفرِ به، {يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ}.
kendi canları üzerine [titreyip] ölüm korkusuyla meşguldürler, gözlerinden uyku kaçmıştır. Allah'ın emrinde şüpheye düşerek, Peygamberi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayarak ve Allah'ın Peygamberi'ni yardımsız bırakıp kendisine küfredenleri O'na üstün kılacağını sanarak, Allah'a şirk koşan {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “cahiliye [ehlinin] zannı gibi”, {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ} “Allah hakkında” asılsız zanlarda bulunuyorlar; {يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ} “‘Bu işten bize bir pay var mı?’ diyorlardı”.
كالذي حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: والطائفةُ الأخرى المنافقون، ليس لهم همٌّ إلا أنفسُهم، أَجْبَنُ قومٍ وأرعبُه، وأخذَلُه للحقِّ، {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} ظنونًا كاذبةً، إنما هم أهلُ شَكٍّ وريبةٍ في أمرِ اللهِ، {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} .
Tıpkı Bişr'in bize anlattığı şu rivayette olduğu gibi: Dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: Diğer topluluk ise münafıklardır; onların kendi canlarından başka hiçbir derdi yoktur; insanların en korkağı, en çok dehşete düşeni ve hakkı en çok yüzüstü bırakanıdırlar. Allah'ın emrinde şüphe ve kuşku ehli olarak {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} “Allah hakkında haksız”, yalan zanlarda bulunuyorlar; {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} “‘Bu işte bizim bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik’ diyorlar. De ki: Evlerinizde de olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de vurulup düşecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi”.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: والطائفةُ الأخرى المنافقون، ليس لهم هِمَّةٌ إلا أنفسُهم، {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}، {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا}. قال اللهُ ﷿: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} الآية .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o şöyle dedi: Diğer topluluk ise münafıklardır; onların kendi canlarından başka hiçbir dertleri yoktur. {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı”, {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا} “‘Bu işte bizim bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik’ diyorlardı”. Allah (celle ve azze) ise şöyle buyurdu: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} “De ki: Evlerinizde de olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de vurulup düşecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi” ayetin sonuna kadar .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ}. قال: أهلُ النفاقِ، قد أهَمَّتْهم أنفسُهم تَخَوُّفَ القتلِ، وذلك أنهم لا يَرْجُون عاقبةً.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü”. Şöyle dedi: Münafıklar topluluğu; öldürülme korkusuyla kendi canlarının kaygısına düşmüşlerdi. Bunun sebebi ise [ahirette hayırlı] bir akıbet ummamalarıydı.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هؤلاء المنافقون .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “Bir topluluk da kendi canlarının kaygısına düşmüştü” sözünden ayetin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır .
وأما قولُه: {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}. فإنه يعنى: أهلَ الشركِ.
O'nun: {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “cahiliye zannı” buyruğuna gelince; şirk ehlini kastetmektedir.
كالذى حدَّثني الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنا مَعْمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}. قال: ظنَّ أهلِ الشركِ .
Tıpkı el-Hasen b. Yahyâ'nın bana anlattığı şu rivayette olduğu gibi: Dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “cahiliye zannı” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Şirk ehlinin zannı .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ}. قال: ظنَّ أهلِ الشركِ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o, {ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ} “cahiliye zannı” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Şirk ehlinin zannı .
وفى رفعِ قولِه: {وَطَائِفَةٌ}. وجهان؛ أحدُهما، أن تكونَ مرفوعةً بالعائدِ مِن ذكرِها في قولِه: {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ}. والآخرُ بقولِه: {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ}. ولو كانت منصوبةً كان جائزًا، وكانت الواوُ في قولِه: {وَطَائِفَةٌ}. ظرفًا للفعلِ، بمعنى: وأهَمَّت طائفةً أنفسُهم. كما قال: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} [الذاريات: ٤٧].
O'nun: {وَطَائِفَةٌ} “[bir] topluluk da” sözünün merfû (ötreli) olmasında iki vecih vardır: Birincisi, {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ} sözünde ona dönen zamirle merfû olmasıdır. Diğeri ise {يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ} “Allah hakkında haksız zanda bulunuyorlardı” sözü iledir. Şayet mansûb (üstünlü) olsaydı bu da caiz olurdu ve {وَطَائِفَةٌ} sözündeki vav (و) harfi; "ve kendi canları bir topluluğu kaygılandırdı" anlamında fiilin mefulü (zarfı) konumunda olurdu; tıpkı: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü de kudretimizle biz bina ettik” [ez-Zâriyât: 47] buyurduğu gibi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا}.
O'nun şu sözünün tefsiri hakkında: {يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا} “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlar. De ki: «Bütün iş Allah'ındır.» Sana açıklayamadıklarını içlerinde gizliyorlar ve: «Bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar.”
يعني تعالى ذكرُه بذلك: الطائفةَ المنافقةَ التي قد أهمَّتهم أنفسُهم، أنهم يقولون: ليس لنا مِن الأمرِ شيءٌ، ولو كان لنا مِن الأمرِ شَيءٌ ما خرَجْنا لقتالِ مَن
Şanı yüce olan [Allah] bununla; kendi canlarının kaygısına düşmüş olan münafık topluluğu, onların: «Bu işten bize hiçbir pay yoktur; şayet bu işten bize bir pay olsaydı, kiminle
قاتَلْناه فيقتلونا.
bizi öldürsünler diye savaşmaya çıkmazdık.»
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قيل لعبدِ اللهِ بن أبيٍّ: قُتِل بنو الخزْرجِ اليومَ. قال: وهل لنا مِن الأمرِ مِن شيءٍ؟ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o şöyle demiştir: Abdullah b. Übeyy'e: «Bugün Hazrecoğulları öldürüldü» denildi. O da: «Bu işte bizim bir payımız var mı ki?» dedi .
{قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ}. وهذا أمرٌ مُبْتَدَأٌ مِن اللهِ ﷿، يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء المنافقين: {إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ}. يُصَرِّفُه كيف يَشَاءُ، ويُدَبِّرُه كيف أحبَّ .
{قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ} “De ki: Bütün iş Allah'ındır”. Bu, Allah (celle ve azze) tarafından yeni bir buyruktur. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle buyurmaktadır: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed, bu münafıklara: {إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ} “Bütün iş Allah'ındır”; O, onu dilediği gibi evirip çevirir ve arzu ettiği gibi idare eder .
ثم عاد إلى الخبرِ عن ذكرِ نفاقِ المنافقين فقال: {يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ}. يقولُ: يُخْفِى يا محمدُ هؤلاء المنافقون الذين وصفْتُ لك صفتَهم، في أنفسِهم مِن الكفرِ والشكِّ في اللهِ، ما لا يُبْدُون لك. ثم أَظْهَر نبيَّه ﷺ على ما كانوا يُخْفُونه بينهم مِن نفاقِهم، والحسرةِ التي أصابتهم على حضورِهم مع المسلمين مشهدَهم بأحدٍ، فقال مخبرًا عن قِيلِهم الكفرَ، وإعلانِهم النفاقَ بينَهم: {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا}. يعنى بذلك أن هؤلاء المنافقين يقولون: لو كان الخروجُ إلى حربِ مَن خرَجْنا لحربِه من المشركين إلينا، ما خرَجْنا إليهم، ولا قُتِل منا أحدٌ في الموضعِ الذي قُتِلوا فيه بأُحدٍ.
Sonra münafıkların nifakını bildirmeye dönerek şöyle buyurdu: {يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ} “Sana açıklayamadıklarını içlerinde gizliyorlar”. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana niteliklerini anlattığım bu münafıklar, küfürden ve Allah hakkındaki şüpheden ibaret olan ve sana açıklayamadıkları şeyleri içlerinde gizliyorlar. Sonra [Allah], aralarında gizledikleri nifaklarını ve Uhud'da Müslümanlarla birlikte hazır bulunmalarından dolayı başlarına gelen hayıflanmayı Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bildirerek, onların küfür sözlerini ve aralarındaki nifakı açığa vurduklarını haber verip şöyle buyurdu: {يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا} “«Bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar”. Bununla kastettiği şudur: Bu münafıklar diyorlar ki: «Müşriklerden savaşmak üzere çıktığımız kimselerle savaşa çıkıp çıkmama kararı bize kalsaydı, onlara karşı savaşa çıkmazdık ve Uhud'da öldürülenlerin öldürüldüğü bu yerde bizden kimse öldürülmezdi.»
وذُكرَ أن من قال هذا القولَ مُعَتِّبُ بن قُشَيْرٍ، أخو بني عمرِو بن عوفٍ.
Bu sözü söyleyen kimsenin, Amr b. Avfoğulları'nın mensubu Muattib b. Kuşeyr olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ الخبرِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال ابن إسحاقَ: ثني يحيى بنُ عبادِ ابن عبدِ اللهِ بن الزبيرِ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن الزبيرِ، عن الزبيرِ، قال: واللهِ إنى لأسْمَعُ قولَ مُعَتِّبِ بن قُشَيْرٍ أخى بني عمرِو بن عوفٍ، والنُّعاسُ يَغْشاني، ما أَسْمَعُه إلا كالحُلْم، حينَ قال: لو كان لنا مِن الأمرِ شيءٌ ما قُتِلْنا ههنا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshak dedi ki: Bana Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr, babasından, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den, o da ez-Zübeyr'den nakletti; o şöyle dedi: «Allah'a yemin olsun ki, Amr b. Avfoğulları'nın mensubu Muattib b. Kuşeyr'in sözünü duyuyordum; üzerime uyuklama çöküyordu, o: 'Bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik' dediğinde, [bu sözü] sanki bir rüya gibi işitiyordum .»
حدَّثني سعيدُ بنُ يحيى الأُمويُّ، قال: ثنى أبي، عن ابن إسحاقَ، قال: ثني يحيى بنُ عبادِ بن عبدِ اللهِ بن الزبيرِ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن الزبيرِ، عن أبيه بمثلِه.
Bana Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, dedi ki: Bana babam, İbn İshak'tan anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr, babasından, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den, o da babasından benzerini nakletti.