واختَلَفَتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: {قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ}. بنصبِ "الكلّ"، على وجهِ النعتِ للأمرِ والصفةِ له.
Kıraat âlimleri bu [ayetin] kıraatinde ihtilaf etmişlerdir: Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu, {قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ} şeklinde, el-emr (الْأَمْرَ) kelimesinin nâtı (sıfatı) sayılarak "el-küll"ün (كُلَّ) nasbı (üstünü) ile okumuşlardır.
وقرَأه بعضُ قرأةِ أهلِ البصرةِ: (قُلْ إنّ الأمرَ كُلُّه للهِ) . برفع "الكلّ" على توجيهِ الكلِّ إلى أنه اسمٌ، وقولُه: {لِلَّهِ} خبرُه، كقولِ القائلِ: إن الأمرَ بعضُه لعبدِ اللهِ.
Basra ehli kurrâsından bazıları ise bunu: (قُلْ إنّ الأمرَ كُلُّه للهِ) şeklinde; "el-küll" (كُلُّ) kelimesinin isim (mübteda), {لِلَّهِ} sözünün ise onun haberi olması takdiriyle "el-küll"ün ref'i (ötresi) ile okumuştur; tıpkı bir kimsenin: "İnne'l-emre ba'duhû li-Abdillâh (Şüphesiz işin bir kısmı Abdullah'ındır)" demesi gibi.
وقد يَجوزُ أن يكونَ "الكلّ" في قراءةِ مَن قرَأه بالنصبِ منصوبًا على البدلِ.
Nasb ile okuyanın kıraatinde "el-küll" kelimesinin bedel olarak mansûb olması da caizdir.
والقراءةُ التي هي القراءةُ عندَنا، النصبُ في "الكلّ"؛ لإجماعِ أكثرِ القرأةِ عليه، مِن غيرِ أن تكونَ القراءةُ الأخرى خطأً في معنًى أو عربيةٍ، ولو كانت القراءةُ بالرفعِ في ذلك مُسْتَفِيضةً في القَرأةِ، لكانت سواءً عندى القراءةُ بأيِّ ذلك قُرِئ؛ لاتفاقِ معاني ذلك بأى وجْهَيْه قُرِئ.
Bizim katımızda geçerli olan kıraat, kurrânın çoğunluğunun üzerinde icmâ etmesi sebebiyle "el-küll" kelimesinin nasbı (üstünü) iledir; yoksa diğer kıraat mana yahut Arap dili yönünden yanlış olduğundan değildir. Şayet bunda ref' (ötre) ile olan kıraat de kurrâ arasında müstefîz (yaygın) olsaydı, iki vecihten hangisiyle okunursa okunsun manalar örtüştüğü için bunlardan herhangi biriyle okunması benim katımda farksız olurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)}.
O'nun şu sözünün tefsiri hakkında: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)} “De ki: «Evlerinizde de olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de vurulup düşecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi.» Allah, sinelerinizdekini sınamak ve kalplerinizdekini arındırmak için [bunu yaptı]. Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir.”
يعني بذلك تعالى ذكرُه: قلْ يا محمدُ للذين وصَفْتُ لك [صفتَهم مِن] المنافقين: لو كنتُم في بيوتِكم لم تَشْهَدوا مع المؤمنين مَشْهَدَهم، ولم تَحْضُروا معهم حربَ أعدائِهم مِن المشركين، فيَظْهَرَ للمؤمنين ما كنتم تُخْفُونه مِن نفاقِكم، وتَكْتُمونه مِن شكِّكم في دينِكم، {لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ}. يقولُ: لظهَر للموضعِ الذي كُتِب عليه مَصْرَعُه فيه مَن قد كُتِب عليه القتلُ منهم، ولخَرَجَ من بيتِه إليه، حتى يُصْرَعَ في الموضعِ الذي كُتِب عليه أن يُصْرَعَ فيه.
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Sana münafıklardan [niteliklerini] anlattığım kimselere de ki: «Evlerinizde olup müminlerle birlikte onların bulunduğu yerde hazır bulunmasaydınız ve onlarla birlikte müşrik düşmanlarına karşı savaşa katılmasaydınız —ki böylece nifakınızdan gizlediğiniz ve dininiz hususundaki şüphenizden sakladığınız şeyler müminlere açığa çıksın— {لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} “haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de vurulup düşecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi”.» Şöyle buyurmaktadır: Onlardan öldürülmesi takdir edilmiş olanlar, kendilerine vurulup düşecekleri yazılmış olan yere çıkıp gelirler ve haklarında vurulup düşeceği yazılmış olan yerde vurulup düşünceye kadar evlerinden oraya çıkıp giderlerdi .
وأما قولُه: {وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ}. [فإنه يعنى به: ولِيَبْتَلِى اللهُ ما في صدوركم أيُّها المنافقون، كنتم تَبْرُزون من بيوتِكم إلى مَضاجعِكم.
O'nun: {وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ} “Allah, sinelerinizdekini sınamak için” buyruğuna gelince; [bununla şunu kastetmektedir: Allah sinelerinizdekini sınasın diye ey münafıklar, sizler evlerinizden çıkıp vurulup düşeceğiniz yerlere gidiyordunuz.
ويعنى بقولِه: {وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ}] : ولِيَخْتَبِرَ اللهُ الذي في صدورِكم مِن الشكِّ، فيُمَيِّزَكم - بما يُظْهِرُه للمؤمنين مِن نفاقِكم - من المؤمنين.
{وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ} sözüyle kastettiği:] Allah, sinelerinizde bulunan şüpheyi denesin ve nifakınızdan müminlere gösterdiği şeylerle sizleri müminlerden ayırt etsin diyedir.
وقد دلَّلْنا فيما مضى على أن معانيَ نظائرِ قولِه: {لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ} و {لِيَعْلَمَ اللَّهُ} [آل عمران: ١٤٠] وما أشْبَه ذلك، وإن كان في ظاهرِ الكلامِ مضافًا إلى اللهِ الوصفُ به، فمرادٌ به أولياؤُه وأهلُ طاعتِه، وأن معنى ذلك: ولِيَخْتَبِرَ أولياءُ اللهِ
Daha önce, O'nun: {لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ} “Allah sınasın diye” ve {لِيَعْلَمَ اللَّهُ} [Âl-i İmrân: 140] “Allah bilsin diye” buyruklarının ve benzerlerinin manalarının -sözün zahirinde bu nitelendirme Allah'a izafe edilmiş olsa da- bununla kastedilenin O'nun dostları ve O'na itaat ehli olduğuna, bunun anlamının da: 'Allah'ın dostları sınasın diye' demek olduğuna delil getirmiştik.
وأهلُ طاعتِه الذي في صدورِكم مِن الشكِّ والمرضِ، فيَعْرِفوكم مِن أهلِ الإخلاصِ واليقينِ .
ve O'na itaat ehli, sinelerinizdeki şüpheyi ve hastalığı denesin de sizleri ihlas ve yakîn ehlinden ayırt edip tanısınlar diyedir .
{وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ}. يقولُ: وليَتَبَيَّنوا ما في قلوبِكم مِن الاعتقادِ للهِ تعالى ذكرُه ولرسولِه ﷺ وللمؤمنين، من العَداوةِ أو الوِلايةِ.
{وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ} “ve kalplerinizdekini arındırmak için”. Şöyle buyurmaktadır: Kalplerinizde zikri yüce olan Allah'a, Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere karşı beslediğiniz düşmanlık veya dostluk inancını açıkça ortaya koysunlar/bilsinler diyedir.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. يقولُ: واللهُ ذو علمٍ بالذي في صدور خلقِه، مِن خيرٍ وشرٍّ، وإيمانٍ وكفرٍ، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أمورِهم؛ سرائرِها وعلانيتِها، وهو الجميعِ ذلك حافظٌ، حتى يُجازِيَ جميعَهم جزاءَهم، على قدرِ استحقاقِهم.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, yarattıklarının sinelerinde bulunan hayır ve şerri, iman ve küfrü hakkıyla bilendir. Onların gizli olsun açık olsun hiçbir işi O'na gizli kalmaz. Her birine hak ettiği ölçüde karşılığını verinceye kadar bunların hepsini muhafaza edendir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك كان ابن إسحاق يقولُ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü İbn İshak da söylemekteydi.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ذكَر اللهُ ﷿ تَلاوُمَهم - يعنى تَلاوُمَ المنافقين - وحسْرتَهم على ما أصابهم، ثم قال لنبيِّه ﷺ: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ} لم تَحْضُروا هذا الموضعَ الذي أظهَر اللهُ ﷿ فيه منكم ما أَظْهَر مِن سرائرِكم، لأَخْرَج الذين كُتِب عليهم القتلُ إلى موطنٍ غيرِه، يُصْرَعون فيه، حتى يَبْتَلِيَ به ما في صدورِكم، {وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. أي: لا يَخْفَى عليه ما في صدورِهم، مما اسْتَخْفَوْا به منكم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o şöyle dedi: Azîz ve Celîl olan Allah, onların birbirlerini kınamalarını -yani münafıkların birbirlerini kınamasını- ve başlarına gelen şeyden dolayı duydukları kederi zikretti. Sonra Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ} “De ki: Evlerinizde de olsaydınız” [yani] Azîz ve Celîl olan Allah'ın hakkınızda açığa çıkardığı içyüzünüzü ortaya döktüğü bu yere katılmamış olsaydınız bile, üzerlerine ölüm yazılmış olan kimseler bundan başka bir yere çıkarılır ve orada yere serilirlerdi; tâ ki bununla sinelerinizdekini sınasın; {وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “ve kalplerinizde olanı arındırsın. Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir”. Yani, sizden gizlemeye çalıştıkları şeylerden onların sinelerinde bulunan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا الحارثُ بنُ مسلمٍ، عن بَحْرٍ السَّقَّاءِ، عن عمرِو بن عُبيدٍ، عن الحسنِ، قال: سُئِل عن قولِه: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ}. قال: كتَب اللهُ ﷿ على المؤمنين أن يُقاتِلوا في سبيلِه، وليس كلُّ مَن يُقاتِلُ يُقْتَلُ، ولكن يُقْتَلُ مَن كتَب اللهُ عليه القتلَ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize el-Hâris b. Müslim, Bahr es-Sakkâ'dan, o Amr b. Ubeyd'den, o da el-Hasen'den nakletti; dedi ki: O'na: {قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ} “De ki: Evlerinizde de olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de vurulup düşecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi” buyruğu hakkında soruldu. Dedi ki: Allah (celle ve azze) müminlere kendi yolunda savaşmayı farz kıldı. Her savaşan öldürülmez; ancak Allah'ın hakkında öldürülmeyi yazdığı kimse öldürülür .
القول في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)}.
O'nun şu sözünün tefsiri hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)} “İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden geri dönüp kaçanları, kazandıkları bazı günahlar yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti. Yine de Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halimdir (hemen cezalandırmaz).”
يعنى بذلك تعالى ذكرُه: إن الذين ولَّوا عن المشركين يوم أُحُدٍ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ فانْهَزَموا عنهم.
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Uhud günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından müşriklere arkasını dönüp onlardan kaçarak hezimete uğrayanlar.
وقولُه: {تَوَلَّوْا}. تفعَّلوا، مِن قولِهم: ولَّى فلانٌ ظهرَه.
O'nun: {تَوَلَّوْا} sözü, Arapların: "Falan arkasını döndü (vellâ zahrâh)" sözünden gelen tefe‘‘ul veznindedir.
وقولُه: {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ}. يعنى: يومَ الْتَقَى جمعُ المشركين وجمعُ المسلمين بأُحُدٍ.
O'nun: {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün” buyruğu ise; Uhud'da müşrikler topluluğu ile Müslümanlar topluluğunun karşılaştığı günü kastetmektedir.
{إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ}. أي إنما دعاهم إلى الزَّلَّةِ الشيطانُ.
{إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ} “ancak şeytan kaydırmak istemişti”. Yani onları hataya/kaymaya çağıran ancak şeytandı.
وقولُه: "اسْتَزَلَّ". اسْتَفْعَل مِن الزَّلَّةِ، والزَّلَّةُ هي الخَطيئةُ.
O'nun: "istezelle (اسْتَزَلَّ)" sözü, ez-Zelle (الزَّلَّة) kökünden istif'âl veznindedir; zelle ise hata/günah demektir.
{بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا}. يعنى: ببعضِ ما عمِلوا مِن الذنوبِ.
{بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} “kazandıkları bazı [günahlar] yüzünden”. Yani işledikleri bazı günahlar sebebiyle.
{وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ}. يقولُ: ولقد تَجاوَز اللهُ لهم عن عقوبةِ ذنبِهم، فصفَح لهم عنه.
{وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “Andolsun ki Allah onları affetti”. [Ebû Ca'fer] der ki: Andolsun ki Allah, onların günahlarının cezasından vazgeçmiş ve onları bağışlamıştır.
{إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ}. يعني به: مُغَطٍّ على ذنوبِ مَنْ آمَن به واتَّبَع رسولَه، بعفوِه عن عقوبِته إياهم عليها، {حَلِيمٌ}. يعنى أنه ذو أَناةٍ، لا يَعْجَلُ على مَن عصاه وخالَف أمرَه بالنِّقْمةِ.
{إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halimdir”. Bununla kastettiği: Kendisine iman edip Resûlüne uyan kimselerin günahlarını, onları bu günahlardan dolayı cezalandırmaktan affetmek suretiyle örtendir. {حَلِيمٌ} “halimdir”. Yani acele etmeyendir (hilm sahibidir); kendisine isyan eden ve emrine muhalefet eden kimseyi cezalandırmakta acele etmez.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في أعيانِ القومِ الذين عُنُوا بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها كلُّ مَن ولَّى الدُّبُرَ عن المشركين بأُحُدٍ.
Sonra tevil ehli, bu ayetle kastedilen kimselerin şahısları hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «Bununla Uhud'da müşriklere arkasını dönüp kaçan herkes kastedilmiştir» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا أبو بكر بنُ عياشٍ، قال: ثنا عاصمُ بنُ كُلَيْبٍ، عن أبيه، قال: خطَب عمرُ يومَ الجمعةِ، فقرَأ "آل عمرانَ"، وكان يُعْجِبُه إذا خطَب أن يَقْرَأَها، فلما انْتَهى إلى قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِمٌ}. قال: لما كان يومُ أحدٍ هَزْمناهم، ففرَرْتُ حتى صَعِدْتُ الجبلَ، فلقد رأيْتُنى أَنْزُو كأننى أرْوَى ، والناسُ يقولون: قُتِل محمدٌ. فقلتُ: لا أَجِدُ أحدًا يقولُ: قُتِل محمدٌ. إلا قتَلْتَه، حتى اجْتَمَعْنا على الجبلِ، فنزلَت: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} الآية كلّها .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Âsım b. Küleyb, babasından anlattı; dedi ki: Ömer bir cuma günü hutbe okudu ve Âl-i İmrân'ı okudu; zira hutbe okuduğunda bu sureyi okumaktan hoşlanırdı. O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِمٌ} sözüne gelince şöyle dedi: «Uhud günü olduğunda onları hezimete uğrattık, [sonra] ben kaçıp dağa tırmandım; kendimi dağ keçisi gibi sıçrarken gördüm . İnsanlar ise: 'Muhammed öldürüldü' diyorlardı. Ben de: 'Muhammed öldürüldü diyen birini bulursam onu mutlaka öldürürüm' dedim; nihayet dağda toplandık. Bunun üzerine: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden geri dönüp kaçanlar...” ayeti bütünüyle indi .»
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} الآية: وذلك يومَ أُحدٍ، ناسٌ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ توَلَّوا عن القتالِ، وعن نبيِّ اللهِ ﷺ يومَئذٍ، وكان ذلك مِن أمرِ الشيطانِ وتخويفِه، فأَنْزَل اللهُ جلَّ ثناؤُه ما تَسْمَعون، أنه قد تَجاوَز لهم عن ذلك، وعفا عنهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden geri dönüp kaçanlar...” ayeti hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Bu, Uhud günüdür; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım insanlar o gün savaştan ve Allah'ın Peygamberi'nden sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirip kaçmıştı. Bu, şeytanın bir işi ve korkutması sebebiyle idi. Bunun üzerine senası yüce olan Allah, işitmekte olduğunuz [ayeti] indirerek bunu onlar adına bağışladığını ve onları affettiğini [bildirdi].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ} الآية. فذكَر نحوَ قولِ قتادةَ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ} “İçinizden geri dönüp kaçanlar...” ayeti hakkında nakletti ve Katâde'nin sözünün benzerini zikretti .
وقال آخرون: بل عُنِى بذلك خاصٌّ ممَّن ولَّى الدُّبُرَ يومَئِذٍ. قالوا: وإنما عُنِى به الذين لحِقوا بالمدينةِ منهم دونَ غيرِهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla o gün arkasını dönüp kaçanlardan özel bir grup kastedilmiştir. Onlar: «Bununla başkaları değil, ancak onlardan Medine'ye varanlar kastedilmiştir» demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، قال: لما انْهَزَموا يومَئِذٍ، تفَرَّق عن رسول اللهِ ﷺ أصحابُه، فدخَل بعضُهم المدينةَ، وانْطَلَق بعضُهم [فوقَ الجبلِ إلى] الصخرةِ، فقاموا عليها، فذكَر اللهُ ﷿ الذين انْهَزَموا فدخَلوا المدينةَ، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} الآية .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: O gün hezimete uğradıklarında, ashabı Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanından dağıldı. Onlardan bazıları Medine'ye girdi, bazıları ise [dağın üstündeki] kayaya doğru gidip onun üzerine çıktılar. Bunun üzerine Allah (celle ve azze) hezimete uğrayıp Medine'ye girenleri zikrederek: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden geri dönüp kaçanlar...” ayetini indirdi .
وقال آخَرون: بل نزَل ذلك في رجالٍ بأعيانِهم معروفين.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu, bilinen belirli adamlar hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال عكرمةُ في قولِه جل وعز: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ}. قال: نزَلت في رافعِ بن المُعَلَّى وغيرِه مِن [الأنصارِ، وأبي] حُذيفةَ بن عُتبةَ، ورجلٍ آخرَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: İkrime, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden arkasını dönüp kaçanlar...” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Bu ayet] Râfi' b. el-Muallâ ve [Ensâr'dan ve Ebû] Huzeyfe b. Utbe'nin dışındaki diğer kimseler ile başka bir adam hakkında inmiştir.
قال ابن جُريجٍ: وقولُه: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ}: إذ لم يُعاقِبْهم .
İbn Cüreyc dedi ki: O'nun: {إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “kazandıkları bazı günahlar yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti. Yine de Allah onları affetti” buyruğu; onları cezalandırmaması demektir .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: فرَّ عثمانُ بنُ عفانَ، وعقبةُ بنُ عثمانَ وسعدُ بنُ عثمانَ - رجلان مِن الأنصارِ - حتى بلَغوا الجَلْعَبَ - جبلٌ بناحيةِ المدينةِ مما يَلِى الأعْوَصَ - فأقاموا به ثلاثًا، ثم رجَعوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فقال لهم: "لقد ذهَبْتُم فيها عريضةً ".
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti; dedi ki: Osman b. Affân ile Ensâr'dan iki adam olan Ukbe b. Osman ve Sa'd b. Osman kaçıp el-Cel'ab'a —ki Medine taraflarında el-A'vas'a komşu olan bir dağdır— vardılar ve orada üç gün kaldılar. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanına döndüler. [Resûlullah] onlara: «Muhakkak ki pek uzağa gitmişsiniz » dedi.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} الآية: والذين اسْتَزَلَّهم الشيطانُ عثمانُ بنُ عفانَ، وسعدُ بنُ عثمانَ وعقبةُ بنُ عثمانَ، الأنصاريان ثم الزُّرَقيَّان .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} “İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden geri dönüp kaçanları, kazandıkları bazı günahlar yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti...” ayeti hakkında nakletti: «Şeytanın ayaklarını kaydırdığı kimseler; Osman b. Affân ile Ensâr'dan ve Züreykoğulları'ndan olan Sa'd b. Osman ve Ukbe b. Osman'dır .»
وأما قولُه: {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ}. فإن معناه: ولقد تَجاوَز اللهُ عن الذين توَلَّوْا منكم يومَ الْتَقى الجَمْعان أن يُعاقِبَهم بتَوَلِّيهم عن عدوِّهم.
O'nun: {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “Yine de Allah onları affetti” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Allah, iki topluluğun karşılaştığı gün düşmanlarından geri dönüp kaçanları, bu kaçışlarından dolayı cezalandırmaktan vazgeçip onları affetmiştir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيْجٍ قولَه: {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} يقولُ: ولقد عفا اللهُ إذ لم يُعاقِبْهم.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc O'nun: {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “Yine de Allah onları affetti” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Onları cezalandırmamakla Allah [onları] affetmiştir.»
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه - في تولِّيهم يومَ أُحدٍ -: {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ}: فلا أَدْرِى ذلك العفوُ عن تلك العِصابةِ، أم عفوٌ عن المسلمين كلِّهم؟ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Uhud günü onların geri dönüp kaçmaları hususundaki: {وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ} “Yine de Allah onları affetti” buyruğu hakkında şöyle dedi: «Bu affın o topluluğa mı ait olduğunu, yoksa bütün Müslümanları kapsayan bir af mı olduğunu bilemiyorum .»
وقد بيَّنا تأويلَ قولِه: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ}. فيما مضَى .
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halimdir” buyruğunun tevilini daha önce açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ}.
O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: 'Eğer bizim yanımızda kalsalardı ne ölürlerdi ne de öldürülürlerdi' diyenler gibi olmayın. Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret kılsın diye [böyle yaptı].” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى بذلك جل ثناؤُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا الله ورسولَه، وأَقَرُّوا بما جاء به محمدٌ عندِ اللهِ، لا تكونوا كمَن كفَر باللهِ وبرسولِه، فجحَد نبوةَ محمدٍ ﷺ، وقال لإخوانِه مِن أهلِ الكفرِ {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} فَخَرَجوا مِن بلادِهم سَفْرًا في تجارةٍ، {أَوْ كَانُوا غُزًّى}. يقولُ: أو كان خروجُهم مِن بلادِهم غُزاةً، فهلَكوا فماتوا في سفرِهم، أو قُتِلوا في غزوِهم: {لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا}. يُخْبِرُ بذلك عن قولِ هؤلاء الكافرين؛ أنهم يقولون لمن غزا منهم فقُتِل، أو مات في سفرٍ خرَج فيه في طاعةِ اللهِ ﷿، أو تجارةٍ: لو لم يكونوا خرَجوا مِن عندِنا، وكانوا أقاموا في بلدِهم، ما ماتوا، وما قُتِلوا. لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. يعنى أنهم يقولون ذلك كى يَجْعَلَ اللهُ قولَهم ذلك حزنًا في قلوبِهم وغمًّا، ويَجْهَلون أن ذلك إلى اللهِ جل ثناؤُه وبيدِه.
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden ve Muhammed'in Allah katından getirdiklerini ikrar edenler ! Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr eden, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in peygamberliğini reddeden ve küfür ehlinden olan kardeşleri {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde sefere çıktıklarında” yani ticaret amacıyla yurtlarından yolculuğa çıktıklarında yahut {أَوْ كَانُوا غُزًّى} “veya savaşa gittiklerinde” —ki yurtlarından savaşa çıktıklarında yolda helak olup öldükleri yahut savaşlarında öldürüldükleri zaman—: {لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا} “Eğer bizim yanımızda kalsalardı ne ölürlerdi ne de öldürülürlerdi” diyen kimseler gibi olmayın! [Allah] bununla o kâfirlerin sözünü haber vermektedir; zira onlar, kendilerinden savaşa çıkıp öldürülen veya Allah (azze ve celle)'ye itaat yolunda yahut ticaret için çıktığı seferde ölen kimseler hakkında: «Eğer bizim yanımızdan ayrılmasalardı ve memleketlerinde kalsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi» derler. {لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret kılsın diye” buyruğu ise; Allah onların bu sözlerini kalplerinde bir keder ve gam kılsın diye böyle dediklerini ve bunun övgüsü yüce olan Allah'a ait olup O'nun elinde bulunduğunu bilmediklerini kastetmektedir.
وقد قيل: إن الذين نهى اللهُ المؤمنين بهذه الآيةِ أن يَتَشَبَّهوا بهم فيما نهاهم عنه
Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz Allah'ın bu ayetle müminleri, kendilerine yasakladığı hususlarda kendilerine benzemekten menettiği kimseler,
مِن سوءِ اليَقينِ باللهِ، هم عبدُ اللهِ بنُ أُبَيٍّ ابن سَلولَ وأصحابُه.
Allah'a dair yakînlerinin zayıflığı bakımından Abdullah b. Übey b. Selûl ve arkadaşları olduğu söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى} الآية. قال: هؤلاء المنافقون أصحابُ عبدِ اللهِ بن أبيٍّ .
Bana Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى} “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında [...] diyenler gibi olmayın...” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: «Bunlar münafıklar, yani Abdullah b. Übey'in arkadaşlarıdır .»
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى}: قولُ المنافقِ عبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سَلولَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى} “...kardeşleri yeryüzünde sefere çıktıklarında veya savaşa gittiklerinde onlar hakkında dediler ki...” buyruğu hakkında nakletti: «Bu, münafık Abdullah b. Übey b. Selûl'ün sözüdür .»
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
وقال آخَرون في ذلك: هم جميعُ المنافقين.
Başkaları ise bu hususta: «Onlar bütün münafıklardır» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} الآية: أيْ: لا تكونوا كالمنافقين الذين يَنْهَوْنَ إخوانَهم عن الجهادِ في سبيلِ اللهِ والضربِ في الأرضِ في طاعةِ اللهِ وطاعةِ رسولهِ، ويقولون إذا ماتوا أو قُتِلوا: لو أطاعونا ما ماتوا وما قُتِلوا
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Seleme bize İbn İshâk'tan nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıktıklarında kardeşleri hakkında [şöyle] diyenler gibi olmayın...” ayeti hakkında şöyle dedi: Yani; Allah yolunda cihaddan ve Allah'a ve Resûlü'ne itaat uğrunda yeryüzünde sefere çıkmaktan kardeşlerini alıkoyan ve onlar öldüklerinde veya öldürüldüklerinde: «Eğer bizim sözümüzü dinleselerdi ölmezler ve öldürülmezlerdi» diyen münafıklar gibi olmayın.
وأما قولُه: {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ}. فإنه اخْتُلِف في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: هو السفرُ في التجارةِ، والسيرُ في الأرضِ طلَبَ المعيشةِ.
O'nun: {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde sefere çıktıklarında” buyruğunun anlamına gelince, bunun tevilinde ihtilaf edilmiştir. Bazıları: «Bu, ticaret yolculuğu ve maişet aramak için yeryüzünde dolaşmaktır» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ}: وهى التجارةُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde sefere çıktıklarında”; bu, ticarettir .
وقال آخَرون: بل هو السيرُ في طاعةِ اللهِ وطاعةِ رسولهِ ﷺ.
Başkaları ise: «Aksine o, Allah'a ve Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e itaat yolunda sefere çıkmaktır» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ}: الضربُ في الأرضِ في طاعةِ اللهِ وطاعةٍ رسولهِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde sefere çıktıklarında”; Allah'a ve Resûlü'ne itaat yolunda yeryüzünde sefere çıkmaktır .
وأصلُ الضَّرْبِ في الأرضِ الإبعادُ فيها سيرًا.
Yeryüzünde darb (ضَرْب) kelimesinin asıl anlamı, yürüyerek uzaklaşmaktır.
وأما قولُه: {أَوْ كَانُوا غُزًّى}. فإنه يعنى: أو كانوا غُزاةً في سبيلِ اللهِ.
O'nun: {أَوْ كَانُوا غُزًّى} “Veya savaşa gidenler olduklarında” buyruğuna gelince; yani: Allah yolunda savaşan gaziler olduklarında, demektir.
والغُزَّى جمعُ غازٍ، جُمِع على فُعَّل، كما يُجْمَعُ شَاهِدٌ شُهَّد، وقائلٌ قُوَّل، وقد يُنْشَدُ بيتُ رُؤْبةَ :
Guzzâ (غُزَّى), gâzî (غازٍ) kelimesinin çoğuludur; şâhid (شَاهِد) kelimesinin şühhed (شُهَّد), kâil (قائل) kelimesinin kuvvel (قُوَّل) şeklinde çoğul yapılması gibi fu''al (فُعَّل) kalıbında çoğul yapılmıştır. Rü'be'nin şu beyti de okunmaktadır :
فاليومَ قد نَهْنَهَنِى تَنَهْنُهِي
Bugün artık beni [olgunlaşıp] kendimi tutmam vazgeçirdi
وأوْلُ حِلْمٍ ليس بالمُسَفَّهِ
Ve hafifmeşrep olmayan bir hilmin neticesi
وقُوَّلٌ إِلَّا دَهٍ فَلا دَهِ
Ve «Ancak bir felaket vuku bulursa ne âlâ, yoksa olmaz» diyenler
ويُنْشَدُ أيضًا:
Şöyle de okunmaktadır:
وقولُهم إِلَّا دَهٍ فلا دَهِ
Ve onların «Ancak bir felaket vuku bulursa ne âlâ, yoksa olmaz» sözleri
وإنما قيل: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى}. [فَأَصحَب ماضىَ] الفعلِ الحرفَ الذي لا يَصْحَبُ مع الماضي منه إلا المستقبلُ، فقيل: {وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ}. ثم قيل: {إِذَا ضَرَبُوا}. وإنما يُقالُ في الكلامِ: أكْرَمْتُك إذ زُرْتَنى. ولا يُقالُ: أَكْرَمْتُكَ إِذَا زُرْتَني. لأن القولَ الذي في قولِه: {وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ}. وإن كان في لفظِ الماضي، فإنه بمعنى المستقبلِ. وذلك أن العربَ تَذْهَبُ بـ"الذين" مذهبَ الجَزَاءِ، وتُعامِلُها في ذلك مُعاملةَ "من" و "ما"؛ لتقاربِ معاني ذلك في كثيرٍ من الأشياءِ، وأَنَّ جَميعَهُنَّ أشياءُ مَجهولاتٌ غيرُ مُوَقَّتاتٍ توقيتَ عمرو وزيدٍ. فلمَّا كان ذلك كذلك، وكان صحيحًا في الكلامِ فَصيحًا أن يُقال للرجلِ: أكْرِمْ مَن أَكْرَمَك، وأَكْرِمْ كُلَّ رجلٍ أكْرمَك. فيَكونُ الكلامُ خارجًا بلفظِ الماضي مع "مَن"، و "كلٌّ" مجهولٌ،
Nitekim: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى} “İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıktıklarında yahut gazaya gittiklerinde [ölen] kardeşleri hakkında [konuşanlar] gibi olmayın” buyrulmuştur. [Burada] mazi fiil, geçmiş zamanla birlikte ancak gelecek zaman ifade eden edatla yan yana getirilmiş ve önce {وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ} “ve kardeşleri hakkında dediler ki”, ardından da {إِذَا ضَرَبُوا} “sefere çıktıklarında” buyrulmuştur. Hâlbuki [Arap] kelamında [geçmiş zaman için] sadece: «أكْرَمْتُك إذ زُرْتَنى» (Beni ziyaret ettiğinde sana ikram etmiştim) denir; «أَكْرَمْتُكَ إِذَا زُرْتَني» denmez. Çünkü {وَقَالُوا لإِخْوَانِهِمْ} buyruğundaki söz, lafız bakımından mazi (geçmiş zaman) olsa da anlam bakımından müstakbeldir (gelecek zamandır). Zira Araplar 'ellezîne'yi (الذين) şart (ceza) anlamında kullanırlar ve birçok hususta anlamlarının birbirine yakın olması sebebiyle ona 'men' (من) ve 'mâ' (ما) muamelesi yaparlar; nitekim bunların hepsi, Amr ve Zeyd gibi muayyen olmayan, gayrimuayyen (belirsiz) şeylerdir. Durum böyle olunca ve [Arap] kelamında bir kimseye «أكْرِمْ مَن أَكْرَمَك» (Sana ikram edene ikram et) ve «أَكْرِمْ كُلَّ رجلٍ أكْرمَك» (Sana ikram eden her adama ikram et) denilmesi sahih ve fasih kabul edilince; söz 'men' (مَن) ile mazi lafzında gelmiş olmakta ve 'küll' (كل) de gayrimuayyen (belirsiz) sayılmaktadır;
ومعناه الاستقبالُ، إذ كان الموصوفُ بالفعلِ غيرَ مُوَقَّتٍ، وكان "الذين" في قوله: {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا}، غيرَ مُوقَّتِينَ - أُجْرِيَت مُجْرَى "مَن"، و "ما" في [توجيهها إلى] مَذْهَبِ الجَزاءِ وإخراجِ صِلاتِها بألفاظِ الماضي من الأفعالِ، وهى بمعنى الاستقبالِ، كما قال الشاعرُ :
fakat fiille nitelenen kimse muayyen olmadığı için anlamı gelecek zamandır— dolayısıyla {لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler gibi olmayın” buyruğundaki "ellezîne" (الذين) muayyen şahıslar olmayınca; şart (ceza) anlamı [taşıması] ve sılasının mazi fiil kalıplarıyla gelip aslında istikbal anlamı ifade etmesi hususunda "men" (مَن) ve "mâ" (ما) konumunda değerlendirilmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir :
وإني لآتِيكم تَشَكُّرَ ما مضَى … مِن الأمرِ واسْتِيجابَ ما كان في غَدِ
Muhakkak ki ben size geçmiş işin şükrü … ve yarın olacak olanın hakkını vermek için geliyorum.
فقال: ما كان في غد. وهو يريدُ ما يكونُ في غدٍ، ولو كان أراد الماضيَ لَقال: ما كان في أمسِ. ولم يَجُزْ له أن يَقولَ: ما كان في غدٍ.
Şair burada «yarın olacak olan» (ما يكونُ في غدٍ) manasını kastederek «yarında olan» (ما كان في غد) demiştir. Şayet geçmiş zamanı kastetmiş olsaydı «dünde olan» (ما كان في أمسِ) derdi; «yarında olan» (ما كان في غدٍ) demesi caiz olmazdı.
ولو كان "الذي" مُؤقَّتًا، لم يَجُزْ أن يُقالَ ذلك. خطاٌ أن يُقالَ: لأُكْرِمَنَّ هذا الذي أكْرَمَك إذا زُرْتَه. لأن "الذي" ههنا مُوَقَّتٌ، فقد خرَج مِن معنى الجَزاءِ، ولو لم يَكُنْ في الكلامِ "هذا"، لكان فصيحًا جائزًا؛ لأن "الذي" يَصيرُ حينَئذٍ مجهولًا غيرَ مُوَقَّتٍ، ومِن ذلك قولُ اللهِ جلّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [الحج: ٢٥]. فردَّ {يَصُدُّونَ} على {كَفَرُوا}؛ لأن {الَّذِينَ} غيرُ موقتةٍ، فقولُه: {كَفَرُوا}. وإن كان في لفظِ ماضٍ، فمعناه الاستقبالُ. وكذلك قولُه: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} [مريم: ٦٠]. وقولُه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} [المائدة: ٣٤]. معناه: إلا الذين يَتُوبون مِن قبلِ أن تَقْدِروا عليهم، وإلا مَن يَتوبُ ويُؤْمِنُ. ونَظائرُ ذلك في
Şayet "ellezî" (الذي) [belirli bir vakte] muvakkat (sınırlı) olsaydı, böyle söylenmesi caiz olmazdı. "Onu ziyaret ettiğinde sana ikramda bulunan şu kimseye mutlaka ikram edeceğim" denilmesi hatadır. Çünkü "ellezî" burada muvakkattır; dolayısıyla ceza (şart ve karşılık) anlamından çıkmıştır. Şayet sözün içinde "hâzâ" (هذا / şu) [kelimesi] bulunmasaydı, fasih ve caiz olurdu; çünkü "ellezî" o takdirde [belirli bir zamana] muvakkat olmayan gayrimuayyen bir lafız haline gelirdi. Allah -senâsı yüce olsun-’ün şu buyruğu da bu kabildendir: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah’ın yolundan alıkoyanlar...”. Burada {يَصُدُّونَ} fiili {كَفَرُوا} fiiline atfedilmiştir; zira {الَّذِينَ} muvakkat değildir. Dolayısıyla O'nun {كَفَرُوا} buyruğu, lafız bakımından mazi (geçmiş zaman) olsa da anlamı istikbaldir (gelecek zamandır). Aynı şekilde O'nun: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimse müstesna” ve: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ} “Ancak kendilerini ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna” buyrukları da böyledir. Bunun anlamı: "Kendilerini ele geçirmenizden önce tövbe edecek olanlar müstesna" ve "Tövbe edip iman edecek olan kimse müstesna" demektir. Bunun benzerleri...
القرآنِ والكلامِ كثيرٌ، والعلةُ في ذلك واحدةٌ.
Kur'an'da ve Arap kelamında pek çoktur; bu husustaki illet (gerekçe) ise tektir.
وأما قولهُ: {لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. فإنه يعنى بذلك: حُزْنًا في قلوبِهم.
O'nun: {لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret kılsın diye” buyruğuna gelince; bununla kalplerinde bir hüzün [kılsın diye] kastetmektedir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ}. قال: يَحْزُنُهم قولُهم ، لا يَنْفَعُهم شيئًا .
Nitekim bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “onların kalplerinde bir hasret” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: «Söyledikleri bu söz onları üzer ve kendilerine hiçbir fayda vermez .»
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ}: لقلةِ اليقينِ بربِّهم ﵎ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret kılsın diye”; Rableri (azze ve celle)'ye olan yakînlerinin azlığından dolayıdır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)}.
O'nun: {وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)} “Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى بقولِه تعالى ذكرُه: {وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ}: واللهُ المُعَجِّلُ الموتَ لَمن يَشاءُ حيث يَشاءُ، والمُمِيتُ مَن يَشاءُ كُلَّما شاء، دونَ غيرِه مِن سائرِ خلقِه.
Zikri yüce olan [Allah], {وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Yaşatan da öldüren de Allah'tır” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Bütün yaratılmışları hariç tutularak, dilediği kimseye dilediği yerde ölümü erkene alan da dilediği kimseyi dilediği her zaman öldüren de yalnızca Allah'tır.
وهذا مِن اللهِ ﷿ تَرْغيبٌ لعبادِه المؤمنين على جهادِ عدوِّه، والصبرِ على
Bu, aziz ve celil olan Allah'tan, mümin kullarını O'nun düşmanıyla cihada ve onlarla
قتالِهم، وإخراجِ هَيْبتِهم مِن صدورِهم، وإن قلّ عددُهم، وكثُر عددُ أعدائِهم وأعداءِ اللهِ، وإعلامٌ منه لهم أن الإماتَةَ والإحْياءَ بيدِه، وأنه لن يموتَ أحدٌ ولا يُقْتَلَ إلا بعدَ فَناءِ أَجَلِهِ الذي كُتِب له، ونَهْىٌ منه لهم - إذ كان ذلك كذلك - أن يَجْزَعوا لموتِ مَن مات منهم، أو قتلِ مَن قُتِل منهم في حربِ المشْركين.
savaşmaya sabretmeye, kendi sayıları az ve hem kendilerinin hem de Allah'ın düşmanlarının sayısı çok olsa bile o düşmanların korkusunu kalplerinden çıkarmaya teşviktir; ayrıca öldürmenin ve diriltmenin kendi elinde olduğunu, kendisine yazılan eceli sona ermedikçe hiç kimsenin ölmeyeceğini ve öldürülmeyeceğini onlara bildirmektir; durum böyle olduğuna göre müşriklerle savaşta kendilerinden ölen veya öldürülen kimseler için feryat edip dövünmelerini onlara bir yasaklamadır.
ثم قال جل ثناؤُه: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}. يقولُ: إِنَّ الله يَرَى ما تَعْمَلون مِن خيرٍ وشرٍّ، [فاتقوا الله] أيُّها المؤمنون، فإنه مُحْصٍ ذلك كلَّه، حتى يُجازِيَ كلَّ عاملٍ بعملِه على قدرِ اسْتحقاقِه.
Sonra övgüsü yüce olan [Allah]: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyurmuştur. Şöyle demektedir: Muhakkak ki Allah, yaptığınız hayır ve şerri görmektedir; [öyleyse Allah'tan korkun] ey müminler! Zira O, her amel edene hak ettiği ölçüde karşılığını verinceye kadar bunların hepsini sayıp kaydetmektedir.
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال ابن إسحاقَ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini İbn İshak da söylemiştir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ} أي: يُعَجِّلُ ما يَشاءُ، ويُؤَخِّرُ ما يَشاءُ مِن آجالِهم بقدرتِه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Yaşatan da öldüren de Allah'tır”; yani: Kudretiyle ecellerinden dilediğini öne alır, dilediğini erteler .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧)}.
O'nun: {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧)} “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır.” buyruğunun tevili hakkında söz:
يخاطبُ بذلك تعالى ذكرُه عبادَه المؤمنين، يقولُ لهم: لا تكونوا أيُّها المؤمنون في شكٍّ مِن أن الأمورَ كلَّها بيدِ اللهِ، وأن إليه الإحياءَ والإماتةَ، كما شكَّ
Zikri yüce olan [Allah], bununla mümin kullarına hitap etmekte ve onlara şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Bütün işlerin Allah'ın elinde olduğundan, diriltmenin ve öldürmenin O'na ait bulunduğundan, tıpkı [...] şüpheye düştüğü gibi şüphe içinde olmayın
المنافقون في ذلك، ولكن جاهِدوا في سبيلِ اللهِ، وقاتِلوا أعداءَ اللهِ، على يقينٍ منكم بأنه لا يُقْتَلُ في حربٍ ، ولا يموتُ في سفرٍ، إلا مَن قد بلَغ أجلَه وحانَت وفاتُه. ثم وعَدَهم على جهادِهم في سبيلِ اللهِ المغفرةَ والرحمةَ، وأخْبرَهم أن موتًا في سبيلِ اللهِ، أو قتلًا في دينِه ، خيرٌ لهم مما يَجْمَعون في الدنيا من حُطامِها، ورَغيدِ عيشِها، الذي مِن أجلِه يَتَثاقَلون عن الجهادِ في سبيلِ اللَّهِ، ويَتَأَخَّرون عن لقاءِ العدوِّ.
münafıkların bu konuda şüpheye düştüğü gibi şüpheye düşmeyin! Bilakis eceli gelip vefat vakti çatmış olan kimse dışında hiç kimsenin savaşta öldürülemeyeceğine ve seferde ölmeyeceğine kesin olarak inanarak Allah yolunda cihad edin ve Allah'ın düşmanlarıyla savaşın! Sonra Allah yolundaki cihadlarına karşılık onlara bağışlanma ve rahmet vaat etmiş ve Allah yolunda bir ölümün yahut O'nun dini uğrunda öldürülmenin , Allah yolunda cihaddan geri kalmalarına ve düşmanla karşılaşmaktan çekinmelerine sebep olan dünyanın değersiz malından ve refah dolu hayatından topladıkları şeylerden kendileri için daha hayırlı olduğunu onlara haber vermiştir.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } أي: إِنَّ الموتَ كائنٌ لا بد منه، فموتٌ في سبيلِ اللهِ، أو قتلٌ، خيرٌ - لو علِموا وأيقَنُوا - مما يَجْمَعون من الدنيا التي لها يَتَأَخَّرون عن الجهادِ؛ تخوُّفًا من الموتِ والقتلِ، لما جمَعوا مِن زهيدِ الدنيا، وزَهادةً في الآخرةِ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” ; yani: Muhakkak ki ölüm kaçınılmaz bir sondur; dolayısıyla Allah yolunda bir ölüm veya öldürülme —eğer bilip yakîn hâsıl etselerdi— ölümden ve öldürülmekten korkarak, dünyanın değersiz malından topladıkları şeyler uğruna ve ahirete rağbetsizlik sebebiyle cihaddan geri kaldıkları şu dünyadan topladıklarından çok daha hayırlıdır.
وإنما قال جلَّ ثناؤُه: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}. وابْتَدَأ الكلامَ: {وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ} بحذفِ جزاء "لَئِن"؛ لأنَّ في قولِه:
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” buyurması ve söze {وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ} “Andolsun, eğer ölür veya öldürülürseniz” diye başlayıp "le-in" (لَئِن) [şart edatının] cevabını (cezasını) hazfetmesi şundandır; çünkü O'nun şu sözünde:
{لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ }. معنى جوابٍ للجَزاءِ، وذلك أنه وَعْدٌ خرَج مَخرجَ الخبرِ.
{لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğunda şartın (cezanın) cevabı anlamı bulunmaktadır; çünkü bu, haber kalıbında gelmiş bir vaattir.
فتأويلُ الكلامِ: ولئن قُتِلْتُم في سبيلِ اللهِ أو مُتُّم، لَيَغْفِرَنَّ اللهُ لكم ولَيَرْحَمَنَّكم، فدلَّ على ذلك بقولِه: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ }. وجمع مع الدلالةِ به عليه الخبرَ عن فضلِ ذلك على ما يُؤْثِرونه مِن الدنيا وما يَجْمَعون فيها.
Sözün tevili şöyledir: Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah sizi mutlaka bağışlayacak ve size mutlaka merhamet edecektir. Nitekim [Allah]: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğuyla buna delalet etmiştir. Bu delaletle birlikte, bunun [yani mağfiret ve rahmetin], onların dünyadan tercih ettikleri ve onda topladıkları şeylerden daha üstün olduğu haberini de bir arada zikretmiştir.
وقد زعَم بعضُ أهل العربيةِ مِن أهلِ البصرةِ أنه إن قيل: كيف يكونُ: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ} جوابًا لقولِه: {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ} فإن القولَ فيه أن يُقالَ: كأنه قال: ولئن مُتُّم أو قُتِلْتُم [فذلك لكم] رحمةٌ ومغفرةٌ، إذ كان ذلك في السبيل، فقال: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ}. يقولُ: لَذلك خيرٌ ممَّا تجمَعون. يعنى: لَتلك المغفرةُ والرحمةُ خيرٌ مما تَجْمَعون. ودخَلَت اللامُ في قولِه: {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ} لدخولِها في قولِه: {وَلَئِنْ}. كما قيل: {وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَار} [الحشر: ١٢].
Basra ehli dilcilerden bazısı şöyle iddia etmiştir: Şayet: “{لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ} ‘Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet...’ [ifadesi], {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ} ‘Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz...’ buyruğuna nasıl cevap olur?” denilirse, bu konudaki söz şudur: Sanki O, ‘Eğer ölür veya öldürülürseniz [bu sizin için] bir rahmet ve mağfirettir; çünkü bu [ölüm veya öldürülme], [Allah] yolundadır’ demiş ve {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ} “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet...” buyurmuştur. [Yani] O: ‘Elbette o, sizin topladıklarınızdan daha hayırlıdır’ demektedir; yani: ‘Elbette o mağfiret ve rahmet, topladıklarınızdan daha hayırlıdır.’ {وَلَئِنْ} ifadesindeki lâm edatı sebebiyle {لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ} buyruğuna da lâm girmiştir; nitekim {وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَار} “Andolsun, eğer onlara yardım etseler bile arkalarını dönüp kaçarlar” [Haşr: 12] ayetinde de böyle denilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)} “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” (158) kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولكن مُتُّم أو قُتِلْتم أيُّها المؤمنون، فإلى اللهِ مَرْجِعُكم ومَحْشَرُكم، فيُجازِيكم بأعمالِكم، فآثِرُوا ما يُقَرِّبُكم من اللهِ ويُوجِبُ لكم رِضاه،
Sena ve övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Şayet ölseniz yahut öldürülseniz de dönüşünüz ve toplanıp varacağınız yer ancak Allah'a olacaktır; böylece O da amellerinizin karşılığını size verecektir. O hâlde sizi Allah'a yaklaştıracak ve O'nun rızasını kazanmanızı sağlayacak şeyleri tercih edin;
ويُقَرِّبُكم من الجنةِ؛ مِن الجهادِ في سبيلهِ، والعملِ بطاعتِه، على الرُّكونِ إلى الدنيا، وما تَجْمَعون فيها مِن حُطامِها الذي هو غيرُ باقٍ لكم، بل هو زائلٌ عنكم ، وعلى تركِ طاعةِ اللهِ ﷿ والجهادِ، فإنَّ ذلك يُبْعِدُكم مِن ربِّكم، ويُوجِبُ لكم سَخَطَه، ويُقَرِّبُكم من النارِ.
O'nun yolunda cihad etmek ve O'na itaatle amel etmek gibi sizi cennete yaklaştıracak şeyleri; dünyaya, onda topladığınız ve sizin için kalıcı olmayıp bilakis elinizden çıkıp gidecek olan değersiz malına meyletmeye ve aziz ve celil olan Allah'a itaati ve cihadı terk etmeye tercih edin. Zira bu [terk ediş], sizi Rabbinizden uzaklaştırır , O'nun gazabına uğramanıza sebep olur ve sizi cehenneme yaklaştırır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال ابن إسحاقَ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü İbn İshak da söylemiştir.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ}: أي ذلك كان، {لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} أَي: إنَّ إِلى اللهِ المَرْجِعَ، فلا تَغُرَّنَّكم الدنيا، ولا تَغْتَرُّوا بها، ولْيَكُنِ الجهادُ وما رغَّبَكم اللهُ فيه منه آثَرَ عندَكم منها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ} “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de...”; yani bunlardan hangisi olursa olsun, {لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} “muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız”; yani: Muhakkak ki dönüş Allah'adır. Dolayısıyla dünya sizi sakın aldatmasın ve ona aldanmayın! Cihad ve Allah'ın cihad hususunda sizi teşvik ettiği şeyler, sizin katınızda dünyadan daha üstün olsun.
وأُدْخِلَت اللامُ في قولِه: {لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ}. لدُخولِها في قولِه: {وَلَئِنْ}. ولو كانت اللامُ مُؤَخَّرةً إلى قولِه: {تُحْشَرُونَ}. لأُحْدِثَتِ النونُ الثقيلةُ فيه، كما تقولُ في الكلامِ: لئن أَحْسَنْتَ إِليَّ لأُحْسِنَنَّ إِليك. بنونٍ مُثَقَّلةٍ، فكان كذلك قولُه: ولئن مُتُّم أو قُتِلْتم لَتُحْشَرُنَّ إلى اللهِ. ولكن لما حِيل بين اللامِ وبين {تُحْشَرُونَ} بالصِّفةِ، أُدْخِلَت في الصِّفةِ، وسلِمَت: {تُحْشَرُونَ} فلم تَدْخُلُها النونُ الثَّقيلةُ، كما تقولُ في الكلامِ: لئن أَحْسَنْتَ إليَّ لَإليك أُحْسِنُ.
Allah Teâlâ'nın {لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} “muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” kavlindeki lâm (لـ), {وَلَئِنْ} “ve andolsun ki” ifadesinde [lâm] bulunması sebebiyle dâhil edilmiştir. Şayet lâm, {تُحْشَرُونَ} “toplanacaksınız” kavline ertelenmiş olsaydı, tıpkı günlük konuşmada şeddeli nun ile: “Bana iyilik edersen, andolsun ben de sana iyilik ederim” (لئن أحسنت إلي لأحسنن إليك) dediğin gibi, fiile şeddeli nun getirilirdi ve O'nun kavli de [takdîren]: “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” (ولئن متم أو قتلتم لتحشرن إلى الله) şeklinde olurdu. Fakat lâm ile {تُحْشَرُونَ} arasına sıfat (câr-mecrûr) ile engel girince, [lâm] sıfata dâhil edildi ve {تُحْشَرُونَ} fiili [nundan] kurtularak ona şeddeli nun dâhil olmadı; nitekim günlük konuşmada: “Bana iyilik edersen, andolsun [sadece] sana iyilik ederim” (لئن أحسنت إلي لإليك أحسن) dediğin gibi.
بغيرِ نونٍ مُثَقَّلةٍ.
şeddeli nun olmaksızın [söylenir].
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ}.
Allah Teâlâ'nın: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ} “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi” kavlinin tevili hakkında söz: