Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 43. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حُدِّثت عن عمارٍ، عن ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ قولَه: {الَّذِينَ قَالُوا لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا} الآية. قال: نزَلت في عدوِّ اللهِ عبدِ اللهِ بن أُبيٍّ .

Bana Ammâr'dan, o İbn Ebî Ca'fer'den, o babasından, er-Rebî'den nakledildiğine göre; o, {الَّذِينَ قَالُوا لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا} “Onlar, kendileri oturup kardeşleri için diyenlerdir” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah'ın düşmanı Abdullah b. Übey hakkında inmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar. Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler.”

يعني بقولِه تعالى ذكرُه: {وَلَا تَحْسَبَنَّ}: ولا تَظنَّنَّ.

Zikri yüce olan [Allah], {وَلَا تَحْسَبَنَّ} “Sakın sanma” sözüyle: “Sakın zannetme” [anlamını] kastetmektedir.

كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ}: ولا تظنَّنَّ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَلَا تَحْسَبَنَّ} “Sakın sanma”; yani sakın zannetme, [demektir] .

وقولُه: {الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يعنى: الذين قُتِلوا بأُحدٍ من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ {أَمْوَاتًا}. يقولُ: ولا تحسَبَنَّهم يا محمدُ أمواتًا، لا يُحسُّون شيئًا، ولا يَلْتذُّون، ولا يتنعَّمون، فإنَّهم أحياءٌ عندى، متنعِّمون في رزقي،

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda öldürülenleri” buyruğu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından Uhud'da öldürülenleri kastetmektedir. {أَمْوَاتًا} “Ölüler” [buyruğu hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onları hiçbir şey hissetmeyen, lezzet almayan ve nimetlenmeyen ölüler sanma! Çünkü onlar benim katımda diridirler, rızkımla nimetlenmektedirler,

فرِحون مسرورون بما آتيتُهم من كرامتى وفضلى، وحبَوتُهم به من جزيلِ ثوابي وعطائي.

Kendilerine ikramımdan ve lütfumdan verdiklerimle, bol sevabımdan ve ihsanımdan kendilerine bahşettiklerimle sevinçli ve neşelidirler.

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، وحدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عياشٍ، عن ابن إسحاقَ، عن إسماعيلَ بن أميَّةَ، عن أبي الزُّبيرِ المكيِّ، عن ابن عباسٍ قال: قال رسولُ الله ﷺ: "لما أُصِيب إخوانُكم بأحدٍ، جعَل اللهُ أرواحَهم في أجوافِ طيرٍ خُضْرٍ، ترِدُ أنهارَ الجنَّةِ، وتأكُلُ من ثمارِها، وتأوِى إلى قناديلَ من ذهبٍ في ظلِّ العرشِ، فلما وجَدوا طِيبَ مشرَبهِم ومأكلِهم وحسنَ مَقيلِهم ، قالوا: يا ليتَ إخوانَنا يعلَمون ما صنَع اللهُ بنا؛ لئلا يزهَدُوا في الجهادِ، ولا ينكُلوا عن الحربِ، فقال اللهُ ﵎: أنا أُبلِّغُهم عنكم، فأَنْزل اللهُ ﷿ على رسولِه هؤلاء الآيات ".

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti; bana Yûnus b. Abdil'a'lâ da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize İsmâil b. Ayyâş, İbn İshâk'tan, o İsmâil b. Ümeyye'den, o Ebü'z-Zübeyr el-Mekkî'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Uhud'da kardeşleriniz musibete uğrayıp [şehit düştüklerinde], Allah onların ruhlarını yeşil kuşların karınlarına koydu. Onlar cennet nehirlerine varır, meyvelerinden yer ve Arş'ın gölgesindeki altından kandillere sığınırlar. Yiyecek ve içeceklerinin güzelliğini ve istirahat yerlerinin hoşluğunu görünce: 'Keşke kardeşlerimiz cihada karşı isteksizlik göstermesinler ve savaştan geri durmasınlar diye Allah'ın bize ne yaptığını bilselerdi!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Ben sizin adınıza onlara ulaştırırım' buyurdu ve Allah azze ve celle Resûlü'ne bu ayetleri indirdi .”

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرُ بنُ عبدِ الحميدِ، وحدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، [عن ابن إسحاقَ، جميعًا] عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقِ بن الأجدعِ، قال: سألْنا عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ، عن هذه الآيةِ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} الآية. فقال: أمَا إنا قد سألْنا عنها، فقيل لنا: إنه لما أُصيب إخوانُكم

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Abdilhamîd anlattı; bize [yine] İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, [İbn İshâk'tan; her ikisi birden] el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk b. el-Ecda'dan nakletti; o dedi ki: Biz Abdullah b. Mes'ûd'a şu ayeti sorduk: { وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın [ölüler] zannetme...” ayet[in]i. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Doğrusu biz de bunu [Resûlullah'a] sormuştuk; bize şöyle buyrulmuştu: Uhud'da kardeşleriniz musibete uğrayıp [şehit düşünce]

بأُحُدٍ، جعَل اللهُ أرواحَهم في أجوافِ طيرٍ خُضْرٍ، ترِدُ أنهارَ الجنةِ، وتأكُلُ من ثمارِها، وتأوِى إلى قناديلَ من ذهبٍ في ظلِّ العرشِ، فيطَّلِعُ اللهُ إليهم اطلاعةً فيقولُ: يا عبادى ما تشتهون فأزيدَكم؟ فيقولون: ربَّنا لا فوقَ ما أعطَيْتَنا، الجنة نأكُلُ منها حيث شئْنا. ثلاثَ مَرَّاتٍ، ثم يطَّلعُ فيقولُ: يا عبادى ما تشتهون فأزيدَكم؟ فيقولون: ربَّنا لا فوقَ ما أعطيتَنا، الجنة نأكُلُ منها حيثُ شئنا، إلا أنا نختارُ أن ترُدَّ أرواحَنا في أجسادِنا، ثم تردَّنا إلى الدنيا، فنقاتلَ فيك حتى نُقتَلَ فيك مرَّةً أخرى .

...Allah onların ruhlarını yeşil kuşların karınlarına koydu. Onlar cennet nehirlerine varır, meyvelerinden yer ve Arş'ın gölgesindeki altından kandillere sığınırlar. Allah onlara nazar edip (hitap buyurup): “Ey kullarım! Ne arzuluyorsunuz ki size fazlasını vereyim?” buyurur. Onlar: “Rabbimiz! Bize verdiklerinin fevkinde bir şey yoktur; cennettedir ve dilediğimiz yerinden yeriz” derler. [Bu hitap ve cevap] üç defa [tekrarlanır]. Sonra [Allah yine] nazar edip: “Ey kullarım! Ne arzuluyorsunuz ki size fazlasını vereyim?” buyurur. Onlar: “Rabbimiz! Bize verdiklerinin fevkinde bir şey yoktur; cennettedir ve dilediğimiz yerinden yeriz. Ancak ruhlarımızı cesetlerimize iade etmeni, sonra bizi dünyaya döndürmeni, senin yolunda savaşıp senin uğrunda bir kere daha öldürülmeyi arzu ederiz” derler .

حدَّثنا [الحسنُ بنُ يحيى العَبْديُّ] ، قال: ثنا وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ، قال: سألْنا عبدَ اللهِ عن هذه الآيةِ، ثم ذكَر نحوَه، وزاد فيه: فقال: إني قد قضيتُ ألا تَرْجِعوا.

Bize [el-Hasan b. Yahyâ el-Abdî] anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan nakletti; o dedi ki: Biz Abdullah'a bu ayeti sorduk. Sonra benzerini zikretti ve şunları ekledi: [Allah] buyurdu ki: “Ben sizin [dünyaya] geri dönmeyeceğinize hükmettim.”

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن عبدِ اللهِ بن مرَّةَ، عن مسروقٍ، قال: سألنا عبدَ اللهِ عن أرواحِ الشهداءِ، ولولا عبدُ اللهِ ما أَخْبَرنا به أحدٌ، قال: أرواحُ الشهداءِ عندَ اللهِ في أجوافِ طيرٍ خضرٍ، في قناديلَ تحتَ العرشِ، تسرَحُ في الجنةِ حيثُ شاءت، ثم ترجعُ إلى قناديلِها، فيطَّلعُ إليها ربُّها، فيقولُ: ماذا تريدون؟ فيقولون: نريدُ أن نرجِعُ إلى الدنيا، فنُقتَلَ مرَّةً

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o Süleyman'dan, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan nakletti; o dedi ki: Biz Abdullah'a şehitlerin ruhlarını sorduk -şayet Abdullah olmasaydı bunu bize kimse haber vermezdi-. O dedi ki: «Şehitlerin ruhları Allah katında yeşil kuşların karınlarındadır; Arş'ın altındaki kandillerdedirler. Cennette diledikleri gibi serbestçe dolaşırlar, sonra kandillerine dönerler. Rableri onlara nazar edip (hitap buyurarak): "Ne arzuluyorsunuz?" diye sorar. Onlar: "Dünyaya geri dönüp bir kez daha öldürülmeyi

أخرى .

...istiyoruz” derler .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحيمِ بنُ سليمانَ وعَبْدةُ بنُ سليمانَ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن الحارثِ بن فُضيلٍ، عن محمودِ بن لَبيدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "الشهداءُ على بارقٍ: على نهرٍ ببابِ الجنةِ، في قُبَّةٍ خضراءَ - وقال عَبْدةُ : "في روضةٍ خضراءَ" - يخرُجُ عليهم رزقُهم من الجنةِ بُكرةً وعشيًّا" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Süleyman ve Abde b. Süleyman, Muhammed b. İshâk'tan, o el-Hâris b. Fudayl'dan, o Mahmûd b. Lebîd'den, o İbn Abbâs'tan naklettiler; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şehitler Bârık üzerindedir; cennet kapısındaki bir nehir üzerindedirler, yeşil bir kubbe içindedirler -Abde : 'yeşil bir bahçe içindedirler' dedi- rızıkları cennetten sabah akşam kendilerine çıkar” .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا يونسُ بنُ بكيرٍ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثني الحارثُ بنُ فُضيلٍ، عن محمودِ بن لَبيدٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه ، إلا أنه قال: "في قُبَّةٍ خضراءَ". وقال: "يخرُجُ عليهم فيها".

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana el-Hâris b. Fudayl, Mahmûd b. Lebîd'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti ; ancak o: “Yeşil bir kubbe içindedirler” dedi ve: “Rızıkları orada kendilerine çıkar” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدثنا ابن إدريسَ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى الحارثُ بنُ فُضيلٍ، عن محمودِ بن لَبيدٍ ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana el-Hâris b. Fudayl, Mahmûd b. Lebîd'den , o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynısını nakletti.

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ: وحدثني الحارثُ بنُ الفضيلِ الأنصاريُّ عن محمودِ بن لَبيدٍ الأنصاريِّ، عن ابن عباسٍ،

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bana el-Hâris b. el-Fudayl el-Ensârî, Mahmûd b. Lebîd el-Ensârî'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı;

قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "الشهداءُ على بارقٍ؛ نهرٍ ببابِ الجنةِ، في قُبَّة خضراءَ، يخرُجُ عليهم رزقُهم من الجنةِ بُكرةً وعشيًّا" .

...o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şehitler Bârık üzerindedir; cennet kapısındaki bir nehir üzerindedirler, yeşil bir kubbe içindedirler, rızıkları cennetten sabah akşam kendilerine çıkar” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: ثني أيضًا - يعني إسماعيلَ بنَ عيَّاشٍ عن ابن إسحاقَ، عن الحارثِ بن الفضيلِ، عن محمودِ بن لَبيدٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana yine -yani İsmâil b. Ayyâş- İbn İshâk'tan, o el-Hâris b. el-Fudayl'dan, o Mahmûd b. Lebîd'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ: وحدَّثنى بعضُ أصحابي، عن عبدِ اللهِ بن محمدِ بن عَقيلِ بن أبي طالبٍ، قال: سمِعتُ جابرَ بنَ عبدِ اللهِ يقولُ: قال لى رسولُ اللهِ ﷺ: "ألا أبشِّرُك يا جابرُ؟ ". قال: قلتُ: بلى يا رسولَ اللهِ. قال: "إن أباك حيثُ أُصيب بأحدٍ أَحْيَاه اللهُ، ثم قال له: ما تُحِبُّ يا عبدَ اللهِ بنَ عمرٍو أن أفعَلَ بك؟ قال: يا ربِّ أُحبُّ أن تردَّني إلى الدنيا، فأُقاتلَ فيك، فأُقتَلَ مرَّةً أخرى" .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bana bazı arkadaşlarım Abdullah b. Muhammed b. Akîl b. Ebî Tâlib'den nakletti; o dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Sana müjde vereyim mi ey Câbir?” buyurdu. Ben: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dedim. Şöyle buyurdu: “Baban Uhud'da musibete uğradığında (şehit düştüğünde) Allah onu diriltti, sonra ona: 'Ey Abdullah b. Amr! Sana ne yapmamı istersin?' buyurdu. O da: 'Ey Rabbim! Beni dünyaya geri döndürmeni, senin yolunda savaşıp bir kere daha öldürülmeyi isterim' dedi” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: ذُكِر لنا أن رجالًا من أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، قالوا: يا ليتنا نعلَمُ ما فعَل إخوانُنا الذين قُتِلوا يومَ أُحدٍ! فأَنْزَل اللهُ ﵎ في ذلك القرآنَ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ}. كنا نُحدَّثُ أن أرواحَ الشهداءِ تعارفُ في طيرٍ بيضٍ تأكُلُ من ثمارِ الجنةِ، وأن مساكنَهم السِّدْرةُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: Bize anlatıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı adamlar: “Keşke Uhud günü öldürülen kardeşlerimizin ne durumda olduğunu bilseydik!” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta şu Kur'an ayetini indirdi: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” Bize anlatılırdı ki şehitlerin ruhları, cennet meyvelerinden yiyen beyaz kuşlar suretinde birbirleriyle tanışıp buluşurlar ve meskenleri de Sidre'dir .

حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: حدثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيع بنحوِه، إلا

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den benzerini nakletti; şu kadar var ki...

أنه قال: تعارَفُ في طيرٍ خُضْرٍ وبيضٍ. وزاد فيه أيضًا: وذُكِر لنا عن بعضِهم في قولِه: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ}. قال: هم قتلى بدرٍ وأُحدٍ .

...o: “Yeşil ve beyaz kuşlar suretinde birbirleriyle tanışıp buluşurlar” dedi. Ayrıca şunları da ekledi: Bize bazılarından nakledildiğine göre O'nun: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler” sözü hakkında: “Onlar Bedir ve Uhud şehitleridir” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن محمدِ بن قيسِ بن مَخْرمةَ، قال: قالوا: يا ربِّ، أَلا رسولٌ لنا يُخبِرُ النبيِّ ﷺ عنَّا بما أعطيْتَنا؟ فقال اللهُ جل وعز: أنا رسولُكم. فأمَر جبريلَ ﵇ أن يأتىَ النبيَّ ﷺ بهذه الآيةِ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} الآيتين .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Muhammed b. Kays b. Mahreme'den nakletti; o dedi ki: [Şehitler]: “Ey Rabbimiz! Bize verdiklerini bizim adımıza Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verecek bir elçimiz yok mu?” dediler. Allah celle ve azze: “Ben sizin elçinizim” buyurdu ve Cibrîl aleyhisselâm'a, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu iki ayeti getirmesini emretti: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın... sanma” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن الأعمشِ، عن عبدِ اللهِ بن مُرَّةَ، عن مسروقٍ، قال: سألْنا عبدَ اللهِ عن هذه الآياتِ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ}. قال: أرواحُ الشهداءِ عندَ اللهِ كطيرِ خُضْرٍ، لها قناديلُ معلَّقةٌ بالعرشِ، تسرَحُ في الجنةِ حيثُ شاءت، قال: فاطَّلع إليهم ربُّك اطِّلاعةً فقال: هل تشتهون من شيءٍ فأزيدَكموه؟ قالوا: ربَّنا ألسنا نسرَحُ في الجنةِ في أيِّها شئنا! ثم اطَّلع [إليهم الثانيةَ فقال: هل تشتهون من شيءٍ فأَزيدَكموه؟ قالوا: ربنا، ألسنا نَسرحُ في أنهار الجنة في أيها شئنا! ثم اطَّلَع إليهم] الثالثةَ فقال: هل تشتهون من شيءٍ فأزيدَكموه؟ قالوا: تُعيدُ أرواحَنا في أجسادِنا، فنُقاتِلُ في سبيلِك مرةً أخرى. فسكَت عنهم.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A‘meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan haber verdi; o şöyle dedi: Biz Abdullah'a şu ayetler hakkında sorduk: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar”. O şöyle dedi: «Şehitlerin ruhları Allah katında yeşil kuşlar gibidir; onların Arş'a asılı kandilleri vardır, cennette diledikleri yerde gezip dolaşırlar. Dedi ki: Rabbin onlara [rahmetiyle] bir tecelli edip: “Herhangi bir şey arzuluyor musunuz ki size onu fazladan vereyim?” buyurdu. Onlar: “Rabbimiz! Cennette dilediğimiz gibi gezip dolaşmıyor muyuz [daha ne isteyelim]!” dediler. Sonra [onlara ikinci kez tecelli edip: “Herhangi bir şey arzuluyor musunuz ki size onu fazladan vereyim?” buyurdu. Onlar: “Rabbimiz! Cennet nehirlerinde dilediğimiz gibi gezip dolaşmıyor muyuz!” dediler. Sonra onlara] üçüncü kez tecelli edip: “Herhangi bir şey arzuluyor musunuz ki size onu fazladan vereyim?” buyurdu. Onlar: “Ruhlarımızı bedenlerimize geri döndür de senin yolunda bir kez daha savaşalım” dediler. Bunun üzerine [Rab Teâlâ] onları [kendi hallerine] bıraktı.»

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا ابن عُيينةً، عن عطاءِ بن السائبِ، عن [أبي عُبيدةَ] ، عن عبدِ اللهِ، أنهم قالوا في الثالثةِ حينَ قال لهم: هل تشتهون من شيءٍ فأزيدَكموه؟ قالوا: تُقرِئُ نبيَّنا عنا السلامَ، وتُخبِرُه أنّا قد رضِينا ورُضى عنا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Atâ b. es-Sâib'den, o [Ebû Ubeyde'den] , o Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: [Rab Teâlâ] kendilerine: “Arzuladığınız bir şey var mı ki size onu fazladan vereyim?” buyurduğunda üçüncü seferde onlar şöyle dediler: “Peygamberimize bizden selâm iletmen ve bizim hoşnut olduğumuzu, bizden de hoşnut olunduğunu ona haber vermendir” .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال اللهُ ﵎ لنبيِّه محمدٍ ﷺ، يرغِّبُ المؤمنين في ثوابِ الجهادِ ، ويهوِّنُ عليهم القتلَ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} أي: قد أحييتُهم، فهم عندى يُرْزَقون في رَوْحِ الجنةِ وفضلِها، مسرورين بما آتاهم اللهُ من فضلِ ثوابِه على جهادِهم عنه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o dedi ki: Allah Teâlâ, müminleri cihadın sevabına teşvik etmek ve öldürülmeyi onlara kolaylaştırmak üzere Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” Yani: Ben onları dirilttim; onlar Benim katımda cennetin ferahlığı ve lütfu içinde rızıklandırılmaktadırlar; O'nun uğrunda cihat etmelerine karşılık Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği bol sevap sebebiyle sevinç içindedirler .

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ، قال: كان المسلمون يسألون ربَّهم أن يُريَهم يومًا كيومِ بدرٍ، يُبلون فيه خيرًا ويُرْزَقون فيه الشهادةَ؛ يُرْزَقون فيه الجنةَ، والحياةَ في الرزقِ، فلقوا المشركين يومَ أحدٍ، فاتَّخذ اللهُ منهم شهداءَ، وهم الذين ذكَرهم اللهُ ﷿ فقال: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} الآية.

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: Müslümanlar Rablerinden kendilerine Bedir günü gibi bir gün göstermesini, orada güzelce imtihan verip kendilerine şehitlik nasip edilmesini; cennet ve rızık içinde hayat bahşedilmesini istiyorlardı. Uhud günü müşriklerle karşılaştılar ve Allah onlardan şehitler edindi. İşte onlar, Allah azze ve celle'nin zikredip şöyle buyurduğu kimselerdir: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma...”.

حدَّثنا محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ. قال: ذكَر الشهداءَ فقال: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. إلى قولِه: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. وزعَم أن أرواحَ الشهداءِ

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti. O, şehitleri anarak: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar Rableri katında diridirler” kısmından {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “...onlar üzülmeyeceklerdir de” kavline kadar olan ayeti okudu ve şehitlerin ruhlarının...

في أجوافِ طيرٍ خُضْرٍ، في قناديلَ من ذهبٍ، معلَّقة بالعرشِ، فهي تَرْعَى بُكرةً وعشيَّةً في الجنةِ، [فإذا كان الليلُ بِتْنَ] في القناديلِ، فإذا سرَحن نادى منادٍ: ماذا تريدون؟ وماذا تشتهون؟ فيقولون: ربَّنا نحن فيما اشتهتْ أنفسُنا. فيسألُهم رُّبهم أيضًا: ماذا تشتهون، وماذا تريدون؟ فيقولون: نحن فيما اشتهت أنفسُنا. فيُسْأَلُون الثالثةَ، فيقولون ما قالوا، ولكنَّا نُحِبُّ أن تُردَّ أرواحُنا في أجسادِنا. لما رأَوا من فضلِ الثوابِ .

...Arş'a asılı altından kandillerdeki yeşil kuşların karınlarında olduğunu ileri sürdü. Onlar cennette sabah akşam otlar, [gece olunca] kandillerde [gecelerler] . Sabahleyin yayıldıklarında bir münadi seslenir: “Ne istiyorsunuz? Ne arzuluyorsunuz?” Onlar: “Rabbimiz! Biz nefislerimizin arzuladığı şeylerin içindeyiz” derler. Rableri onlara yine: “Ne arzuluyorsunuz, ne istiyorsunuz?” diye sorar. Onlar: “Biz nefislerimizin arzuladığı şeylerin içindeyiz” derler. Üçüncü defa sorulduklarında yine aynı şeyi söyler ve sevabın faziletini gördükleri için : “Fakat biz ruhlarımızın cesetlerimize iade edilmesini isteriz” derler .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا عبادٌ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ معمرٍ، عن الحسنِ، قال: ما زال ابن آدمَ يَتحمَّدُ حتى صار حيًّا ما يموتُ، ثم تلا هذه الآيةَ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Abbâd anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Ma'mer, el-Hasan'dan nakletti; o şöyle dedi: Âdemoğlu [Allah yolunda fedakarlıkla] övgüye layık işler yapmaya devam etti ve nihayet ölmeyen bir diri oldu! Sonra şu ayeti okudu: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” .

حدَّثنا محمدُ بنُ مرزوقٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ يونسَ، [عن عكرمةَ] قال: ثنا إسحاقُ بنُ أبي طلحةَ، قال: ثني أنسُ بنُ مالكٍ في أصحابِ النبيِّ ﷺ، الذين أَرْسَلهم النبيُّ ﷺ إلى أهلِ بئرِ معونةَ، قال: لا أدرى أربعين، أو سبعين، وعلى ذلك الماءِ عامرُ بنُ الطُّفيلِ الجَعْفريُّ، فخرَج أولئك النفرُ من أصحابِ النبيِّ ﷺ، حتى أتوا غارًا مشرفًا على الماءِ فقعدوا فيه، ثم قال بعضُهم لبعضٍ: أيُّكم يُبلِّغُ رسالةَ رسولِ اللهِ ﷺ أهلَ هذا الماءِ؟ فقال -- أُرَاه [ابنَ مِلْحانَ] الأنصاريَّ -: أنا أُبلِّغ رسالةً رسولِ اللهِ

Bize Muhammed b. Merzûk anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Yûnus, [İkrime'den] naklederek anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Ebî Talha anlattı, dedi ki: Bana Enes b. Mâlik, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bi'r-i Maûne ehline gönderdiği ashabı hakkında anlattı; dedi ki: "Kırk mı, yoksa yetmiş kişi miydiler bilmiyorum. O suyun başında Âmir b. et-Tufeyl el-Ca'ferî bulunuyordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan o topluluk yola çıkıp nihayet o suya bakan bir mağaraya vardılar ve içine oturdular. Sonra birbirlerine: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini (mesajını) bu suyun ehline hanginiz tebliğ edecek?' dediler. Bunun üzerine —sanırım [o kişi] [İbn Milhân] el-Ensârî idi—: 'Resûlullah'ın risaletini ben tebliğ ederim' dedi...

ﷺ، فخرَج حتى [أتى حِوَاء] منهم، فاحتبى أمامَ البيوتِ، ثم قال: يا أهلَ بئرِ مَعونةَ، إنى رسولُ رسولِ اللهِ ﷺ إليكم، إنى أَشهَدُ أن لا إلهَ إلا اللهُ، وأن محمدًا عبدُه ورسولُه، فآمِنوا باللهِ ورسولِه ، فخرَج إليه رجلٌ من كِسْرِ البيتِ برمحٍ، فضرَب به في جنبِه، حتى خرَج من الشَّقِّ الآخرِ، فقال: اللهُ أكبرُ، فزتُ وربِّ الكعبةِ. فاتبعوا أثَرَه حتى أتوا أصحابَه في الغارِ، فقتَلهم أجمعين عامرُ بنُ الطُّفيلِ. قال: قال إسحاقُ: حدَّثني أنسُ بنُ مالكٍ أن الله ﷿ أنْزَل فيهم قرآنًا: " [بلغوا قومَنا عنّا أنّا قد لِقينا ربَّنا فرضِى عنا ورضِينا عنه". ثم نُسخت فرُفعت] بعدَ ما قرأناه زمانًا، وأَنزل اللهُ ﷿: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} .

...sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini ben tebliğ ederim, dedi. Çıkıp nihayet onların [çadır topluluğuna geldi] , evlerin önünde dizlerini karnına çekip oturdu (ihtibâ yaptı). Sonra: “Ey Bi'r-i Maûne ehli! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in size gönderdiği elçisiyim. Ben şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed O'nun kulu ve elçisidir; Allah'a ve Resûlü'ne iman edin!” dedi. Bunun üzerine evin arkasından bir adam mızrakla ona doğru çıktı ve mızrağı onun böğrüne sapladı, mızrak diğer taraftan çıktı. [O zat]: “Allahu ekber! Kâbe'nin Rabbine andolsun ki kazandım!” dedi. Sonra onun izini takip edip mağaradaki arkadaşlarının yanına geldiler ve Âmir b. et-Tufeyl onların hepsini öldürdü . Dedi ki: İshâk şöyle dedi: Bana Enes b. Mâlik, Allah azze ve celle'nin onlar hakkında bir Kur'an [ayeti] indirdiğini anlattı: “[Kavmimize bizim adımıza tebliğ edin ki biz Rabbimize kavuştuk; O bizden razı oldu, biz de O'ndan razı olduk.” Sonra biz onu bir müddet okuduktan sonra bu metin neshedilip kaldırıldı] ve Allah azze ve celle: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” ayetini indirdi .

حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخبرنا يزيدُ، قال: أخبرنا جُويبرٌ، عن الضحَّاكِ، قال: لما أُصيب الذين أُصيبوا يومَ أحدٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ، لقُوا ربَّهم فأَكْرمهم، فأصابوا الحياة والشهادةَ والرزقَ الطيِّبَ، قالوا: يا ليت بيننا وبينَ إخوانِنا من يُبلِّغُهم أنّا لقينا ربَّنا، فرضِى عنا وأرضانا، فقال اللهُ ﵎ لهم: أنا رسولُكم إلى نبيِّكم وإخوانِكم، فأَنْزَل اللهُ جل ذكره على نبيِّه ﷺ: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ}. إلى قولِه: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. فهذا النبأُ الذي بلَّغ اللَّهُ [رسولَه والمؤمنين] ما قال الشهداءُ .

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından şehit düşenler şehit düştüklerinde Rablerine kavuştular ve [Rableri] onlara ikramda bulundu. Böylece onlar hayata, şehadete ve tertemiz rızka eriştiler ve: “Keşke kardeşlerimizle aramızda, Rabbimize kavuştuğumuzu, O'nun bizden razı olduğunu ve bizi de hoşnut kıldığını onlara tebliğ edecek biri olsa!” dediler. Yüce Allah da onlara: «Peygamberinize ve kardeşlerinize sizin elçiniz Ben'im» buyurdu. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti indirdi: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler; Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” Şu sözüne kadar: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “...ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” İşte Allah'ın, şehitlerin söylediklerini [Resûlüne ve müminlere] tebliğ ettiği haber budur .

وفى نصبِ قولِه: {فَرِحِينَ}. وجهان؛ أحدُهما، أن يكونَ منصوبًا على الخروجِ من قولِه: {عِنْدَ رَبِّهِمْ}. والآخرُ من قولِه: {يُرْزَقُونَ}. ولو كان رفعًا بالردِّ على قولِه: "بل أحياءٌ فرِحون"، كان جائزًا.

O'nun: {فَرِحِينَ} “sevinç içindedirler” sözünün mansub (üstünlü) olmasında iki vecih vardır: Biri, O'nun: {عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” sözünden hâl (çıkış) olarak mansub olmasıdır; diğeri ise {يُرْزَقُونَ} “rızıklandırılmaktadırlar” fiilinden [hâl olmasıdır]. Eğer “Bilakis onlar diri ve sevinçlidirler (بل أحياءٌ فرِحون)” ifadesine atıfla merfû (ötreli) olsaydı, bu da caiz olurdu.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠)} “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara, onlara hiçbir korku olmayacağını ve onların mahzun da olmayacaklarını müjdelemek isterler.”

يعنى بذلك تعالى ذكرُه: ويفرَحون بمن لم يلحَقْ بهم من إخوانِهم الذين فارقوهم وهم أحياءٌ في الدنيا على مناهجِهم، من جهادِ أعداءِ اللَّهِ مع رسولِه، لعلمِهم بأنهم إن اسْتُشهدوا فلحِقوا بهم، صاروا من كرامةِ اللَّهِ، إلى مثلِ الذي صاروا هم إليه، فهم لذلك مستبشرون بهم، فرِحون أنهم إذا صاروا كذلك، لا خوفٌ عليهم ولا هم يحزنون، يعنى بذلك: لا خوفٌ عليهم؛ لأنهم قد أمِنوا عقابَ اللَّهِ، وأيقنوا برضاه عنهم، فقد أمِنوا الخوفَ الذي كانوا يَخافونه من ذلك في الدنيا، ولا هم يحزَنون على ما خلَّفوا وراءَهم من أسبابِ الدنيا، ونكَدِ عيشِها، للخفضِ الذي صاروا إليه، والدَّعَةِ والزُلْفَةِ .

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Onlar, dünyada hayatta iken Resûlü ile birlikte Allah'ın düşmanlarına karşı cihat etme yolunda geride bıraktıkları ve henüz kendilerine katılmamış olan kardeşleri için sevinirler. Çünkü bilirler ki onlar da şehit olup kendilerine katılırlarsa, Allah'ın ikramından kendilerinin ulaştığı şeyin bir benzerine ulaşacaklardır. Bu sebeple onlar hakkında müjdeleşir ve onlar da bu duruma geldiklerinde kendilerine hiçbir korku olmayacağına ve mahzun da olmayacaklarına sevinirler. Bununla şunu kasteder: Onlara korku yoktur; zira onlar Allah'ın azabından emin olmuş ve O'nun kendilerinden razı olduğuna kesin olarak inanmışlardır; böylece dünyada iken bundan duydukları korkudan emin olmuşlardır. İçine girdikleri refah, huzur ve yakınlık sebebiyle, arkalarında bıraktıkları dünya metaı ve dünyanın kederli geçimi için de mahzun olmazlar.

ونصبُ {أَلَّا} بمعنى: يستبشرون لهم بأنهم لا خوفٌ عليهم ولا هم يحزَنون.

{أَلَّا} [ifadesinin] nasbı (üstün okunması); "onlar adına, kendilerine hiçbir korku olmayacağı ve onların mahzun da olmayacakları [müjdesiyle] sevinirler" anlamındadır.

وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

Bunun tefsirinde bizim söylediğimiz gibi tefsir ehlinden bir topluluk da şöyle demiştir:

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} الآية. يقولُ: لإخوانِهم الذين فارقوهم على دينِهم وأمرِهم؛ لِما قدِموا عليه من الكرامةِ والفضلِ والنعيمِ الذي أعطاهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara müjdelemek isterler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Kendi dinleri ve yolları üzere geride bıraktıkları kardeşleri için, kendilerinin kavuştuğu ikram, fazilet ve Allah'ın onlara verdiği nimet sebebiyle [müjdeleşirler/sevinirler] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} الآية. قال: يقولون : إخوانُنا يُقتَلون كما قُتِلنا، يلحقون فيُصيبون مِن كرامةِ اللَّهِ تعالى ما أَصبْنا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara müjdelemek isterler” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Şehitler] derler ki : 'Bizim öldürüldüğümüz gibi öldürülen kardeşlerimiz de bize katılacak ve Yüce Allah'ın ikramından bizim ulaştığımız şeylere onlar da ulaşacaklardır' .

حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: ذُكر لنا عن بعضِهم في قولِه: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ}. قال: هم قتلى بدرٍ وأحدٍ، زعَموا أن اللَّهَ ﵎ لما قبَض أرواحَهم، وأَدْخَلهم الجنةَ، جُعِلت أرواحُهم في طيرٍ خُضْرٍ تَرْعَى في الجنةِ، وتأوِى إلى قناديلَ من ذهبٍ تحتَ العرشِ، فلما رأوْا ما أعطاهم اللَّهُ من الكرامةِ، قالوا: ليت إخوانَنا الذين بعدَنا يعلَمون ما نحن فيه، فإذا شهِدوا قتالًا تعجَّلوا إلى ما نحن فيه. فقال اللَّهُ ﵎: إنى منزِّلٌ على نبيِّكم، ومخبرٌ إخوانَكم بالذي أنتم فيه. ففرِحوا به واستبشروا، وقالوا: يُخبرُ اللَّهُ نبيَّكم وإخوانَكم بالذي أنتم فيه، فإذا شهدوا قتالًا أتوكم. قال فذلك قولُه: {فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}، إِلى قولِه: {أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ}.

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti: O'nun: {وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar” ayeti hakkında bazılarından bize şöyle aktarıldı: Dedi ki: Onlar Bedir ve Uhud şehitleridir. Rivayet ettiklerine göre Allah azze ve celle onların ruhlarını kabzedip kendilerini cennete koyduğunda, ruhları cennette otlayan ve Arş'ın altındaki altından kandillere sığınan yeşil kuşların içine konuldu. Allah'ın kendilerine bahşettiği ikramı gördüklerinde şöyle dediler: 'Keşke arkamızda kalan kardeşlerimiz içinde bulunduğumuz bu hâli bilseler de bir savaşa katıldıklarında bizim kavuştuğumuz bu mükâfata koşsalar!' Bunun üzerine Allah azze ve celle şöyle buyurdu: 'Muhakkak ki Ben peygamberinize [vahiy] indirecek ve içinde bulunduğunuz hâli kardeşlerinize haber vereceğim.' Bunun üzerine sevindiler ve birbirlerini müjdelediler. [Melekler de] şöyle dediler: 'Allah içinde bulunduğunuz durumu peygamberinize ve kardeşlerinize haber verecektir; böylece onlar bir savaşa katıldıklarında size geleceklerdir.' [Râvi] dedi ki: İşte bu durum, O'nun: {فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerle sevinç içindedirler” kavlinden: {أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin mükâfatını...” buyruğuna kadar olan ayetlerde ifade edilmiştir.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ}. أي: ويُسَرُّون بلُحوقِ من لحِق بهم من إخوانِهم، على ما مضَوا عليه من جهادِهم، ليَشْرَكوهم فيما هم فيه من ثوابِ اللَّهِ الذي أعطاهم، وقد أَذْهب اللَّهُ عنهم الخوفَ والحزنَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara müjdelemek isterler”; yani sürdürdükleri cihatları üzere kardeşlerinden kendilerine katılacak olanların katılmasına sevinirler ki, Allah'ın kendilerine verdiği sevabında kendilerine ortak olsunlar. Nitekim Allah onlardan korkuyu ve hüznü gidermiştir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ}. قال: هم إخوانُهم من الشهداءِ ممن يُسْتَشهَدُ مِن بعدِهم: {أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ}، حتى بلَغ: {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara müjdelemek isterler” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar, kendilerinden sonra şehit edilecek olan şehit kardeşleridir: {أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku olmayacağını” [ifadesinden], {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini” sözüne kadar vardı.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: أما {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ}، فإن الشهيدَ يُؤْتَى بكتابٍ فيه مَن يقدَمُ عليه مِن إخوانِه وأهلِه، فيقالُ: يقدَمُ عليك فلانٌ يومَ كذا وكذا، ويقدَمُ عليك فلانٌ يومَ كذا وكذا. فيستَبْشرُ حينَ يَقْدَمُ عليه، كما يستبشرُ أهلُ الغائبِ بقدومِه في الدنيا .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ} “Ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara müjdelemek isterler” sözüne gelince; şehide, kardeşlerinden ve ailesinden yanına kimlerin geleceğinin yazılı olduğu bir kitap getirilir ve: 'Sana filan kimse falan gün gelecek, filan kimse de falan gün gelecek' denir. O da dünyada uzaktaki bir kimsenin gelişine ailesinin sevinmesi gibi, o kimse yanına geldiğinde sevinip müjdelenir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١)}.

O'nun şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١)} “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler (sevinçle karşılarlar).”

يقولُ جلَّ ثناؤُه: {يَسْتَبْشِرُونَ}: يفرَحون، {بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ} يعني: بما حبَاهم به تعالى ذكرُه من عظيمِ كرامتِه عندَ ورودِهم عليه، {وَفَضْلٍ} يقولُ: وبما أَسْبَغ عليهم من الفضلِ، وجزيلِ الثوابِ، على ما سلَف منهم مِن طاعةِ اللَّهِ وطاعةِ رسولِه ﷺ، وجهادِ أعدائِه، {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ}.

Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {يَسْتَبْشِرُونَ} “Müjdelerler (sevinirler)”: Sevinirler; {بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir nimeti” yani zikri yüce olan [Allah'ın], huzuruna vardıklarında kendilerine bahşettiği büyük ikramı [sevinçle karşılarlar]; {وَفَضْلٍ} “ve bir lütfu” [şöyle] buyurmaktadır: Geçmişte Allah'a itaat etmeleri, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmeleri ve O'nun düşmanlarıyla cihad etmelerine karşılık üzerlerine bolca ihsan ettiği lütuf ve bol mükâfatı [sevinçle karşılarlar]; {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini [de müjdelerler].”

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ} الآية؛ لما عاينوا من وفاءِ الموعودِ، وعظيمِ الثوابِ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ} “Onlar Allah'tan bir nimeti ve bir lütfu müjdelerler” ayeti hakkında; vaadin yerine getirildiğini ve mükâfatın büyüklüğünü bizzat gördükleri için [böyle derler] .

واخْتَلفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ}؛ فقرَأ ذلك بعضُهم بفتحِ الألفِ من "أَنَّ" ، بمعنى: يستبشرون بنعمةٍ من اللَّهِ وفضلٍ، وبأن اللَّهَ لا يضيعُ أجرَ المؤمنين. [فموضعُ "أن" إذا فُتِحتُ خُفِض بالعطف على "الفضلِ". وقرأ ذلك آخرون: (وإن الله)] بكسرِ الألفِ على الاستئنافِ . واحتج مَن قرَأ ذلك كذلك بأنها في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وَفَضْلٍ وَاللَّهُ لا يُضِيعُ أَجْرَ المُؤْمنِين). قالوا: فذلك دليلٌ على أن قولَه: (وإن الله). مستأنَفٌ غيرُ متصلٍ بالأولِ.

Kıraat imamları O'nun: {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları "enne" (أَنَّ) kelimesinin elifini fetha ile okumuştur ; anlamı: 'Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler' şeklindedir. [Fetha ile okunduğunda "enne" kelimesinin konumu, "el-fadl" (lütuf) kelimesine matuf olarak cerdir. Başkaları ise bunu: (Ve inne'llâhe)] elifin kesresi ile istînâf (yeni bir başlangıç cümlesi) olarak okumuştur . Böyle okuyanlar, bunun Abdullah'ın kıraatinde: (وَفَضْلٍ وَاللَّهُ لا يُضِيعُ أَجْرَ المُؤْمنِين) “ve bir lütuf; Allah müminlerin ecrini zayi etmez” şeklinde olmasını delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: İşte bu, O'nun: (Ve inne'llâhe) sözünün öncesine bağlı olmayıp istînâf (yeni bir başlangıç) olduğuna delildir.

ومعنى قولِه: {لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ}. لا يُبْطِلُ جزاءَ أعمالِ من صدَّق رسولَه واتَّبعه، وعمِل بما جاءَه به من عندِ اللَّهِ.

O'nun: {لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin ecrini zayi etmez” sözünün anlamı: Resûlü'nü tasdik edip ona uyan ve onun Allah katından getirdiği şeylerle amel eden kimsenin amellerinin karşılığını boşa çıkarmaz.

وأولى القراءتين بالصوابِ قراءةُ من قرَأ ذلك: {وَأَنَّ اللَّهَ}. بفتحِ الألفِ؛ الإجماعِ الحجَّةِ من القرأةِ على ذلك.

İki kıraatten doğruya en yakın olanı, hüccet ehli kıraat imamlarının bu husustaki icmaı sebebiyle, bunu elifin fethasıyla: {وَأَنَّ اللَّهَ} “ve muhakkak ki Allah...” şeklinde okuyanların kıraatidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢)} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler; onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir ecir vardır.”

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وأن اللَّهَ لا يضيعُ أجرَ المؤمنين، المستجيبين للَّهِ والرسولِ، من بعدِ ما أصابهم الجِراحُ والكُلُومُ، وإنما عنى اللَّهُ تعالى ذكرُه بذلك

Övgüsü yüce olan [Allah] bununla; kendilerine yaralar ve bereler isabet ettikten sonra Allah'a ve Resûl'e icabet eden müminlerin ecrini Allah'ın zayi etmeyeceğini kastetmektedir. Zikri yüce olan Allah bununla ancak şunları kastetmiştir:

الذين اتَّبَعوا رسولَ اللَّهِ ﷺ إلى حَمراءِ الأسَدِ في طلبِ العدوِّ؛ أبي سفيانَ، ومن كان معه من مشرِكي قريشٍ، مُنْصرَفَهم عن أُحدٍ، وذلك أن أبا سفيانَ لما انصرَف عن أُحدٍ خرَج رسولُ اللَّهِ ﷺ في أثَرِه، حتى بلَغ حَمراءَ الأسَدِ، وهي على ثمانيةِ أميالٍ من المدينةِ، لِيُرِىَ الناسَ أن به وأصحابِه قوةً على عدوِّهم.

Uhud'dan ayrılıp döndüklerinde düşmanı; yani Ebû Süfyân'ı ve beraberindeki Kureyş müşriklerini takip etmek üzere Resûlullah'ın ﷺ ardından Hamrâülesed'e kadar giden kimselerdir. Şöyle ki; Ebû Süfyân Uhud'dan ayrıldığında, Resûlullah ﷺ insanlara kendisinin ve ashabının düşmanlarına karşı bir güçleri olduğunu göstermek için onun peşinden çıktı ve Medine'ye sekiz mil uzaklıktaki Hamrâülesed'e kadar ulaştı.

كالذي حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى حسينُ بنُ عبدِ اللَّهِ، عن عكرمةَ، قال: كان يومُ أُحدٍ يومَ السبتَ للنصفِ من شوَّالٍ، فلما كان الغدُ من يومِ أُحدٍ، يومَ الأحدِ لستَّ عشْرةَ ليلةً مضَت من شوَّالٍ، أذَّن مؤذِّنُ رسولِ اللَّهِ ﷺ في الناسِ بطلَبِ العدوِّ، وأذَّن مؤذِّنُه: أن لا يخرُجَنَّ معنا أَحدٌ إلا من حضَر يومَنا بالأمسِ. فكلَّمه جابرُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عمرِو بن حَرامٍ فقال: يا رسولَ اللَّهِ، إن أبي كان خلَّفني على أخواتٍ لى سبعٍ، وقال لي: يا بُنيَّ، إنه لا ينبغى لى ولا لك أن نترُكَ هؤلاء النسوةَ لا رجلَ فيهن، ولستُ بالذي أُوثِرُكَ بالجهادِ مع رسولِ اللَّهِ ﷺ على نفْسي، فتخلَّفْ على أخواتِك. فتخلَّفتُ عليهنَّ. فأذِن له رسولُ اللَّهِ ﷺ، فخرَج معه، وإنما خرَج رسولُ اللَّهِ ﷺ مُرْهِبًا للعدوِّ؛ ليبلِّغَهم أنه خرَج في طلبِهم، ليظنُّوا به قوةً وأن الذي أصابهم لم يُوهِنْهم عن عدوِّهم .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Hüseyn b. Abdillâh, İkrime'den anlattı, dedi ki: Uhud günü Şevval ayının ortasında bir cumartesi günü idi. Uhud gününün ertesi olunca, Şevval'den on altı gece geçmiş pazar günü, Resûlullah'ın ﷺ münadisi insanlara düşmanı takip etme çağrısı yaptı ve münadisi şöyle seslendi: 'Bizimle beraber ancak dün bizim günümüzde (savaşta) hazır bulunanlar çıksın!' Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh b. Amr b. Harâm onunla konuştu ve şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü, babam beni gerideki yedi kız kardeşimin başında bırakmış ve bana: 'Ey oğulcağızım, bu kadınları başlarında hiçbir erkek olmaksızın bırakmak ne bana ne de sana yakışır. Ben, Resûlullah ﷺ ile birlikte cihat etmeyi kendime tercih edip seni öne geçirecek değilim; sen kız kardeşlerinin başında kal' demişti. Ben de onların başında kalmıştım.' Resûlullah ﷺ ona izin verdi ve o da onunla birlikte çıktı. Resûlullah ﷺ ancak düşmana korku salmak, onlara kendilerini takip etmek üzere çıktığını duyurmak, böylece kendisinde bir kuvvet olduğunu ve başlarına gelenlerin onları düşmanlarına karşı zaafa uğratmadığını zannetsinler diye çıkmıştı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: فحدثني عبدُ اللَّهِ بنُ خارجةَ بن زيدِ بن ثابتٍ، عن أبي السائبِ مولى عائشةَ بنتِ عثمانَ، أن رجلًا من أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ من بنى عبدِ الأَشْهِل، كان شهِد شهد أُحدًا قال:

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Hârice b. Zeyd b. Sâbit, Âişe bint Osmân'ın azatlısı Ebü's-Sâib'den anlattı ki Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Abdüleşheloğulları'ndan Uhud'da hazır bulunmuş olan ashabından bir adam şöyle dedi:

شهِدتُ مع رسولِ اللَّهِ ﷺ أحدًا أنا وأخٌ لى، فرجَعنا جريحين، فلما أذِن رسولُ اللَّهِ ﷺ بالخروجِ في طلبِ العدوِّ، قلتُ لأخى، أو قال لى: أتَفوتُنا غزوةٌ مع رسولِ اللَّهِ ﷺ؟ واللَّهِ ما لنا من دابَّةٍ نركبُها، وما منا إلا جريحٌ ثقيلٌ، فخرَجنا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ، وكنتُ أيسرَ جُرْحًا منه، فكنتُ إذا غُلِب حمَلتُه عُقْبَةً ، ومشَى عُقْبةً، حتى انتهينا إلى ما انتهى إليه المسلمون، فخرَج رسولُ اللَّهِ ﷺ، حتى انتهى إلى حَمراءِ الأسَدِ، وهى من المدينةِ على ثمانيةِ أميالٍ، فأقام بها ثلاثًا؛ الاثنينَ والثلاثاءَ والأربِعاءَ، ثم رجَع إلى المدينةِ .

Ben ve bir kardeşim Resûlullah ﷺ ile birlikte Uhud'da hazır bulunduk ve yaralı olarak geri döndük. Resûlullah ﷺ düşmanı takip etmek üzere çıkış izni verince kardeşime dedim ki -yahut o bana dedi ki-: 'Resûlullah ﷺ ile birlikte bir gazveyi kaçıracak mıyız? Vallahi bineceğimiz bir binek hayvanımız yok ve hiçbirimiz de ağır yaralı olmaktan beri değiliz.' Resûlullah ﷺ ile birlikte çıktık; ben ondan daha hafif yaralıydım. O takatsiz kaldığında onu bir nöbet taşıyor, bir nöbet de o yürüyordu; nihayet Müslümanların ulaştığı yere ulaştık. Resûlullah ﷺ Medine'ye sekiz mil uzaklıktaki Hamrâülesed'e varıncaya kadar ilerledi; orada üç gün (pazartesi, salı ve çarşamba) ikamet etti, sonra Medine'ye geri döndü .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: فقال اللَّهُ ﵎: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ}. أي الجراحُ، وهم الذين ساروا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ الغدَ من يومِ أُحدٍ إلى حَمراءِ الأسَدِ، على ما بهم من ألمِ الجرِاحِ، {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Allah azze ve celle şöyle buyurdu: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler”; yani yaralandıktan sonra. Onlar, yaralarının acısına rağmen Uhud gününün ertesi günü Resûlullah ﷺ ile birlikte Hamrâülesed'e kadar yürüyen kimselerdir. {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ} “onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir ecir vardır” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} الآية. وذلك يومَ أُحدٍ بعدَ القتلِ والجراحِ، وبعدَ ما انصرَف المشركون؛ أبو سفيانَ وأصحابُه، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ لأصحابِه: "أَلا عصابةٌ تنتدبُ لأمرِ اللَّهِ تطلُبُ عدوَّها، فإنه أنكى للعدوِّ، وأبعدُ للسَّمْعِ". فانطلَق عصابةٌ منهم على ما يَعْلَمُ اللَّهُ تعالى من الجهدِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Uhud gününde meydana gelen öldürülme ve yaralanmalardan sonra ve müşrikler, [yani] Ebû Süfyân ile arkadaşları dönüp gittikten sonra idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Allah'ın emri uğruna gönüllü olarak öne atılıp düşmanını takip edecek bir topluluk yok mu? Kuşkusuz bu, düşmana daha çok zayiat verdirir ve [onların kalbine korku salmada] daha tesirlidir» buyurdu. Bunun üzerine onlardan bir grup, Allah Teâlâ'nın bildiği o büyük meşakkat ve zorluğa rağmen yola çıktı.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: انطلَق أبو سفيانَ منصرِفًا من أُحدٍ، حتى بلَغ بعضَ الطريقِ، ثم إنهم ندِموا وقالوا: بئْسَما صنَعتُم ، إنكم قتَلْتُموهم، حتى إذا لم يبقَ منهم إلا الشَّريدُ ترَكتُموهم! ارجِعوا واستأصِلوهم. فقذَف اللَّهُ في قلوبِهم الرُّعبَ، فهُزِموا، فأَخْبَر اللَّهُ رسولَه، فطلَبهم حتى بلَغ حمراءِ الأسَدِ، ثم رجَعوا من حَمراءِ الأسَدِ، فأَنْزَلَ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه فيهم: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Ebû Süfyân Uhud'dan dönüp yola koyuldu, nihayet yolun bir yerine ulaştı. Sonra pişman oldular ve: 'Ne kötü yaptınız! Onları öldürdünüz, tam geriye arta kalan birkaç kişiden başkası kalmamışken onları bıraktınız! Geri dönün ve onların kökünü kazıyın' dediler. Bunun üzerine Allah kalplerine korku saldı ve hezimete uğradılar. Allah Resûlü'ne bunu haber verdi, o da Hamrâülesed'e varıncaya kadar onları takip etti. Sonra Hamrâülesed'den döndüler. Bunun üzerine övgüsü yüce olan Allah onlar hakkında: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler” [ayetini] indirdi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: إن اللَّهَ جلَّ وعزَّ قذَف في قلبِ أبي سفيانَ الرُّعبَ - يعني يومَ أُحدٍ - بعدَ ما كان منه ما كان، فرجَع إلى مكةَ، فقال النبيُّ ﷺ: "إن أبا سفيانَ قد أصاب منكم طَرْفًا، وقد رجَع، وقذَف اللَّهُ في قلبِه الرعبَ". وكانت وقعةُ أحدٍ في شوَّالٍ، وكان التُّجارُ يَقدَمون المدينةَ في ذى القَعدةِ، فينزِلون ببدرٍ الصُّغْرَى في كلِّ سنةِ مرَّةً، وإنهم قدِموا بعدَ وقْعةِ أُحدٍ، وكان أصاب المؤمنين القَرْحُ، واشتكَوا ذلك إلى نبيِّ اللَّهِ ﷺ، واشتَدَّ عليهم الذي أصابَهم، وإن رسولَ اللَّهِ ندَب الناسَ لينطلِقوا معه، ويتَّبِعوا ما كانوا مُتَّبِعين، وقال: "إنما يرتَحِلون الآنَ، فيأتُونَ الحجَّ ولا يقدِرون على مثلِها حتى عامٍ مُقبلٍ". فجاء الشيطانُ فخوَّف أولياءَه، فقال: إن الناسَ قد جمَعوا لكم. فأبى عليه الناسُ أن يتَّبِعوه، فقال: "إني ذاهبٌ، وإن لم يتَّبِعْني أَحدٌ لأُحضِّضَ الناسَ". فانْتَدَب معه أبو بكرٍ الصديقُ، وعمرُ، وعثمانُ، وعليٌّ، والزبيرُ، وسعدٌ، وطلحةُ، وعبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ، وعبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ،

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah, Ebû Süfyân'ın kalbine -yani Uhud gününde- ondan sadır olan şeyler olduktan sonra korku saldı da o Mekke'ye geri döndü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Ebû Süfyân sizden bir pay aldı ve geri döndü; Allah onun kalbine korku saldı» buyurdu. Uhud savaşı Şevval ayında vuku bulmuştu. Tüccarlar ise Zilkade ayında Medine'ye gelir, her yıl bir defa Küçük Bedir'e konaklarlardı. Uhud savaşından sonra da geldiler. Müminlere yara dokunmuştu ve bunu Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet ettiler; başlarına gelen [yara ve meşakkat] kendilerine çok ağır gelmişti. Resûlullah insanları kendisiyle birlikte yola çıkmaya ve takip etmekte oldukları şeyin ardına düşmeye çağırdı ve şöyle buyurdu: «Onlar ancak şimdi yola çıkarlar, hacca giderler ve gelecek yıla kadar bir benzerine güç yetiremezler». Bunun üzerine şeytan gelip dostlarını korkuttu ve: 'İnsanlar sizin için toplandılar' dedi. İnsanlar ise onun peşinden gitmeye yanaşmadılar. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Ben muhakkak gidiyorum; kimse peşimden gelmese bile insanları [cihada] teşvik edeceğim» buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer, Osman, Ali, Zübeyr, Sa'd, Talha, Abdurrahman b. Avf ve Abdullâh b. Mes'ûd onunla birlikte gönüllü olarak çıktılar,

وحذيفةُ بنُ اليمانِ، وأبو عُبيدةَ بنُ الجرَّاحِ في سبعين رَجُلًا، فساروا في طلبِ أبي سفيانَ، فطلَبوه حتى بلَغوا الصَّفْراءَ ، فأَنْزل اللَّهُ تعالى: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ} .

Huzeyfe b. el-Yemân ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh yetmiş kişi içinde gönüllü olarak çıktılar. Ebû Süfyân'ı aramak üzere yürüdüler, onu es-Safrâ'ya varıncaya kadar takip ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler; onlardan iyilik edip sakınanlar için büyük bir ecir vardır” [ayetini] indirdi .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هاشمُ بنُ القاسمِ، قال: ثنا أبو سعيدٍ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، أنها قالت لعبدِ اللَّهِ بن الزبيرِ: يا بنَ أُختى، أَمَا واللَّهِ إن أباك وجدَّك - تعنى أبا بكرٍ والزبيرَ - لمِن الذين قال اللَّهُ تعالى فيهم: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Ebû Saîd, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den anlattı ki Âişe, Abdullâh b. ez-Zübeyr'e şöyle demiştir: 'Ey kız kardeşimin oğlu, vallahi senin baban ve deden -Ebû Bekir ile Zübeyr'i kastetmektedir- Allah Teâlâ'nın haklarında: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler” buyurduğu kimselerdendi' .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: أُخْبِرتُ أن أبا سفيانَ بنَ حربٍ لما راحَ هو وأصحابُه يومَ أُحدٍ، قال المسلمون للنبيِّ ﷺ: إنهم عامِدون إلى المدينةِ. فقال: "إن رَكِبوا الخيلَ وترَكوا الأثقالَ، فإنهم عامِدون إلى المدينةِ، وإن جلَسوا على الأثقالِ وترَكوا الخيلَ، فقد رَعَبَهم اللَّهُ ولَيْسوا بعامِدِيها". فركِبوا الأثْقالَ، فرعَبهم اللَّهُ، ثم ندَب ناسًا يتْبَعونهم؛ ليُرَوا أن بهم قوةً، فأَتْبَعوهم ليلتَيْن أو ثلاثًا، فنزَلَتْ: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana haber verildiğine göre Uhud günü Ebû Süfyân b. Harb adamlarıyla birlikte dönüp gittiğinde Müslümanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Onlar Medine'ye yöneliyorlar' dediler. Bunun üzerine [Resûlullâh] şöyle buyurdu: «Eğer atlara biner de yük develerini bırakırlarsa Medine'ye yönelmişlerdir. Şayet yük develerine biner de atları bırakırlarsa, muhakkak ki Allah onların kalbine korku salmıştır ve onlar oraya yönelmiş değillerdir.» [Müşrikler] yük develerine bindiler, böylece Allah onların kalbine korku saldı. Sonra [Resûlullâh], kendilerinde bir güç ve kuvvet olduğunu göstermek amacıyla onların peşinden gidecek kimseleri sevk etti. Onlar da müşrikleri iki veya üç gece takip ettiler. Bunun üzerine şu ayet indi: {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler...”.

حدَّثني سعيدُ بنُ الرَّبيعِ، قال: ثنا سفيانُ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، قال: قالت لى عائشةُ: إن كان أبَوَاك لمن الذين استجابوا للَّهِ والرسولِ من بعدِ ما أصابهم القرحُ. تعنى أبا بكرٍ والزبيرَ .

Bana Saîd b. er-Rabî' anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hişâm b. Urve'den, o babasından anlattı, dedi ki: Âişe bana şöyle dedi: 'Senin iki baban (baban ve deden), kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerdendi.' Ebû Bekir ve Zübeyr'i kastetmektedir .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: كان عبدُ اللَّهِ من الذين استجابوا للَّهِ والرسولِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o İbrâhîm'den anlattı, dedi ki: Abdullâh, Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerdendi .

قال أبو جعفرٍ: فوعَد اللَّهُ مُحسِنَ مَن ذكَرنا أمرَه - من أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ؛ الذين استجابوا للَّهِ والرسولِ من بعدِ ما أصابهم القَرْحُ، إذا اتَّقى اللَّهَ ﷿ فخافه، فأدَّى فرائضَه، وأطاعه في أمرِه ونهيِه فيما يَستقبِلُ من عُمُرِه - أجرًا عظيمًا، وذلك الثوابُ الجزيلُ، والجزاءُ العظيمُ، على ما قدَّم من صالحِ أعمالِه في الدنيا.

Ebû Cafer dedi ki: Allah, Resûlullah'ın ﷺ durumunu zikrettiğimiz ashabından; kendilerine yara dokunduktan sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerden iyilik eden kimseye, Allah azze ve celle'den korkup sakındığı, farzlarını eda ettiği, ömrünün kalan kısmında emir ve yasaklarında O'na itaat ettiği takdirde büyük bir ecir vadetmiştir. Bu da dünyada takdim ettiği salih amellerine karşılık bol mükâfat ve büyük bir karşılıktır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣)}.

O'nun şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣)} “O kimseler ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, [bu] onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.”

يعنى بذلك تعالى ذِكرُه: وأن اللَّهَ لا يُضيعُ أجرَ المؤمنين، الذين قال لهم الناسُ: إن الناسَ قد جمَعوا لكم. و {الَّذِينَ} في موضعِ خفضٍ، مردودٌ على {الْمُؤْمِنِينَ}. وهذه الصفةُ من صفةِ الذين استجابوا للَّهِ والرسولِ. و {النَّاسُ} الأوَّلُ: هم قومٌ - فيما ذُكِر لنا - كان أبو سفيانَ قد سأَلهم أن يُثبِّطوا رسولَ اللَّهِ ﷺ وأصحابَه الذين خرَجوا في طلَبِه بعدَ مُنصرَفِه عن أُحدٍ إلى حَمراءِ الأسَدِ. و {النَّاسُ} الثاني: هم أبو سفيانَ وأصحابُه من قريشٍ الذين كانوا معه بأُحدٍ.

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah, insanların kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar' dediği o müminlerin ecrini zayi etmez. [Ayetteki] {الَّذِينَ} kelimesi cer konumunda olup {الْمُؤْمِنِينَ} kelimesine bağlanmıştır (onun sıfatıdır). Bu sıfat da Allah'a ve Resûl'e icabet eden kimselerin sıfatlarındandır. Birinci {النَّاسُ} “insanlar” kelimesi -bize aktarıldığına göre- Ebû Süfyân'ın, Uhud'dan ayrıldıktan sonra Hamrâülesed'e kadar peşine düşen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını [takip etmekten] vazgeçirmelerini/alıkoymalarını istediği bir topluluktur. İkinci {النَّاسُ} “insanlar” kelimesi ise Uhud'da kendisiyle beraber bulunan Ebû Süfyân ve Kureyşli arkadaşlarıdır.

يعني بقولِه: {قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ}. قد جمَعوا الرجالَ للقائِكم والكرَّةِ إليكم لحربِكم. {فَاخْشَوْهُمْ}، يقولُ: فاحْذَروهم، واتَّقوا لقاءَهم؛ فإنه لا طاقةَ لكم بهم. {فَزَادَهُمْ إِيمَانًا}، يقولُ: فزادهم ذلك من تخويفِ مَن خوَّفهم أمرَ أبى سفيانَ وأصحابِه من المشركين، يقينًا إلى يقينِهم، وتصديقًا للَّهِ ولوعدِه ووعدِ رسولِه إلى تصديقِهم، ولم يُثْنِهم ذلك عن وجهِهم، الذي أمَرهم رسولُ اللَّهِ ﷺ بالسيرِ فيه. ولكن ساروا حتى بلَغوا رضوانَ اللَّهِ منه. {وَقَالُوا} - ثقةً باللَّهِ، وتوكُّلًا عليه، إذ خوَّفهم مَن خوَّفهم أبا سفيانَ وأصحابَه من المشركين -: {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}. يعنى بقولِه: {حَسْبُنَا اللَّهُ}. كفانا اللَّهُ، يعنى : يكفينا اللَّهُ. {وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}، يقولُ: ونعْمَ المَوْلى لمن ولِيَه وكفَله.

O'nun: {قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “sizin için toplandılar” sözünün anlamı: Sizinle karşılaşmak ve sizinle savaşmak için tekrar üzerinize hücum etmek üzere adam topladılar, demektir. {فَاخْشَوْهُمْ} “onlardan korkun”; yani onlardan sakının ve onlarla karşılaşmaktan çekinin, çünkü onlara gücünüz yetmez, demektir. {فَزَادَهُمْ إِيمَانًا} “bu onların imanını artırdı”; yani onları Ebû Süfyân ve müşrik arkadaşlarının durumuyla korkutan kimsenin bu korkutması, onların yakînlerine yakîn, Allah'ı, O'nun vaadini ve Resûlü'nün vaadini tasdiklerine bir tasdik daha katmış ve bu durum onları Resûlullah'ın ﷺ gitmelerini emrettiği hedeflerinden alıkoymamıştır; bilakis Allah'ın rızasına ulaşıncaya kadar yürümüşlerdir. {وَقَالُوا} “ve dediler”; onları Ebû Süfyân ve müşrik arkadaşlarından korkutan kimse korkuttuğunda Allah'a güvenerek ve O'na tevekkül ederek şöyle dediler: {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!” O'nun: {حَسْبُنَا اللَّهُ} “Allah bize yeter” sözü: Allah bize kifayet etti , yani: Allah bize kâfidir demektir. {وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “O ne güzel vekildir!” sözü de: Kendisini dost edinen ve işini üstlenen kimse için O ne güzel vekildir/koruyucudur, demektir.

وإنما وصَف تعالى نفسَه بذلك؛ لأن "الوكيلَ" في كلامِ العربِ: هو المُسْنَدُ إليه القيامُ بأمرِ مَن أَسْنَد إليه القيامَ بأمرِه، فلما كان القومُ الذين وصَفهم اللَّهُ بما وصَفهم به في هذه الآياتِ، قد كانوا فوَّضوا أمرَهم إلى اللَّهِ، ووثِقوا به، وأَسْنَدوا ذلك إليه، وصَف نفسَه بقيامِه لهم بذلك، وتفويضِهم أمرَهم إليه بالوَكالةِ، فقال: ونِعْم الوكيلُ اللَّهُ تعالى لهم.

Yüce Allah kendisini bununla nitelemiştir; çünkü Arap kelamında "vekil": İşini kendisine havale eden kimsenin işini üstlenen kimsedir. Allah'ın bu ayetlerde kendilerini nitelediği vasıflarla nitelediği o topluluk işlerini Allah'a havale edip O'na güvendiklerinde ve bunu O'na bıraktıklarında, [Allah da] onların işini üstlenmekle ve onların işlerini vekâlet yoluyla O'na havale etmeleriyle kendisini niteledi ve: Onlar için Allah Teâlâ ne güzel vekildir, buyurdu.

واخْتَلف أهلُ التأويلِ في الوقتِ الذي قال مَن قال لأصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ}؛ فقال بعضُهم: قيل ذلك لهم في وجهِهم الذي خرَجوا فيه مع رسولِ اللَّهِ ﷺ من أُحدٍ إلى حَمَراءِ الأسَدِ، في طلبِ أبي سفيانَ ومَن معه من المشركين.

Te'vil ehli (müfessirler), söyleyen kimsenin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: {إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “Şüphesiz insanlar sizin için toplandılar” sözünü söylediği vakit hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu söz onlara, Ebû Süfyân ve beraberindeki müşrikleri aramak/takip etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Uhud'dan Hamrâülesed'e doğru çıktıkları sefer esnasında söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك، وذكرُ السببِ الذي من أجلِه قيل ذلك، ومَن قائلُه

Bunu söyleyenlerin, bunun söylenme sebebinin ve bunu söyleyenin kim olduğunun zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبي بكرِ بن محمدِ بن عمرِو بن حزمٍ، قال: مرَّ به - يعني برسولِ اللَّهِ ﷺ مَعْبدٌ الخُزاعيُّ بحمراءِ الأسَدِ، وكانت خزاعةُ، مسلمُهم ومشركُهم، عَيْبةَ نُصحٍ الرسولِ اللَّهِ ﷺ بتِهَامةَ، صَفْقَتُهم معه، لا يُخفون عليه شيئًا كان بها، ومعبدٌ يومَئذٍ مشركٌ، فقال: يا محمدُ، أَمَا واللَّهِ لقد عزَّ علينا ما أصابك في أصحابِك، ولَوَدِدنا أن اللَّهَ ﷿ كان أعفاك فيهم. ثم خرَج من عندِ رسولِ اللَّهِ ﷺ بحمراءِ الأسَدِ، حتى لقِى أبا سفيانَ بنَ حربٍ ومن معه بالرَّوْحاءِ، قد أَجْمعوا الرَّجْعةَ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه، وقالوا: أصبْنا حَدَّ أصحابِه وقادتَهم وأشرافَهم، ثم نرجِعُ قبلَ أن نستأصِلَهم؟! لنكُرَّنَّ على بقيَّتِهم، فلْنفرُغَنَّ منهم. فلما رأى أبو سفيانَ مَعْبدًا، قال: ما وراءَك يا معبدُ؟ قال: محمدٌ قد خرَج في أصحابِه يطلُبُكم في جمعٍ لم أرَ مثلَه قطُّ، يتحرَّقون عليكم تحرُّقًا، قد اجْتَمع معه من كان تخلَّف عنه في يومِكم، وندِموا على ما صنَعوا، فيهم من الحَنَقِ عليكم شيءٌ لم أرَ مثلَه قطُّ. قال: ويْلَك ما تقولُ؟ قال: واللَّهِ ما أراك ترتحلُ حتى ترى نواصيَ الخيلِ. قال: فواللَّهِ لقد أَجْمَعْنا الكرَّةَ عليهم لنستأصلَ بقيَّتَهم، قال: فإني أنهاك عن ذلك، فواللَّهِ لقد حمَلني ما رأيتُ على أن قلتُ فيه أبياتًا من شعرٍ! قال: وما قلتَ؟ قال: قلتُ:

Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan nakletti; o şöyle demiştir: Hamrâülesed'de Ma'bed el-Huzâî, onun yanına -yani Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına- uğradı. Huzâa kabilesi -müslümanı olsun müşriki olsun- Tihâme'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için güvenilir bir sırdaş ve samimi birer nasihatçiydi; anlaşmaları onunlaydı ve orada cereyan eden hiçbir şeyi ondan gizlemezlerdi. Ma'bed o gün müşrikti. Dedi ki: "Ey Muhammed! Vallahi ashabın hususunda başına gelen şey bize pek ağır geldi. Şüphesiz Allah'ın celle celâlühû seni onlar hususunda afiyette kılmasını [bu sıkıntıdan korumasını] çok isterdik." Sonra Hamrâülesed'deki Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanından ayrıldı; nihayet Ravhâ'da Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına geri dönüp saldırmayı kararlaştırmış olan Ebû Süfyân b. Harb ve beraberindekilerle karşılaştı. Onlar: "Ashabının en keskin/seçkin adamlarını, komutanlarını ve eşrafını vurduk; şimdi köklerini kazımadan mı döneceğiz?! Kesinlikle geride kalanların üzerine tekrar saldırıp onların işini bitirmeliyiz!" diyorlardı. Ebû Süfyân, Ma'bed'i görünce: "Geride ne haber var ey Ma'bed?" dedi. O da şöyle dedi: "Muhammed, ashabı arasında benzerini asla görmediğim bir toplulukla sizi aramak üzere yola çıktı. Size karşı öfkeden tutuşuyorlar. Sizinle karşılaştığınız gün geride kalanlar da onunla birleşti ve yaptıklarına pişman oldular. İçlerinde size karşı öyle bir kin ve öfke var ki, böylesini asla görmedim." Ebû Süfyân: "Yazıklar olsun sana, ne diyorsun?!" dedi. Ma'bed: "Vallahi sen daha buradan ayrılmadan atların alınlarını göreceksin gibi geliyor bana!" dedi. Ebû Süfyân: "Vallahi biz geride kalanların kökünü kazımak için onların üzerine tekrar saldırmaya kesin karar vermiştik" dedi. Ma'bed: "Ben seni bundan menederim. Vallahi gördüğüm şeyler beni bu hususta birtakım şiir beyitleri söylemeye sevk etti!" dedi. Ebû Süfyân: "Ne söyledin?" deyince, [Ma'bed]: "Şöyle dedim:" dedi.

كادَتْ تُهَدُّ من الأصواتِ راحلتى … إذْ سالتِ الأرضُ بالجُرْدِ الأبابِيلِ

Yeryüzü yalın tüylü/kısa tüylü atlar sürüsüyle sel gibi aktığında, binek devem seslerden neredeyse yıkılacaktı,

تَرْدِي بأُسْدٍ كرامٍ لا تَنابلةٍ … عندَ اللِّقاءِ ولا مِيلٍ مَعَازيلِ

Koşuyorlardı cömert aslanlarla; savaş meydanında ne cücedirler , ne de silahsız ve beceriksiz ,

فظَلْتُ عَدْوًا أظُنُّ الأرضَ مائلةً … لما سَمَوا برئيسٍ غيرِ مَخْذولِ

Onlar yalnız bırakılmamış bir önderle yükseldiklerinde, koşarken yerin sallandığını sandım,

فقلتُ ويلَ ابن حربٍ من لقائِكمُ … إذا تَغَطْمَطَت البطحاءُ بالجيلِ

Dedim ki: Düzlük arazi insan topluluklarıyla dalgalanıp kaynaştığında , İbn Harb'in sizinle karşılaşmasından vay haline!

إنّي نذيرٌ لأهلِ البَسْلِ ضاحيةً … لكلِّ ذى إرْبةٍ منهم ومَعْقولِ

Ben, haram belde halkına açıktan bir uyarıcıyım; onlardan akıl ve anlayış sahibi her bir fert için,

مِن جيشِ أحمدَ لا وَخْشٍ تَنَابلةٍ … وليس يُوصَفُ ما أَنْذَرتُ بالقيلِ

Ahmed'in ordusundan [uyarıyorum ki onlar] ne aşağılık [kimseler] ne de cücelerdir; uyardığım şey ise lafügüzafla nitelenemez.

قال: فثَنى ذلك أبا سفيانَ ومن معه، ومرَّ به رَكْبٌ من عبدِ القَيْسِ، فقال: أين تريدون؟ قالوا: نريدُ المدينةِ. قال: ولِمَ؟ قالوا: نريدُ المِيرةَ. قال: فهل أنتم مُبلِّغون عنى محمدًا رسالةً أُرسلُكم بها إليه ، وأُحَمِّلُ لكم إبلَكم هذه غدًا زبيبًا بعُكاظَ إذا وافيتُموها؟ قالوا: نعم. قال: فإذا جئْتُموه فأخبِروه أنا قد أجْمَعنا السيرَ إليه وإلى أصحابِه؛ لنستأصلَ بقيَّتَهم، فمرَّ الرَّكْبُ برسولِ اللَّهِ ﷺ وهو بحمراءِ الأسَدِ، فأخبروه بالذي قال أبو سفيانَ، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ : "حَسْبُنا اللَّهُ ونعمَ الوكيلُ" .

Dedi ki: Bu durum Ebû Süfyân'ı ve beraberindekileri vazgeçirdi. O sırada yanına Abdülkays'tan bir kafile uğradı. [Ebû Süfyân]: 'Nereye gitmek istiyorsunuz?' dedi. 'Medine'ye gitmek istiyoruz' dediler. 'Niçin?' dedi. 'Erzak temin etmek istiyoruz' dediler. 'Peki, benim adıma Muhammed'e göndereceğim bir mesajı ona ulaştırır mısınız ; ben de yarın Ukâz'a vardığınızda bu develerinize kuru üzüm yükleyeyim?' dedi. 'Evet' dediler. 'Ona vardığınızda, kalanlarının kökünü kazımak için ona ve ashabına doğru yürümeye karar verdiğimizi haber verin' dedi. Kafile Hamrâülesed'de iken Resûlullah'a ﷺ uğradı ve Ebû Süfyân'ın söylediği şeyi haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ : "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: فقال اللَّهُ: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}. والناسُ الذين قال لهم ما قالوا، النفرُ من عبدِ القيسِ، الذين قال لهم أبو سفيانَ ما قال؛ إن أبا سفيانَ ومن معه راجعون إليكم. يقولُ اللَّهُ ﵎: {فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} الآية .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Allah şöyle buyurdu: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “O kimseler ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, [bu] onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.” Onlara söyleyeceklerini söyleyen "insanlar", Ebû Süfyân'ın kendilerine : 'Ebû Süfyân ve beraberindekiler size geri dönüyorlar' dediği Abdülkays kafilesidir. Allah azze ve celle şöyle buyurur: {فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “Bundan dolayı kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler” ayeti .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: لما ندِموا - يعنى: أبا سفيانَ وأصحابِه - على الرجوعِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه وقالوا: ارجعوا فاستأصِلوهم فقذَف اللَّهُ في قلوبِهم الرُّعْبَ فهُزِموا، فلَقُوا أَعرابيًّا، فجعَلوا له جُعْلًا، فقالوا له: إن لقيتَ محمدًا وأصحابَه فأخبرْهم أنا قد جمَعنا لهم،

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Onlar –yani Ebû Süfyân ve arkadaşları– Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbının peşini bırakıp geri döndüklerine pişman olup: "Geri dönün de onların kökünü kazıyın!" dediklerinde, Allah onların kalplerine korku saldı ve hezimete uğradılar. Derken bir bedeviyle karşılaştılar ve ona bir ücret belirleyerek şöyle dediler: "Eğer Muhammed ve ashâbıyla karşılaşırsan, onlara bizim kendileri için [büyük bir ordu] topladığımızı haber ver."

فأخبرَ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه رسولَه ﷺ، فطلَبهم حتى بلَغ حَمراءِ الأسَدِ، فلقُوا الأعرابيَّ في الطريقِ، فأخبَرهم الخبرَ، فقالوا: حَسْبُنا اللَّهُ ونعمَ الوكيلُ. ثم رجَعوا من حمراءِ الأسَدِ، فأَنْزَل اللَّهُ تعالى فيهم، وفى الأعرابيِّ الذي لقِيَهم: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} .

Övgüsü yüce olan Allah, Resûlü'ne ﷺ bunu haber verdi. O da Hamrâülesed'e varıncaya kadar onları takip etti. Yolda bedeviyle karşılaştılar; [bedevi] onlara haberi verdi. Onlar da: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler. Sonra Hamrâülesed'den döndüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar ve kendileriyle karşılaşan bedevi hakkında: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “O kimseler ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, [bu] onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler” [ayetini] indirdi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: استقبل أبو سفيانَ في مُنصرَفِه من أُحدٍ عيرًا واردةً المدينةَ ببضاعةٍ لهم، وبينهم وبينَ النبيِّ ﷺ جِبالٌ، فقال: إن لكم عليَّ رضاكم إن أنتم ردَدتُم على محمدًا ومن معه، إن أنتم وجَدتموه في طلَبي، وأخبرتموه أني قد جمَعت له جموعًا كثيرةً، فاستقبلَت العيرُ رسولَ اللَّهِ ﷺ، فقالوا له: يا محمدُ، إنا نخبرُك أن أبا سفيانَ قد جمَع لك جموعًا كثيرةً، وأنه مقبلٌ إلى المدينةِ، وإن شئتَ أن ترجِعَ فافعَلْ، ولم يَزِدْه ذلك ومن معه إلا يقينًا، وقالوا: حَسْبُنا اللَّهُ ونعمَ الوكيلُ. فأَنْزَل اللَّهُ ﵎: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Ebû Süfyân Uhud'dan dönerken mallarıyla Medine'ye gitmekte olan bir kervanla karşılaştı; kendileriyle Peygamber ﷺ arasında dağlar vardı. [Ebû Süfyân]: 'Eğer Muhammed'i ve beraberindekileri beni ararken bulup bana geri çevirirseniz ve ona kendisi için çok sayıda topluluklar topladığımı haber verirseniz, benden hoşnut olacağınız şeyi alırsınız' dedi. Kervan Resûlullah ﷺ ile karşılaştı ve ona: 'Ey Muhammed! Sana Ebû Süfyân'ın senin için çok sayıda topluluk topladığını ve onun Medine'ye doğru gelmekte olduğunu haber veriyoruz; eğer geri dönmek istersen dön' dediler. Bu durum ona ve beraberindekilere ancak yakîn artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “O kimseler ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar, onlardan korkun!' dediklerinde, [bu] onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler” [ayetini] indirdi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: انطلَق رسولُ اللَّهِ ﷺ وعصابةٌ من أصحابِه بعدَ ما انصرَف أبو سفيانَ وأصحابُه من أُحدٍ خلْفَهم، حتى كانوا بذي الحُلَيفةِ، فجعَل الأعرابُ والناسُ يأتون عليهم، فيقولون لهم: هذا أبو سفيانَ مائلٌ عليكم بالناسِ، فقالوا: حَسْبُنا اللَّهُ ونعمَ الوكيلُ. فأَنْزل اللَّهُ تعالى فيهم: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] anlattı: Ebû Süfyân ve arkadaşları Uhud'dan ayrıldıktan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabından bir grup onların peşinden yola çıktılar ve nihayet Zülhuleyfe'ye vardılar. Bunun üzerine bedeviler ve insanlar onların yanına gelip: "İşte Ebû Süfyân insanları [toplayıp] üzerinize yöneldi!" demeye başladılar. Onlar da: "Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı [ordu] topladılar, onlardan korkun!' dediklerinde, bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.” [ayetini] indirdi.

وقال آخرون: بل قال ذلك لرسولِ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه من قال ذلك له في غزوةِ بدرٍ الصُّغرى، وذلك في مسيرِ النبيِّ ﷺ من عامِ قابلٍ من وقعةِ أُحدٍ، للقاءِ عدوِّه أبى سفيانَ وأصحابِه، للموعدِ الذي كان واعَده الالتقاءَ بها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunu Resûlullah ﷺ'e ve ashabına söyleyen kimse, Küçük Bedir Gazvesi'nde söylemiştir. Bu da Peygamber ﷺ'in Uhud Savaşı'ndan sonraki ertesi yıl, orada buluşmak üzere sözleştiği randevu için düşmanı Ebû Süfyân ve arkadaşlarıyla karşılaşmak üzere yola çıkışında [meydana gelmiştir].

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ}. قال: هذا أبو سفيانَ، قال لمحمدٍ ﷺ: موعدُكم بدرٌ حيثُ قتَلتُم أصحابَنا. فقال: محمدٌ ﷺ "عسى". فانطلق رسولُ اللَّهِ ﷺ لموعدِه حتى نزَل بدرًا، فوافقوا السوقَ فيها، وابتاعوا، فذلك قولُه ﵎: {فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ}. وهى غزوةُ بدرٍ الصُّغرى .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun şu sözü hakkında anlattı: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} “O kimseler ki, insanlar kendilerine: 'İnsanlar gerçekten sizin için toplandılar' dediler”. Dedi ki: Bu Ebû Süfyân'dır; Muhammed ﷺ'e: 'Buluşma yeriniz, arkadaşlarımızı öldürdüğünüz Bedir'dir' dedi. Muhammed ﷺ de: 'Umarım' buyurdu. Resûlullah ﷺ sözleştiği randevu için yola çıktı, nihayet Bedir'e indi. Orada kurulan panayıra denk geldiler ve alışveriş yaptılar. İşte O'nun azze ve celle: {فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “Böylece Allah'tan bir nimet ve lütufla, kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan geri döndüler” sözü budur. Bu da Küçük Bedir Gazvesi'dir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه، وزاد فيه: وهى بدرٌ الصغرى. قال ابن جُريجٍ: لما عمَد النبيُّ ﷺ لموعدِ أبي سفيانَ، فجعَلوا يلقَوْن المشركينَ، ويسألونهم عن قريشٍ، فيقولون: قد جَمعوا لكم. يكِيدونهم بذلك، يريدون أن يَرْعَبوهم، فيقولُ المؤمنون: {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} الله. حتى قدِموا بدرًا، فوجَدوا أسواقَها عافيةً لم ينازِعْهم فيها أحدٌ، وقدِم رجلٌ من المشركين، فأَخْبَر أهلَ مكةَ بخيلِ محمدٍ ﵇، وقال

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti ve rivayetinde şunu ilave etti: "Bu, Bedrü's-Suğrâ'dır (Küçük Bedir)." İbn Cüreyc dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Süfyân'ın randevusuna yöneldiğinde, [Müslümanlar yolda] müşriklerle karşılaşıyor ve onlara Kureyş'i soruyorlardı. Onlar da kendilerini korkutmak ve bununla onlara hile yapmak isteyerek: "Gerçekten sizin için [büyük bir ordu] topladılar" diyorlardı. Müminler ise: {حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” diyorlardı. Nihayet Bedir'e ulaştılar ve onun pazarlarını esenlik içinde buldular; orada kendileriyle hiç kimse çekişmedi. Müşriklerden bir adam gelip Mekke ehline Muhammed aleyhisselâm'ın atlılarını haber verdi ve

في ذلك :

bu hususta şöyle dedi :

نفَرَتْ قُلُوصى عن خيولِ محمدِ

Ürktü genç dişi devem Muhammed'in atlarından,

وعَجْوةٍ منثورةٍ كالعُنْجُدِ

Ve kuru üzüm gibi saçılmış acve hurmasından

واتَّخَذَتْ ماءَ قُدَيدٍ مَوْعدى

Ve Kudeyd suyunu menzilim kıldı.

قال أبو جعفرٍ: هكذا أنشدنا القاسمُ، وهو خطأٌ، وإنما هو:

Ebû Ca'fer dedi ki: el-Kâsım bize bu şiiri böyle okudu, fakat bu yanlıştır; doğrusu ancak şöyledir:

قد نفَرَتْ من رُفْقَتى محمدِ

Ürktü Muhammed'in yoldaşlarından,

وعَجْوةٍ من يثربٍ كالعُنْجُدِ

Ve Yesrib'in kuru üzüm gibi olan acve hurmasından,

تَهْوِى على دينِ أبيها الأَتْلدِ

Hızla koşarak babasının en köklü dini üzere,

قد جعَلَتْ ماءَ قُدَيدٍ مَوْعدى

Kudeyd suyunu menzilim kıldı,

وماءَ ضَجْنانَ لها ضُحَى الغدِ

Ve ertesi günün kuşluğunda Dajnân suyunu