Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 45. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: (ولَا تَحْسَبنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ)، إلى: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. [يعنى بذلك] أهلَ الكتابِ أنهم بخِلوا بالكتابِ أن يُبيِّنوه للناسِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen (ولَا تَحْسَبنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) sözünden {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözüne kadar olan kısım hakkında anlattı: [Bununla] Ehl-i Kitab'ı kastetmektedir ; zira onlar Kitab'ı insanlara açıklamada cimrilik ettiler .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: (ولا تَحْسَبنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ). قال: هم يهودُ، إلى قولِه: {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ }.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den (ولا تَحْسَبنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ) sözü hakkında anlattı: {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ } “ve aydınlatıcı Kitap'la” sözüne kadar olan kısımda, onlar Yahudilerdir, dedi.

وأولى التأويلين بتأويلِ هذه الآية التأويلُ الأولُ، وهو أنه مَعنيٌّ بالبخل في هذا الموضعِ منعُ الزكاةِ؛ لتظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللَّهِ أنه تأوَّل قولَه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: البخيلُ الذي منَع حقَّ اللَّهِ منه، أنه يصيرُ ثعبانًا في عنقِه. ولقولِ اللَّهِ ﷿ عَقِيبَ هذه الآيةِ: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ}، فوصَف جلَّ ثناؤُه قولَ المشركين

Bu ayetin tefsiri konusunda iki yorumdan en evla olanı birinci yorumdur; o da bu bağlamda cimrilikten kastın zekâtı vermemek olduğudur. Zira Resûlullah'tan [nakledilen], O'nun {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözünü: «Cimri, kendisinden Allah'ın hakkını meneden kimsedir; [o mal] boynunda bir yılana dönüşür» şeklinde tefsir ettiğine dair haberler birbirini desteklemektedir. Bir de aziz ve celil olan Allah'ın bu ayetin hemen peşinden gelen şu sözü sebebiyle de [bu yorum evladır]: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir”. Zira övgüsü yüce olan [Allah], müşriklerin sözünü vasfetmiştir

من اليهودِ الذين زعَموا عندَ أمرِ اللَّهِ إياهم بالزكاةِ، أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه فقيرٌ.

Allah'ın kendilerine zekâtı emretmesi üzerine, övgüsü yüce olan Allah'ın fakir olduğunu iddia eden Yahudilerden [olan kimselerin sözünü vasfetmiştir].

القولُ في تأويلِ قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}.

O'nun şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır”.

يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {سَيُطَوَّقُونَ}. سيجعَلُ اللَّهُ ما بخِل به المانعون الزكاةَ طَوْقًا في أعناقِهم، كهيئةِ الأطواقِ المعروفةِ.

Övgüsü yüce olan [Allah], {سَيُطَوَّقُونَ} “boyunlarına dolanacaktır” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah, zekâtı vermeyenlerin cimrilik ettikleri şeyleri, bilinen boyunduruklar/tasmalar şeklinde boyunlarına bir tasma/halka yapacaktır.

كالذي حدَّثني الحسنُ بنُ قَزَعةَ ، قال: ثنا مسلمةُ بنُ علقمةَ، قال: ثنا داودُ، عن أبي قَزَعةَ ، عن أبي مالكٍ العبديِّ، قال: ما من عبدٍ يأتيه ذو رَحِم له يسألُه من فضلٍ عندَه، فيبخَلُ عليه، إلا أُخْرِج له الذي بخِل به عليه شجاعًا أقرعَ . قال: وقرأ: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. إلى آخرِ الآيةِ .

Nitekim bana el-Hasen b. Kaza'a anlattı , dedi ki: Bize Mesleme b. Alkame anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebû Kaza'a'dan , o da Ebû Mâlik el-Abdî'den anlattı, dedi ki: Kendisine bir akrabası gelip yanındaki fazla maldan isteyen ve ona karşı cimrilik eden hiçbir kul yoktur ki, cimrilik ettiği şey ona kılları dökülmüş zehirli bir erkek yılan (şüca'-ı akra') olarak çıkarılmasın . Dedi ki: Ve ayetin sonuna kadar {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, sakın bunu kendileri için hayırlı sanmasınlar; bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” [ayetini] okudu .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن أبي قَزَعةَ، [عن رجلٍ] ، عن النبيِّ ﷺ قال: "ما مِن ذِي رَحِمٍ يأتى ذا رَحِمِه، فيسألُهُ مِن فَضْلٍ جعَله اللَّهُ عندَه، فيبخَلُ به عليه، إلا أُخرِجَ له من جهنَّمَ شجاعٌ يتلمَّظُ ، حتى يُطَوِّقَه" .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebû Kaza'a'dan, [o bir adamdan] , o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı, buyurdu ki: "Hiçbir akraba yoktur ki, bir hısımına gelip Allah'ın onun yanında kıldığı fazla maldan istesin de o da ona karşı cimrilik etsin; mutlaka ona cehennemden dilini çıkarıp yalayan zehirli bir erkek yılan çıkarılır ve nihayet onun boynuna dolanır" .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو معاويةَ محمدُ بنُ خازمٍ الضريرُ، قال: ثنا داودُ، عن [أبي قَزَعةَ، عن حُجَيْرِ بن بَيانٍ]، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما مِن ذِى رَحِمٍ

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye Muhammed b. Hâzim ed-Darîr anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, [Ebû Kaza'a'dan, o da Huceyr b. Beyân'dan] anlattı, dedi ki: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hiçbir hısım yoktur ki

يأتى ذا رَحِمِه، فيسألُه من فَضْلٍ أعطاه اللَّهُ إياه، فيبخَلُ به عليه، إلا أُخرِج له يومَ القيامةِ شجاعٌ من النارِ يتلمَّظُ، حتى يُطَوِّقَه". ثم قرأ: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ}، حتى انتهى إلى قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} .

bir hısımına gelip Allah'ın kendisine verdiği fazla maldan istesin de o da ona karşı cimrilik etsin; mutlaka kıyamet günü ona ateşten, dilini çıkarıp yalayan zehirli bir erkek yılan çıkarılır ve nihayet onun boynuna dolanır." Sonra {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler sakın sanmasınlar” [ayetini] okudu, nihayet {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözüne kadar vardı.

حدَّثني زيادُ بنُ عبيدِ اللَّهِ المرِّيُّ ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، وحدَّثني [عبدُ اللَّهِ] بنُ عبدِ اللَّهِ الكلابيُّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ بكرٍ السَّهْميُّ، وحدَّثني يعقوبُ ابن إبراهيمَ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ واصلٍ أبو عبيدةَ الحدَّادُ - واللفظُ ليعقوبَ - جميعًا، عن بَهْزِ بن حكيمِ بن معاويةَ بن حَيْدةَ، عن أبيه، عن جدِّه، قال: سمِعتُ نبيَّ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "لا يأتى رجلٌ، مولاه، فيسألُه من فضلِ مالٍ عندَه فيمنَعُه إيَّاه، "إلا دعا له يومَ القيامةِ شجاعًا يتلمَّظُ فضْلَه الذي منَع" .

Bana Ziyâd b. Ubeydillâh el-Mürrî anlattı , dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı; ve bana [Abdullâh] b. Abdillâh el-Kilâbî anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Bekr es-Sehmî anlattı; ve bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Vâsıl Ebû Ubeyde el-Haddâd anlattı -lafız Ya'kûb'a aittir-, hepsi birden Behz b. Hakîm b. Muâviye b. Hayde'den, o babasından, o da dedesinden nakletti, dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Bir adam efendisine/yakınına gelip yanındaki fazla maldan ister de o da bunu ondan esirgerse; kıyamet günü mutlaka esirgediği fazla malı onun aleyhine dilini çıkarıp yalayan zehirli bir erkek yılan olarak çağrılır" .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: ثعبانٌ ينقُرُ رأسَ أحدِهم، يقولُ: أنا مالُك الذي بخِلتَ به.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Ebû Vâil'den, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan rivayet etti: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” [ayetini okuyup] şöyle dedi: «Onlardan birinin başını gagalayan (sokan) bir yılandır; 'Cimrilik ettiğin malın benim!' der.»

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمِعتُ أبا وائلٍ يحدِّثُ أنه سمِع عبدَ اللَّهَ قال في هذه الآيةِ: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: شجاعٌ يلتَوى برأسِ أحدِهم .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan anlattı, dedi ki: Ebû Vâil'in, Abdullâh'ı bu ayet: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” hakkında şöyle derken işittiğini anlattığını duydum: O, onlardan birinin başına sarılan zehirli bir erkek yılandır, dedi .

حدَّثني ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن شعبةَ، [وحدَّثنا] خلَّادُ بنُ أَسْلمَ، قال: أخبرنا النضرُ بنُ شُميلٍ، قال: أخبرنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ بمثلِه ، إلا أنهما قالا: قال: شجاعٌ أسودُ.

Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den anlattı; [bize] Hallâd b. Eslem [de anlattı] , dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl haber verdi, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Ebû Vâil'den, o da Abdullâh'tan benzerini bildirdi ; ancak ikisi [rivayetlerinde]: "Kara bir erkek yılandır" dediğini belirttiler.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي وائلٍ، عن ابن مسعودٍ، قال: يجيءُ مالُه يومَ القيامةِ ثعبانًا، فينقُرُ رأسَه فيقولُ: أنا مالُك الذي بخِلتَ به. فينطوى على عُنُقِه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebû Vâil'den, o da İbn Mes'ûd'dan bildirdi, dedi ki: Kıyamet günü malı bir yılan olarak gelir, başını ısırıp/gagayarak: "Ben senin cimrilik ettiğin malınım" der ve boynuna dolanır .

حُدِّثتُ عن سفيانَ بن عيينةَ، قال: ثنا [جامعُ بنُ أبي راشِدٍ] وعبدُ الملكِ بنُ أَعْينَ، عن أبي وائلٍ، عن ابن مسعودٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما من أحدٍ لا يؤدِّى زكاةَ مالِه، إلا مُثِّل له شجاعٌ أقرعُ يُطوِّقُه". ثم قرأ علينا رسولُ اللَّهِ ﷺ: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ} الآية:

Bana Süfyân b. Uyeyne'den rivayet edildi, dedi ki: Bize [Câmi' b. Ebî Râşid] ve Abdülmelik b. A'yen, Ebû Vâil'den, o da İbn Mes'ûd'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Malının zekâtını ödemeyen hiçbir kimse yoktur ki, [kıyamet gününde] o mal kendisine boynuna dolanacak zehirli, tüysüz bir erkek yılan sûretinde gösterilmesin.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerde cimrilik edenler, sakın bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar...” ayetini okudu:

[حدَّثنا ابن المثنى، قال: حدَّثني عبدُ الصمدِ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن المغيرةِ، عن الشعبيِّ في قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: شجاعٌ يلتوى] .

[Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Mugîre'den, o da eş-Şa'bî'den O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözü hakkında anlattı: Sarılan zehirli bir erkek yılandır, dedi] .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثني أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: أَمَّا {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. فإنه يُجعَلُ مالُه يومَ القيامةِ شجاعًا أقرعَ يُطوِّقُه، فيأخُذُ بعنقِه، فيتبعُه حتى يقذِفَه في النارِ.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” ifadesine gelince; kıyamet günü onun malı, boynuna dolanan tüysüz zehirli bir yılan yapılır, boynundan yakalar ve onu ateşe atıncaya kadar takip eder.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا خلفُ بنُ خليفةَ، عن أبي هاشمٍ، عن أبي وائلٍ، قال: هو الرجلُ الذي يرزُقُه اللَّهُ مالًا، فيمنَعُ قرابتَه الحقَّ الذي جعَل اللَّهُ لهم في مالِه، فيُجْعَلُ حيَّةً، فيُطوَّقُها، فيقولُ: مالى ولك؟! فيقولُ: أنا مالُك .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Ebû Hâşim'den, o da Ebû Vâil'den anlattı, dedi ki: O, Allah'ın kendisine mal rızık olarak verdiği, fakat Allah'ın malında akrabalarına kıldığı hakkı onlardan esirgeyen adamdır. [Bu mal] bir yılan yapılır ve boynuna dolanır. [Adam]: "Benden ne istiyorsun?!" der. [Yılan da]: "Ben senin malınım" der .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو غسانَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن حكيمِ بن جُبيرٍ، عن سالمِ بن أبي الجعدِ، عن مسروقٍ، قال: سألتُ ابنَ مسعودٍ عن قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: يطوَّقون شجاعًا أقرعَ ينهَشُ رأسَه .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Hakîm b. Cübeyr'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o da Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd'a O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözünü sordum; şöyle dedi: "Başını ısıran tüysüz zehirli bir erkek yılan boyunlarına dolanır" .

وقال آخرون: معنى ذلك: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}: فيُجعَلُ في أعناقِهم طَوْقًا من نارٍ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun mânası: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” [ifadesi], boyunlarına ateşten bir halka (tasma) geçirilir [demektir].

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: طَوْقًا من نارٍ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözü hakkında anlattı: "Ateşten bir halka [olarak]" dedi .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ أنه قال في هذه الآيةِ: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: طَوْقًا من نارٍ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti ki o bu ayet: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” hakkında: "Ateşten bir halka [olarak]" demiştir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ}. قال: طَوْقًا من نارٍ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ} “boyunlarına dolanacaktır” sözü hakkında bildirdi: "Ateşten bir halka [olarak]" dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: طَوْقًا من نارٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözü hakkında anlattı: "Ateşten bir halka [olarak]" dedi .

وقال آخرون: معنى ذلك: سيُحمَّلُ الذين كتَموا نبوَّةَ محمدٍ ﷺ من أحبارِ اليهودِ، ما كتَموا من ذلك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Yahudi hahamlarından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini gizleyenlere, bundan gizledikleri şeyler yüklenecektir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}: [يقولُ: سيُحمَّلون يومَ القيامةِ ما بخلوا به] ألم تسمَعْ أنه قال: {يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ} [النساء: ٣٧]. يعنى: أهلَ الكتابِ، يقولُ: يكتُمون ويأمُرون الناسَ بالكتمانِ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Şöyle der: Kıyamet günü cimrilik ettikleri şey kendilerine yüklenecektir.] O'nun: {يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ} [en-Nisâ: 37] “[Onlar] cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler” buyurduğunu işitmedin mi? Ehl-i Kitab'ı kastetmektedir; [yani] gizlerler ve insanlara da gizlemeyi emrederler, demektedir .

وقال آخرون: معنى ذلك: سيُكلَّفون أن يأتوا يومَ القيامةِ بما بخِلوا به في الدنيا من أموالِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Dünyada mallarından cimrilik ettikleri şeyleri kıyamet günü getirmekle mükellef tutulacaklardır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: سيكلَّفون أن يأتوا بما بخِلوا به، إلى قولِه: {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” sözü hakkında nakletti: "Cimrilik ettikleri şeyi getirmekle mükellef tutulacaklardır" dedi; O'nun: {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “aydınlatıcı kitaba” sözüne kadar .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَيُطَوَّقُونَ}: سيكلَّفون أن يأتوا بمثلِ ما بخِلوا به من أموالِهم يومَ القيامةِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {سَيُطَوَّقُونَ} “boyunlarına dolanacaktır”: "Kıyamet günü, mallarından cimrilik ettikleri şeyin benzerini getirmekle mükellef tutulacaklardır."

وأولى الأقوالِ بتأويلِ هذه الآيةِ التأويلُ الذي قلناه في ذلك في مبدأَ قولِه: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ}؛ للأخبارِ التي ذكَرنا في ذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، ولا أحد أعلَمُ بما عنى اللَّهُ ﵎ بتنزيِله منه ﵇.

Bu ayetin tevilinde görüşlerin en isabetlisi, O'nun: {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ} “Cimrilik ettikleri şey boyunlarına dolanacaktır” sözünün başında bu hususta söylediğimiz tevildir; çünkü bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikrettiğimiz rivayetler vardır ve Allah celle celâluhu'nun indirdiği ile neyi kastettiğini ondan aleyhisselâm daha iyi bilen hiç kimse yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)} “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” sözünün tevili hakkındaki görüş.

يعني تعالى ذكرُه بذلك: أنه الحيُّ الذي لا يموتُ، والباقي بعدَ فناءِ جميع خَلْقِه.

Zikri yüce olan [Allah] bununla; kendisinin ölmeyen diri (Hayy) olduğunu ve bütün yarattıklarının yok olmasından sonra baki kalan olduğunu kastetmektedir.

فإن قال قائلٌ: فما معنى قولِه: {[وَلِلَّهِ] مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. والميراثُ المعروفُ: هو ما انتقَل من ملكِ مالكٍ إلى وارثِه بموتِه، وللَّهِ الدنيا قبلَ فناءِ خلقِه وبعدَه؟

Eğer birisi: "O'nun: {[وَلِلَّهِ] مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “[Göklerin] ve yerin mirası Allah'ındır” sözünün anlamı nedir? Bilinen miras; bir mülk sahibinin mülkünden, ölümüyle varisine geçen şeydir; oysa yaratıkları yok olmadan önce de yok olduktan sonra da dünya Allah'ındır?" derse,

قيل: إن معنى ذلك ما وصَفنا من وصفِه نفسَه بالبقاءِ، وإعلامِ خلقِه أنه كتَب عليهم الفناءَ. وذلك أن مُلكَ المالكِ إنما يصيرُ ميراثًا بعدَ وفاتِه، فإنما قال جلَّ ثناؤُه: {وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. إعلامًا منه بذلك عبادَه، أن أملاكَ جميعِ خلقِه منتقلةٌ. عنهم بموتِهم، وأنه لا أحدَ إلا وهو فانٍ سواه، فإنه الذي إذا هلَك جميعُ خلقِه، فزالت أملاكُهم عنهم، لم يبقَ أحدٌ يكونُ له ما كانوا يملِكونَه غيرُه.

Şöyle denilir: Bunun anlamı, O'nun kendisini beka ile nitelemesi ve yaratıklarına onlar üzerine yok oluşu yazdığını bildirmesi olarak vasfettiğimiz şeydir. Şöyle ki: Bir mülk sahibinin mülkü ancak vefatından sonra miras haline gelir. Zikri yüce olan [Allah], bununla kullarına bütün yaratıklarının mülklerinin ölümleriyle ellerinden çıkıp intikal edeceğini, kendisinden başka her varlığın fani olduğunu ve bütün yaratıkları helak olup mülkleri ellerinden gittiğinde onların sahip oldukları şeylerin kendisinden başka kalacağı kimse bulunmadığını bildirmek üzere: {وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” buyurmuştur.

وإنما معنى الآيةِ: ولا تحسبنَّ الذين يبخلون بما آتاهم اللَّهُ من فضلِه هو خيرًا لهم، بل هو شرٌّ لهم، سيُطوَّقون ما بخِلوا به يومَ القيامةِ، بعدَ ما يهلِكون، وتزولُ عنهم أملاكُهم، في الحينِ الذي لا يملِكون شيئًا، وصار للَّهِ ميراثُه، وميراثُ غيرِه من خلقِه. ثم أَخْبَر تعالى ذكرُه أنه بما يعمَلُ هؤلاء الذين يبخَلون بما آتاهم اللَّهُ من فَضلِه ، وغيرُهم من سائرِ خلقِه، ذو خبرةٍ وعلمٍ، محيطٌ بذلك كلِّه، حتى يجازِيَ كلًّا منهم على قدرِ استحقاقِه؛ المحسنَ بالإحسانِ، والمسيءَ على ما يرَى تعالى ذكرُه.

Ayetin anlamı şudur: Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, bunu kendileri için sakın hayırlı sanmasınlar; bilakis bu onlar için bir şerdir. Helak olup mülkleri ellerinden çıktıktan sonra, hiçbir şeye sahip olmadıkları ve mülklerinin mirası da O'nun diğer yaratıklarının mirası da Allah'a kaldığı o vakitte, cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Sonra zikri yüce olan [Allah], Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik eden bu kimselerin ve diğer tüm yaratıklarının yaptıklarından haberdar ve bilgili olduğunu, bunların hepsini kuşattığını; nihayet her birine hak ettiği ölçüde karşılık vereceğini, iyilik yapana iyilikle, kötülük yapana da zikri yüce olan [Allah]'ın takdir edeceği şekilde karşılık vereceğini haber vermiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ}.

Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir. Söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız” sözünün teviline dair:

ذُكِر أن هذه الآيةَ وآياتٍ بعدَها نزَلت في بعضِ اليهودِ الذين كانوا على عهدِ النبيِّ ﷺ.

Bu ayetin ve bundan sonraki [bazı] ayetlerin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan bazı Yahudiler hakkında indiği zikredilmiştir.

ذكرُ الأخبارِ بذلك

Buna dair rivayetlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ، أنه حدَّثه عن ابن عباسٍ، قال: دخَل أبو بكرٍ الصدِّيقُ ﵀ بيتَ المِدْراسِ، فوجَد ناسًا من يهودَ كثيرًا قد اجتمَعوا إلى رجلٍ منهم يقالُ له: فِنْحاصُ. وكان من علمائِهم وأحبارِهم، ومعه حَبْرٌ يقالُ له: أشيعُ. فقال أبو بكرٍ لفنحاصَ: ويحَك يا فنحاصُ، اتَّقِ اللَّهَ وأسلمْ، فواللَّهِ إنك لتعلَمُ أن محمدًا رسولُ اللَّهِ، قد جاءكم بالحقِّ من عندِ اللَّهِ، تجدونَه مكتوبًا عندَكم في التوراةِ والإنجيلِ. قال فنحاصُ: واللَّهِ يا أبا بكرٍ، ما بنا إلى اللَّهِ من فقرٍ، وإنه إلينا لفقيرٌ، وما نتضرَّعُ إليه كما يتضرَّعُ إلينا، وإنا عنه لأغنياءُ، ولو كان عنا غنيًّا [ما [اسْتَقرضَنا أموالَنا] كما يزعُمُ صاحبُكم، ينهاكم عن الرِّبا ويُعطِيناه، ولو كان غنيًّا عنا] ما أعطانا الرِّبا. فغضِب أبو بكرٍ، فضرَب وجهَ فِنْحاصَ ضربةً شديدةً، وقال: والذي نفسي بيدِه، لولا العهدُ الذي بينَنا وبينَك لضرَبتُ عُنُقَك يا عدوَّ اللَّهِ، فأَكْذِبونا ما استطعتُم إن كنتم صادقين. فذهَب فنحاصُ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال: يا محمدُ، انظُرْ ما صنَع بي صاحبُك. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ لأبي بكرٍ: "ما حمَلك على ما صنعتَ"؟ فقال: يا رسولَ اللَّهِ، إن عدوَّ اللَّهِ قال قولًا عظيمًا؛ زعَم أن اللَّهَ فقيرٌ، وأنهم عنه أغنياءُ، فلما قال ذلك غضِبتُ للَّهِ مما قال، فضرَبتُ وجهَه. فجحَد ذلك فنحاصُ، وقال: ما قلتُ ذلك؟ فأَنْزَل اللَّهُ جلَّ ثناؤُه فيما قال فنحاصُ، ردًّا عليه، وتصديقًا لأبي بكرٍ: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ}. إلى قولِه: {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ}. و قولِ أبي بكرٍ وما بلَغه في ذلك من الغضبِ: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Sâbit'in âzatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den nakletti; o da İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etti]: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh Beytü'l-Midrâs'a girdi. Orada Yahudilerden pek çok kimsenin, içlerinden Fınhâs denilen bir adamın etrafında toplandıklarını gördü. Bu kimse onların âlimlerinden ve hahamlarındandı; yanında da Eşya‘ denilen bir haham vardı. Ebû Bekir, Fınhâs'a: "Yazıklar olsun sana ey Fınhâs! Allah'tan kork ve Müslüman ol! Vallahi sen kesinlikle biliyorsun ki Muhammed Allah'ın elçisidir; size Allah katından hakkı getirmiştir; O'nu yanınızdaki Tevrat ve İncil'de yazılı buluyorsunuz" dedi. Fınhâs: "Vallahi ey Ebû Bekir, bizim Allah'a hiçbir ihtiyacımız yoktur, asıl O bize muhtaçtır. Biz O'na, O'nun bize yalvardığı gibi yalvarmıyoruz. Biz O'ndan müstağniyiz; eğer O bizden müstağni olsaydı, [arkadaşınızın iddia ettiği gibi [bizden mallarımızı borç olarak istemezdi]; o sizi faizden nehyediyor ama onu bize veriyor; eğer O bizden müstağni olsaydı] bize faiz vermezdi" dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir öfkelendi ve Fınhâs'ın yüzüne şiddetli bir tokat vurdu ve: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer bizimle sizin aranızdaki antlaşma olmasaydı boynunu vururdum ey Allah'ın düşmanı! Eğer doğru söylüyorsanız gücünüz yetiyorsa bizi yalanlayın!" dedi. Fınhâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gidip: "Ey Muhammed! Arkadaşının bana ne yaptığına bak!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e: «Seni bu yaptığına ne sevk etti?» buyurdu. Ebû Bekir: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın düşmanı pek büyük bir laf etti; Allah'ın fakir, kendilerinin ise O'ndan müstağni olduğunu iddia etti. O bunu söyleyince Allah için öfkelendim ve yüzüne vurdum" dedi. Fınhâs bunu inkâr edip: "Ben öyle bir şey söylemedim" dedi. Bunun üzerine şanı yüce olan Allah, Fınhâs'ın söylediği söz hakkında, onu yalanlamak ve Ebû Bekir'i doğrulamak üzere: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” ayetinden {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Yakıcı azabı tadın!” kavline kadar indirdi. Ve Ebû Bekir'in sözü ve onda meydana gelen öfke hakkında da: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah'a ortak koşanlardan çok eziyet verici sözler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” [ayetini indirdi].

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ مولى آلِ زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ مولى ابن عباسٍ، قال: دخَل أبو بكرٍ. فذكَر نحوَه، غيرَ أنه قال: وإنا عنه لأغنياءُ، وما هو عنا بغنيٍّ، ولو كان غنيًّا. ثم ذكَر سائرَ الحديثِ نحوَه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit ailesinin âzatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o da İbn Abbâs'ın âzatlısı İkrime'den nakletti; dedi ki: "Ebû Bekir girdi..." diyerek benzerini zikretti; ancak o şöyle dedi: "Biz O'ndan müstağniyiz, O ise bizden müstağni değildir, eğer müstağni olsaydı..." Sonra hadisin kalanını bunun gibi zikretti .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ}: قالها فِنْحاصُ اليهوديُّ من بنى مَرْثَدٍ، لقِيَه أبو بكرٍ فكلَّمه، فقال له: يا فنحاصُ، اتَّقِ اللَّهَ وآمِنْ وصَدِّقْ، وأقرضِ اللَّهَ قرضًا حسنًا. فقال فنحاصُ: يا أبا بكرٍ، تزعُمُ أن ربَّنا فقيرٌ، يستَقْرِضُنا أموالَنا؟ وما يستقرِضُ إلا الفقيرُ مِن الغنيِّ، إن كان ما تقولُ حقًّا، فإن اللَّهَ إذن لفقيرٌ. فأَنْزَل اللَّهُ ﵎ هذا، فقال أبو بكرٍ: فلولا هُدْنةٌ كانت بينَ النبيِّ ﷺ وبينَ بنى مَرْثدِ لقتلتُه .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir”: Bunu Benî Mersed'den Yahudi Fınhâs söylemiştir. Ebû Bekir onunla karşılaşıp konuştu ve ona: "Ey Fınhâs! Allah'tan kork, iman et, doğrula ve Allah'a güzel bir borç ver" dedi. Fınhâs: "Ey Ebû Bekir, Rabbimizin fakir olduğunu, bizden mallarımızı borç istediğini mi iddia ediyorsun? Ancak fakir olan zenginden borç ister; eğer söylediğin doğruysa o halde Allah fakirdir" dedi. Bunun üzerine Allah celle celâluhu bunu indirdi. Ebû Bekir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Benî Mersed arasındaki barış antlaşması olmasaydı onu öldürürdüm" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: صكَّ أبو بكرٍ رجلًا منهم، الذين قالوا: إن اللَّهَ فقيرٌ ونحن

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Ebû Bekir onlardan, "Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise

أغنياءُ، لم يستقرِضُنا وهو غنيٌّ؟ وهم يهودُ .

zenginiz, O zengin olduğu halde niçin bizden borç istiyor?" diyenlerden bir adama tokat attı; onlar Yahudiler idi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، قال: الذين قالوا: إن اللَّهَ فقيرٌ ونحن أغنياءُ، لِمَ يستقرِضُنا وهو غنيٌّ؟ قال شِبلٌ: بلَغني أنه فِنْحاصُ اليهوديُّ، وهو الذي قال: إن اللَّهَ ثالثُ ثلاثةٍ، ويدُ اللَّهِ مغلولةٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten nakletti; dedi ki: "Allah fakirdir, biz ise zenginiz, O zengin olduğu halde niçin bizden borç istiyor?" diyenler... Şibl dedi ki: Bana ulaştığına göre o, Yahudi Fınhâs'tır; "Allah üçün üçüncüsüdür" ve "Allah'ın eli bağlıdır" diyen de odur .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: [حدَّثنا أبو حمزةَ] ، عن عطاءٍ، عن الحسنِ، قال: لما نزَلت: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} [البقرة: ٢٤٥]. قالت اليهودُ: إن ربَّكم يَسْتَقْرِضُ منكم. فأنزَل اللَّهُ: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} الآية.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: [Bize Ebû Hamza anlattı] , Atâ'dan, o da el-Hasen'den nakletti; dedi ki: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” [el-Bakara: 245] ayeti indiğinde Yahudiler: "Rabbiniz sizden borç istiyor" dediler. Bunun üzerine Allah: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” ayetini indirdi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن الحسنِ البصريِّ، قال: لما نزَلت: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا}. قال: عجِبت اليهودُ فقالت: إن اللَّهَ فقيرٌ يستقرِضُ. فنزَلت: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o da el-Hasen el-Basrî'den nakletti; dedi ki: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” ayeti indiğinde, Yahudiler şaşırıp: "Allah fakir ki borç istiyor" dediler. Bunun üzerine: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” ayeti indi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ}: ذُكِر لنا أنها نزَلت في حُيَيِّ بن أَخْطبَ لما أَنْزل اللَّهُ ﵎: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً}. قال: يستقرِضُنا ربُّنا؟ إنما يستقرِضُ الفقيرُ الغنيَّ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenler” sözü hakkında nakletti: Bize anlatıldığına göre bu ayet Huyey b. Ahtab hakkında indi. Allah celle celâluhu: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir ki, Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla ödesin?” ayetini indirince o: "Rabbimiz bizden borç mu istiyor? Ancak fakir olan zenginden borç ister" demiştir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, o da

قتادةَ، قال: لما أنزل اللَّهُ: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا}. قالت اليهودُ: إنما يستقرِضُ الفقيرُ من الغنيِّ. فأَنْزل اللَّهُ: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} .

Katâde'den bildirdi; dedi ki: Allah: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” ayetini indirdiğinde Yahudiler: "Ancak fakir olan zenginden borç ister" dediler. Bunun üzerine Allah: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” ayetini indirdi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: سمِعت ابنَ زيدٍ يقولُ في قولِه: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ}. قال: هؤلاء يهودُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'in O'nun: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” sözü hakkında: "Bunlar Yahudilerdir" dediğini işittim.

فتأويلُ الآيةِ إذنْ: لقد سمِع اللَّهُ قولَ الذين قالوا من اليهودِ: إن اللَّهَ فقيرٌ إلينا ونحن أغنياءُ عنه. سنكتُبُ ما قالوا من الإفكِ والفِرْيةِ على ربِّهم، وقتلَهم أنبياءَهم بغيرِ حقٍّ.

Buna göre ayetin tevili şöyledir: Andolsun ki Allah, Yahudilerden: "Allah bize muhtaçtır, biz ise O'na muhtaç değiliz" diyenlerin sözünü işitmiştir. Rablerine karşı uydurdukları iftira ve yalanları ve haksız yere peygamberlerini öldürmelerini yazacağız.

واختلفتِ القرأَةُ في قراءةِ قولهِ: {سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ}؛ فقرأ ذلك قرأَةُ الحجازِ وعامةُ قرأةِ العراقِ: {سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا} بالنون {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ}. بنصبِ القتلِ .

Kurrâ, O'nun: {سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız” sözünün kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Hicaz kurrâsı ve Irak kurrâsının geneli bunu, {سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا} "nûn" harfi ile, {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ} ifadesini de "katl" kelimesinin nasbı ile okumuştur .

وقرأ ذلك بعضُ قرأةِ الكوفيين: (سَيُكْتَبُ ما قالُوا وَقَتْلُهُمُ الأنْبياءَ). بالياءِ من (سَيُكْتَبُ)، وبضمِّها، ورفعِ "القتل" ، على مذهبِ ما لم يُسمَّ فاعلُه، اعتبارًا بقراءةٍ يُذكَرُ أنها من قراءةِ عبدِ اللَّهِ في قولِه: {وَنَقُولُ ذُوقُوا}. يُذكَرُ أنها في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (ويُقالُ) .

Kûfelilerin kurrâsından bazıları ise O'nun: {وَنَقُولُ ذُوقُوا} “ve: 'Tadın!' diyeceğiz” sözünde, Abdullah'ın kıraatinden olduğu zikredilen kıraati dikkate alarak -ki bunun Abdullah'ın kıraatinde (ويُقالُ) şeklinde olduğu zikredilir - meçhul fiil (faili zikredilmeyen) kalıbı üzere, (سَيُكْتَبُ) kelimesini "yâ" harfi ve zammeyle, "el-katl" kelimesini de ref ile (سَيُكْتَبُ ما قالُوا وَقَتْلُهُمُ الأنْبياءَ) şeklinde okumuştur .

فأَغْفَل قارئُ ذلك وجهَ الصوابِ فيما قصَد إليه من تأويلِ القراءةِ التي تُنْسَبُ إلى عبدِ اللَّهِ، وخالف الحجةَ من قرأَةِ الإسلامِ، وذلك أن الذي ينبغِي لمن قرَأ:

Bunu bu şekilde okuyan kimse, Abdullah'a nispet edilen kıraatten kastettiği tevil hususunda doğru olan ciheti gözden kaçırmış ve İslam kurrâsının hüccetine muhalefet etmiştir. Şöyle ki, [...] okuyan kimseye gereken şudur:

(سيُكْتَبُ ما قالوا وَقَتْلُهُمُ الأنْبِياءَ). على وجهِ ما لم يُسمَّ فاعلُه، أن يقرَأَ: (ويُقالُ)؛ لأن قولَه: {وَنَقُولُ }. عطفٌ على قولِه: {سَنَكْتُبُ }. فالصوابُ من القراءةِ أن يُوفَّقَ بينهما في المعنى، بأن [يُقرَأَ جميعُهما] على مذهبِ ما [قد سُمَّىَ] فاعلُه، أو على مذهبِ ما [لم يسمَّ] فاعلُه، فأما أن يُقرَأَ أَحدُهما على مذهبِ ما لم يُسمَّ فاعلُه، والآخرُ على وجهِ ما قد سُمِّى فاعلُه من غيرِ معنًى ألجأه إلى ذلك، فاختيارٌ خارجٌ عن الفصيحِ من كلامِ العربِ.

(سيُكْتَبُ ما قالوا وَقَتْلُهُمُ الأنْبِياءَ) ibaresini meçhul kalıbıyla okuyan kimseye gereken, (ويُقالُ) şeklinde okumaktır; çünkü O'nun: {وَنَقُولُ } “ve diyeceğiz” sözü, O'nun: {سَنَكْتُبُ } “yazacağız” sözüne matuftur. Dolayısıyla kıraatte doğru olan, ya [her ikisinin de] malum (faili zikredilmiş) kalıbı üzere okunması veya [her ikisinin de] meçhul (faili zikredilmemiş) kalıbı üzere okunması suretiyle ikisinin anlamca birbiriyle uyumlu kılınmasıdır. Kendisini buna mecbur kılan bir anlam gerekçesi olmaksızın birinin meçhul, diğerinin ise malum kalıbıyla okunmasına gelince, bu, Arap kelamının fasih olanından hariç bir tercihtir.

والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا: {سَنَكْتُبُ}. بالنونِ: {وَقَتْلَهُمُ}. بالنصبِ؛ لقولِه: {وَنَقُولُ}. ولو كانت القراءةُ في: {سَنَكْتُبُ}. بالياءِ وضمِّها، لقيل: (ويقالُ) على ما قد بيَّنا.

Bu hususta bize göre doğru olan kıraat; O'nun: {وَنَقُولُ} “ve diyeceğiz” buyruğundan ötürü, {سَنَكْتُبُ} “yazacağız” kelimesinin "nûn" ile, {وَقَتْلَهُمُ} kelimesinin de nasb ile okunmasıdır. Eğer {سَنَكْتُبُ} kelimesindeki kıraat "yâ" harfi ve zammeyle olsaydı, açıkladığımız üzere (ويقالُ) denilirdi.

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ}. وقد ذكَرتَ في الآثارِ التي رَوَيتَ أن الذين عُنُوا بقولِه: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ}. بعضُ اليهودِ الذين كانوا على عهدِ نبيِّنا محمدٍ ﷺ، ولم يكنْ من أولئك أحدٌ قتَل نبيًّا من الأنبياءِ؛ لأنهم لم يُدرِكوا نبيًّا من أنبياءِ اللَّهِ فيقتُلوه؟

Eğer birisi: "O'nun: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ} “Andolsun ki Allah: 'Allah fakirdir' diyenlerin sözünü işitmiştir” sözüyle kastedilenlerin, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki bazı Yahudiler olduğunu rivayet ettiğin haberlerde zikretmişken nasıl: {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini” denilmiştir? Zira onlardan hiçbiri peygamberlerden bir peygamberi öldürmüş değildi; çünkü onlar öldürecekleri bir Allah peygamberine yetişmemişlerdi?" derse,

قيل: إن معنى ذلك على غيرِ الوجهِ الذي ذهبتَ إليه، وإنما قيل ذلك كذلك؛ لأن الذين عنى اللَّهُ جل وعز بهذه الآيةِ كانوا راضين بما فعَل أوائِلُهم من قَتْلِ من قتَلوا من الأنبياءِ، وكانوا منهم، وعلى منهاجِهم، من استحلالِ ذلك واستجازَتِه،

Şöyle denilir: Şüphesiz bunun anlamı, senin gittiğin [anladığın] şekilden başkadır. Bunun böyle söylenmesi ancak şundandır: Çünkü Allah celle ve azze'nin bu ayetle kastettiği kimseler, öncekilerinin peygamberlerden öldürdüklerini öldürmekle yaptıkları şeyden razı idiler; bunu helal ve caiz görme hususunda onlardan idiler ve onların yolu üzere idiler.

فأضاف جلَّ وعزَّ فِعْلَ ما فعَله مَن كانوا على منهاجِه وطريقتِه إلى جميعِهم، إذ كانوا أهلَ ملةٍ واحدةٍ، ونِحْلةٍ واحدةٍ، وبالرِّضا من جميعِهم فَعَلَ مَا فَعَلَ فاعِلُ ذلك منهم، على ما قد بيَّنا من نظائرِه فيما مضَى قبلُ .

Dolayısıyla Azze ve Celle, aynı millet ve aynı mezhepten oldukları ve içlerinden bu fiili işleyen kimse hepsinin rızasıyla bunu yaptığı için, onların yolu ve yöntemi üzere olanların yaptığı fiili hepsine nisbet etmiştir; nitekim daha önce bunun benzerlerini açıkladığımız üzeredir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)} “Ve: 'Yakıcı azabı tadın! Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir' diyeceğiz” sözünün teviline dair:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ونقولُ للقائلين: إنَّ اللَّهَ فقيرٌ ونحن أغنياءُ. القاتلين أنبياءَ اللَّهِ بغيرِ حقٍّ - يومَ القيامةِ: {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ}. يعنى بذلك: عذابَ نارٍ محرقةٍ ملتهبةٍ. والنارُ اسمٌ جامعٌ للملتهبةِ منها وغيرِ الملتهبةِ، وإنما الحريقُ صفةٌ لها، يرادُ بها أنها مُحرِقَةٌ، كما قيل: {عَذَابٌ أَلِيمٌ}. بمعنى: مُؤلمٌ. و: وجيعٌ. بمعنى: مُوجِعٌ.

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Kıyamet günü: "Allah fakirdir, biz ise zenginiz" diyen ve haksız yere Allah'ın peygamberlerini öldüren kimselere: {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Yakıcı azabı tadın” diyeceğiz. Bununla yakıcı ve alevli bir ateşin azabını kastetmektedir. Ateş (en-nâr), alevli olanı da alevsiz olanı da kapsayan genel bir isimdir; el-harîk ise onun bir vasfıdır ve bununla onun yakıcı olduğu kastedilir; nitekim: {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici bir azap” denildiğinde "elem verici" (mü'lim), "veci'" denildiğinde de "acı verici" (mûci') anlamı kastedildiği gibi.

وأما قولُه: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ}. يعنى أن قولَنا لهم يومَ القيامةِ: {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ}. بما أَسْلَفت أيديكم، واكتسبتها في أيامِ حياتِكم في الدنيا، وبأن اللَّهَ جلَّ ثناؤه عَدْلٌ لا يجورُ فيُعاقِبَ عبدًا له بغيرِ استحقاقٍ منه العقوبةَ، ولكنه يجازِى كلَّ نفسٍ بما كسَبت، ويُوفِّي كلَّ عاملٍ جزاءَ ما عمِل فجازى الذين قال لهم يومَ القيامةِ، من اليهودِ الذين وصَف صفتَهم، فأَخْبَر عنهم أنهم قالوا: إن اللَّهَ فقيرٌ ونحن أغنياءُ. وقتَلوا بغيرِ حقٍّ الأنبياءَ صلواتُ اللَّهِ عليهم - بما جازاهم به من عذابِ الحريقِ، بما اكتسبوا من الآثامِ، واجترحوا من السيئاتِ، وكذَبوا على اللَّهِ، بعدَ الإعذارِ إليهم والإنذارِ. فلم يكنْ عزَّ ذِكْرُه بما عاقَبهم به من إذاقتِهم عذابَ الحريقِ، ظالمًا، ولا واضعًا عقوبتَه في غيرَ أهلِها، وكذلك هو جلَّ ثناؤُه غيرُ ظلَّامٍ أحدًا من خلقِه، ولكنه العادلُ بينَهم، والمتفضِّلُ على جميعِهم، بما

Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir” sözüne gelince; [bu], kıyamet günü onlara: {ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Yakıcı azabı tadın” dememizin, ellerinizin önden takdim ettiği ve dünya hayatınızın günlerinde kazandığı [günahlar] sebebiyle ve zikri yüce olan Allah'ın, hiçbir kulunu cezayı hak etmediği halde cezalandırmayacak derecede adil olup zulmetmemesi, aksine her nefse kazandığının karşılığını vermesi ve her amel edene amelinin karşılığını tastamam ödemesi sebebiyle olduğu anlamına gelir. Nitekim vasıflarını niteleyip "Allah fakirdir, biz ise zenginiz" dediklerini ve peygamberleri -salavâtullâhi aleyhim- haksız yere öldürdüklerini haber verdiği Yahudileri; kendilerine hüccet ikame edilip uyarıldıktan sonra kazandıkları günahlar, irtikâp ettikleri kötülükler ve Allah'a karşı uydurdukları yalanlar sebebiyle, kıyamet günü kendilerine söylediği o yakıcı azap ile cezalandırmıştır. Zikri aziz olan [Allah], onlara yakıcı azabı tattırmak suretiyle verdiği bu cezada asla zalim olmadığı gibi, cezasını layık olmayan kimselere vermiş de değildir. Zikri yüce olan [Allah], aynı şekilde yarattıklarından hiçbirine asla zulmedici değildir; bilakis O, aralarında adaleti tesis eden ve

أحبَّ من فواضلِه ونعَمِه.

dilediği lütuf ve nimetleriyle hepsine ihsanda bulunandır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣)} “Onlar: 'Doğrusu Allah, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı bize emretti' dediler. De ki: 'Şüphesiz benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle geldiler. Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?'” sözünün teviline dair:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: لقد سمِع اللَّهُ قولَ الذين قالوا: إن اللَّهَ [فقيرٌ. الذين قالوا: إن الله] عهِد إلينا ألا نؤمنَ لرسولٍ.

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Andolsun ki Allah: "Allah [fakirdir" diyenlerin; "Allah] ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı bize emretti" diyenlerin sözünü işitmiştir.

وقولُه: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ}. في موضعِ خفضٍ ردًّا على قولِه: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ}.

O'nun: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ} “Onlar ki Allah dediler...” sözü, O'nun: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ} “'Allah fakirdir' diyenler” sözüne bedel/atf-ı beyan olarak cer (kesre) konumundadır.

ويعنى بقولِه: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ}: أوصانا وتقدَّم إلينا في كتبِه، وعلى ألسنِ أنبيائِه {أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ}. يقولُ: ألا نصدِّقَ رسولًا فيما يقولُ أنه جاء به من عندِ اللَّهِ، من أمرٍ ونَهْيٍ وغيرِ ذلك، {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ}. يقولُ: حتى يجيئَنا بقربانٍ. وهو ما تقرَّب به العبدُ إلى ربِّه من صدقةٍ، وهو مصدرٌ مثلُ العُدْوانِ والخُسْرانِ، من قولِك: قرَّبتُ قُرْبانًا. وإنما قال: {تَأْكُلُهُ النَّارُ}؛ لأن أكلَ النارِ ما قرَّبه أحدُهم للَّهِ في ذلك الزمانِ كان دليلًا على قبولِ اللَّهِ منه ما قرَّب له، ودَلالةً على صِدقِ المقرِّبِ فيما ادَّعى أنه مُحِقٌّ فيما نازع أو قال.

O'nun: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ} “Onlar: 'Doğrusu Allah hiçbir peygambere inanmamamızı bize emretti' dediler” sözüyle; [Allah] kitaplarında ve peygamberlerinin diliyle bize {أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ} “hiçbir peygambere inanmamamızı” yani bir peygamberi emir, nehiy ve benzeri konularda Allah katından getirdiğini söylediği şeylerde doğrulamamamızı vasiyet etti ve bize bildirdi, {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ} “ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe” yani bize bir kurban getirmedikçe [doğrulamamamızı emretti], anlamını kastetmektedir. Kurban (el-kurbân); kulun sadaka türünden Rabbine yakınlaşmak için sunduğu şeydir. Bu kelime, "karrabtu kurbânen" (kurban sundum) ifadesinden türemiş olup "el-udvân" ve "el-husrân" gibi bir masdardır. {تَأْكُلُهُ النَّارُ} “ateşin yiyeceği” buyurmasının sebebi ise, o dönemde onlardan birinin Allah için sunduğu şeyi ateşin yemesinin, Allah'ın o sunulan şeyi kabul ettiğine bir delil ve kurbanı sunan kişinin tartıştığı veya söylediği şeyde haklı olduğu iddiasındaki doğruluğuna bir işaret olmasıdır.

كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ}: كان الرجلُ يتصدَّقُ، فإذا تُقُبِّل منه أُنْزِلت عليه نارٌ من السماءِ فأكلَتْه.

Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ} “bize ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: “Kişi sadaka verir, şayet kendisinden kabul edilirse gökten üzerine bir ateş indirilir ve o [ateş] kurbanı yerdi.”

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عُبيدٌ، قال: سمِعت الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ}: كان الرجلُ إذا تصدَّق بصدقةٍ فتُقُبِّلت منه، بعَث اللَّهُ نارًا، فنزَلت على القربانِ فأكلَتْه .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ} “ateşin yiyeceği bir kurban ile” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: "Kişi bir sadaka verdiği zaman eğer kendisinden kabul edilirse Allah bir ateş gönderir, o ateş kurbanın üzerine iner ve onu yerdi" .

فقال اللَّهُ تعالى لنبيِّه محمدٍ ﷺ: [قُلْ للقائلين هذا القولَ، يا محمدُ: قد جاءكم يا معشرَ مَن يزعمُ أنّ الله عهِد إليه] ألا يؤمنَ لرسولٍ حتى يأتيَه بقربانٍ تأكلُه النارُ - رسلٌ من اللهِ من قَبلى، {بِالْبَيِّنَاتِ}. يعنى: بالحججِ الدالةِ على صدقِ نبوَّتِهم، وحقيقةِ قولِهم، {وَبِالَّذِي قُلْتُمْ}. يعنى: وبالذى ادَّعيتم أنه إذا جاء به لزِمكم تصديقُه والإقرارُ بنبوَّتِه، مِن أكلِ النارِ قربانَه إذ قرَّب للَّهِ دَلالةً على صدقِه، {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ له: قل لهم: قد جاءكم الرسلُ الذين كانوا من قبلى بالذي زعَمتم أنه حُجَّةٌ لهم عليكم، فقتَلتموهم، فلِمَ قَتلتموهم وأنتم مقرُّون بأن الذي جاءوكم به من ذلك كان حجَّةً لهم عليكم، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} في أن اللَّهَ عهِد إليكم أن تؤمنوا بمن أتاكم من رسلِه بقربانٍ تأكلُه النارُ حجَّةً له على نبوَّتِه؟

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: [Bu sözü söyleyenlere de ki ey Muhammed: Ey Allah'ın kendisine] ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe bir peygambere inanmamasını emrettiğini iddia eden topluluk! Benden önce Allah'tan peygamberler, {بِالْبَيِّنَاتِ} “apaçık delillerle” yani peygamberliklerinin doğruluğuna ve sözlerinin hakikatine delalet eden hüccetlerle, {وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} “ve dediğiniz şeyle” yani getirdiği takdirde onu doğrulamanızın ve peygamberliğini ikrar etmenizin zorunlu olduğunu iddia ettiğiniz şeyle; doğruluğuna bir delil olmak üzere Allah için sunduğunda kurbanını ateşin yemesi mucizesiyle size gelmişti. {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?” [Allah Teâlâ] ona şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Benden önceki peygamberler size aleyhinize bir hüccet olduğunu iddia ettiğiniz o şeyle geldiler, siz ise onları öldürdünüz. Onların bununla size getirdikleri şeyin aleyhinize bir hüccet olduğunu ikrar ettiğiniz halde onları niçin öldürdünüz; peygamberliğine bir hüccet olmak üzere elçilerinden size ateşin yiyeceği bir kurban getiren kimseye inanmanızı Allah'ın size emrettiği hususunda {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz”?

وإنما أَعْلَم اللَّهُ عبادَه بهذه الآيةِ أن الذين وصَف صفتَهم، من اليهودِ الذين كانوا على عهدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، لن يَعْدُوا أن يكونوا - في كذبِهم على اللَّهِ، وافترائِهم على ربِّهم، وتكذيبِهم محمدًا ﷺ، وهم يعلَمونه صادقًا محقًّا، وجحودِهم نبوَّتَه، وهم يجِدونَه مكتوبًا عندَهم في عهدِ اللَّهِ تعالى إليهم، أنه

Allah bu ayetle kullarına sadece şunu bildirmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan ve niteliklerini tavsif ettiği o Yahudiler; Allah'a yalan isnat etmelerinde, Rablerine iftira etmelerinde, onun doğru sözlü ve hak üzere olduğunu bildikleri halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarında, Allah Teâlâ'nın kendilerine olan ahdinde onun yazılı olduğunu gördükleri halde peygamberliğini inkâr etmelerinde [şundan] öteye geçmeyeceklerdir: onun

رسولُه إلى خلقِه، مفروضةٌ طاعتُه - إلا كمن مضَى من أسلافِهم الذين كانوا يقتُلون أنبياءَ اللَّهِ، بعدَ قطعِ اللَّهِ عذرَهم بالحججِ التي أيَّدهم بها، والأدلةِ التي أبان صدقَهم بها، افتراءً على اللَّهِ، واستخفافًا بحقوقِه.

yaratılmışlarına [gönderdiği] elçisidir ve ona itaat farzdır; [onlar da] Allah'a iftira ederek ve O'nun haklarını hafife alarak, Allah'ın kendilerini desteklediği hüccetler ve doğruluklarını açıkladığı delillerle mazeretlerini ortadan kaldırmasından sonra Allah'ın peygamberlerini öldüren geçmiş ataları gibi olmaktan [öteye geçmeyeceklerdir].

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)} “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı” sözünün teviline dair:

وهذا تعزيةٌ من اللَّهِ جلَّ ثناؤُه نبيَّه محمدًا ﷺ على الأَذَى الذي كان ينالُه من اليهودِ وأهلِ الشركِ باللَّهِ، من سائرِ أهلِ المللِ، يقولُ اللَّهُ تعالى له: لا يحزُنْك يا محمدُ كَذِبُ هؤلاء الذين قالوا: إن اللَّهَ فقيرٌ. وقالوا: إن اللَّهَ عهِد إلينا ألا نؤمنَ لرسولٍ حتى يأتينَا بقُرْبانٍ تأكُلُه النارُ. وافتراؤُهم على ربِّهم؛ اغترارًا بإمهالِ اللَّهِ إيَّاهم، ولا يعظُمَنَّ عليك تكذيبُهم إيَّاك، وادعاؤُهم الأباطيلَ، من عهودِ اللَّهِ إليهم، فإنهم إن فعَلوا ذلك بك فكذَّبوك، وكذَبوا على اللَّهِ، فقد كَذَّب أسلافُهم من رسلِ اللَّهِ قبلَك مَن جاءهم بالحججِ القاطعةِ العذرَ، والأدلةِ الباهرةِ العقلَ، والآياتِ المعجزةِ الخلقَ، وذلك هو البيِّناتُ.

Bu, Yahudilerden ve diğer milletlerden Allah'a şirk koşanlardan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşan eziyetler karşısında zikri yüce olan Allah'ın bir tesellisidir. Allah Teâlâ ona şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! "Allah fakirdir" diyen ve "Allah, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı bize emretti" diyen bu kimselerin yalanları ve Allah'ın kendilerine mühlet vermesine aldanarak Rablerine karşı iftiraları seni üzmesin; seni yalanlamaları ve Allah'ın kendilerine ahitte bulunduğuna dair bâtıl iddiaları sana ağır gelmesin. Zira onlar sana bunu yapıp seni yalanladılarsa ve Allah'a karşı yalan söyledilerse, onların geçmişleri de senden önce Allah'ın elçilerinden mazeretleri ortadan kaldıran kesin hüccetlerle, akıllara durgunluk veren delillerle ve insanları aciz bırakan ayetlerle gelen kimseleri yalanlamışlardı; işte "el-beyyinât" (apaçık deliller) budur.

وأما "الزُّبُرُ" فإنه جمعُ زَبورٍ، وهو الكتابُ، وكلُّ كتابٍ فهو زَبورٌ، ومنه قولُ امرئ القَيْسِ .

"ez-Zubur"a gelince; o "zebûr" kelimesinin çoğuludur ve kitap demektir; her kitaba zebûr denir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır :

لِمَنْ طَلَلٌ أَبْصَرتُه فَشَجَانِي … كخطِّ زَبورٍ في عَسِيبِ يَمَانِ

Görüntüsü beni hüzne boğan bu kalıntı kime aittir? Yemen hurma yaprağı sapındaki bir kitap yazısı gibi...

ويعنى بالكتابِ التوراةَ والإنجيلَ، وذلك أن اليهودَ كذَّبت عيسى وما جاء به، وحرَّفت ما جاء به موسى، من صفةِ محمدٍ ﷺ، وبدَّلت عهدَه إليهم فيه،

Kitap ile Tevrat ve İncil kastedilmektedir. Şöyle ki; Yahudiler Îsâ'yı ve getirdiklerini yalanlamış, Mûsâ'nın getirdiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair bilgileri tahrif etmiş ve bu hususta [Allah'ın] kendilerine verdiği ahdi değiştirmişlerdir.

[وأن] النصارى جحَدت ما في الإنجيلِ من نعتِه ، وغيَّرت ما أمَرهم به في أمرِه.

[Ve] Hristiyanlar da İncil'de yer alan onun vasfını inkâr etmiş ve onun durumu hakkında kendilerine emredilen şeyleri değiştirmişlerdir .

وأما قولُه: {الْمُنِيرِ}. فإنه يعنى: الذي يُنيرُ، فيُبِينُ الحقَّ لمن التبس عليه ويوضِّحُه له. وإنما هو من النورِ والإضاءةِ، يقالُ: قد أنار لك هذا الأمرُ. بمعنى: قد أضاء لك وتبيَّن، فهو يُنيرُ إنارةً، والشيءُ منيرٌ .

Allah'ın: {الْمُنِيرِ} sözüne gelince; o, aydınlatan, böylece durumu karışık olan kimseye hakkı beyan edip açıklayan demektir. Bu kelime nur ve ışıktan türemiştir; nitekim [Arapçada]: "قد أنار لك هذا الأمر" (Bu mesele senin için aydınlandı) denilir ki bu, "senin için ışıdı ve açığa kavuştu" anlamındadır. Fiili "يُنيرُ إنارةً" şeklinde gelir; nitekim [aydınlatan] şeye de "منير" denir.

وقد حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زهيرٍ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحَّاكِ: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ}، قال: يُعزِّى نبيَّه ﷺ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebu Züheyr, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} “Eğer seni yalanladılarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektedir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ}. قال: يعزِّى نبيَّه ﷺ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} “Eğer seni yalanladılarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektedir.

وهذا الحرفُ في مصاحفِ أهلِ الحجازِ والعراقِ: {وَالزُّبُرِ}. بغيرِ باءٍ، وهو في مصاحفِ أهلِ الشامِ: (وبِالزُّبُرِ). بالباءِ، مثلُ الذي في سورةِ "فاطرٍ" .

Bu kelime Hicaz ve Irak ehlinin mushaflarında “be” harfi olmaksızın {وَالزُّبُرِ} şeklindedir; Şam ehlinin mushaflarında ise Fâtır Suresi'ndeki gibi “be” harfiyle (وبِالزُّبُرِ) biçimindedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair açıklama: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)} “Her nefis ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet gününde tastamam ödenecektir. Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtuluşa ermiştir. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir.”

يعنى بذلك تعالى ذكرُه أن مصيرَ هؤلاء المفترين على اللَّهِ، من اليهودِ المكذِّبين برسولِه، الذين وصَف صفتَهم، وأخبر عن جراءتِهم على ربِّهم، ومصيرَ غيرِهم من جميعِ خلقِه تعالى ذكرُه، ومرجعَ جميعِهم إليه؛ لأنه قد حتَم الموتَ على جميعِهم، فقال لنبيِّه ﷺ: لا يحزُنْك تكذيبُ من كذَّبك يا محمدُ، من هؤلاء اليهودِ وغيرِهم، وافتراءُ من افترى على اللَّهِ، فقد كُذِّب قبلَك رسلٌ جاءوا [من الآياتِ] والحججِ من أُرْسِلوا إليه، بمثلِ الذي جئتَ إلى من أُرْسِلتَ إليه، فلك بهم أسوةٌ تنعزَّى بهم، ومصيرُ من كذَّبك وافترى عليَّ، وغيرِهم، ومرجعُهم إليَّ، فأُوفِّى كلَّ نفسٍ منهم جزاءَ عملِه يومَ القيامةِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يعنى أجورَ أعمالِكم، إن خيرًا فخيرٌ، وإن شرًّا فشرٌّ، {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ}. يقولُ: فمن نُحِّى عن النارِ، وأُبْعِد منها، {فَقَدْ فَازَ}. يقولُ: فقد نجا وظفِر بحاجتِه. يقالُ منه: فاز فلانٌ بطَلِبتِه، يفوزُ فوزًا ومَفازًا ومفازةً. إذا ظفِر بها.

Zikri yüce olan Allah bununla; Allah'a iftira eden, elçisini yalanlayan, niteliklerini vasfettiği ve Rablerine karşı cüretkârlıklarını bildirdiği Yahudilerin varacağı yerin, zikri yüce olan Allah'ın diğer tüm yaratıklarının varacağı yerin ve hepsinin dönüşünün Kendisine olacağını kastetmektedir; zira O, hepsine ölümü kesin kılmıştır. Nitekim Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed! Bu Yahudilerden ve başkalarından seni yalanlayanların yalanlaması ve Allah'a iftira edenin iftirası seni üzmesin. Senden önce de gönderildikleri topluluklara, senin gönderildiğin kimselere getirdiğin [ayetlerin] ve hüccetlerin benzeriyle gelen elçiler yalanlanmıştı. Dolayısıyla senin için onlarda teselli bulacağın bir örnek vardır. Seni yalanlayanların, Bana iftira edenlerin ve diğerlerinin varacağı yer ve dönüşleri Banadır. Kıyamet gününde onlardan her bir nefse amelinin karşılığını eksiksiz vereceğim. Nitekim zikri yüce olan Allah: {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü ecirleriniz size eksiksiz verilecektir” buyurmuştur; yani iyilikse iyilik, kötülükse kötülük olarak amellerinizin karşılığı [verilecektir]. {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ} “Kim ateşten uzaklaştırılırsa” buyurmaktadır ki: Kim ateşten çekilip uzaklaştırılırsa, {فَقَدْ فَازَ} “muhakkak o kurtulmuştur” buyurmaktadır; yani kurtulmuş ve muradına ermiştir. Bu kökten hareketle: Bir kimse istediğini elde ettiğinde "فاز فلان بطَلِبته، يفوز فوزًا ومَفازًا ومفازةً" (Falan kimse arzusuna ulaştı/kazandı) denir.

وإنما معنى ذلك: فمن نُحِّى عن النارِ فأُبْعِد منها، وأُدْخِل الجنةَ، فقد نجا وظفِر بعظيمِ الكرامةِ، {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ}. يقولُ: وما لذاتُ الدنيا وشهواتُها، وما فيها من زينتِها وزخارفِها، {إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ}. يقولُ: إلا متعةٌ يمتِّعُكموها الغرورُ والخداعُ المضمحِلُّ الذي لا حقيقةَ له عندَ الامتحانِ، ولا صحةَ له عندَ الاختبارِ، فأنتم تلتذُّون بما متَّعكم الغرورُ من دنياكم، ثم هو عائدٌ عليكم بالفجائعِ والمصائبِ والمكارهِ. يقولُ جلَّ وعزَّ: ولا تركَنوا إلى الدنيا، فتسكُنوا إليها، فإنما أنتم منها في غرورٍ تُمَتَّعون، ثم أنتم عنها بعد قليلٍ راحلون.

Bunun anlamı şudur: Kim cehennem ateşinden uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak kurtulmuş ve büyük bir ikrama nail olmuştur. {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyanın lezzetleri, şehvetleri, onda bulunan süsler ve debdebe, {إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir”; yani imtihan anında hiçbir hakikati, deneme anında hiçbir geçerliliği olmayan yok olup gidici bir gurur ve aldanışın sizi faydalandırdığı geçici bir menfaatten ibarettir. Sizler dünyanızdan aldanışın sizi faydalandırdığı şeylerle lezzetlenirsiniz; ardından o, size facialar, musibetler ve hoşa gitmeyen şeylerle geri döner. Zikri celil ve aziz olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyaya meyletmeyin ki ona bağlanıp kalmayasınız. Çünkü siz onda ancak aldatılarak faydalandırılmaktasınız; sonra da çok geçmeden oradan göçüp gideceksiniz.

وقد رُوى في تأويلِ ذلك ما حدَّثني به المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا

Bunun tevili hakkında el-Müsennâ'nın bana anlattığı şu rivayet de nakledilmiştir: Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize

جريرٌ، عن الأعمشِ، عن بُكيرِ بن الأَخْنسِ، عن عبدِ الرحمنِ بن سابطٍ في قولِه: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ}. قال: كزادِ الراعي، يزوِّدُ الكفَّ من التمرِ، أو الشيءَ من الدقيقِ، أو الشيءَ يشرَبُ عليه اللبنَ .

Cerîr, el-A'meş'ten, o Bükeyr b. el-Ahnes'ten, o da Abdurrahman b. Sâbıt'tan {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Dünya hayatı] Çobanın azığı gibidir; [yanına] bir avuç hurma ya da biraz un yahut üzerine süt içeceği bir şey alır .

فكأن ابنَ سابطٍ ذهَب في تأويلِه هذا إلى أن معنى الآيةِ: وما الحياةُ الدنيا إلا متاعٌ قليلٌ، لا يُبلِّغُ مَن تَمتَّعَه، ولا يكفيه لسفرِه.

Sanki İbn Sâbıt bu tevilinde, ayetin anlamının: "Dünya hayatı, ondan faydalanan kimseyi [hedefine] ulaştırmayan ve yolculuğuna yetmeyen az bir metadan ibarettir" şeklinde olduğu kanaatine varmıştır.

وهذا التأويلُ وإن كان وجهًا من وجوهِ التأويلِ، فإن الصحيحَ من القولِ فيه هو ما قلنا؛ لأن الغُرورَ إنما هو الخداعُ في كلامِ العربِ. وإذ كان كذلك، فلا وجهَ لصرفِه إلى معنى القلةِ؛ لأن الشيءَ قد يكونُ قليلًا وصاحبُه منه في غيرَ خداعٍ ولا غرورٍ، فأما الذي هو في غرورٍ، فلا القليلُ يَصِحُّ له ولا الكثيرُ، مما هو منه في غرورٍ.

Bu tevil her ne kadar tevil vecihlerinden biri olsa da, bu hususta doğru olan görüş bizim söylediğimizdir. Zira Arapların kelamında el-gurûr (الْغُرُور), ancak aldatma ve kandırma demektir. Durum böyle olunca, onu "azlık" anlamına hamletmenin bir tutar tarafı yoktur; zira bir şey az olabilir ve sahibi de onun hususunda hiçbir kandırılma ve aldanış içinde bulunmayabilir. Aldanış içinde olan kimseye gelince; kendisi hakkında aldanışta olduğu şeyin ne azı ne de çoğu onun için geçerli ve kalıcı olur.

والغُرورُ مصدرٌ من قولِ القائلِ: غرَّنى فلانٌ، فهو يَغُرُّنى غُرورًا. بضمِّ الغينِ، وأما إذا فتحتَ الغينَ من الغرورِ، فهو صفةٌ للشيطانِ الغَرورِ الذي يَغرُّ ابنَ آدَمَ، حتى يُدْخِلَه من معصيةِ اللَّهِ فيما يستوجِبُ به عقوبتَه.

el-Gurûr (الْغُرُورُ), gayn harfinin ötresiyle, bir kimsenin "غَرَّنِي فُلَانٌ فَهُوَ يَغُرُّنِي غُرُورًا" (Falan beni aldattı, o beni aldattıkça aldatıyor) sözünün mastarıdır. Gayn harfini fetha ile okuyup el-Garûr (الغَرور) dediğinde ise bu, Âdemoğlunu Allah'a isyan ettirerek cezasını hak edeceği duruma düşürene dek kandıran şeytanın bir sıfatıdır.

وقد حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عَبْدةُ وعبدُ الرحيمِ، قالا: ثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "موضِعُ سوطٍ في الجنةِ خيرٌ من الدنيا وما فيها، واقرَءوا إن شئتم: {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} ".

Bize Ebû Küreyb tahdis edip dedi ki: Bize Abde ve Abdürrahîm tahdis edip dediler ki: Bize Muhammed b. Amr tahdis edip dedi ki: Bize Ebû Seleme, Ebû Hüreyre'den tahdis etti; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennette bir kamçılık yer, dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır. Dilerseniz: {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak kurtuluşa ermiştir. Dünya hayatı ise aldatıcı bir geçimlikten başka bir şey değildir” [ayetini] okuyunuz.»

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” sözünün teviline dair:

يعنى بقولِه: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ}: لَتُختبرُنَّ بالمصائبِ في أموالِكم، {وَأَنْفُسِكُمْ}. يعنى: وبهلاكِ الأقرباءِ والعشائرِ، من أهلِ نصرتِكم وملَّتِكم، {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. يعنى: من اليهودِ، وقولِهم: إنَّ اللَّهَ فقيرٌ ونحن أغنياءُ. وقولِهم: يدُ اللَّهِ مغلولةٌ. وما أشبهَ ذلك من افترائِهم على اللَّهِ، {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}. يعني: النصارى، {أَذًى كَثِيرًا}. والأذى من اليهودِ ما ذكَرنا، ومن النصارى قولُهم: المسيحُ ابن اللَّهِ. وما أَشْبهَ ذلك من كفرِهم باللَّهِ، {وَإِنْ تَصْبِرُوا} . لأمرِ اللَّهِ الذي أمَركم به فيهم وفي غيرِهم، من طاعتِه، {وَتَتَّقُوا}. يقولُ: وتتقوا اللَّهَ فيما أمَركم ونهاكم، فتعمَلوا في كلِّ ذلك بطاعتِه، {فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}. يقولُ: فإن ذلك الصبرَ والتقوى مما عزَم اللَّهُ عليه، وأمَركم به.

Allah'ın: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ} “Andolsun ki mallarınız hususunda imtihan olunacaksınız” sözü; mallarınızdaki musibetlerle sınanacaksınız demektir. {وَأَنْفُسِكُمْ} “ve canlarınız [hususunda]”; yani size yardım eden ve sizin dininizden olan yakın akrabaların ve aşiret mensuplarının helak olmasıyla [sınanacaksınız]. {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden işiteceksiniz”; yani Yahudilerden, onların: "Şüphesiz Allah fakirdir, bizler ise zenginiz" ve "Allah'ın eli bağlıdır" sözlerini ve Allah'a karşı uydurdukları benzer iftiraları [işiteceksiniz]. {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “ve şirk koşanlardan”; yani Hristiyanlardan, {أَذًى كَثِيرًا} “birçok incitici söz [işiteceksiniz]”. Yahudilerden gelen eziyet zikrettiğimiz şeylerdir; Hristiyanlardan gelen ise "Mesih Allah'ın oğludur" sözleri ve Allah'a karşı benzer inkârlarıdır. {وَإِنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz”; Allah'ın gerek onlar gerekse başkaları hakkında O'na itaat kapsamında size emrettiği buyruğuna [sabrederseniz], {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız”; yani size emrettiği ve yasakladığı hususlarda Allah'tan sakınır ve bunların hepsinde O'na itaatle amel ederseniz, {فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir”; yani bu sabır ve takva, Allah'ın kesinleştirdiği ve size emrettiği hususlardandır.

وقيل: إن ذلك كلَّه نزَل في فنحاصَ اليهوديِّ سيدِ بني قَيْنُقاعَ.

Bütün bunların Benî Kaynukâ'ın reisi Yahudi Fınhâs hakkında indiği de söylenmiştir.

كالذى حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال عكرمةُ في قولِه: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا}. قال: نزَلت هذه الآيةُ في النبيِّ ﷺ وفي أبي بكرٍ، رضوانُ اللَّهِ عليه، وفي فنحاصَ اليهوديِّ سيدِ بني قَيْنُقاعَ. قال: بعَث النبيُّ ﷺ أبا بكرٍ الصديقَ

Bize el-Kâsım'ın rivayet ettiği şu [rivayet] gibi: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, o da İkrime'nin: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden birçok incitici [söz] işiteceksiniz” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir (rıdvânullâhi aleyh) ve Benî Kaynukâ'ın reisi Yahudi Fınhâs hakkında indi. Şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir es-Sıddîk'ı