﵀ إلى فنحاصَ اليهوديِّ يستمِدُّه، وكتَب إليه بكتابٍ، وقال لأبي بكرٍ: "لا تفتاتَنَّ على بشيءٍ حتى ترجِعَ". فجاء أبو بكرٍ وهو متوشِّحٌ السيف، فأعطاه الكتابَ، فلما قرأه قال: قد احتاج ربُّكم أن نُمِدَّه. فهمَّ أبو بكرٍ أن يضرِبَه بالسيفِ، ثم ذكَر قولَ رسولِ اللَّهِ ﷺ: "لا تفتاتَنَّ عليَّ بشيءٍ حتى ترجِعَ". فكفَّ، ونزَلت: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ}. وما بين الآيتين إلى قولِه: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ}. نزَلت هذه الآياتُ في بنى قَيْنُقاعَ إلى قولِه: {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ}. قال ابن جريجٍ: يعزِّى نبيَّه ﷺ؛ قال: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ}. قال: أعْلَم اللَّهُ المؤمنين أنه سَيَبْتَليهم فينظُرُ كيف صبرُهم على دينِهم، ثم قال: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. يعنى: اليهودَ والنصارى، {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا}، فكان المسلمون يسمَعون من اليهودِ قولَهم: عُزَيرٌ ابن اللَّهِ. ومن النصارى: المسيحُ ابن اللَّهِ. فكان المسلمون يَنْصِبون لهم الحربَ، ويسمَعون إشراكَهم، فقال اللَّهُ: {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}. يقولُ: من القوةِ مما عزَم اللَّهُ عليه وأمَركم به .
radıyallâhu anh yardım istemek üzere Yahudi Fınhâs'a gönderdi ve ona bir mektup yazıp Ebu Bekir'e: "Dönünceye kadar benden izinsiz hiçbir işe girişme" dedi. Ebu Bekir kılıcını kuşanmış halde geldi ve mektubu ona verdi. Fınhâs mektubu okuyunca: "Demek Rabbiniz O'na yardım etmemize muhtaç oldu!" dedi. Bunun üzerine Ebu Bekir kılıcıyla ona vurmaya yeltendi; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Dönünceye kadar benden izinsiz hiçbir işe girişme" sözünü hatırlayıp vazgeçti. Bunun üzerine: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ} “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, bunu kendileri için hayırlı sanmasınlar; aksine bu onlar için bir şerdir” ayeti ile {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız” sözüne kadar olan iki ayet arası indi. Bu ayetler Benî Kaynukâ' hakkında {فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} “Eğer seni yalanladılarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı” sözüne kadar indi. İbn Cüreyc dedi ki: Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektedir. Dedi ki: {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız”; Allah müminlere, dinleri hususundaki sabırlarını görmek için kendilerini imtihan edeceğini bildirdi. Sonra: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden” -yani Yahudi ve Hristiyanlardan- {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا} “ve şirk koşanlardan birçok incitici söz işiteceksiniz” buyurdu. Müslümanlar Yahudilerden: "Üzeyir Allah'ın oğludur", Hristiyanlardan da: "Mesih Allah'ın oğludur" sözünü işitiyorlardı. Müslümanlar onlara karşı savaşa hazırlanıyor ve onların şirk sözlerini duyuyorlardı. Bunun üzerine Allah: {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” buyurdu. Yani: Allah'ın kesinleştirdiği ve size emrettiği bir güç ve sebattandır .
وقال آخرون: بل نزَلت في كعبِ بن الأشرفِ، وذلك أنه كان يهجو رسولَ اللَّهِ ﷺ، ويُشبِّبُ بنساءِ المسلمين.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu ayet Kâ'b b. el-Eşref hakkında inmiştir; zira o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hicvediyor ve Müslüman kadınlar hakkında müstehcen şiirler söylüyordu.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, ...’den haber verdi:
الزهريِّ في قولِه: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا}. قال: هو كعبُ بنُ الأشرفِ، وكان يحرِّضُ المشركين على النبيِّ ﷺ وأصحابِه في شعرِه، ويهجو النبيَّ ﷺ [وأصحابه]، فانطلَق إليه خمسةُ نفرٍ من الأنصارِ فيهم محمدُ بنُ مَسْلمةَ، ورجلٌ يقالُ له: أبو عَبْسٍ، فأَتَوْه وهو في مجلسِ قومِه بالعوالي، فلما رآهم ذُعِر منهم. وأنكر شأنَهم، وقالوا: جئناك لحاجةٍ. قال: فلْيَدْنُ إليَّ بعضُكم فلْيحدِّثْني بحاجتِه. فجاءه رجلٌ منهم فقال: جئناك لنبيعَك أدراعًا عندَنا، لنستنفِق بها. فقال: واللَّهِ لئن فعَلتم لقد جهِدتم منذ نزَل بكم هذا الرجلُ. فواعدوه أن يأتُوه عِشاءً حينَ يَهْدَأُ عنهم الناسُ، فأتَوه فنادَوه، فقالت امرأتُه: ما طرَقك هؤلاء ساعتَهم هذه لشيءٍ مما تحِبُّ. قال: إنهم حدَّثوني بحديثِهم وشأنِهم. قال معمرٌ: فأخبرني أيوبُ، عن عكرمةَ، أنه أَشْرَف عليهم فكلَّمهم، فقال: أتَرْهَنوني أبناءَكم - وأرادوا أن يبيعَهم تمرًا - قال: فقالوا: إنا نستحيى أن تُعَيَّرَ أبناؤُنا، فيقالَ: هذا رهينةُ وَسْقٍ، وهذا رهينةُ وَسْقين. فقال: أتَرْهَنوني نساءَكم؟ فقالوا: أنت أجملُ الناسِ، ولا نأمَنُك، وأيُّ امرأةٍ تمتنعُ منك لجمالِك؟ ولكنا نَرْهَنُك سلاحَنا، فقد علِمتَ حاجتَنا إلى السلاحِ اليومَ. فقال: ائتونى بسلاحِكم واحْتَمِلوا ما شئتُم. قالوا: فانزِلْ إلينا نأخُذْ عليك وتأخُذُ علينا. فذهَب ينزِلُ، فتعلَّقت به امرأتُه وقالت: أَرْسِلْ إلى أمثالِهم من قومِك يكونوا معك. قال: لو
ez-Zührî'den nakledildiğine göre, o: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا} “...sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah'a ortak koşanlardan pek çok incitici şey işiteceksiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu [kişi], Kâ'b b. el-Eşref'tir. O, şiirleriyle müşrikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı kışkırtıyor, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [ve ashabını] hicvediyordu. Bunun üzerine Ensâr'dan, aralarında Muhammed b. Mesleme ve Ebû Abs denilen bir adamın da bulunduğu beş kişi ona doğru yola çıktılar. Kâ'b, Avâlî bölgesinde kavminin meclisindeyken yanına vardılar. Onları görünce ürktü ve durumlarından şüphelendi. Onlar: 'Bir ihtiyaç için sana geldik' dediler. Kâ'b: 'İçinizden biri yanıma yaklaşsın ve bana ihtiyacını anlatsın' dedi. Onlardan bir adam yanına gelip: 'Geçimimizi sağlamak üzere elimizdeki bazı zırhları sana satmak için geldik' dedi. Kâ'b: 'Vallahi bunu yapıyorsanız, bu adam aranıza geldiğinden beri muhakkak ki sıkıntıya düşmüşsünüz demektir' dedi. İnsanların el ayak çekildiği yatsı vaktinde yanına gelmek üzere sözleştiler. Vakti gelince yanına gelip ona seslendiler. Karısı: 'Bunlar bu saatte senin hoşuna gidecek bir şey için kapına gelmediler' dedi. Kâ'b: 'Onlar bana durumlarını ve meselelerini anlattılar' dedi. Ma'mer dedi ki: Eyyûb'un İkrime'den bana haber verdiğine göre, Kâ'b onların yanına [yüksekten] bakıp konuştu ve şöyle dedi: 'Bana oğullarınızı rehin bırakır mısınız?' -onlara hurma satmak istiyordu-. Dedi ki: Onlar da: 'Biz, çocuklarımızın ayıplanıp 'Bu, bir vesk (ölçek) karşılığı rehinedir; şu da iki vesk karşılığı rehinedir' denilmesinden hayâ ederiz' dediler. Kâ'b: 'Bana kadınlarınızı rehin bırakır mısınız?' dedi. Onlar: 'Sen insanların en yakışıklısısın, sana güvenemeyiz; hem güzelliğin karşısında hangi kadın kendini senden sakınabilir? Lakin biz sana silahlarımızı rehin bırakırız, zaten bugün silaha ne kadar muhtaç olduğumuzu bilirsin' dediler. Kâ'b: 'Silahlarınızı bana getirin ve dilediğiniz kadar [hurma] yüklenip götürün' dedi. Onlar: 'Aşağı yanımıza in de karşılıklı teminat alıp verelim' dediler. Kâ'b aşağı inmeye davrandığında karısı ona sarıldı ve: 'Seninle beraber bulunmaları için kavminden onlar gibi birilerine haber gönder' dedi. Kâ'b: 'Eğer
وجَدونى هؤلاء نائمًا ما أيقظونى. قالت: فكلِّمْهم من فوقِ البيتِ. فأبى عليها، فنزَل إليهم يفوحُ ريحُه، قالوا: ما هذه الريحُ يا أبا فلانٍ؟ قال: هذا عطرُ أمِّ فلانٍ. امرأتِه، فدنا إليه بعضُهم يَشْتَمُّ رأسَه ، ثم اعتنقه، ثم قال: اقتُلوا عدوَّ اللَّهِ. فطعَنه أبو عَبْسٍ في خاصرتِه، وعلاه محمدُ بنُ مسلمةَ بالسيفِ، فقتَلوه، ثم رجَعوا، فأصبحت اليهودُ مذعورين، فجاءوا إلى النبيِّ ﷺ فقالوا: قُتِل سيدُنا غِيلَةً. فذكَّرهم النبيُّ ﷺ صنيعَه، وما كان يحضُّ عليهم، ويحرِّضُ في قتالِهم، ويؤذيهم، ثم دعاهم إلى أن يكتُبَ بينَه وبينَهم صُلْحًا. فقال: فكان ذلك الكتابُ مع عليٍّ رضوانُ اللَّهِ عليه .
bunlar beni uyurken bulsalardı uyandırmazlardı" dedi. Karısı: "Öyleyse onlarla evin üstünden konuş" dedi. Kâ'b buna yanaşmadı ve kokular saçarak onların yanına indi. Onlar: "Bu koku da nedir ey Ebu falan?" dediler. Kâ'b: "Bu, falanın annesinin -yani karısının- kokusudur" dedi. İçlerinden biri onun başını koklamak üzere yaklaştı, sonra ona sarıldı ve: "Allah'ın düşmanını öldürün!" dedi. Ebu Abs onun böğrüne vurdu, Muhammed b. Mesleme de kılıçla üzerine çullandı ve onu öldürdüler. Ardından geri döndüler. Sabah olunca Yahudiler dehşete düştüler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Efendimiz suikastla öldürüldü" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Kâ'b'ın yaptıklarını, Müslümanların aleyhine nasıl kışkırtıcılık yaptığını, onlarla savaşmaya teşvik ettiğini ve onlara eziyet verdiğini hatırlattı; ardından onları kendisiyle aralarında bir sulh metni yazmaya davet etti. Dedi ki: İşte o yazılı metin Ali -Allah'ın rızası üzerine olsun- nezdindeydi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧)} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!” sözünün teviline dair:
يعنى بذلك تعالى ذكرُه: واذكرْ أيضًا من هؤلاءِ اليهودِ وغيرِهم من أهلِ الكتابِ منهم يا محمدُ، إذ أخَذ اللَّهُ ميثاقَهم لَيبيِّنُنَّ للناسِ أمرَك الذي أخَذ ميثاقَهم على بيانِه للناسِ، في كتابِهم الذي في أيديهم، وهو التوراةُ والإنجيلُ، وأنك للَّهِ رسولٌ مرسَلٌ بالحقِّ، (ولا يكتُمونه فنبذوه وراءَ ظهورَهم). يقولُ: فترَكوا أمرَ اللَّهِ
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Şu Yahudileri ve onların dışındaki diğer Ehl-i Kitap'ı da hatırla; hani Allah, ellerindeki kitapta -ki o Tevrat ve İncil'dir- insanlara açıklanması hususunda kendilerinden kesin söz aldığı senin durumunu ve senin Allah'ın hak ile gönderilmiş bir elçisi olduğunu insanlara mutlaka açıklayacaklarına dair onlardan kesin söz almıştı. {ولا يكتُمونه فنبذوه وراءَ ظهورَهم} “Onu gizlemeyeceklerdi. Fakat onlar bunu arkalarına attılar”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onlar Allah'ın emrini terk ettiler
وضيَّعوه، ونقضُوا ميثاقَه الذي أخَذ عليهم بذلك، فكتَموا أمرَك، وكذَّبوا بك، {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. يقولُ: وابتاعُوا بكتمانِهم ما أخَذ عليهم الميثاقَ ألَّا يكتُموه من أمرِ نبوَّتِك، عِوضًا منه، خسيسًا قليلًا من عَرَضِ الدنيا. ثم ذمَّ جَلَّ ثناؤُه شراءَهم ما اشْتَرَوا به من ذلك، فقال: {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ}.
onu zayi ettiler ve bu hususta kendilerinden aldığı misakı bozdular; senin durumunu gizlediler ve seni yalanladılar. {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar”. Şöyle buyurmaktadır: Peygamberliğine dair gizlememeleri için kendilerinden kesin söz alınan şeyi gizlemeleri karşılığında, dünya metaından değersiz ve az bir karşılık satın aldılar. Sonra zikri yüce olan Allah bu karşılıkla satın aldıkları şeyi yererek: {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” buyurdu.
واخْتَلف أهلُ التأويلِ في من عُنِى بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها اليهودَ خاصَّةً.
Tevil ehli bu ayette kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla özellikle Yahudiler kastedilmiştir" demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ، أنه حدَّثه عن ابن عباسٍ: (وَإذْ أخَذَ اللهُ مِيثاقَ الَّذيِن أُوتُوا الكِتابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ للنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ). إلى قولِه: {عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يعنى: فِنحاصَ وأشيعَ، وأشباهَهما من الأحبارِ .
Bize Ebu Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshak anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebi Muhammed, İkrime'den; o da İbn Abbas'tan: (وَإذْ أخَذَ اللهُ مِيثاقَ الَّذيِن أُوتُوا الكِتابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ للنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ) {عَذَابٌ أَلِيمٌ} ayetine kadar olan kısım hakkında şöyle anlattığını bildirdi: [Bununla] Fınhâs, Eşya' ve hahamlardan benzerleri kastedilmektedir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبي محمدٍ مولى آل زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ مولى ابن عباسٍ مثلَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan, o Zeyd b. Sâbit ailesinin azatlısı Muhammed b. Ebi Muhammed'den, o da İbn Abbas'ın azatlısı İkrime'den benzerini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَبَ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمْ). كان أمَرهم أن يتَّبعوا النبيَّ الأُمِّيَّ الذي يؤمنُ باللَّهِ وكلماتِه، وقال: {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} [الأعراف: ١٥٨].
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı; fakat onlar bunu sırtlarının arkasına atıp terk ettiler” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: [Allah] onlara, Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eden ümmî Peygamber'e tâbi olmalarını emretmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} [el-A‘râf: 158] “Ona uyun ki doğru yolu bulasınız.”
فلما بعَث اللَّهُ محمدًا ﷺ قال: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} [البقرة: ٤٠]. عاهَدهم على ذلك، فقال حينَ بعَث محمدًا: صدِّقوه، وتَلقَوْن الذي أحببتم عندِى .
Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdiğinde ise: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} [el-Bakara: 40] “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim. Yalnızca Benden korkun” buyurdu. Bu hususta onlardan söz almıştı; nitekim Muhammed'i gönderdiğinde: "Onu doğrulayın ki sevdiğiniz şeylere katımda kavuşasınız" buyurdu.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَبَ لَيُبِيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) الآية. قال: إن اللَّهَ أَخَذ ميثاقَ اليهودِ لَيُبِّنُنَّه للناسِ؛ محمدًا ﷺ، (ولا يكتُمونه فَنَبَذُوهُ) اليهودُ {وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَبَ لَيُبِيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah Yahudilerden, onu -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i- insanlara açıklamaları ve onu gizlememeleri için kesin söz almıştı; fakat Yahudiler {وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “onu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar” .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن أبي الجَحَّافِ، عن مسلمٍ البَطينِ، قال: سأل الحجَّاجُ بنُ يوسفَ جلساءَه عن هذه الآيةِ: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}. قال: فقام رجلٌ إلى سعيدِ بن جُبيرٍ فسأله، فقال: وَإِذْ أخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ أهلِ الكِتابِ: يهودُ، (لَيُبِيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) محمدًا ﷺ (وَلَا يَكتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ) .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebu'l-Cahhâf'tan, o da Müslim el-Batîn'den anlattı; dedi ki: Haccâc b. Yûsuf meclisindekilere şu ayeti sordu: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı”. Dedi ki: Bunun üzerine bir adam kalkıp Saîd b. Cübeyr'e gitti ve ona sordu. Saîd şöyle dedi: Hani Allah Kitap ehli olan Yahudilerden, onu -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i- (لَيُبِيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) insanlara açıklamaları ve (وَلَا يَكتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ) onu gizlememeleri için kesin söz almıştı, fakat onlar bunu arkalarına attılar .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ}. قال: وكان فيه: إن الإسلامَ دينُ اللَّهِ الذي افترَضه على عبادِه، وإن محمدًا يجدُونَه مكتوبًا عندَهم في التوراةَ والإنجيلِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı” ayeti hakkındaki şu sözünü aktardı: [İbn Cüreyc] dedi ki: [O ahitte/kitapta] şu da vardı: “İslam, Allah'ın kullarına farz kıldığı dinidir ve muhakkak ki onlar Muhammed'i yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulurlar.”
وقال آخرون: عُنِى بذلك كلُّ من أُوتِىَ علمًا بأمرِ الدين.
Başkaları ise: "Bununla din konusunda kendisine ilim verilmiş olan herkes kastedilmiştir" demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} الآية: هذا ميثاقٌ أخذه الله على أهل العلم، فمن علم شيئًا فليعلِّمه، وإيّاكم وكتمانَ العلمِ، فإن كتمان العلمِ هَلَكَةٌ، ولا يتكلَّفَنَّ رجلٌ ما لا عِلْمَ له به، فيخرُجَ من دينِ اللَّهِ، فيكونَ المتكلِّفين، كان يقالُ: مثَلُ علمٍ لا يقالُ به، كمثل كَنزٍ لا يُنفَقُ منه، ومثلُ حكمةٍ لا تُخرَجُ، كمثل صنمٍ قائمٍ لا يأكُلُ ولا يشرَبُ. وكان يقالُ: طُوبَى لعالمٍ ناطقٍ، وطُوبَى لمستمعٍ واعٍ، هذا رجلٌ عَلم علمًا فعلَّمه، وبذله ودعا إليه، ورجلٌ سمِع خيرًا فحفِظه ووعاه، وانتفع به .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bu, Allah'ın ilim ehlinden aldığı bir misaktır. Kim bir şey bilirse onu öğretsin; ilmi gizlemekten sakınınız, zira ilmi gizlemek helaktir. Hiç kimse bilmediği şey hakkında kendini zorlamasın (tekellüfe girmesin), aksi halde Allah'ın dininden çıkar ve zorlayıp uyduranlardan (mütekelliflerden) olur. Şöyle denilirdi: Kendisiyle amel edilip anlatılmayan ilmin misali, kendisinden infak edilmeyen hazine gibidir; ortaya konulmayan hikmetin misali de yemeyen ve içmeyen dikili put gibidir. Yine şöyle denilirdi: Ne mutlu konuşup anlatan âlime ve ne mutlu can kulağıyla dinleyip kavrayana! Biri bir ilim öğrenip onu öğreten, yayan ve ona çağıran adamdır; diğeri ise bir hayır işitip onu ezberleyen, kavrayan ve ondan istifade eden adamdır .
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيم المسعوديُّ، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمش، عن عمرو بن مُرَّةً، عن أبي عُبيدةَ، قال: جاء رجلٌ إلى قومٍ في المسجدِ وفيه عبد الله بنُ مسعودٍ، فقال: إن أخاكم كعبًا يُقرئُكم السلام، ويبشِّرُكم أن هذه الآيةَ ليست فيكم: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ}. فقال له عبد الله: وأنت فأقرِتْه السلام، وأخبره أنها نزلت وهو يهوديٌّ.
Bana Yahyâ b. İbrâhim el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o da Ebu Ubeyde'den anlattı; dedi ki: Mescitte içinde Abdullah b. Mes'ud'un da bulunduğu bir topluluğun yanına bir adam geldi ve: "Kardeşiniz Kâ'b size selam söylüyor ve {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı” ayetinin sizin hakkınızda olmadığını müjdeliyor" dedi. Bunun üzerine Abdullah ona: "Sen de ona selam söyle ve bu ayet indiğinde kendisinin Yahudi olduğunu ona bildir!" dedi.
حدَّثني ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن أبي عُبيدةَ بنحوه، عن عبدِ اللهِ وكعبٍ.
Bana İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A‘meş’ten, o Amr b. Mürre’den, o Ebû Ubeyde’den [naklen] benzer şekilde Abdullah ve Kâ‘b’dan anlattı.
وقال آخرون: معنى ذلك: وإذ أخذ الله ميثاقَ النبِّيين على قومهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Hani Allah, peygamberlerden kavimleri aleyhine kesin söz almıştı" şeklindedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سفيانَ، قال: ثنى حبيبُ بنُ أبى ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: قلتُ لابن عباسٍ: إن أصحاب عبدِ اللهِ يقرءون: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنَ الذينَ أوتُوا الكِتابَ مِيثاقهم). قال: من النبيِّين على قومهم.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bana Habîb b. Ebi Sâbit, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; Saîd şöyle dedi: İbn Abbas'a: "Abdullah'ın arkadaşları: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنَ الذينَ أوتُوا الكِتابَ مِيثاقهم) şeklinde okuyorlar" dedim. O: "Peygamberlerden kavimleri aleyhine [almıştı]" dedi.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا قَبيصةُ، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبٍ، عن سعيدٍ قال: قلت لابن عباسٍ: إن أصحاب عبد الله يقرءون: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}. ونقرأُ : {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} [آل عمران: ٨١]. قال: فقال: أخذ الله ميثاق النبيِّين على قومهم .
Bize Ebu Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den, o da Saîd'den anlattı; dedi ki: İbn Abbas'a: "Abdullah'ın arkadaşları: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı” şeklinde okuyorlar; biz ise {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} [Âl-i İmrân: 81] “Hani Allah, peygamberlerden kesin söz almıştı” diye okuyoruz " dedim. Saîd dedi ki: Bunun üzerine İbn Abbas: "Allah, peygamberlerden kavimleri aleyhine kesin söz almıştır" dedi.
وأما قوله: (لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ). فإنه كما حدَّثنا عبدُ الوارث بنُ عبد الصمد بن عبد الوارث، قال: ثنى أبى، قال: ثنا محمدُ بن ذَكوانَ، قال: ثنا أبو نعامة السعديُّ، قال: كان الحسنُ يفسِّرُ قوله: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يُكتُمُونَهُ): لَيتكلَّمُنَّ بالحقِّ، ولَيُصدِّقُنَّه بالعمل .
Allah'ın: (لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ) sözüne gelince; bize Abdülvâris b. Abdissamed b. Abdilvâris'in anlattığı gibidir; dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Zekvân anlattı, dedi ki: Bize Ebu Naâme es-Sa'dî anlattı; dedi ki: Hasan, Allah'ın: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يُكتُمُونَهُ) sözünü: "Mutlaka hakkı konuşacaklar ve onu amelle doğrulayacaklar" şeklinde tefsir ederdi.
واختلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأه بعضُهم: {لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ}. بالتاء جميعًا، وهى قراءةُ عُظْم قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ، على وجه المخاطبة، بمعنى: قال الله لهم: لتَبينُنَّه للناس ولا تكتُمونه.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı bunu: {لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz” şeklinde, her ikisini de "te" harfiyle okumuştur. Bu, Medine ve Kûfe kurrâsının çoğunluğunun kıraatidir. [Bu kıraat] muhatap (ikinci şahıs) kipi üzere olup "Allah onlara: Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz buyurdu" anlamındadır.
وقرأ ذلك آخرون: (لَيُبَيِّنُنَّهُ للنَّاسِ وَلا يَكْتُمُونَهُ). بالياء جميعًا ، على وجهِ الخبرِ عن الغائبِ؛ لأنهم في وقتِ إخبارِ اللهِ جَلّ وعزَّ نبيَّه ﷺ بذلك عنهم كانوا غيرَ موجودين، فصار الخبرُ عنهم كالخبرِ كالخبرِ عن الغائبِ.
Başkaları ise bunu, gâibden (üçüncü şahıstan) haber verme kipiyle her ikisini de "ye" harfiyle (لَيُبَيِّنُنَّهُ للنَّاسِ وَلا يَكْتُمُونَهُ) şeklinde okumuştur. Çünkü Allah celle ve azze Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlardan haber verdiği sırada onlar mevcut değillerdi; bu sebeple onlardan verilen haber, gâibden verilen bir haber gibi oldu.
والقولُ في ذلك عندنا أنهما قراءتان صحيحةٌ وجوهُهما، مستفيضتان في قرأة الإسلامِ، غيرُ مختلِفَتى المعانى، فبأيتِهما قرأ القارئُ فقد أصاب الحقَّ والصوابَ في ذلك، غيرَ أن الأمرَ في ذلك وإن كان كذلك، فإن أحبَّ القراءتين إليَّ أن أقرأ بها : (لَيُبَيِّنُنَّهُ للنَّاس وَلا يَكْتُمُونَهُ). بالياء جميعًا، استدلالًا بقوله: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ}. - أنه إذ كان قد خرَج مَخْرَجَ الخبر عن الغائب على سبيلِ قوله: {فَنَبَذُوهُ}. - حتى يكون الكلامُ متَّسقًا كله على معنًى واحدٍ ومثالٍ واحدٍ، ولو كان الأولُ بمعنى الخطاب، لكان أن يقالَ: فنبذتموه وراءَ ظهورِكم. أَوْلى من أن يقالَ: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ}.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, vecihleri sahih, İslam kurrası arasında yaygın ve anlamları birbirinden farklı olmayan iki kıraattir. Dolayısıyla kıraat eden kimse bunlardan hangisiyle okursa okusun hakka ve isabete ulaşmış olur. Ancak durum böyle olmakla birlikte, benim okumayı en çok tercih ettiğim kıraat : {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “fakat onlar bunu arkalarına attılar” ayetinden istidlal ile her ikisini de "ye" harfiyle (لَيُبَيِّنُنَّهُ للنَّاس وَلا يَكْتُمُونَهُ) okumaktır. Zira {فَنَبَذُوهُ} sözünde olduğu gibi gâibden haber verme üslubuyla gelmiştir; ta ki kelamın tamamı tek bir anlam ve tek bir tarz üzere intizamlı olsun. Şayet önceki kısım hitap anlamında olsaydı, {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} "onu arkalarına attılar" denilmesindense "siz onu arkanıza attınız" denilmesi daha uygun olurdu.
وأما قولُه: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ}. فإنه مثلٌ لتضييعهم القيام بالميثاق، وتركِهم العمل به.
Allah'ın: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “fakat onlar bunu arkalarına attılar” sözüne gelince; bu, onların ahde vefa göstermeyi zayi etmelerine ve onunla amel etmeyi terk etmelerine dair bir temsildir.
وقد بيَّنَّا المعنى الذي من أجلِه قيل ذلك كذلك فيما مضَى من كتابنا هذا ، فكرهنا إعادتَه.
Bunun bu şekilde söylenmesinin gerekçesini kitabımızın geçen kısımlarında açıklamıştık ; bu sebeple onu tekrarlamak istemedik.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] bir benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: أخْبرَنا يحيى بنُ أيوبَ البَجَليُّ، عن الشعبيِّ في قوله: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ}. قال: إنهم قد كانوا يقرءونه، إنما نبذوا العمل به .
Bize Ebu Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdris anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb el-Becelî, Şa'bî'den Allah'ın: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “fakat onlar bunu arkalarına attılar” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Onlar onu okuyorlardı; ancak onunla amel etmeyi arkaya attılar [terk ettiler]" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ}. قال: نبذوا الميثاق .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “fakat onlar bunu arkalarına attılar” ayeti hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "Sözleşmeyi arkaya attılar" .
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمر، قال: ثنا مالكُ بن مِغْولٍ، قال: نُبِّئتُ عن الشعبيِّ في هذه الآية: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ}. قال: قذَفُوه بين أيديهم، وترَكوا العمل به .
Bana Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Mığvel anlattı, dedi ki: Şa'bî'den bu ayet: {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “fakat onlar bunu arkalarına attılar” hakkında şöyle dediği bana bildirildi: "Onu önlerine fırlatıp attılar ve onunla amel etmeyi terk ettiler" .
وأما قولُه: {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. فإن معناه ما قلنا، من أَخْذهم ما أخَذُوا على كتمانهم الحقَّ، وتحريفِهم الكتابَ.
Allah'ın: {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “ve onu az bir karşılığa sattılar” sözüne gelince; bunun anlamı söylediğimiz gibi, hakkı gizlemeleri ve Kitab'ı tahrif etmeleri karşılığında aldıkları şeyleri almalarıdır.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال، ثنا أحمدُ بن مفضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}: أخذوا طمعًا، وكتَموا اسمَ محمدٍ ﷺ .
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “ve onu az bir karşılığa sattılar”: Bir menfaat elde ettiler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini gizlediler .
وقولُه: {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ}. يقولُ: فبئس الشراءُ يشترُون في تضييِعهم الميثاقَ، وتبديلِهم الكتابَ.
Allah'ın: {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” sözü; sözleşmeyi zayi etmeleri ve Kitab'ı değiştirmeleri karşılığında satın aldıkları bu alışveriş ne kötüdür, buyurmaktadır.
كما حدَّثنا محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي
Nitekim bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o da İbn Ebî
نَجيحٍ، عن مجاهد: {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ}. قال: تبديلُ اليهود التوارة .
Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yahudilerin Tevrat'ı değiştirmeleridir" .
القولُ في تأويل قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨)}.
Allah'ın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨)} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onlar için elem dolu bir azap vardır.” sözünün tefsiri.
اختلف أهلُ التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك قومٌ من أهل النفاقِ كانوا يقعُدون خِلافَ رسول الله ﷺ إذا غَزا العدوَّ، فإذا انصرف رسولُ الله ﷺ اعتذروا إليه، وأحبُّوا أن يُحْمَدوا بما لم يفعلوا.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bununla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem düşmana karşı savaşa çıktığında onun arkasından geride kalan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğünde ise ona mazeret beyan eden ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzulayan bir grup münafık kastedilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بن سهلٍ بن عَسكرٍ وابنُ عبدِ الرحيم البرقيُّ، قالا: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفر بن أبى كثيرٍ، قال: ثنى زيدُ بنُ أسلمَ، عن عطاء بن يسارٍ، عن أبي سعيدٍ الخدْرِيِّ، أن رجالًا من المنافقين كانوا على عهد رسول الله ﷺ إذا خرَج النبيُّ ﷺ إلى الغزو، تخلَّفوا عنه، وفرحوا بمقعَدِهم خِلافَ رسول الله ﷺ، فإذا قدم النبيُّ من السفر اعتذروا إليه، وأحبُّوا أن يُحْمَدوا بما لم يفعلوا، فأَنْزَل الله تعالى فيهم: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} الآية .
Bize Muhammed b. Sehl b. Asker ve İbn Abdirrahîm el-Berkī anlattılar, dediler ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer b. Ebî Kesîr anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Eslem, Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde münafıklardan birtakım adamlar vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığında ondan geri kalır ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından oturup kalmalarına sevinirlerdi. Peygamber seferden döndüğünde ise ona mazeret beyan eder ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ederlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların...” ayetini indirdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. قال: هؤلاء المنافقون يقولون للنبيِّ ﷺ: لو قد خرَجتَ لخرَجنا معك. فإذا خرَج النبيُّ ﷺ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا } “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanan kimseleri sakın [azaptan kurtulmuş] sanma!” [ayeti] hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Eğer sen [sefere] çıkarsan biz de seninle beraber çıkarız' derlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [sefere] çıktığında ise
تخلَّفوا وكذَبوا، ويفرَحون بذلك، ويرَون أنها حِيلةٌ احتالوا بها .
geride kalır ve yalan söylerler, buna sevinir ve bunu uyguladıkları bir kurnazlık olarak görürler" .
وقال آخرون: بل عُنى بذلك قومٌ من أحبارِ اليهودِ كانوا يفرَحون بإضلالِهم الناسَ، ونسبةِ الناس إيَّاهم إلى العلمِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, insanları saptırmalarına ve insanların kendilerini ilme nisbet etmelerine sevinen Yahudi din âlimlerinden (ahbâr) bir topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمة مولى ابن عباسٍ، أو سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} إلى قوله: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}: يعنى فِنْحاصَ وأشيعَ وأشباهَهما من الأحبارِ الذين يفرَحون بما يُصيبون من الدنيا على ما زيَّنوا للناس من الضلالة، {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}: أن يقول لهم الناسُ: علماءُ. وليسوا بأهل علمٍ، لم يحملوها على هُدًى ولا خيرٍ، ويحبُّون أن يقولَ لهم الناس: قد فعلوا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı...” ayetinden {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...ve onlar için elem dolu bir azap vardır” kavline kadar olan kısmı kastederek şöyle dedi: "İnsanlara süsledikleri sapıklık karşılığında dünyadan elde ettikleri şeylere sevinen Fınhâs, Eşya' ve benzeri Yahudi âlimlerini kastetmektedir. {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar” kısmı ise insanların kendilerine 'âlimler' demesini [istemeleridir]. Oysa onlar ilim ehli değillerdir, onu bir hidayet ve hayır üzere yüklenmemişlerdir ; ve insanların kendilerine 'yapmışlardır' demesini severler" .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بن بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاق، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ، أنه حدَّثه عن ابن عباسٍ بنحوِ ذلك، إلا أنه قال: وليسوا بأهل علمٍ، لم يحملوهم على هُدًى .
Bize Ebu Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den nakletti; o İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayette bulunmuş, ancak şöyle demiştir: "Ve onlar ilim ehli değillerdir, onları bir hidayet üzere sevk etmemişlerdir" .
وقال آخرون: بل عُنى بذلك قومٌ من اليهودِ فرِحوا باجتماعِ كلمتهم على تكذيبِ محمدٍ ﷺ، ويحبُّون أن يُحْمَدوا بأن يقال لهم: هم أهلُ صلاة وصيامٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlama konusunda görüş birliğine varmalarına sevinen ve kendilerine 'Onlar namaz ve oruç ehlidir' denilerek övülmekten hoşlanan Yahudilerden bir topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفَرَج، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: أخْبرَنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحَّاكَ بنَ مُزاحمٍ يقولُ في قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا}: فإنهم فرِحوا باجتماعهم على كفرِهم بمحمدٍ ﷺ، وقالوا: قد جمع الله كلمتنا، ولم يخالف أحدٌ منا أحدًا [أن محمدًا ليس بنبيٍّ] ". وقالوا: نحنُ أبناءُ اللهِ وأحبَّاؤُه، ونحن أهلُ الصلاة والصيام. وكذَبوا، بل هم أهلُ كفرٍ وشركٍ وافتراءٍ على الله، قال اللَّهُ: {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} .
Hüseyin b. el-Ferec'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebu Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'in Allah'ın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma...” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: "Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etme hususunda birleşmelerine sevindiler ve: 'Allah sözümüzü birleştirdi ve hiçbirimiz diğerine [Muhammed'in peygamber olmadığı konusunda] muhalefet etmedi' dediler. Ve: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz, biz namaz ve oruç ehliyiz' dediler. Yalan söylediler; bilakis onlar küfür, şirk ve Allah'a iftira ehlidir. Allah: {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar” buyurmuştur."
حدَّثني يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخْبرَنا يزيدُ، قال: أخْبرَنا جُوَيبرٌ، عن الضحَّاكِ في قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. قال: كانت اليهودُ أمرَ بعضُهم بعضًا، فكتَب بعضُهم إلى بعضٍ: إن محمدًا ليس بنبيٍّ، فأَجْمِعوا كلمتَكم، وتمسَّكُوا بديِنكم وكتابِكم الذي معكم. ففعلوا، وفرحوا بذلك، وفرِحوا باجتماعِهم على الكفرِ بمحمدٍ ﷺ .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan Allah'ın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların...” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Yahudiler birbirlerine emrediyorlardı ; birbirlerine: 'Muhammed peygamber değildir, söz birliği edin, dininize ve yanınızdaki kitabınıza sımsıkı sarılın' diye yazdılar. Onlar da böyle yaptılar ve buna sevindiler ; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekte birleşmelerine sevindiler" .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: قال: كتَموا اسمَ محمدٍ ﷺ، ففرحوا بذلك حين اجتَمعوا عليه، وكانوا يزكُّون أنفسَهم فيقولون: نحنُ أهلُ الصيامِ، وأهلُ الصلاةِ، وأهلُ الزكاةِ، ونحن على دين
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; o şöyle dedi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini gizlediler ve bunun üzerinde birleştiklerinde buna sevindiler. Kendilerini temize çıkarıyor ve şöyle diyorlardı: "Biz oruç ehliyiz, namaz ehliyiz, zekât ehliyiz ve biz ... dini
إبراهيم. فأَنْزَل الله جل ثناؤه فيهم: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} من كتمانِ محمدٍ ﷺ، {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}، أحبُّوا أن تحمدَهم العربُ بما يزكُّون به أنفسهم، وليسوا كذلك .
üzerindeyiz' diyorlardı. Bunun üzerine senası yüce olan Allah onlar hakkında: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gizleme hususunda {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma”, {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar” [ayetlerini] indirdi; kendilerini temize çıkardıkları şeylerle Arapların kendilerini övmelerini arzuladılar, oysa öyle değillerdi" .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاق، قال: أخْبرَنا الثوريُّ، عن أبى الجَحَّافِ، عن مسلمٍ البَطينِ، قال: سأل الحجَّاجُ جلساءَه عن هذه الآيةِ: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا}. قال [سعيدُ بنُ جبيرٍ] : بكتمانِهم محمدًا، {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. قال: هو قولُهم: نحن على دين إبراهيم ﵇ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Sevrî, Ebu'l-Cahhâf'tan, o Müslim el-Batîn'den nakletti; o şöyle dedi: Haccâc meclisindekilere bu ayeti: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma” sordu. [Saîd b. Cübeyr] : "Muhammed'i gizlemelerine [sevinmeleridir]" dedi. {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar” [kısmı hakkında ise] o şöyle dedi: "Bu, onların: 'Biz İbrâhim aleyhisselâm'ın dini üzerindeyiz' demeleridir" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}: هم أهلُ الكتابِ، أُنْزِل عليهم الكتابُ، فحكَموا بغير الحقِّ، وحرَّفوا الكَلِمَ عن مواضعِه، وفرِحوا بذلك، وأحبُّوا أن يُحْمَدوا بما لم يفعلوا، فرحوا بأنهم كفَروا بمحمدٍ ﷺ وما أُنزل إليه، وهم يزعُمون أنهم يعبُدون الله، ويصُومون، ويصلُّون، ويطيعُون الله، فقال الله جلَّ ثناؤُه لمحمدٍ ﷺ: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا}، كُفْرًا بالله، وكُفْرًا بمحمدٍ ﷺ {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}، من الصلاة والصوم، فقال الله جلَّ وعزَّ لمحمدٍ ﷺ: {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanan kimseleri sakın sanma” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Onlar Ehl-i kitaptır. Kendilerine Kitap indirilmişti; ancak hak olmayanla hükmettiler, kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ettiler, bununla sevindiler ve yapmadıkları şeylerle övülmek istediler. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ona indirileni inkâr ettiklerine sevindiler. Üstelik onlar Allah'a ibadet ettiklerini, oruç tuttuklarını, namaz kıldıklarını ve Allah'a itaat ettiklerini iddia ediyorlardı. Bunun üzerine senası yüce olan Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Allah'ı inkâr ederek ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ederek {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenleri sakın sanma”, [aslında kılmadıkları ve tutmadıkları] namaz ve oruç gibi şeylerle {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar”. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [şöyle] buyurdu: {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onların azaptan kurtulacak bir yerde olduklarını sakın sanma; onlar için elem verici bir azap vardır”.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تحسَبَنَّ الذين يفرَحون بما أَتَوْا من تبديلِهم كتابَ الله، ويحبُّون أن يحمَدَهم الناسُ على ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Allah'ın Kitabı'nı değiştirmek suretiyle yaptıklarına sevinen ve insanların kendilerini bundan ötürü övmelerini arzulayan kimseleri sakın sanma!
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا}. قال: يهودُ، فرحوا بإعجاب الناس بتبديلهم الكتابَ، وحمدِهم إيَّاهم عليه، ولا تملكُ يهودُ ذلك .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Yahudilerdir; Kitab'ı değiştirmelerinin insanların hoşuna gitmesine ve onların kendilerini bundan dolayı övmelerine sevindiler; halbuki Yahudiler buna sahip değillerdir" .
وقال آخرون: معنى ذلك أنهم فرحوا بما أعطَى الله تعالى آل إبراهيم ﵇.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, onların Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'ın âline verdiği şeylere sevinmeleridir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي المُعَلَّى، عن سعيدِ بن جُبير أنه قال في هذه الآية: {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. قال: اليهودُ، يفرَحون بما أتى الله إبراهيم ﵇ .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebu'l-Muallâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o bu ayet: {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar” hakkında şöyle demiştir: "Yahudilerdir; Allah'ın İbrâhim aleyhisselâm'a verdiklerine sevinirler" .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا وهبُ بنُ جَريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي المُعَلَّى العطَّارِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: هم اليهودُ، فرِحوا بما أعطى اللَّهُ إبراهيمَ الكتاب .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebu'l-Muallâ el-Attâr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o şöyle demiştir: "Onlar Yahudilerdir; Allah'ın İbrâhim'e Kitap vermesine sevindiler" .
وقال آخرون: بل عُنِي بذلك قومٌ من اليهودِ سألهم رسولُ اللهِ ﷺ عن شيءٍ
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine bir şey sorduğu Yahudilerden bir topluluk kastedilmiştir.
فكتَموه، ففرِحوا بكتمانِهم ذلك إيَّاه.
onların da bunu gizlediği ve bunu ondan gizlemelerine sevindikleri Yahudilerden bir topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاق، قال: أخْبرَنا ابن جريجٍ، قال: أخبرني ابن أبى مُليكةَ، أن علقمة [بن وقاصٍ] أخبره، أن مَرْوانَ قال لرافعٍ: اذهب يا رافعُ إلى ابن عباسٍ فقل له: لئن كان كلُّ امرئ منا فرح بما أتى ، وأحبَّ أن يُحْمَدَ بما لم يفعل معذَّبًا، ليعذِّبَنا الله أجمعين. فقال ابن عباسٍ: وما لكم ولهذه؟ إنما دعا النبيُّ ﷺ يهودَ فسألهم عن شيءٍ فكتَموه إيَّاه، وأخبَروه بغيرِه، فأرَوه أن قد استجابوا لله بما أخبروه عنه مما سألهم، وفرِحوا بما أَتَوْا من كتمانهم إيَّاه، ثم قرأ : {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} الآية .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana İbn Ebî Müleyke haber verdi ki Alkame [b. Vakkās] ona, Mervân'ın Râfi'e şöyle dediğini haber vermiştir: "Ey Râfi! İbn Abbâs'a git ve ona de ki: Şayet bizden yaptığına sevinen ve yapmadığı şeyle övülmekten hoşlanan her kişi azap görecekse, Allah hepimize mutlaka azap eder." Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "Sizin bu ayetle ne ilginiz var? Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudileri çağırmış ve onlara bir şey sormuştu; onlar ise bunu ondan gizleyip başka bir şey haber verdiler. Kendilerine sorduğu şey hususunda haber verdikleri şeyle güya Allah'a icabet etmiş gibi gösterdiler ve bunu ondan gizlemek suretiyle yaptıklarına sevindiler." Sonra şu ayeti okudu: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı...” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ: أخبرني عبدُ الله بن أبى مُليكةَ، أن حميدَ بن عبدِ الرحمن بن عوفٍ أخبره، أن مَرْوانَ بنَ الحكم قال لبوَّابِه: يا رافعُ، اذهب إلى ابن عباسٍ فقل له: لئن كان كلُّ امرئ منا فرِح بما أَتَى، وأحبَّ أن يُحْمدَ بما لم يفعَلْ مُعذَّبًا، لَنُعذَّبَنَّ جميعًا. فقال ابن عباسٍ: ما لكم ولهذه الآية؟ إنما أُنْزِلت في أهلِ الكتابِ. ثم تلا ابن عباس: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} إلى قوله: {أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. قال ابن عباسٍ: سألهم النبيُّ ﷺ عن شيءٍ فكتَموه إياه، وأخبَروه
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Müleyke haber verdi ki Humeyd b. Abdirrahmân b. Avf ona, Mervân b. el-Hakem'in kapıcısına şöyle dediğini haber vermiştir: "Ey Râfi! İbn Abbâs'a git ve ona de ki: Şayet bizden yaptığına sevinen ve yapmadığı şeyle övülmekten hoşlanan her kişi azap görecekse, hepimiz mutlaka azap göreceğiz." Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "Bu ayetle sizin ne alakanız var? Bu ayet ancak Ehl-i Kitap hakkında indirilmiştir." Ardından İbn Abbâs {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız...' diye kesin söz almıştı” ayetinden {أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “...yapmadıkları şeylerle övülmelerini [isterler]” sözüne kadar okudu. İbn Abbâs dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir şey sordu; onlar ise bunu ondan gizlediler ve ona
بغيرِه، فخرجوا وقد أَرَوه أن قد أخبروه بما سألهم عنه، فاسْتَحْمَدوا بذلك إليه، وفرِحوا بما أَتَوْا من كتمانِهم إيَّاه ما سألهم عنه .
ona başka bir şey haber verdiler. Kendilerine sorduğu şeyi ona haber vermiş gibi göstererek yanından çıktılar; böylece kendilerini ona övdürmek istediler ve kendilerine sorduğu şeyi ondan gizlemek suretiyle yaptıklarına sevindiler .
وقال آخرون: بل عُنى بذلك قومٌ من يهودَ أَظْهَرُوا النفاقَ للنبى ﷺ؛ محبةً منهم للحمدِ، والله عالمٌ منهم خلافَ ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, övülme arzusu sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e münafıklık gösteren -oysa Allah onların bunun aksine olduklarını bilmektedir- Yahudilerden bir grup kastedilmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: ذُكر لنا أن أعداء الله اليهودَ؛ يهودَ خيبرَ، أتوا نبيَّ الله ﷺ، فزعَموا أنهم راضون بالذي جاءهم به، وأنهم متابِعوه، وهم متمسِّكون بضلالتِهم، وأرادوا أن يحمَدَهم نبيُّ الله ﷺ بما لم يفعَلوا، فأَنزل الله تعالى: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} الآية .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın düşmanları olan Yahudiler -Hayber Yahudileri- Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onun getirdiğine razı olduklarını ve ona uyacaklarını iddia ettiler; oysa onlar sapıklıklarına sımsıkı sarılmışlardı. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yapmadıkları şeylerle kendilerini övmesini istediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların...” ayetini indirdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ قال: إن أهل خيبرَ أَتَوُا النبيَّ ﷺ وأصحابَه فقالوا: إنَّا على رأيِكم وهيئتِكم، وإنا لكم رِدْءٌ . فأَكْذَبهم الله فقال: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} الآيتين .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: Hayber halkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına gelip: "Biz sizin görüşünüz ve hâliniz üzereyiz, biz size arka ve yardımcıyız " dediler. Allah onları yalanlayarak: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma...” iki ayetini indirdi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن أبي عُبيدةَ، قال: جاء رجلٌ إلى عبدِ اللَّهِ فقال: إن كعبًا يقرأ
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah'a bir adam gelip şöyle dedi: "Ka'b sana
عليك السلامَ ويقولُ: إن هذه الآيةَ لم تنزل فيكم: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا}. قال: أخبروه أنها نزلت وهو يهوديٌّ .
selâm söylüyor ve: '{لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların...” ayeti sizin hakkınızda inmedi' diyor" dedi. [Abdullah] şöyle dedi: "Ona haber verin ki bu [ayet] o henüz bir Yahudi iken inmiştir" .
وأَوْلَى هذه الأقوال بالصوابِ في تأويلِ قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} الآية. قولُ من قال: عُنِى بذلك أهلُ الكتاب الذين أَخْبَر الله جلَّ وعزَّ أنه أخذ ميثاقَهم، ليُبيِّنُنَّ للناسِ أمرَ محمدٍ ﷺ، ولا يكتُمونه؛ لأن قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} الآية. في سياق الخبرِ عنهم، وهو شبيهٌ بقصتِهم، مع اتفاقِ أهلِ التأويل على أنهم المعنيُّون بذلك.
Allah'ın: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma...” ayetinin tefsirinde bu görüşlerin doğruya en yakın olanı; bununla, Allah celle ve azze'nin insanlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu açıklayıp onu gizlememeleri hususunda kendilerinden kesin söz aldığını bildirdiği Ehl-i Kitab'ın kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü O'nun: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarına sevinenlerin sakın sanma...” ayeti onlardan haber verilen bağlam içindedir ve onların kıssasına benzemektedir; bununla birlikte tefsir ehli de bununla onların kastedildiği hususunda müttefiktir.
فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الآيةِ: لا تحسَبَنَّ يا محمدُ الذين يفرَحون بما أَتَوا من كتمانِهم الناسَ أمرَك، وأنك لى رسولٌ مرسَلٌ بالحقِّ، وهم يجدونَك مكتوبًا عندَهم في كتُبِهم، وقد أخَذتُ عليهم الميثاقَ بالإقرار بنبوَّتِك وبيانِ أمرِك للناسِ، وألَّا يكتُموهم ذلك، وهم مع نقضهم ميثاقى الذي أخَذْتُ عليهم بذلك، يفرَحون بمعصيتِهم إياى في ذلك، ومخالفتهم أمرى، ويحبُّون أن يحمَدَهم الناسُ بأنهم أهلُ طاعةٍ لله وعبادةٍ وصلاةٍ وصومٍ، واتِّباعٍ لوحيِه وتنزيلِه الذي أنزله على أنبيائِه، وهم من ذلك أبرياءُ أَخْلِياءُ؛ لتكذيبهم رسولَه، ونقضِهم ميثاقَه الذي أخَذ عليهم، لم يفعلوا شيئًا مما يحبُّون أن يحمَدَهم الناسُ عليه، {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.
Durum böyle olunca ayetin tefsiri [şöyledir]: Ey Muhammed! İnsanlardan senin durumunu ve hak ile gönderilmiş bir elçim olduğunu gizleyerek yaptıkları şeylerle sevinenleri sakın sanma! Oysa onlar seni kendi kitaplarında yazılı bulmaktadırlar; ben de senin peygamberliğini ikrar etmeleri, durumunu insanlara açıklamaları ve bunu onlardan gizlememeleri hususunda kendilerinden kesin söz almıştım. Onlar bu hususta kendilerinden aldığım sözü bozmalarıyla birlikte, bu konuda bana isyan etmelerine ve emrime karşı gelmelerine sevinirler; ayrıca insanların kendilerini Allah'a itaat, ibadet, namaz, oruç ehli ve O'nun peygamberlerine indirdiği vahyine ve kitabına uyan kimseler olarak övmelerinden hoşlanırlar. Oysa peygamberini yalanlamaları ve kendilerinden aldığı kesin sözü bozmaları sebebiyle onlar bundan tamamen uzaktırlar; insanların kendilerini övmesini istedikleri şeylerin hiçbirini yapmamışlardır. {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
[ويعنى بقوله]: {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ}: فلا تظُنُّنَّهم بمنجاةٍ من عذابِ الله الذي أعدَّه لأعدائِه في الدنيا، من الخَسفِ والمَسْخِ والرَّجْفِ
[O'nun sözüyle kastettiği şudur]: {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} “Onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma!” [Yani] onların; Allah'ın dünyada düşmanları için hazırladığı yere batırma, suret değiştirme (mesh) ve şiddetli sarsıntı (racfe)
والقتل، وما أشبَه ذلك من عقابِ اللهِ، ولا هم ببعيدٍ منه.
öldürülme ve Allah'ın buna benzer cezalarından kurtulmuş olduklarını sakın zannetme; onlar bundan uzak da değillerdir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ}. قال: بمنجاةٍ من العذابِ، [ولا هم ببعيدٍ منه] .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} “Onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma!” sözü hakkında şöyle dedi: "Azaptan kurtulmuş olduklarını [sakın sanma; onlar bundan uzak da değillerdir]" .
{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: ولهم عذابٌ في الآخرةِ أيضًا مؤلمٌ، مع الذي لهم في الدنيا مُعَجَّلٌ.
{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Şöyle buyurmaktadır: Dünyada kendilerine peşinen verilecek olanın yanında ahirette de onlar için can yakıcı bir azap vardır.
القولُ في تأويلِ قولهِ: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)}.
Allah'ın: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)} “Göklerin ve yerin hükümranlığı Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” sözünün tefsiri.
وهذا تكذيبٌ من الله للذين قالوا: إن الله فقيرٌ ونحن أغنياءُ. يقولُ تعالى ذكرُه مكذِّبًا لهم: للَّهِ مُلكُ جميع ما حوته السماوات والأرضُ، فكيف يكونُ - أيها المفترون على الله - من كان مُلكُ ذلك له فقيرًا؟ ثم أَخْبَر جلَّ ثناؤه أنه القادرُ على تعجيل العقوبة لقائلى ذلك، ولكلِّ مكذِّبٍ به، ومفترٍ عليه، وعلى غير ذلك مما أراد وأحبَّ، ولكنه تفضَّلَ بحِلْمِه على خلقِه، فقال: {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يعني: من إهلاك قائلى ذلك، وتعجيل عقوبتِه لهم، وغير ذلك من الأمور.
Bu, Allah'ın: "Allah fakirdir, biz ise zenginiz" diyenleri yalanlamasıdır. Zikri yüce olan [Allah] onları yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: Göklerin ve yerin kuşattığı her şeyin mülkü Allah'ındır; öyleyse -ey Allah'a iftira edenler!- bütün bunların mülkünün sahibi olan kimse nasıl fakir olabilir? Sonra senası yüce olan [Allah], bunu söyleyenlere, O'nu yalanlayan ve O'na iftira eden herkese cezayı çarçabuk vermeye, dilediği ve istediği başka şeylere de Kadir olduğunu haber vermiş; fakat hilmiyle kullarına lütufta bulunarak şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Yani bunu söyleyenleri helak etmeye, cezalarını çabuklaştırmaya ve diğer işlere [güç yetirendir].
القولُ في تأويل قوله: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٠)}.
Allah'ın: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٠)} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ibretler vardır.” sözünün tefsiri.
وهذا احتجاجٌ من الله تعالى ذكرُه على قائلِ ذلك، وعلى سائرِ خلقِه، بأنه المديِّرُ المصرِّفُ الأشياءَ، والمسخِّرُ ما أحبَّ، وأن الإغناءَ والإفقارَ إليه وبيدِه، فقال جلَّ ثناؤُه: تدبَّروا أيها الناسُ واعتبِروا، ففيما أنشأتُه فخلقتُه من
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, bunu söyleyen kimseye ve bütün yaratılmışlarına karşı; eşyayı çekip çevirenin, dilediğini boyun eğdirenin Kendisi olduğuna, zengin kılmanın da fakir kılmanın da Kendisine ait ve Kendi elinde bulunduğuna dair bir delil getirmesidir. Senası yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: "Ey insanlar! İyice düşünün ve ibret alın; var edip yarattığım...
السماواتِ والأرضِ لمعاشِكم وأقواتِكم وأرزاقِكم، وفيما عقَّبْتُ بينَه من الليل والنهارِ، فجعَلتُهما يختلِفان ويعتقبان عليكم، تتصرَّفون في هذا المعاشكم، وتسكُنون في هذا راحةً لأبدنِكم - معتبرٌ ومدَّكرٌ، وآياتٌ وعظاتٌ، لمن كان منكم ذا لُبٍّ وعقل يعلَمُ به أن من نسبنى إلى أنى فقيرٌ وهو غنيٌّ، كاذبٌ مفترٍ، فإن ذلك كلَّه بيدى، أقلِّبُه وأصرِّفُه، ولو أبطَلْتُ ذلك لهلَكتم، فكيف يُنْسَبُ إلى فقرٍ من كان كلُّ ما به عيشُ ما في السماواتِ والأرض بيده وإليه؟ أم كيف يكون غنيًّا من كان رزقُه بيدِ غيره؟ إذا شاء رزَقه، وإذا شاء حرَمه، فاعتبروا يا أولى الألباب.
geçiminiz, azıklarınız ve rızıklarınız için olan göklerde ve yerde; birbiri ardınca getirdiğim, sizin için farklılaşıp birbirini takip etmesini sağladığım, birinde geçiminiz için çalışıp diğerinde bedenlerinizin dinlenmesi için sükûnet bulduğunuz gece ile gündüzde; içinizden akıl ve sağduyu sahibi olanlar için bir ibret, bir hatırlatma, deliller ve öğütler vardır. Ki bununla, beni fakir, kendisini zengin niteleyen kimsenin yalancı bir müfteri olduğunu bilsin! Zira bütün bunlar benim elimdedir; onu evirip çeviririm. Eğer bunu yok etseydim helak olurdunuz. Göklerde ve yerdekilerin yaşamını sağlayan her şey elinde ve tasarrufunda olan bir zat nasıl fakirlikle nitelenebilir? Yahut rızkı başkasının elinde olan, dilediğinde ona rızık verip dilediğinde onu mahrum bırakan biri nasıl zengin olabilir? Öyleyse ibret alın, ey akıl sahipleri!
القولُ في تأويل قوله: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}.
Allah'ın: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler.” sözünün tefsiri.
وقولُه: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا}. من نعتِ "أُولى الألباب"، و {الَّذِينَ} في موضع خفضٍ ردًّا على قوله: {لِأُولِي الْأَلْبَابِ}.
O'nun: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا} “Onlar ayaktayken, otururken Allah'ı zikrederler...” sözü, "akıl sahipleri" ifadesinin sıfatıdır; {الَّذِينَ} kelimesi de O'nun: {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için” sözüne tabi olarak cer (kesre) konumundadır.
ومعنى الآية: إن في خلق السماواتِ والأرض، واختلاف الليل والنهار لآيات لأولى الألباب، الذاكرين الله قيامًا وقعودًا، وعلى جنوبهم. يعنى بذلك: قيامًا في صلاتهم، وقعودًا في تشهُدهم، وفى غيرِ صلاتِهم، وعلى جنوبِهم نيامًا.
Ayetin anlamı [şöyledir]: Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde; ayaktayken, otururken ve yanları üzerindeyken Allah'ı zikreden akıl sahipleri için ibretler vardır. Bununla; namazlarında ayaktayken, teşehhütlerinde ve namaz dışındayken oturarak, uyurken de yanları üzerine [zikretmeyi] kastetmektedir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قوله: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا} الآية. قال: هو ذكرُ الله في الصلاة وفى غير الصلاة، وقراءة القرآن .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا} “Onlar ayaktayken, otururken Allah'ı zikrederler...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu; namazda ve namaz dışında Allah'ı zikretmek ve Kur'an okumaktır" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ}: وهذه حالاتُك كلُّها يابنَ آدمَ،
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerindeyken Allah'ı zikrederler” ayeti hakkında şöyle dedi: “Ey âdemoğlu! Bunlar senin bütün hallerindir,
[فاذكر الله وأنت قائمٌ فإن لم تَستَطِعْ فاذكُره وأنت قاعدٌ، فإن لم تَستَطِعْ] فاذكُره وأنت على جنبِك، يُسْرًا من الله وتخفيفًا .
[ayakta iken Allah'ı zikret, güç yetiremezsen otururken O'nu zikret, yine güç yetiremezsen] Allah'tan bir kolaylık ve hafifletme olarak yanın üzere yatarken O'nu zikret" .
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ}. فعطف به {عَلَى} وهى صفةٌ، على "القيام والقعود"، وهما اسمان؟
Eğer birisi: "Nasıl oluyor da: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} 've yanları üzerine' denilerek, bir sıfat (zarf/harf-i cer grubu) olan {عَلَى}, iki isim olan 'kıyâm' (ayaktayken) ve 'kuûd' (otururken) kelimeleri üzerine atfedilmiştir?" derse,
قيل: لأن قوله: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ}. في معنى الاسم، ومعناه: ونيامًا، أو: مضطجعين على جنوبهم. فحسُن عطفُ ذلك على القيامِ والقعودِ لذلك المعنى، كما قيل: {وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} [يونس: ١٢]. فعطف بقوله: {أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا}. على قوله: {لِجَنْبِهِ}. لأن معنى قوله: {لِجَنْبِهِ}: مضطجعًا. فعطف بـ "القاعد والقائم" على معناه، فكذلك ذلك في قوله: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ}.
Şöyle denilir: Çünkü O'nun: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “ve yanları üzerine” sözü isim anlamındadır ve bunun manası: "uyur vaziyette" veya "yanları üzerine uzanmış halde" demektir. Bu anlam sebebiyle bunun ayakta ve otururken üzerine atfedilmesi güzel olmuştur; nitekim: {وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman yan yatarak, oturarak veya ayakta bize dua eder” [Yûnus, 12] ayetinde de böyledir. Zira O'nun: {أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} “veya oturarak veya ayakta” sözü, O'nun: {لِجَنْبِهِ} “yan yatarak” sözü üzerine atfedilmiştir; çünkü O'nun: {لِجَنْبِهِ} sözünün manası "uzanmış halde" demektir. Böylece "oturan ve ayakta olan" [kelimeleri] onun manası üzerine atfedilmiştir. İşte O'nun: {وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “ve yanları üzerine” sözündeki durum da böyledir.
وأما قولُه: {وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. فإنه يعنى بذلك أنهم يعتبِرون بصنعةِ صانع ذلك، فيعلمون أنه لا يصنَعُ ذلك إلا من ليس كمثله شيءٌ، ومَن هو مالكُ كلِّ شيءٍ ورازقُه، وخالقُ كلِّ شيءٍ ومدبِّرُه، ومن هو على كلِّ شيءٍ قديرٌ، وبيده الإغناءُ والإفقارُ، والإعزازُ والإذلالُ، والإحياءُ والإماتةُ، والشقاءُ والسعادةُ.
O'nun: {وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler” sözüne gelince; bununla onların, bunları yapan Sanatkâr'ın sanatından ibret aldıklarını kastetmektedir. Böylece bilirler ki bunu ancak benzeri hiçbir şey olmayan; her şeyin maliki, rızık vereni, yaratıcısı ve yöneticisi olan; her şeye gücü yeten; zengin kılmak ve fakir bırakmak, aziz kılmak ve zelil kılmak, diriltmek ve öldürmek, bedbaht etmek ve bahtiyar kılmak elinde olan Zat yapabilir.