والوجهُ الثاني: أن تكونَ "إن" الأولى مَكْسورةً بمعنى الابتداءِ؛ لأنها مُعْتَرَضٌ بها، والشهادةُ واقعةٌ على "أن" الثانيةِ. فيَكونُ معنى الكلامِ: شهِد اللهُ - فإنه لا إلهَ إلا هو - والملائكةُ أن الدينَ عندَ اللهِ الإسلامُ. كقولِ القائلِ: أَشْهَدُ - فإنى مُحِقٌّ - أنك مما تُعابُ به بَرِئٌ. فـ "إن" الأولى مَكسورةً؛ لأنها مُعْتَرِضةٌ، والشهادةَ واقعةٌ على "أن" الثانيةِ.
İkinci vecih ise: İlk “إن”nin itiraziyye (ara cümle) olması sebebiyle ibtida manasında meksur olması ve şahitliğin ikinci “أن”ye vaki olmasıdır. Bu durumda sözün anlamı şöyle olur: “Allah -ki şüphesiz O'ndan başka ilah yoktur- ve melekler, Allah katında dinin İslâm olduğuna şahitlik etti.” Nitekim birinin: “Şahitlik ederim ki -şüphesiz ben haklıyım- sen ayıplandığın şeyden berîsin” demesi gibidir. Burada ilk “إن” itiraziyye olduğu için meksurdur, şahitlik ise ikinci “أن” üzerine vaki olmuştur.
وأما قولُه: {قَائِمًا بِالْقِسْطِ}. فإنه بمعنَى أنه الذي يَلِى العَدْلَ بيَن خلقِه .
O'nun: {قَائِمًا بِالْقِسْطِ} “adaleti ayakta tutarak” kavline gelince; bu, yaratıkları arasında adaleti üstlenen/idare eden olduğu anlamındadır .
والقِسْطُ هو العدْلُ، مِن قولِهم: هو مُقْسِطٌ، وقد أَقْسَط، إذا عدَل.
el-Kıst (القِسْط), adalettir; Arapların: “Adaletli davrandı” anlamında kullandıkları “هو مُقْسِطٌ” (O âdildir) ve “أَقْسَط” (âdil davrandı) sözlerinden gelir.
ونُصِب {قَائِمًا} على القطعِ.
{قَائِمًا} kelimesi kat' üzere mansub kılınmıştır.
وكان بعضُ نحويى أهلِ البصرةِ يَزْعُمُ أنه حالٌ مِن "هو" التي في: {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}.
Basra ehlinin bazı nahivcileri, bunun {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} kavlindeki “هو” zamirinden hal olduğunu ileri sürerdi.
وكان بعضُ نحويى الكوفةِ يَزْعُمُ أنه حالٌ مِن اسمِ "الله" الذي مع قولِه: {شَهِدَ اللَّهُ} فكان معناه: شهِد اللهُ القائمُ بالقِسْطِ أَنه لا إله إلا هو. وقد ذُكِر أنها في قراءةِ ابن مسعودٍ كذلك: (وأولو العلمِ القائمُ بالقِسْطِ) ثم حُذِفَت الألفُ واللامُ مِن القائمِ، فصار نكرةً، وهو نعتٌ لمعرفةٍ فنُصِب .
Kûfe ehlinin bazı nahivcileri ise bunun {شَهِدَ اللَّهُ} kavliyle beraber geçen “Allah” isminden hal olduğunu ileri sürerdi; buna göre anlamı: “Adaleti ayakta tutan Allah, kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti ” şeklinde olur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde de böylece: (وأولو العلمِ القائمُ بالقِسْطِ) şeklinde olduğu zikredilmiştir; sonra “el-Kâim” kelimesinden elif-lam hazfedilmiş, böylece nekire olmuş ve marifenin sıfatı olduğu için de mansub kılınmıştır .
وأولى القولين بالصوابِ في ذلك عندى قولُ مَن جَعَله قَطْعًا على أنه مِن نعتِ اللهِ جل ثناؤُه؛ لأن الملائكةَ وأُولى العلمِ مَعْطُوفون عليه، فكذلك الصحيحُ أن يكونَ قولُه: {قَائِمًا} حالًا منه.
Bu hususta bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı; melekler ve ilim sahipleri O'na matuf olduğu için, bunu Allah'ın -övgüsü yüce olsun- sıfatı olmak üzere kat' kılanın görüşüdür; dolayısıyla O'nun: {قَائِمًا} kavlinin O'ndan bir hal olması en doğru olanıdır.
وأما تأويلُ قولِه: {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} فإنه نفْىٌ أن يَكونَ
O'nun: {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir” kavlinin teviline gelince; şüphesiz bu, ... olmasını nefyetmektir (reddetmektir):
شيءٌ يَسْتَحِقُ العُبودَةَ غيرَ الواحدِ الذي لا شَريكَ له في مُلْكِه.
...mülkünde hiçbir ortağı bulunmayan Tek [İlah]'tan başka hiçbir şeyin kulluğa layık olduğunu nefyetmektir (reddetmektir).
ويعنى بـ "العزيز": الذي لا يَمْتَنِعُ عليه شيءٌ أراده، ولا يَنْتَصِرُ منه أحدٌ عاقَبَه أو انْتَقَم منه، "الحكيم" في تدبيرِه، فلا يَدْخُلُه خَلَلٌ.
“el-Azîz” ile; dilediği hiçbir şeyin kendisine engel olamadığı, cezalandırdığı veya intikam aldığı hiç kimsenin O'na karşı kendini savunamadığı Zât'ı kasteder; “el-Hakîm” ise; tedbirinde [kusursuz olandır], dolayısıyla O'nun tedbirine hiçbir bozukluk/aksaklık girmez.
وإنما عنَى جل ثناؤُه بهذه الآيةِ نَفْىَ ما أضافَت النصارَى الذين حاجُّوا رسولَ اللهِ ﷺ في عيسى مِن البُنُوَّةِ، وما نسَب إليه سائرُ أهلِ الشركِ مِن أَنَّ له شَريكًا، واتخاذِهم دونَه أربابًا، فَأَخْبَرَهم اللهُ عن نفسِه، أنه الخالقُ كلَّ ما سواه، وأنه ربُّ كلَّ ما اتَّخَذه كلُّ كافرٍ وكلُّ مشركٍ ربًّا، دونَه، وأن ذلك مما يَشْهَدُ به هو وملائكتَه وأهلُ العلمِ به مِن خلقِه، فبدَأ جل ثناؤُه بنفسِه تَعْظيمًا لنفسِه، وتَنْزيهًا لها عما نسَب الذين ذكَرْنا أمرَهم مِن أهلِ الشركِ به ما نسَبوا إليها، كما سنَّ لعبادِه أن يَبْدَءوا في أمورِهم بذكرِه قبلَ ذِكْرِ غيرِه، مُؤَدِّبًا خلقَه بذلك.
[Allah] -övgüsü yüce olsun- bu ayetle ancak, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile İsa hakkında tartışan Hristiyanların isnat ettiği evlat edinmeyi, diğer şirk ehlinin O'na ortak koşup O'ndan başka rabler edinmelerini nefyetmeyi kastetmiştir. Allah onlara kendisinin O'ndan başka her şeyin yaratıcısı olduğunu, her kâfirin ve her müşrikin O'ndan başka rab edindiği her şeyin Rabbi olduğunu ve bunun Kendisinin, meleklerinin ve yarattıklarından O'nu bilen ilim ehlinin şahitlik ettiği bir husus olduğunu haber vermiştir. [Allah] -övgüsü yüce olsun- Kendisini yüceltmek ve şirk ehlinden durumlarını zikrettiğimiz kimselerin O'na isnat ettikleri şeylerden Kendisini tenzih etmek için önce Kendisiyle başlamıştır; nitekim kullarına da işlerine başlarken başkasını anmadan önce Kendisini anarak başlamalarını sünnet kılmış ve yaratıklarını bununla terbiye etmiştir.
والمرادُ مِن الكلامِ الخبرُ عن شهادةِ مَن ارْتَضاهم مِن خلقِه فقدَّموه؛ مِن ملائكتِه وعُلماءِ، عبادِه، فأعْلَمَهم أن ملائكتَه - التي يُعَظِّمُها العابدون غيرَه مِن أهلِ الشركِ، ويَعْبُدُها الكثيرُ منهم - وأهلَ العلمِ منهم، مُنْكِرون ما هم عليه مُقِيمون من كُفْرِهم، وقولِهم في عيسى، وقولَ مَن اتَّخَذ ربًّا غيرَه مِن سائرِ الخلقِ، فقال: شهِدتِ الملائكةُ وأولو العلمِ أنّه لا إلهَ إلا هو، وأن كلَّ مَن اتَّخَذ ربًّا دونَ اللَّهِ فهو كاذِبٌ. احتِجاجًا منه لنبيِّه ﵇، على الذين حاجُّوه مِن وفدِ نَجْرانَ في عيسى.
Sözün maksadı; yaratıkları arasından razı olduğu ve öne geçirdikleri kimselerin -meleklerinin ve kullarından olan âlimlerin- şahitliğini haber vermektir. Böylece onlara, şirk ehlinden O'ndan başkasına tapanların yücelttiği ve birçoğunun da ibadet ettiği meleklerinin ve onların ilim ehlinin; üzerinde ısrar ettikleri küfürlerini, İsa hakkındaki sözlerini ve diğer yaratıklardan O'ndan başka rab edinen kimselerin sözlerini inkâr ettiklerini bildirmiştir. Necran heyetinden İsa hakkında kendisiyle tartışanlara karşı Peygamberi (aleyhisselâm) lehine bir delil olmak üzere şöyle buyurmuştur: Melekler ve ilim sahipleri O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına ve Allah'tan başka rab edinen herkesin yalancı olduğuna şahitlik etmiştir.
واعتُرِض بذكْرِ اللَّهِ وصفتِه، على ما بيَّنْتُ، كما قال جلّ ثناؤه: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} [الأنفال: ٤١]. افتتاحًا باسمِه الكلامَ، فكذلك افتَتَح باسمِه والثناءِ على نفسِه الشهادةَ بما وصَفنا من نَفْي الألوهةِ عن غيرِه، وتَكْذيبِ أهلِ الشركِ به.
Açıkladığım üzere, söze O'nun ismiyle başlamak gayesiyle Allah'ın zikri ve sıfatı itiraziyye (ara cümle) olarak getirilmiştir; nitekim [Allah] -övgüsü yüce olsun- söze kendi ismiyle başlayarak şöyle buyurmuştur: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'ındır” [el-Enfâl: 41]. İşte tıpkı bunun gibi, başkasından ilahlığı nefyetmek ve O'na şirk koşanları yalanlamak hususunda vasfettiğimiz şahitliğe de kendi ismiyle ve zâtını övgüyle başlamıştır.
فأما ما قال الذي وصَفْنا قولَه مِن أنّه عنَى بقولِه: {شَهِدَ}: قَضَى. فمِمَّا لا يُعرَفُ في لغةِ العربِ ولا العَجَمِ؛ لأن الشهادةَ معنىً، والقضاءَ غيرُها.
Görüşünü naklettiğimiz kimsenin, O'nun: {شَهِدَ} kavliyle “hükmetti” [anlamını] kastettiğine dair söylediği söze gelince; bu, ne Arap ne de Acem dilinde bilinen bir şeydir; çünkü şahitlik ayrı bir mana, hükmetmek (kaza) ise başka bir manadır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك رُوِى عن بعضِ المُتقدِّمِين القولُ في ذلك.
Bu hususta söylediğimize benzer bir söz, geçmiş âlimlerin bazılarından da rivayet edilmiştir.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ}: بخلافِ ما قالوا، يعنى بخلافِ ما قال وَفْدُ نَجْرانَ مِن النصارَى، {قَائِمًا بِالْقِسْطِ} أَي: بالعدل .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ} “Allah, melekler ve ilim sahipleri O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti”: Onların söylediklerinin aksine -yani Hristiyanlardan Necran heyetinin söylediğinin aksine-; {قَائِمًا بِالْقِسْطِ} “adaleti ayakta tutarak” yani: Adaletle .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِالْقِسْطِ}: بالعدلِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {بِالْقِسْطِ}: “Adaletle.”
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}.
Allah'ın şu kavlinin teviline dair görüş: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır.”
ومعْنى الدِّينِ في هذا الموضعِ: الطاعةُ والذِّلَّةُ، من قولِ الشاعرِ :
Bu makamda “din” kelimesinin anlamı: Şairin şu sözünde olduğu gibi itaat ve boyun eğmektir :
ويوم الحَزْنِ إِذْ حَشَدَت مَعَدٌّ … وكان الناسُ إلا نحنُ دِينَا
“Maad toplandığında o Hazn gününde, / Bizim dışımızdaki bütün insanlar boyun eğmişti (dînâ).”
يعنى بذلك: مُطِيعينَ على وَجْهِ الذُّلِّ. ومنه قولُ القُطَامِيِّ:
[Şair] bununla, zillet içinde itaat edenleri kastetmektedir. el-Kutâmî'nin şu sözü de bu kabildendir:
كانت نَوَارُ تَدِينُكَ الأَدْيانا
“Nevâr sana boyun eğdirip zelil kılardı.”
يَعْنى: تُذِلُّكَ. وقولُ الأعشَى ميمونِ بن قَيسٍ :
Yani: “Seni zelil kılar, boyun eğdirirdi.” el-A'şâ Meymûn b. Kays'ın şu sözü de [öyledir]:
هو دانَ الرِّبابَ إِذْ كَرِهوا الدِّيـ … ـنَ دِرَاكًا بِغَزْوَةٍ وَصِيالِ
“O, onlar boyun eğmeyi istemediklerinde Ribâb [kabilesini], / Ardı ardına yaptığı gazve ve saldırıyla boyun eğdirdi.”
يَعنى بقولِه : دانَ. ذَلَّل، وبقولِه: كرِهوا الدِّينَ. الطاعةَ.
Şair “dâne” (دانَ) sözüyle : “Zelil kıldı/boyun eğdirdi”; “kerihû'd-dîne” (كرِهوا الدِّينَ) sözüyle de: “İtaati [istemediler]” manasını kastetmektedir.
وكذلك الإسلامُ، وهو الانْقِيادُ بالتَّذَلُّلِ والخشوعِ، والفعلُ منه "أسلَم"، بمعْنى: دخَل في السِّلْمِ، كما يقالُ: أقحَط القومُ. إذا دخَلوا في القَحْطِ، وأربَعوا، إذا دخَلوا في الربيعِ، فكذلك: أسلَموا، إذا دخَلوا في السِّلْمِ، وهو الانْقِيادُ بالخضوعِ وتَرْكُ المُمَانَعةِ.
İslâm da böyledir; o, tevazu ve huşu ile boyun eğmektir. Bunun fiili olan “esleme” (أسلَم) ise; “es-silm”e (barışa/itaate) girdi anlamındadır. Nitekim kuraklığa girdiklerinde “kavim kuraklığa uğradı” (أقحَط القومُ), bahara girdiklerinde de “bahara girdiler” (أربَعوا) denildiği gibi; teslimiyete girdiklerinde, yani boyun eğerek itaat edip karşı gelmeyi bıraktıklarında da “teslim oldular/müslüman oldular” (أسلَموا) denir.
فإذْ كان ذلك كذلك، فتأويلُ قولِه: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}. إِنَّ الطاعةَ للهِ [- التي هي الطاعةُ له] عندَه - [الطاعةُ له] ، وإقرارُ الألسنِ والقلوبِ له بالعُبودَةِ والذِّلَّةِ، وانقيادُها له بالطاعةِ فيما أمَر ونهَى، وتَذَلُّلُها له بذلك، من غيرِ استكبارٍ عليه، ولا انحرافٍ عنه، دونَ إشراكِ غيرِه من خَلْقِه معه في العبودةِ والألوهَةِ.
Durum böyle olunca, O'nun: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavlinin tevili şöyledir: Allah katında [makbul olan] itaat [-ki O'na olan itaattir] - [O'na itaat etmek] , dillerin ve kalplerin O'na kulluğu ve boyun eğişi ikrar etmesi, emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaatle boyun eğip teslim olması, O'na karşı büyüklük taslamadan ve O'ndan sapmadan, kulluk ve uluhiyette yaratıklarından hiçbirini O'na ortak koşmaksızın O'na karşı alçakgönüllü olmasıdır.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bir topluluk da bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}: والإسلامُ شهادةُ أن لا إلهَ إلا اللهُ، والإقرارُ بما جاء به مِن عندِ اللهِ، وهو دينُ اللهِ الذي شرَع لنفسِه، وبعَث به رُسُلَه، ودلَّ عليه أولياءَه، لا يَقْبَلُ غيرَه، ولا يَجْزِى إلا به .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “İslâm; Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına şehadet etmek ve Allah katından gelenleri ikrar etmektir. O, Allah'ın kendisi için teşri kıldığı (hüküm olarak koyduğu), peygamberlerini kendisiyle gönderdiği ve dostlarını kendisine ilettiği dinidir. [Allah] ondan başkasını asla kabul etmez ve ancak onunla mükâfatlandırır.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: ثنا أبو العاليةِ في قولِه: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}. قال: الإسلامٌ الإخلاصُ للهِ وحدَه، وعبادتُه لا شريكَ له، وإقامُ الصلاةِ، وإيتاءُ الزكاةِ، وسائرُ الفرائضِ لهذا تَبَعٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den nakletti, dedi ki: Bize Ebu'l-Âliye O'nun: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavli hakkında anlattı, dedi ki: “İslâm; yalnızca Allah'a ihlasla yönelmek, O'na hiçbir ortak koşmaksızın ibadet etmek, namazı kılmak ve zekâtı vermektir; diğer bütün farzlar da buna tabidir .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَسْلَمْنَا} [الحجرات: ١٤]. قال: دخَلنا في السِّلْمِ، وترَكنا الحربَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَسْلَمْنَا} [el-Hucurât: 14] “Teslim olduk” kavli hakkında: “Barışa (es-silm) girdik ve savaşı bıraktık ” demiştir.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}: أي ما أنت عليه يا محمدُ مِن التوحيدِ للربِّ والتَّصْديقِ للرسلِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır”: Yani Rabbin birliği ve peygamberlerin tasdiki konusunda senin üzerinde bulunduğun şeydir ey Muhammed .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}.
Allah'ın şu kavlinin teviline dair görüş: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve haset yüzünden ayrılığa düştüler.”
يَعنى بذلك جلّ ثناؤه: وما اختَلف الذين أُوتُوا الإنجيلَ - وهو الكتابُ الذي ذكَره اللهُ في هذه الآيةِ - في أمرِ عيسى، وافترائِهم على اللهِ فيما قالُوه فيه مِن الأقوالِ التي كَثُر بها اختلافُهم بينَهم، وتَشتَّتَتْ بها كلمتُهم، وبايَن بها بعضُهم بعضًا،
Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Kendilerine İncil -ki Allah'ın bu ayette zikrettiği kitaptır- verilenler, İsa'nın durumu ve onun hakkında aralarında ihtilafların çoğalmasına, birliklerinin bozulmasına ve birbirlerine muhalif düşmelerine yol açan sözlerle Allah'a iftira etmeleri hususunda ayrılığa düşmediler,
حتى استَحلَّ بها بعضُهم دماءَ بعضٍ، {إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} يعنى: إلا مِن بعدِ ما عَلِموا الحقَّ فيما اختَلَفوا فيه مِن أَمْرِه، وأيقَنوا أنهم فيما يقولون فيه مِن عظيمِ الفِرْيةِ مُبْطلون، فأخبرَ اللَّهُ عبادَه أَنهم أَتَوْا مَا أَتَوْا مِن الباطلِ، وقالوا ماقالُوا مِن القولِ الذي هو كفرٌ باللهِ، على علمٍ منهم بخطأَ ما قالوه، وأنهم لم يقولوا ذلك جهلًا منهم بخَطئِه، ولكنّهم قالُوه واختَلَفوا فيه الاختلافَ الذي هم عليه؛ تَعَدِّيًا من بعضِهم على بعضٍ، وطلبَ الرياساتِ والملكِ والسلطانِ.
...öyle ki bu yüzden birbirlerinin kanlarını helal sayacak dereceye varıncaya kadar ayrılığa düştüler; {إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve haset yüzünden”, yani: Ancak onun durumu hakkında ihtilaf ettikleri hususta hakkı öğrendikten ve onun hakkında söyledikleri büyük iftirada bâtıl üzere olduklarını kesin olarak bildikten sonra [ayrılığa düştüler]. Allah kullarına haber vermiştir ki, onlar işledikleri bâtılı işlemişler ve Allah'ı inkâr niteliğindeki o sözü, söylediklerinin hatalı olduğunu bilerek söylemişlerdir; bunu hatalı olduğunu bilmediklerinden ötürü cehaletle söylememişler, bilakis birbirlerine haksızlık ve taşkınlık ederek, reislik, hâkimiyet ve saltanat peşinde koşarak bu sözü söylemişler ve bulundukları bu ayrılığa düşmüşlerdir.
كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}. قالُ: قال أبو العاليةِ إلا من بعدِ ما جاءهم الكتابُ والعلمُ {بَغْيًا بَيْنَهُمْ} يقولُ: بَغْيًا علَى الدنيا، وطلبَ مُلْكِها وسُلطانِها، فقَتَل بعضُهم بعضًا على الدنيا، مِن بعدِ ما كانوا علماءَ الناسِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve haset yüzünden ayrılığa düştüler” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Ebu'l-Âliye: “Kendilerine kitap ve ilim geldikten sonra {بَغْيًا بَيْنَهُمْ} yani dünyaya tamah edip onun hâkimiyetini ve saltanatını istemeleri sebebiyle ayrılığa düştüler. İnsanların âlimleri iken dünya menfaati uğruna birbirlerini öldürdüler ” demiştir.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن ابن عمرَ أنه كان يُكْثِرُ تلاوةَ هذه الآيةِ: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}. يقولُ: بَغْيًا على الدنيا، وطلبَ مُلْكِها وسُلطانِها، من قِبَلِها واللهِ أُتِينا، ما كان علينا مَن يكونُ علينا ، بعدَ أن يأخُذَ فينا كتابَ اللَّهِ وسنةَ نَبيِّه! ولكنَّا أُتِينَا مِن قِبَلِها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den, o da İbn Ömer'den nakletti: O, şu ayeti çokça okurdu: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır. Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve haset yüzünden ayrılığa düştüler.” [İbn Ömer] şöyle derdi: “Dünyaya tamah edip onun hâkimiyetini ve saltanatını istemek yüzünden [ayrılığa düştüler]. Vallahi biz de onun (dünyanın) yüzünden vurulduk ! İçimizde Allah'ın Kitabı'nı ve Peygamberinin sünnetini uyguladıktan sonra başımıza kimin geçtiği bizim için önemli olmazdı ! Fakat biz onun (dünyanın) yüzünden vurulduk.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından nakletti, o da
الربيعِ، قال: إنّ موسى لمَّا حضَره الموتُ دَعا سبعينَ حَبْرًا مِن أحبارِ بني إسرائيلَ، فاستَودَعهم التوراةَ، وجعَلهم أُمَناءَ عليه، كلَّ حَبْرٍ جَزءًا منه، واستخلَف موسى يوشعَ بنَ نونٍ، فلما مضَى القرنُ الأوَّلُ ومضَى الثانِى ومضَى الثالثُ، وقَعَت الفُرقةُ بينَهم؛ وهم الذين أُوتوا العلمَ مِن أبناء أولئك السبعينَ، حتى أَهْرَاقوا بينَهم الدماءَ، ووَقَع الشَّرُّ والاختلافُ، وكان ذلك كلُّه مِن قِبَلِ الذين أُوتوا العلمَ بَغْيًا بينَهم على الدنيا، طلبًا لسلطانِها ومُلْكِها وخزائنها وزُخْرفِها، فسَلَّط اللهُ عليهم جَبابِرتَهم، فقال اللهُ: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}. إلى قولِه: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} .
...er-Rebî'den nakletti, dedi ki: Mûsâ'ya ölüm geldiğinde, İsrâiloğulları hahamlarından yetmiş hahamı çağırdı; Tevrat'ı onlara emanet etti ve her bir hahama ondan bir cüz vererek onları ona emin kıldı. Mûsâ, Yûşa' b. Nûn'u da halife tayin etti. Birinci nesil geçip ikinci ve üçüncü nesil de geçince aralarında ayrılık baş gösterdi. Onlar, o yetmiş kişinin çocuklarından kendilerine ilim verilenlerdi; öyle ki aralarında kanlar döktüler, şer ve ihtilaf meydana geldi. Bütün bunlar, kendilerine ilim verilenler tarafından, dünyayı istemeleri, onun hâkimiyetini, saltanatını, hazinelerini ve süsünü talep etmeleri sebebiyle aralarındaki haset yüzünden oldu. Bunun üzerine Allah zorbalarını onların başına musallat etti. Allah şöyle buyurdu: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavlinden {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “ve Allah kullarını hakkıyla görendir” kavline kadar .
فقولُ الربيعِ بن أنسٍ هذا يدُلُّ على أنه كان عندَه أنه معنِيٌّ بقولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} اليهودُ مِن بنى إسرائيلَ، دونَ النصارَى منهم ومن غيرِهم.
er-Rebî' b. Enes'in bu sözü , onun nezdinde: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düştüler” kavliyle kastedilenlerin, onlardan veya başkalarından olan Hristiyanlar değil, İsrâiloğulları'ndan Yahudiler olduğuna delalet eder.
وكان غيرُه يُوَجِّهُ ذلك إلى أن المعنِيَّ به النصارى الذين أُوتوا الإنجيلَ.
Ondan başkası ise bununla kastedilenlerin, kendilerine İncil verilen Hristiyanlar olduğu yönünde açıklama yapardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرِ: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ}: الذي جاءك، أي أنّ اللَّهَ الواحدُ الذي ليس له شريكٌ، {بَغْيًا بَيْنَهُمْ}. يَعنى بذلك النصارَى.
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o da] Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra ayrılığa düştüler” [ifadesindeki ilim], sana gelen [ilimdir]; yani Allah'ın, hiçbir ortağı bulunmayan tek [ilah] olduğudur. {بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Aralarındaki azgınlık ve haset yüzünden.” Bununla Hristiyanları kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩)} “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, bilsin ki Allah hesabı pek çabuk görendir.”
يَعنى بذلك جل ثناؤُه: ومَن يَجحَدْ حُجَجَ اللَّهِ وأعلامَه التي نصَبها ذكرَى لمن عَقَل، وأدلةً لمن اعتَبَر وتَذكَّر، فإنّ اللَّهَ مُحْصٍ عليه أعمالَه التي كان يعمَلُها في الدنيا، فمُجازِيه بها في الآخرةِ، فإنه جلّ ثناؤه سريعُ الحسابِ، يَعنى: سريعُ الإحصاءِ. وإنما معْنى ذلك، أنه حافظٌ على كلِّ عاملٍ عَمَلَه، لا حاجةَ به إلى عَقْدٍ، كما يَعْقِدُه خلقُه بأَكُفِّهم، أو يعونَه بقلوبِهم، ولكنه يحفَظُ ذلك عليهم بغيرِ كُلْفةٍ ولا مَئونةٍ، ولا معاناةٍ لِما يُعانيه غيرُه مِن الحُسّابِ.
Bununla -şan-ı yüce olan Allah- şunu kastetmektedir: Kim Allah'ın, akıl sahiplerine bir öğüt, ibret alıp düşünenlere de birer delil olarak koyduğu hüccetlerini ve açık alametlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah onun dünyada işlediği amellerini tek tek sayıp tespit edendir ve ahirette de bunlarla onu cezalandıracaktır. Çünkü O -şan-ı yüce olan-, hesabı pek çabuk görendir; yani sayıp tespit etmesi pek çabuktur. Bunun anlamı şudur: O, her amel edenin amelini koruyup muhafaza edendir; yarattıklarının parmaklarıyla saydığı veya kalpleriyle akılda tuttuğu gibi bir sayma işlemine ihtiyacı yoktur. Bilakis O, hesabı tutan diğer varlıkların çektiği gibi hiçbir zahmet, külfet ve sıkıntı çekmeksizin onların amellerini korur.
وبنحوِ الذي قُلنا في معنَى: {سَرِيعُ الْحِسَابِ}. كان مجاهدٌ يقولُ.
{سَرِيعُ الْحِسَابِ} “hesabı pek çabuk gören” kavlinin anlamı hakkında söylediğimizin benzerini Mücâhid de söylemekteydi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. قال: إحصاؤُه عليهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, bilsin ki Allah hesabı pek çabuk görendir” kavli hakkında şöyle demiştir: [Onların amellerini] sayıp tespit etmesi [pek çabuktur].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}: إحصاؤُه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, bilsin ki Allah hesabı pek çabuk görendir”: Sayıp tespit etmesi [pek çabuktur] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ} .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da...'” .
يَعنى بذلك جلّ ثناؤه: فإن حاجَّك يا محمدُ النَّفَرُ مِن نصارَى أهلِ نَجْرانَ في أمرِ عيسى صلواتُ اللهِ عليه، فخاصَمُوك فيه بالباطلِ، فقُلْ: انقَدْتُ للهِ وحدَه،
-Övgüsü yüce olan [Allah]- bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Necran Hristiyanlarından olan o topluluk İsa -salavâtullâhi aleyh- hakkında seninle tartışıp bu hususta seninle batıl yolla çekişirlerse de ki: "Yalnızca Allah'a boyun eğdim,
بلسانِي وقلبِي وجميعِ جَوارحِي.
Dilimle, kalbimle ve bütün uzuvlarımla.
وإنما خصَّ جلّ ذكرُه بأمرِه بأن يقولَ: {أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ}. لأن الوَجْهَ أكرمُ جَوارح ابن آدمَ عليه، وفيه بهاؤُه وتَعْظيمُه، فإذا خضَع وجهُه لشيءٍ ، فقد خضَع له الذي هو دونَه في الكرامِة عليه مِن جَوارحِ بدنِه.
-Zikri yüce olan Allah-, {أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ} “Yüzümü Allah'a teslim ettim” demesini özellikle emretmiştir; çünkü yüz, Âdemoğlunun kendisindeki en şerefli uzvudur, güzelliği ve saygınlığı ondadır. Dolayısıyla yüzü bir şeye boyun eğerse , bedeninin uzuvlarından şeref bakımından ondan daha aşağıda olanlar da ona boyun eğmiş olur.
وأمَّا قولُه: {وَمَنِ اتَّبَعَنِ}. فإنه يَعنى: وأسلَم مَن اتَّبَعنى أيضًا وجهَه للهِ معِي، و {وَمَنِ} معطوفٌ بها على التاءِ في {أَسْلَمْتُ}.
{وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “bana uyanlar da” buyruğuna gelince; bu, “Bana uyanlar da benimle birlikte yüzlerini Allah'a teslim ettiler” demektir. {وَمَنِ} kelimesi, {أَسْلَمْتُ} lafzındaki zamir olan te (ت) harfine matuftur.
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرٍ: {فَإِنْ حَاجُّوكَ} أي: بما يأتُونك به مِن الباطلِ مِن قولِهم: خلَقنا، وفعَلنا، وجعَلنا، وأمَرنا. فإنما هي شُبَهٌ باطِلةٌ، قد عرَفوا ما فيها مِن الحقِّ، {فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ} .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {فَإِنْ حَاجُّوكَ} “Eğer seninle tartışırlarsa”; yani “yarattık, yaptık, kıldık, emrettik” şeklindeki batıl sözleriyle sana gelirlerse... Bunlar ancak batıl şüphelerdir; oysa onlar bu hususta neyin hak olduğunu pekâlâ bilmişlerdir. {فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da...'” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'İslâm'ı kabul ettiniz mi?' de. Eğer İslâm'ı kabul ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar.”
يَعنى بذلك جلّ ثناؤه: {وَقُلْ} يا محمدُ {لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} من اليهودِ والنصارَى، {وَالْأُمِّيِّينَ} الذين لا كتابَ لهم من مشركي العربِ: {أَأَسْلَمْتُمْ}؟ يقولُ: قل لهم: هل أفرَدْتم التوحيدَ، وأخلَصتُم العبادةَ والألوهةَ لربِّ العالمينَ، دونَ سائرِ الأندادِ والأشراكِ التي تُشْرِكونها معه في عبادتِكم إيَّاهم، وإقرارِكم بربوبيتِهم، وأنتم تعلَمون أنه لا ربَّ غيرُه،
Cenâb-ı Hak bununla şunu kastetmektedir: [Ey Muhammed!] Yahudi ve Hristiyanlardan {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “kendilerine kitap verilenlere” ve Arap müşriklerinden bir kitabı bulunmayan {وَالْأُمِّيِّينَ} “ümmîlere: {أَأَسْلَمْتُمْ} 'İslâm'ı kabul ettiniz mi?' de.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Onlara şöyle de: Kendilerine ibadet etmek ve rabliklerini ikrar etmek suretiyle O'na ortak kıldığınız diğer tüm denkleri ve ortakları bir yana bırakıp, O'ndan başka hiçbir rab olmadığını bildiğiniz halde tevhidi yalnızca [Allah'a] has kıldınız, kulluğu ve ilahlığı âlemlerin Rabbine halis kıldınız mı?
ولا إلهَ سواه؟ {فَإِنْ أَسْلَمُوا}. يقولُ: فإن انقادُوا لإفرادِ الوحدانيةِ للهِ، وإخلاصِ العبادةِ والألوهِة له، {فَقَدِ اهْتَدَوْا}، يَعنى: فقد أصابُوا سبيلَ الحقِّ، وسلَكوا مَحَجَّةَ الرُّشْدِ.
ve O'ndan başka ilah olmadığını kabul ettiniz mi? {فَإِنْ أَسْلَمُوا} “Eğer İslâm'ı kabul ederlerse”; yani bir olan Allah'ın vahdaniyetini ikrara boyun eğer, ibadeti ve ulûhiyeti O'na has kılarlarsa, {فَقَدِ اهْتَدَوْا} “doğru yolu bulmuş olurlar”; yani hak yolu bulmuş ve doğruluk caddesine girmiş olurlar.
فإن قال قائلٌ: وكيفَ قيل: {فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا} عَقِيبَ الاستفهامِ؟ وهل يجوزُ على هذا في الكلامِ أن يقالَ لرجلٍ: هل تقومُ؟ فإن تَقُمْ أُكرِمْك؟.
Eğer biri şöyle derse: Bir soru cümlesinin peşinden nasıl {فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Eğer İslâm'ı kabul ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar” denilmiştir? Buna kıyasla kelamda bir adama: 'Kalkıyor musun? Eğer kalkarsan sana ikram ederim' demek caiz olur mu?
قيل: ذلك جائزٌ إذا كان الكلامُ مُرادًا به الأمرُ، وإن خرَج مَخْرجَ الاستفهامِ، كما قال جلّ ثناؤه: {وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} [المائدة: ٩١]. يَعنى: انتَهُوا. وكما قال جلّ ثناؤه مُخْبِرًا عن الحَواريِّين أنهم قالوا لعيسى: {يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} [المائدة: ١١٢]. وإنما هو مسألةٌ، كما يقولُ الرجلُ: هل أنت كافٌّ عَنَّا؟ بمعنى: اكفُفْ عنَّا. وكما يقولُ الرجلُ للرجلِ: أين أين؟ بمعنَى: أَقِمْ فَلا تَبْرَحْ. ولذلك جُوزِي في الاستفهامِ كما جُوزِى في الأمرِ في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (هل أدُلُّكم على تجارةٍ تنجيكم من عذابٍ أليمٍ * آمِنوا) . ففَسَّرها بالأمرِ ، وهي في قراءتِنا على الخبرِ، فالمُجازاةُ في قراءتِنا على قولِه: {هَلْ أَدُلُّكُمْ}. وفي قراءةِ عبدِ اللَّهِ على قولِه: (آمِنُوا) على الأمرِ؛ لأنه هو التفسيرُ.
Şöyle cevap verilir: Söz, soru kalıbında çıksa bile kendisiyle emir kastedildiğinde bu caizdir. Nitekim -şan-ı yüce olan Allah-: {وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} [المائدة: ٩١] “...ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz mi?” buyurmuştur; yani “Vazgeçin!” demektir. Yine -şan-ı yüce olan Allah- Havarilerin Îsâ'ya şöyle dediklerini haber vermiştir: {يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ} [المائدة: ١١٢] “Ey Meryem oğlu Îsâ! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?”. Bu sadece bir taleptir; nitekim bir kimsenin “Bizden el çeker misin?” demesi “Bizden el çek!” anlamındadır. Yine bir adamın diğerine “Nereye, nereye?” demesi “Kal, bir yere ayrılma!” anlamındadır. İşte bundan dolayı Abdullah'ın kıraatindeki: (هل أدُلُّكم على تجارةٍ تنجيكم من عذابٍ أليمٍ * آمِنوا) ifadesinde, emre karşılık ceza (şartın cevabı) verildiği gibi soruya da karşılık ceza verilmiştir. O, bunu emir ile tefsir etmiştir ; bizim kıraatimizde ise haber formundadır. Bizim kıraatimizde ceza (cevap), O'nun: {هَلْ أَدُلُّكُمْ} kavli üzerinedir. Abdullah'ın kıraatinde ise emir olan (آمِنُوا) kavli üzerinedir; çünkü tefsir olan odur.
و [بنحوِ معنَى] ما قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bazıları da bu hususta bizim söylediğimizin [benzeri bir anlamda] söz söylemiştir.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرٍ: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ} الذين لا كتابَ لهم: {أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا}. الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ} kitapları olmayanlara [ümmîlere]: {أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'İslâm'ı kabul ettiniz mi?' de. Eğer İslâm'ı kabul ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar.” ayetin sonuna kadar .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ}. قال: الأُمَّيُّون الذين لا يَكْتُبون .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ} “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere de ki” kavli hakkında şöyle demiştir: Ümmîler, yazı yazmayan kimselerdir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٢٠)} “Eğer yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğ etmektir. Allah kullarını hakkıyla görendir.”
يَعنى جلّ ثناؤه بقولِه: {وَإِنْ تَوَلَّوْا}: وإن أدبَروا مُعْرِضين عمَّا تَدْعوهم إليه مِن الإسلامِ، وإخلاصِ التوحيدِ للهِ ربِّ العالمين، فإنما أنت رسولٌ مُبَلِّغٌ، وليس عليك غيرُ إبلاغِ الرسالةِ إلى مَن أرسَلتُك إليه مِن خلقِي، وأداءِ ما كلَّفْتُك مِن طاعتى، {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ}. يَعنى بذلك: واللهُ ذو علمٍ بمن يَقبَلُ مِن عبادِه ما أرسَلتُك به إليه، فيُطِيعُك بالإسلامِ، وبمَن يَتولَّى منهم عنه مُعْرِضًا، فيَرُدُّ عليك ما أرسَلتُك به إليه، فيَعْصِيك بإبائِه الإسلامَ.
-Şan-ı yüce olan Allah- {وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Eğer onları davet ettiğin İslâm'dan ve tevhidi Âlemlerin Rabbi olan Allah'a has kılmaktan yüz çevirip arkalarını dönerlerse, sen sadece tebliğ edici bir elçisin. Yarattıklarımdan seni kendilerine gönderdiğim kimselere risaleti ulaştırmaktan ve bana itaatten sana yüklediğim vazifeyi eda etmekten başka bir sorumluluğun yoktur. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kullarını hakkıyla görendir”; bununla şunu kasteder: Allah, kullarından hangisinin seni kendisiyle gönderdiğim şeyi kabul edip İslâm ile sana itaat edeceğini , hangisinin de yüz çevirip geri döneceğini, seni gönderdiğim şeyi reddedip İslâm'dan kaçınarak sana isyan edeceğini hakkıyla bilendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler ve peygamberleri haksız yere öldürenler...”
يَعنى بذلك جلّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ}. أَيْ: يَجْحَدُونَ
-Şânı yüce olan [Allah]- bununla şunu kastetmektedir: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın ayetlerini inkâr edenler”. Yani [onlar] inkâr ederler...
حُجَجَ اللَّهِ وأعلامَه، فيُكَذِّبون بها مِن أهلِ الكتابَين؛ التوارةِ والإنجيلِ.
...iki kitap -Tevrat ve İncil- ehlinden Allah'ın hüccetlerini ve açık alametlerini inkâr edip yalanlayanlar.
كما حدَّثني ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن جعفرِ بن الزُّبيرٍ، قال: ثم جمَع أهلَ الكتابَين جميعًا، وذكَر ما أحدَثوا وابتَدَعوا، مِن اليهودِ والنصارَى، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ}. إلى قولِه: {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ} [آل عمران: ٢٦].
Nitekim bana İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den nakletti; o şöyle demiştir: Sonra [Allah], her iki kitap ehlini -Yahudileri ve Hristiyanları- bir arada zikretti ve onların sonradan uydurdukları şeyleri ve bidatlerini anlatıp şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler ve peygamberleri haksız yere öldürenler...” kavlinden {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ} [آل عمران: ٢٦] “De ki: 'Mülkün gerçek sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin...'” kavline kadar .
وأما قولُه: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ}. فإنه يَعنى بذلك أنهم كانوا يَقْتُلُون رُسُلَ اللَّهِ الذين كانوا يُرْسَلون إليهم بالنَهْى عما يَأْتون مِن معاصِى اللَّهِ، وركوبِ ما كانوا يَرْكَبونه مِن الأمورِ التي قد تَقَدَّم اللهُ إليهم في كتبِهم بالزَّجْرِ عنها، نحوَ زكريا وابنِه يحيى وما أشبَهَهما مِن أنبياءِ اللَّهِ.
{وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “ve peygamberleri haksız yere öldürenler” buyruğuna gelince; bununla kastedilen, onların işledikleri Allah'a isyan sayılan günahlardan ve Allah'ın kitaplarında kendilerine yasakladığı şeyleri yapmaktan onları men etmek üzere kendilerine gönderilen Allah'ın elçilerini -Zekeriyyâ, oğlu Yahyâ ve Allah'ın benzeri diğer peygamberlerini- öldürmüş olmalarıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “...ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler...”
اختَلفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه عامَّةُ أهلِ المدينةِ والحجازِ والبصرةِ والكوفةِ وسائرُ قرأةِ الأمصارِ: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ}. بمْعنى القتلِ.
Kurrâ bu ifadenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine, Hicaz, Basra, Kûfe ehlinin geneli ve diğer beldelerin kurrâsı bunu: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ} “ve adaleti emredenleri öldürenler” şeklinde 'öldürme' (katl) anlamında okumuştur.
وقرَأه بعضُ المُتأخِّرين مِن قرأةِ الكوفةِ: (وَيُقَاتِلُونَ). بمعنى القتالِ، تأوُّلًا منه قراءةَ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، وادَّعى أن ذلك في مصحفِ عبدِ اللَّهِ: (وقاتَلوا)، فقَرَأَ الذي وصَفنا أمرَه مِن القرأةِ بذلك التأويلِ: (ويُقَاتِلُونَ).
Kûfe kurrâsından sonraki dönemde gelen bazıları ise Abdullah b. Mes‘ûd’un kıraatini tevil ederek bunu 'savaşmak' (kıtâl) anlamında: (وَيُقَاتِلُونَ) şeklinde okumuştur ve bunun Abdullah [b. Mes‘ûd]’un mushafında: (وقاتَلوا) şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Durumunu nitelediğimiz kurrâ da bu tevil ile: (ويُقَاتِلُونَ) şeklinde okumuştur.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا قراءةُ مَن قرَأه: {وَيَقْتُلُونَ}؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القَرَأَةِ عليه به، مع مجيءِ التأويلِ مِن أهلِ التأويلِ بأنّ ذلك تأويلُه.
Bize göre bu husustaki doğru kıraat , onu {وَيَقْتُلُونَ} “öldürürler” şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü kurrâdan hüccet olan icmâ bu kıraat üzerindedir ve tevil ehlinden gelen rivayetler de tevilin bu doğrultuda olduğunu göstermektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مَعْقِلِ بن أبى مِسْكينٍ في قولِ اللَّهِ: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ}. قال: كان الوَحْىُ يأتى إلى بنى إسرائيلَ فيُذَكِّرون قومَهم - ولم يكنْ يأتيهم كتابٌ - فيُقْتَلون، فيقومُ رجالٌ ممن اتَّبَعهم وصَدَّقهم فيُذَكِّرون قومَهم، فيُقْتَلون، فهم الذين يأمُرون بالقسطِ من الناسِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Ma'kıl b. Ebî Miskîn'den nakletti; Allah'ın: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “...peygamberleri haksız yere öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler...” kavli hakkında şöyle demiştir: İsrâiloğulları'na vahiy gelir -kendilerine bir kitap gelmezdi- onlar da kavimlerine öğüt verirlerdi ; bunun üzerine öldürülürlerdi. Ardından onlara uyup onları tasdik eden kimselerden bazı adamlar kalkar, kavimlerine öğüt verirlerdi ve onlar da öldürülürlerdi. İşte insanlardan adaleti emredenler bunlardır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ في قولِه: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ}. قال: هؤلاء أهلُ الكتابِ، كان أتباعُ الأنبياءِ يَنْهَونَهم ويُذَكِّرونهم، فيَقْتُلُونهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den nakletti; O'nun: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “...peygamberleri haksız yere öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler...” kavli hakkında şöyle demiştir: Bunlar Ehl-i Kitap'tır; peygamberlerin tabileri onları [kötülüklerden] menedip onlara öğüt verirlerdi , onlar da bu tabileri öldürürlerdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، قال: قال ابن جُريجٍ في
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc [Allah'ın]...
قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ}. قال: كان ناسٌ مِن بني إسرائيلَ ممّن لم يَقْرَأُ الكتابَ، كان الوحْىُ يأتِي إليهم، فيُذَكِّرون قومَهم، فيُقْتَلون على ذلك، فهم الذين يأمُرون بالقسطِ مِن الناسِ.
...Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler, peygamberleri haksız yere öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler...” kavli hakkında şöyle demiştir: İsrâiloğulları'ndan kitabı okumamış bazı insanlar vardı ki kendilerine vahiy gelirdi; onlar da kavimlerine öğüt verirler ve bu yüzden öldürülürlerdi. İşte insanlardan adaleti emredenler bunlardır.
حدَّثني أبو عُبيدٍ الوَصَّابيُّ محمدُ بنُ حفصٍ ، قال: ثنا ابن حِمْيرٍ ، قال: ثنا أبو الحسنِ مولَى بني أسدٍ، عن مكحولٍ، عن قَبِيصةَ بن ذُؤيبٍ الخُزَاعيِّ، عن أبي عُبيدةَ بن الجَرَّاحِ، قال: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، أيُّ الناسِ أشدُّ عذابًا يومَ القيامةِ؟ قال: "رَجلٌ قتَل نَبيًّا، أو رجلٌ أمَر بالمُنْكرِ ونهَى عن المعروفِ". ثم قرَأ رسولُ اللَّهِ ﷺ: {وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ}. إلى أن انتهَى إلى: {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}. ثم قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا أبا عُبَيدةَ، قتَلت بنو إسرائيلَ ثلاثةً وأربعين نبيًّا مِن أولِ النهارِ، في ساعةٍ واحدةٍ، فقام مائةُ رجلٍ واثنا عشَرَ رجلًا مِن عُبَّادِ بني إسرائيلَ، فأمَروا مَن قتَلهم بالمعروفِ، ونَهَوهم عن المنكرِ، فَقُتِلوا جميعًا مِن آخرِ النهارِ في ذلك اليومِ، وهم الذين ذكَر اللهُ ﷿ .
Bana Ebû Ubeyd el-Vassâbî Muhammed b. Hafs anlattı, dedi ki: Bize İbn Hımyer anlattı, dedi ki: Bize Benî Esed'in azatlısı Ebu'l-Hasan, Mekhûl'den, o Kabîsa b. Züeyb el-Huzâî'den, o da Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü insanların hangisi en şiddetli azaba uğrayacaktır? Şöyle buyurdu: “Bir peygamberi öldüren kimse veya kötülüğü emredip iyilikten meneden kimsedir.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “...ve peygamberleri haksız yere öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler...” kavlinden {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” kavline kadar okudu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Ebû Ubeyde! İsrâiloğulları günün başında tek bir saatte kırk üç peygamberi öldürdüler. Bunun üzerine İsrâiloğulları'nın âbidlerinden yüz on iki adam kalkıp onları öldürenlere iyiliği emredip kötülükten nehyettiler; onlar da o günün sonunda bunların hepsini öldürdüler. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın zikrettiği kimseler bunlardır .”
فتأويلُ الآيةِ إذن: إنّ الذين يكفُرون بآياتِ اللهِ، ويقتُلون النَّبِيِّين بغيرِ حقٍّ، ويقتُلون أمِرِيهم بالعدلِ في أمرِ اللهِ ونَهْيِه، الذين يَنْهَوْنهم عن قتلِ أنبياءِ اللَّهِ
Bu durumda ayetin tevili şöyledir: Şüphesiz Allah'ın ayetlerini inkâr edenler, peygamberleri haksız yere öldürenler ve Allah'ın emri ile nehyi hususunda kendilerine adaleti emredenleri, [yani] onları Allah'ın peygamberlerini öldürmekten
وركوبِ معاصِيه.
...ve O'na isyan etmekten meneden, Allah'ın emri ve nehyi hususunda kendilerine adaleti emreden kimseleri öldürenler...
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٢)} “Onları can yakıcı bir azapla müjdele! İşte onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiş olanlardır. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
يَعنى بقولِه جلّ ثناؤه: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ}: فأَخْبِرْهم يا محمدُ، وأعلِمْهم أن لهم عندَ اللهِ عذابًا مُؤلِمًا لهم، وهو المُوجِعُ.
-Şan-ı yüce olan Allah- {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Onlara haber ver ve bildir ki, Allah katında onlar için kendilerini acıtan, can yakıcı bir azap vardır.
وأما قولُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}. فإنه يَعنى بقولِه: {أُولَئِكَ}: الذين يكفُرون بآياتِ اللهِ. ومعْنى ذلك: إنّ الذين ذكَرناهم هم الذين حَبِطَت أعمالُهم. يَعنى: بطَلت أعمالُهم في الدنيا والآخرةِ. فأما قولُه: {فِي الدُّنْيَا}. فلم يَنالُوا بها مَحْمَدةً ولا ثناءً مِن الناسِ؛ لأنهم كانوا على ضَلالٍ وباطلٍ، ولم يَرْفَعِ اللهُ لهم بها ذِكْرًا، بل لعَنهم وهتَك أستارَهم ، وأبدَى ما كانوا يُخْفُون مِن قبائحِ أعمالِهم، على ألسُنِ أنبيائِه ورسلِه في كُتُبِه التي أنزَلها عليهم، فأبقَى لهم ما بقِيت الدنيا مَذَمَّةً، فذلك حُبوطُها في الدنيا. وأما في الآخرةِ؛ فإنه أعَدَّ لهم فيها مِن العقابِ ما وصَف في كتابِه، وأعلَم عبادَه أن أعمالَهم تصيرُ بُورًا لا ثوابَ لها؛ لأنها كانت كُفْرًا باللَّهِ، فَجَزاءُ أَهلِها الخلودُ في الجحيم.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “İşte onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiş olanlardır” buyruğuna gelince; O, {أُولَئِكَ} “İşte onlar” sözüyle Allah'ın ayetlerini inkâr edenleri kastetmektedir. Bunun anlamı: Zikrettiğimiz o kimseler amelleri heba olanlardır; yani amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır. {فِي الدُّنْيَا} “dünyada” kavline gelince; onlar bu amelleriyle insanlardan bir övgü ve senâ kazanamadılar; zira onlar sapıklık ve batıl üzereydiler. Allah da bu ameller sebebiyle onların şanını yüceltmedi, bilakis onlara lanet etti, perdelerini yırttı ve peygamberlerinin ve elçilerinin diliyle, onlara indirdiği kitaplarında gizledikleri çirkin amellerini açığa çıkardı. Böylece dünya var oldukça onlar için geriye sadece yergi bıraktı; işte amellerin dünyada boşa gitmesi budur. Ahirete gelince; Allah orada onlar için Kitabında vasfettiği azabı hazırlamış ve kullarına onların amellerinin hiçbir sevabı olmaksızın telef olup gideceğini bildirmiştir; çünkü bu ameller Allah'ı inkâr üzerine kuruluydu. Dolayısıyla onların cezası cehennemde ebedî kalmaktır.
وأما قولُه: {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}. فإنه يَعنى: وما لهؤلاء القومِ مِن ناصِرٍ يَنْصُرُهم مِن اللهِ، إذا هو انتَقَم منهم بما سَلَف مِن إجْرامِهم واجترائِهم عليه، فيَسْتَنقِذَهم منه.
{وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” buyruğuna gelince; bu, geçmişteki cürümleri ve Allah'a karşı cüretkârlıkları sebebiyle Allah kendilerinden intikam aldığında, onları O'ndan kurtaracak ve Allah'a karşı kendilerine yardım edecek hiçbir yardımcıları yoktur demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)}
[Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)} “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Aralarında hüküm vermesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra içlerinden bir grup yüz çevirerek dönüp gidiyor.”
يَعنى بذلك جلّ ثناؤه: {أَلَمْ تَرَ} يا محمدُ {إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ}. يقولُ: الذين أُعْطُوا حظًّا من الكتابِ، {يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ}.
Bununla -şan-ı yüce olan Allah- şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi”, {إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri”; buyuruyor ki: Kitap'tan kendilerine bir nasip verilenleri, {يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar”.
واخْتَلف أهلُ التأويلِ في الكتابِ الذي عنَى اللهُ بقولِه: {يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ}؛ فقال بعضُهم: هو التوراةُ، دعاهم إلى الرِّضا بما فيها، إذ كانت الفِرَقُ المُنْتَحِلةُ الكتبَ تُقِرُّ بها وبما فيها، أنها كانت أحكامَ اللهِ قبلَ أن يُنْسَخَ منها ما نُسِخ.
Tevil ehli, Allah'ın: {يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar” buyruğunda kastettiği kitap hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: 'O Tevrat'tır; onları onda bulunana rıza göstermeye çağırmıştır. Zira kitaplara intisap eden fırkalar, neshedilenler neshedilmeden önce Tevrat'ın ve içindekilerin Allah'ın hükümleri olduğunu ikrar etmekteydiler' demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنِي محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ جُبَيرٍ وعكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال: دخَل رسولُ الله ﷺ بيتَ المِدْرَاسِ على جماعةٍ مِن يهودَ، فدَعاهم إلى اللهِ، فقال له نُعَيمُ بنُ عمرٍو والحارثُ بنُ زيدٍ: على أيِّ دِينٍ أنت يا محمدُ؟ فقال: "على مِلَّةِ إبراهيمَ ودينِه". فقالا: فإن إبراهيمَ كان يهوديًا. فقال لهما رسولُ اللهِ ﷺ: "فَهَلُمُّوا إلى التوارةِ، فَهى بينَنا وبينَكم". فأبَيا عليه، فأنزَل اللهُ ﷿: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ}. إلى قولِه: {مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr ve İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Beytü'l-Midrâs'a (dershaneye) Yahudilerden bir grubun yanına girdi ve onları Allah'a davet etti. Bunun üzerine ona Nuaym b. Amr ve el-Hâris b. Zeyd: "Ey Muhammed! Sen hangi din üzeresin?" dediler. O da: «İbrâhim'in milleti (dini) ve onun dini üzereyim» buyurdu. Onlar: "Şüphesiz İbrâhim Yahudi idi" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: «Öyleyse Tevrat'a gelin; o bizimle sizin aranızdadır» buyurdu. Ancak ikisi buna yanaşmayıp direttiler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetsin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor” ayetini, {مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurageldikleri şeyler...” sözüne kadar indirdi.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن محمدِ بن أبى محمدٍ مولى آلِ زيدٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ أو عِكْرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: دخَل رسولُ اللهِ ﷺ بيتَ المِدْرَاسِ، فذكَر نحوَه، إلا أنه قال: فقال لهما رسولُ اللهِ ﷺ: "فَهَلُمَّا إلى التَّوارةِ". وقال أيضًا: فأنزَل اللهُ فيهما: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ}. وسائرُ الحديثِ مثلُ حديثِ أبى كُرَيبٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshak'tan, o Zeyd ailesinin azatlısı Muhammed b. Ebi Muhammed'den, o Said b. Cübeyr veya İkrime'den, o da İbn Abbas'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Midrâs'a girdi... diyerek benzerini zikretti; şu kadar var ki o: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikisine: 'O hâlde Tevrat'a gelin!' buyurdu, dedi. Ayrıca şöyle dedi: Bunun üzerine Allah o ikisi hakkında: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” ayetini indirdi. Hadisin geri kalanı Ebu Kureyb'in hadisi gibidir .
وقال بعضُهم: بل ذلك كتابُ اللهِ الذي أنزَله على محمدٍ، وإنما دُعِيَت طائفةٌ منهم إلى رسولِ اللهِ ﷺ لِيَحْكُمَ بينَهم بالحقِّ، فَأَبَتْ.
Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis o, Allah'ın Muhammed'e indirdiği Kitabıdır. Onlardan bir topluluk, aralarında hak ile hükmetsin diye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çağrılmış, fakat onlar bundan kaçınmışlardır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ}: أولئك أعداءُ اللهِ اليهودُ، دُعُوا إلى كتابِ اللهِ ليَحكُمَ بينَهم، وإلى نبيِّه ليَحكُمَ بينَهم، وهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ ، ثم تَوَلُّوا عنه وهم مُعْرِضون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezid anlattı, dedi ki: Bize Said, Katâde'den nakletti; o, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hüküm versin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çevirip dönüp gidiyor” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar Allah'ın düşmanları Yahudilerdir. Aralarında hüküm versin diye Allah'ın Kitabı'na ve aralarında hüküm versin diye O'nun Peygamberine çağrıldılar; hâlbuki onu yanlarındaki Tevrat'ta yazılı buluyorlardı . Sonra onlar yüz çeviriciler olarak ondan yüz çevirdiler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} الآية. قال: هم اليهودُ، دُعُوا إلى كتابِ اللهِ وإلى نبيِّه، وهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم، ثم يَتَولَّون وهم مُعْرِضون.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den nakletti; o, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar Yahudilerdir; Allah'ın Kitabı'na ve O'nun Peygamberi'ne çağrıldılar. Oysa onu yanlarında yazılı buluyorlardı, sonra yüz çevirerek dönüp gittiler.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ}. قال: كان أهلُ الكتابِ يُدْعَون إلى كتابِ اللَّهِ ليَحكُمَ بينَهم بالحقِّ يكونُ، وفي الحدودِ، وكان النبيُّ ﷺ يَدْعُوهم إلى الإسلامِ فيَتَولُّون ذلك .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hüküm versin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ehl-i Kitap, meydana gelen olaylarda ve had cezalarında aralarında hak ile hükmetsin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılırlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onları İslâm'a davet ederdi; onlar ise bundan yüz çevirirlerdi .
وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك عندى بالصوابِ أن يُقالَ: إن الله جل ثناؤه أخبَر عن طائفةٍ من اليهودِ الذين كانوا بينَ ظَهْرَانَىْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ في عهدِه، ممن قد أُوتى عِلْمًا بالتوراةِ، أنهم دُعُوا إلى كتابِ اللَّهِ الذي كانوا يُقِرُّون به أنه من عندِ اللَّهِ - وهو التوراةُ - في بعضِ ما تَنازَعوا فيه هم ورسولُ اللهِ ﷺ، وقد يجوزُ أن يكونَ تَنازعُهم الذي كانوا تَنازَعوا فيه، ثم دُعُوا إلى حُكْمِ التوراةِ فيه، فامتَنَعوا من الإجابةِ إليه - كان أمْرَ محمدٍ ﷺ وأمرَ نُبوَّتِه، ويجوزُ أن يكونَ ذلك كان أمرَ إبراهيمَ خليلِ الرحمنِ ودينَه، ويجوزُ أن يكونَ ذلك ما دُعُوا إليه من أمرِ الإسلامِ والإقرارِ به، ويجوزُ أن يكونَ ذلك كان في حَدٍّ، فإن كلَّ ذلك مما قد كانوا نازَعوا فيه رسولَ اللهِ ﷺ، فَدَعاهم فيه إلى حُكْمِ التوراةِ، فأبَى الإجابةَ فيه وكَتَمه بعضُهم.
Bana göre bu husustaki tevillerden doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in döneminde onun hicret yurdunda ikamet eden ve kendilerine Tevrat'tan bir ilim verilmiş olan Yahudilerden bir fırka hakkında; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında çekiştikleri bazı meselelerde, Allah katından olduğunu ikrar ettikleri Allah'ın Kitabı'na -ki o da Tevrat'tır - çağrıldıklarını haber vermiştir. Aralarında çekiştikleri, sonra hakkında Tevrat'ın hükmüne çağrılıp da icabet etmekten kaçındıkları bu meselenin; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu ve peygamberliği meselesi olması caizdir. Bunun Rahman'ın dostu İbrahim'in durumu ve dini olması da caizdir. Bunun davet edildikleri İslâm meselesi ve onu ikrar etmeleri olması da caizdir. Bunun bir had cezası hususunda olması da caizdir. Zira bütün bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile çekiştikleri, onun da kendilerini hakkında Tevrat'ın hükmüne davet ettiği, bazılarının ise icabetten kaçınıp onu gizlediği hususlardandır.
ولا دلالةَ في الآيةِ على أيِّ ذلك كان [مِن أيٍّ]، فيجوزَ أن يقالَ: هو
Ayet-i kerimede, bunun bunlardan hangisi [ve hangisinden ötürü] olduğuna dair bir delil bulunmamaktadır ki şöyle denilmesi câiz olsun: 'O
هذا دونَ هذا. ولا حاجةَ بنا إلى معرفةِ ذلك؛ لأن المعنى الذي دُعوا إليه ، هو مما كان فرضًا عليهم الإجابةُ إليه في دينِهم، فامتَنَعوا منه، فأخبرَ اللهُ جل ثناؤه عنهم برِدَّتِهم، وتكذيبِهم بما في كتابِهم، وجُحودِهم ما قد أخَذ عليهم عُهودَهم ومَواثيقَهم بإقامتِه والعملِ به، فلن يَعْدُوا أن يكونوا في تَكْذيبِهم محمدًا ﷺ وما جاء به من الحقِّ، مِثْلَهم في تكذيبِهم موسى وما جاء به، وهم يَتَولَّونه ويُقِرُّون به.
şudur, şu değildir.' Bunu bilmeye ihtiyacımız da yoktur; çünkü davet edildikleri mana , dinlerinde ona icabet etmeleri kendilerine farz olan bir husustur, fakat onlar bundan kaçınmışlardır. Şânı yüce olan Allah da onların dinden dönmelerini, kitaplarındakini yalanlamalarını ve onu ikame edip onunla amel etme konusunda kendilerinden kesin söz ve taahhütler aldığı şeyleri inkâr ettiklerini haber vermiştir. Dolayısıyla onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun getirdiği hakkı yalanlamalarında; ona bağlılık gösterip onu ikrar ettikleri hâlde Musa'yı ve getirdiklerini yalanlamalarından öteye geçmiş olmazlar.