Binûn

İçinde Nisâ'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وكذلك تَفْعَلُ العربُ إذا أرادت البيانَ على الوعيد على فعلٍ، أو الوعد عليه، أَخْرَجَت أسماء أهله بذكر الجميع أو الواحد، وذلك أن الواحد يَدُلُّ على جنسه، ولا تُخْرِجُها بذكر اثنين، فتقولُ: الذين يفعلون كذا فلهم كذا، والذي يفعل كذا فله كذا. ولا تقولُ: اللذان يفعلان كذا فلهما كذا، إلا أن يكون فعلًا لا يكون إلا من شخصين مختلفين، كالزنى لا يكونُ إلا من زانٍ وزانيةٍ. فإذا كان ذلك كذلك قيل بذكر الاثنين، يُرادُ بذلك الفاعل والمفعولُ به. فأَمَّا أَن يُذْكَرَ بذكرِ الاثنين، والمراد بذلك شخصان في فعل قد يَنْفَرِدُ كلُّ واحد منهما به، أو في فعلٍ لا يكونان فيه مشتركين، فذلك ما لا يُعْرَفُ في كلامها.

Araplar da bir eylem üzerine tehdidi ya da vaadi beyan etmek istediklerinde böyle yaparlar; o eylemin faillerinin isimlerini çoğul ya da tekil zikirle çıkarırlar. Çünkü tekil, kendi cinsine delalet eder; iki kişi zikriyle çıkarmazlar. Şöyle derler: "Şöyle yapanlar için şu vardır", "Şöyle yapan kimse için şu vardır". Ancak zina gibi sadece zina eden bir erkekle zina eden bir kadından meydana gelen, iki farklı şahıstan başkasından sadır olmayan bir fiil olursa o müstesna, "Şöyle yapan iki kişi için şu vardır" demezler. Durum böyle olunca, bununla fail ve mef'ûlün kastedilmesi amacıyla iki kişi zikriyle söylenir. Ama iki kişi zikriyle söylenip de bununla her birinin tek başına yapabileceği bir fiildeki iki şahsın ya da ortak olmadıkları bir fiildeki iki kişinin kastedilmesine gelince, bu onların kelamında bilinmeyen bir şeydir.

وإذا كان ذلك كذلك، فبَيِّنٌ فسادُ قولِ مَن قال: عُنى بقوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}. الرجلان، وصحة قول من قال: عُنى به الرجل والمرأةُ. وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أنهما غيرُ اللواتي تقدَّم بيانُ حُكْمِهن في قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ}؛ لأن هذين اثنان، وأولئك جماعةٌ.

Durum böyle olunca, {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğuyla iki erkeğin kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşünün tutarsızlığı ve bununla erkeğin ve kadının kastedildiğini söyleyenin görüşünün doğruluğu açıktır. Durum böyle olunca, bu ikisinin, {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} “Fuhuş yapan kadınlar...” buyruğunda hükmünün beyanı geçen kadınlardan başkaları olduğu malumdur; çünkü bu ikisi tesniyedir (iki kişidir), öncekiler ise çoğul bir gruptur.

وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن الحبس كان للثَّيِّباتِ عقوبةً حتى يُتَوَفَّينَ من قبل أن يَجعَلَ اللهُ لهنَّ سبيلًا؛ لأنه أغلَظُ في العقوبة من الأذى الذي هو تعنيفٌ

Durum böyle olunca, Allah onlar için bir yol açmadan önce, vefat edene kadar evlerde hapsedilmenin dul/evli kadınlara bir ceza olduğu malumdur. Çünkü bu ceza, azarlama,

وتوبيخٌ، أو سَبٌّ وتغييرٌ، كما كان السبيل التي جُعلت لهنَّ من الرَّجم أغلظ من السبيل التي جُعِلَت للأبكارِ مِن جَلْدِ المائةِ ونَفْي السنة.

kınama yahut sövme ve ayıplama olan eziyetten ceza bakımından daha ağırdır; nitekim onlar için kılınan recm yolu da bekârlar için kılınan yüz celde vurulması ve bir yıl sürgün edilmesinden daha ağırdır.

القولُ في تأويل قوله: {فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦)} “Onların ikisine de eziyet edin. Eğer tevbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet edendir” buyruğunun tevili hakkında söz:

اختلف أهل التأويل في "الأذى" الذي كان الله تعالى ذكرُه جعَله عقوبةً لِلَّذِين يأتيان الفاحشة من قبل أن يَجعَلَ لهما سبيلًا منه؛ فقال بعضُهم: ذلك الأذى، أذًى بالقول واللسان، كالتَّعْيير والتوبيخ على ما أتَيا من الفاحشة.

Tevil ehli, Allah Teâlâ'nın, onlar için bundan bir yol kılmadan önce fuhşu işleyen iki kişiye ceza olarak kıldığı "eziyet" hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu eziyet; işledikleri fuhuştan dolayı ayıplamak ve kınamak gibi söz ve dil ile yapılan eziyettir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بِشْرُ بن معاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَآذُوهُمَا}. قال: كانا يُؤْذَيَانِ بالقول جميعًا .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَآذُوهُمَا} “Onlara eziyet edin”. Dedi ki: Her ikisine de söz ile eziyet edilirdi .

حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا}: فكانت الجارية والفتى إذا زَنَيا يُعَنَّفان ويُعَيَّران حتى يَتْرُكا ذلك .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} “Onların ikisine de eziyet edin. Eğer tevbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin”: Genç kız ile delikanlı zina ettiklerinde, bunu bırakıncaya kadar azarlanır ve ayıplanırlardı .

وقال آخرون: كان ذلك الأذى أذًى باللسان، غير أنه كان سَبًّا.

Başkaları ise şöyle dedi: Bu eziyet dil ile yapılan bir eziyetti, ancak sövmek şeklindeydi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ،

Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten [rivayet etti]:

عن مجاهدٍ: {فَآذُوهُمَا}. يعنى: سبًّا .

o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَآذُوهُمَا} “Onlara eziyet edin”. Yani: Sövmekle .

وقال آخرون: بل كان ذلك الأذى باللسان واليد.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu eziyet hem dille hem de elle idi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية بن صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباس قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}: فكان الرجلُ إذا زنَى أُوذِيَ بالتَّعْيير وضُرِب بالنِّعالِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” buyruğu hakkında rivayet etti: Kişi zina ettiğinde ayıplanarak eziyet edilir ve pabuçlarla vurulurdu .

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: إن الله تعالى ذكرُه كان أمر المؤمنين بأذى الزانيين المذكورين إذا أتَيا ذلك وهما من أهل الإسلام، والأذى قد يَقَعُ بكلِّ مَكْروهٍ نالَ الإنسانَ؛ مِن قولٍ سيِّئ باللسان، أو فعلٍ. وليس في الآية بيان أيِّ ذلك كان أُمر به المؤمنون يومئذٍ، ولا خبرٌ به عن رسول الله ﷺ، مِن نَقْلِ الواحد ولا نقل الجماعة الموجبِ مَجِيئُها قطعَ العُذْرِ. وأهلُ التأويل في ذلك مُخْتَلِفون، وجائزٌ أن يكون ذلك أذًى باللسان أو اليد، وجائزٌ أن يكون كان أذًى بهما، وليس في العلم بأيِّ ذلك كان من أيٍّ نفعٌ في دينٍ ولا دُنيا، ولا في

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz zikri yüce olan Allah, İslâm ehlinden oldukları halde bu fiili işledikleri takdirde müminlere, zikredilen iki zina edene eziyet etmelerini emretmişti. Eziyet ise, dille kötü bir söz söylemek yahut bir fiil [işlemek suretiyle olsun], insana isabet eden her bir hoşa gitmeyen şeyle gerçekleşebilir. Ayette, o gün müminlere bunlardan hangisinin emredildiğine dair bir açıklama bulunmadığı gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de bu hususta ne tek bir kişinin nakliyle (âhad haberle) ne de gelmesi mazereti ortadan kaldırmayı gerektiren bir topluluğun nakliyle (mütevâtir haberle) bir rivayet gelmiştir. Tevil ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bunun dille veya elle bir eziyet olması caiz olduğu gibi her ikisiyle birden bir eziyet olması da caizdir. Bunlardan hangisinin olduğunu bilmekte ne din ne de dünya açısından bir fayda vardır, ne de

الجهل به مَضَرَّةٌ إذ كان الله جلّ ثناؤُه قد نسَخ ذلك من مُحْكَمِه بما أوجب من الحكم على عباده فيهما، وفى اللاتي قبلهما، فأما الذي أوجب من الحكم عليهم فيهما، فما أوجب في سورة "النور" بقوله: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} [النور: ٢]. وأما الذي أوجب في اللاتي قبلهما، فالرَّجمُ الذي قضى به رسول الله ﷺ فيهما، وأجمع أهلُ التأويل جميعًا على أن الله تعالى ذكرُه قد جعل لأهل الفاحشة من الزُّناة والزَّوانى سبيلًا بالحدود التي حكم بها فيهم.

bunu bilmemekte de bir zarar yoktur. Zira Allah -övgüsü yücedir- muhkem kitabından bunu, hem bu ikisi hakkında hem de bunlardan önceki kadınlar hakkında kullarına farz kıldığı hükümle neshetmiştir. Bu ikisi hakkında kullarına farz kıldığı hükme gelince; bu, Nûr Suresi'nde: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} [en-Nûr: 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” buyruğuyla farz kıldığı hükümdür. Kendilerinden önceki kadınlar hakkında farz kıldığına gelince; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haklarında hükmettiği recmdir. Bütün tevil ehli, Allah Teâlâ'nın haklarında hükmettiği had cezalarıyla zina eden erkek ve kadınlardan fuhuş ehli için bir yol kıldığı hususunda icma etmiştir.

وقال [جماعةٌ من] أهل التأويل: إن الله سبحانه نسخ بقوله: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ}. قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}.

Tevil ehlinden [bir topluluk] şöyle demiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” buyruğu ile: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” buyruğunu neshetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}. قال: كلُّ ذلك نَسَخته الآية التي في "النور" بالحدِّ المفروض .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin”. Dedi ki: Bütün bunları Nûr [Suresi]'ndeki ayet farz kılınan had ile neshetmiştir .

حدَّثنا أبو هشام، قال: ثنا يحيى، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} الآية. قال: هذا نَسخته الآية في سورة "النور" بالحدِّ المفروض .

Bize Ebû Hişâm rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” ayeti hakkında rivayet etti. Dedi ki: Bunu Nûr Suresi'ndeki ayet farz kılınan had ile neshetmiştir .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا أبو تُميلةَ، قال: ثنا الحسين بن واقدٍ، عن يزيد

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Tümeyle rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Yezîd'den rivayet etti:

النحويِّ، عن عكرمة والحسن البصريِّ، قالا في قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} الآية: نسخ ذلك بآية الجَلْدِ، فقال: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} .

en-Nahvî'den, o da İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” ayeti hakkında rivayet etti; ikisi şöyle dediler: Bu, celde ayetiyle neshedildi ve şöyle buyruldu: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}: فَأَنزَل اللهُ بعد هذا: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ}، فإن كانا مُحْصَنَين رُجِما في سُنَّةِ رسولِ اللهِ ﷺ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” buyruğu hakkında rivayet etti: Allah bundan sonra: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” ayetini indirdi; şayet muhsan iseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde recmedilirler .

حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّي: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} الآية: جاءت الحدود فنسَخَتها.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” ayetini had cezaları geldi ve neshetti.

حُدِّثْتُ عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخبرنا عُبَيدُ بنُ سليمان، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ: نَسَخ الحدُّ هذه الآية .

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verip dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: Had cezası bu ayeti neshetmiştir .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سُفيان، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} الآية. قال: نسختها الحدود. وقوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}. نَسَختها الحدود .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} “Onları evlerde tutun” ayetini had cezaları neshetmiştir; O'nun: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğunu da had cezaları neshetmiştir .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} الآية: ثم نُسخ هذا، وجُعل السبيلُ لها إذا زَنَت

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine eziyet edin” ayeti hakkında şöyle dedi: Sonra bu neshedildi ve zina ettiği zaman kadına yol

وهى مُحْصَنَةٌ رُجِمَت وأُخْرِجَت، وجُعِل السبيلُ للذَّكَرِ جلد مائة.

muhsan olduğu takdirde recmedildi ve çıkarıldı; erkek için ise yol, yüz celde vurulması kılındı.

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادة في قوله: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ} [النساء: ١٥]. قال: نَسختها الحدود .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ} [en-Nisâ: 15] “Ölüm onları alıp götürünceye kadar onları evlerde tutun” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Bunu had cezaları neshetmiştir .

وأما قوله: {فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا}. فإنه يعنى به جلّ ثناؤُه: فإن تابا من الفاحشة التي أتيا، فراجعا طاعة الله بينهما، {وَأَصْلَحَا}. يقولُ: وأصلحا دِينَهما بمُراجعة التوبة من فاحشتهما، والعمل بما يُرْضِى الله. {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا}. يقولُ: فاصفَحوا عنهما، وكُفُّوا عنهما الأذى الذي كنتُ أمرتكم أن تُؤذوهما به عقوبة لهما على ما أتيا من الفاحشة، ولا تُؤذوهما بعد توبتهما.

O'nun: {فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} “Eğer tevbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin” buyruğuna gelince; O -övgüsü yücedir- bununla şunu kastetmektedir: Şayet işledikleri fuhuştan tevbe eder ve aralarında Allah'a itaate dönerlerse; {وَأَصْلَحَا} “ve ıslah olurlarsa”, yani fuhuşlarından tevbeye dönerek ve Allah'ı razı edecek ameller işleyerek dinlerini düzeltirlerse; {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا} “artık onlardan vazgeçin”, yani onları bağışlayın ve işledikleri fuhşa bir ceza olmak üzere kendilerine eziyet etmenizi emretmiş olduğum o eziyeti onlardan çekin, tevbelerinden sonra onlara eziyet etmeyin.

وأما قوله: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا}. فإنه يعنى: إن الله لم يَزَلْ راجعًا لعبيده إلى ما يُحِبُّون، إذا هم راجعوا ما يُحِبُّ منهم من طاعته، رحيمًا بهم، يعني: ذا رحمة ورأفة.

O'nun: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; şüphesiz Allah, kulları kendisinden sevdiği itaate döndükleri zaman, onlar için sevdikleri şeylere daima dönendir; onlara karşı merhametlidir, yani merhamet ve şefkat sahibidir.

القول في تأويل قوله: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” buyruğunun tevili hakkında söz:

يعنى بقوله جلَّ ثناؤه: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}: ما التوبة على الله لأحدٍ من خلقه إلا للذين يعملون السوء من المؤمنين بجهالة، {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}، يقولُ: ما اللهُ براجعٍ لأحدٍ من خلقه إلى ما

[Allah] celle senâuhu'nun: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” buyruğuyla kastedilen şudur: Allah'ın yaratılmışlarından herhangi biri üzerindeki tevbesi [tevbeyi kabul etmesi], ancak müminlerden bilmeyerek kötülük işleyen ve {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra da çok geçmeden tevbe eden” kimseler içindir. [Allah Teâlâ] şöyle demektedir: Allah, yaratılmışlarından hiç kimse için...

يُحِبُّه من العفو عنه، والصفح عن ذنوبه التي سَلَفت منه، إلا للذين يأتُون ما يأتونه من ذنوبهم جهالةً منهم، وهم بربِّهم مؤمنون، ثم يُراجعون طاعةَ اللهِ، ويُنيبُونَ منه إلى ما أمرهم الله به، من الندم عليه والاستغفار وترك العود إلى مثله، من قبل نزول الموت بهم. وذلك هو "القريبُ" الذي ذكره الله تعالى ذكره فقال: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}.

Rablerine iman etmiş oldukları halde cehaletle işledikleri günahları işleyip, sonra da başlarına ölüm inmeden önce Allah'a itaate dönen ve O'nun kendilerine emrettiği şekilde günahtan pişmanlık duyup bağışlanma dileyerek ve bir benzerine dönmeyi terk ederek O'na yönelenler müstesna; onu affetmek ve geçmiş günahlarını bağışlamak gibi sevdiği bir şeye dönecek değildir. İşte Allah Teâlâ'nın zikredip: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” buyurduğu "yakın (zaman)" budur.

وبنحو ما قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويل، غير أنهم اختلفوا في معنى قوله: {بِجَهَالَةٍ}؛ فقال بعضُهم في ذلك بنحو ما قلنا فيه، وذهب إلى أن عمله السوء هو الجهالة التي عناها.

Tevil ehli de bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir; ancak onlar O'nun: {بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek” sözünün anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş belirtmiş ve kulun kötülük işlemesinin kastedilen cehaletin ta kendisi olduğu görüşüne varmıştır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن أبي العالية أنه كان يُحدِّثُ أن أصحاب رسول الله ﷺ كانوا يقولون: كلُّ ذنبٍ أصابه عبدٌ فهو بجهالة .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Ebü'l-Âliye'den rivayet etti; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının şöyle dediklerini anlatırdı: Bir kulun işlediği her günah bir cehalettir .

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قَتادةَ قوله: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قال: اجتمع أصحاب رسول الله ﷺ فرَأَوا أن كلَّ شيءٍ عُصِى به فهو جهالةٌ، عمدًا كان أو غيره .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlara” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bir araya geldiler ve kasıtlı olsun veya olmasın, kendisiyle Allah'a isyan edilen her şeyin cehalet olduğu görüşüne vardılar .

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}، قال: كلُّ مَن

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlara” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Her kim

عَصَى ربَّه فهو جاهلٌ، حتى ينزِعَ عن معصيته .

Rabbine isyan ederse, o isyanından vazgeçinceye kadar cahildir .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مُجاهدٍ قوله: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قال: كلُّ مَن عَمِل بمعصية الله، فذاك منه بجهلٍ حتى يَرْجِعَ عنه.

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Allah'a isyan niteliğinde bir iş yapan herkes, ondan dönünceye kadar bunu bir cehaletle yapmış olur.

حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}: ما دام يَعْصِى الله فهو جاهلٌ.

Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” buyruğu hakkında rivayet etti; [es-Süddî]: Allah'a isyan ettiği sürece o cahildir, [dedi].

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا محمد بن فُضَيل بن غزوان، عن أبي النَّضْرِ، عن أبي صالح، عن ابن عباس: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قال: مَن عَمِل السوء فهو جاهلٌ؛ مِن جَهالته عَمِل السوءَ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl b. Gazvân, Ebü'n-Nadr'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Kötülük işleyen kimse cahildir; cehaletinden dolayı o kötülüğü işlemiştir .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهد، قال: مَن عَصَى الله فهو جاهلٌ، حتى يَنْزِعَ عن معصيته.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: Allah'a isyan eden kimse, o isyanından vazgeçinceye kadar cahildir.

قال ابن جُرَيج: وأَخبَرَنى عبد الله بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: كلُّ عاملٍ بمعصية فهو جاهلٌ، حينَ عَمِل بها .

İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den haber verip dedi ki: Günah işleyen herkes, onu işlediği esnada cahildir .

قال ابن جريج: وقال لى عطاء بن أبي رَبَاحٍ نحوه .

İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh da bana bunun bir benzerini söyledi .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قول

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [yüce] Allah'ın şu sözü hakkında şöyle dedi:

اللهِ: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}. قال: الجهالة كلُّ امرئٍ عمل شيئًا من معاصى الله، فهو جاهلٌ أبدًا حتى يَنْزِعَ عنها. وقرأ: {قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} [يوسف: ٨٩]. وقرأ: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} [يوسف: ٣٣]. قال: مَن عصى الله فهو جاهِلٌ حتى يَنْزِعَ عن معصيته.

: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp sonra çok geçmeden tevbe edenleredir” dedi ki: Cehalet, kişinin Allah'a isyan olan şeylerden herhangi birini yapmasıdır; o kimse bundan vazgeçinceye kadar daima cahildir. Ve: {قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Siz cahil kimseler iken Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi?'” [Yûsuf 89] ayetini okudu. Ayrıca: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum” [Yûsuf 33] ayetini okudu. [Ardından] dedi ki: Allah'a isyan eden kimse, isyanından vazgeçinceye kadar cahildir.

وقال آخرون: معنى قوله: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}: يعملون ذلك على عمدٍ منهم له.

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlara” sözünün anlamı: Bunu kasten yapanlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن مجاهد: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قال: الجهالةُ العمدُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, Mücâhid'den: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlar” hakkında haber verdi; dedi ki: Cehalet kasıttır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ مثله .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهَيرٍ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاك: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قال: الجهالة العمدُ (١).

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” hakkında rivayet etti; dedi ki: Cehalet kasıttır (١).

وقال آخرون: معنى ذلك: إنما التوبة على الله للذين يعملون السوءَ في الدنيا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak kötülüğü dünyada işleyenleredir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا معتمرُ بن سليمان، عن الحكمِ بن أبان، عن عكرمة قوله: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قال: الدنيا كلُّها جهالةٌ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, el-Hakem b. Ebân'dan, o da İkrime'den O'nun: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlaradır” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Dünyanın tamamı cehalettir .

قال أبو جعفر: وأولى هذه الأقوالِ بتأويل الآية قولُ مَن قال: تأويلُها: إنما التوبةُ على الله للذين يعملون السوء، وعملُهم السوء هو الجهالة التي جَهلوها، عامدين كانو للإثم أو جاهلين بما أعَدَّ اللهُ لأهلها، وذلك أنه غير موجودٍ في كلام العرب تَسْمِيةُ العامدِ للشيء؛ الجاهل به، إلا أن يكونَ مَعْنِيًّا به أنه جاهلٌ بقَدْر مَنْفعتِه ومَضَرَّتِه، فيقالُ: هو به جاهلٌ. على معنى جهله بمعنى نفعه وضَرِّه، فأما إذا كان عالمًا بقَدْرِ مبلغ نفعه وضُرِّه، قاصدًا إليه، فغير جائز مِن أجلِ قَصْدِه إليه أن يقال: هو به جاهلٌ؛ لأن الجاهل بالشيء هو الذي لا يعلَمُه ولا يَعرِفُه عند التقدم عليه، أو يَعلَمُه فيُشَبَّهُ فَاعِلُه، إذ كان خَطَأً ما فعله، بالجاهل الذي يأتى الأمر وهو به جاهلٌ، فيُخطِئُ موضعَ الإصابة منه، فيقالُ: إنه لجاهلٌ به. وإن كان به عالمًا؛ لإتيانه الأمر الذي لا يأتى مثله إلا أهل الجهل به.

Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşler içinde ayetin teviline en uygun olanı: "Bunun tevili: Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak kötülük işleyenleredir; onların kötülük işlemesi ise günahı kasten de işlemiş olsalar, Allah'ın o günahı işleyenler için hazırladığı [azabı] bilmeyerek de işlemiş olsalar, sergiledikleri cehaletin ta kendisidir" diyenin görüşüdür. Zira bir şeyi kasten yapan kimseye -o şeyin fayda ve zararının derecesini bilmemesi kastıyla 'o bunu bilmemektedir' denmesi hariç- Arap dilinde 'o şeyi bilmeyen' denildiği vaki değildir; bu da onun fayda ve zararının mahiyetini bilmemesi anlamındadır. Fakat o şeyin fayda ve zarar derecesinin neye varacağını bilip ona kastettiği takdirde, sırf ona kastettiği için 'o bunu bilmemektedir' denilmesi caiz değildir. Çünkü bir şeyi bilmeyen kimse, ona giriştiğinde onu bilmeyen ve tanımayan kimsedir; ya da onu bildiği halde yaptığı iş hata olduğu için, o işi bilmeyerek yapan ve dolayısıyla isabet yerini şaşıran kimseye benzetilir de -her ne kadar onu bilse de- o işi ancak onu bilmeyen kimselerin yapacağı şekilde yapmasından dolayı 'o bunu bilmemektedir' denilir.

وكذلك معنى قوله: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. قيل فيهم: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}. وإن أتوه على علمٍ منهم بمبلغ عقاب الله أهله، عامدين إتيانه، مع معرفتهم بأنه عليهم حرامٌ؛ لأن فعلهم ذلك كان من الأفعال التي لا يأتى مثله إلا مَن

Aynı şekilde O'nun: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlar” buyruğunun anlamı da [böyledir]. Allah'ın bu günahı işleyenlere vereceği cezanın derecesini bilerek, [günahı] kasten ve kendilerine haram olduğunu bilerek işlemiş olsalar bile onlar hakkında: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlar” denilmiştir. Çünkü onların bu fiili, benzerini ancak...

جَهِل عظيم عقاب الله عليه أهله، في عاجل الدنيا وآجل الآخرة، فقيل لمن أتاه وهو به عالمٌ: أتاه بجهالة. بمعنى أنه فعَل فِعلَ الجُهَّالِ به، لا أنه كان به جاهِلًا.

dünyada ve ahirette o günahı işleyenlere vereceği büyük cezayı bilmeyen kimselerin yapacağı fiillerdendir. Bu sebeple o günahı bildiği halde işleyen kimse hakkında: 'Bunu cehaletle yaptı' denilmiştir; yani o şeyi bilmediğinden değil, bilmeyenlerin yaptığı fiili işlediğinden dolayı [böyle denilmiştir].

وقد زَعَم بعضُ أهل العربية أن معناه أنهم جَهلوا كُنْهَ ما فيه من العقابِ، فلم يَعْلَموه كعلم العالم، وإن عَلِموه ذَنْبًا، فلذلك قيل: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ}.

Arap dili ehlinden bazıları ise bunun anlamının, o günahtaki cezanın künhünü/mahiyetini bilmedikleri, günah olduğunu bilseler bile onu [hakkıyla] bilen birinin bildiği gibi bilemedikleri şeklinde olduğunu ve bundan dolayı: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek kötülük yapanlar” denildiğini iddia etmiştir.

ولو كان الأمرُ على ما قال صاحبُ هذا القولِ لوَجَب أَلَّا تكونَ توبةٌ لَمَنْ علِم كُنْه ما فيه، وذلك أنه جلَّ ثناؤه قال: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}. دون غيرهم، فالواجبُ على صاحب هذا القول ألا يكون للعالم الذي عَمِل سوءًا على علم منه بكُنه ما فيه، ثم تاب من قريب - توبةٌ، وذلك خلافُ الثابت عن رسول الله ﷺ، من أن كلَّ تائبٍ عسى الله أن يتوب عليه ، وقوله: "بابُ التَّوبة مفتوحٌ ما لم تَطْلُع الشمسُ من مَغْربِها" .

Şayet durum bu görüş sahibinin dediği gibi olsaydı, o günahtaki [cezanın] künhünü bilen kimse için tevbenin olmaması gerekirdi. Zira O -övgüsü yücedir- başkalarına değil, sadece: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp sonra çok geçmeden tevbe edenleredir” buyurmuştur. Dolayısıyla bu görüş sahibine göre, kötülüğü içindeki cezanın künhünü bilerek işleyip sonra da çok geçmeden tevbe eden âlim kimse için tevbenin bulunmaması gerekirdi. Bu ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan; tevbe eden herkesin tevbesini Allah'ın kabul etmesinin umulduğuna ve onun: "Güneş batıdan doğmadıkça tevbe kapısı açıktır" buyurduğuna aykırıdır.

وخلافُ قولِ اللهِ ﷿: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} [الفرقان: ٧٠].

Ayrıca Allah azze ve celle'nin: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “Ancak tevbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesna” [el-Furkân 70] sözüne de aykırıdır.

القول في تأويل قوله: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Sonra çok geçmeden tevbe ederler” buyruğunun tevili hakkında söz:

اختلف أهل التأويل في معنى "القريب" في هذا الموضع؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ثم يتوبون في صحتهم قبل مرضهم وقبل موتهم.

Tevil ehli bu yerdeki "yakın" (karîb) kelimesinin anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: Sonra hastalanmadan önce ve ölmeden önce, sıhhatli günlerinde tevbe ederler demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, [...] rivayet etti:

السُّدِّيِّ: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}: والقريبُ قبل الموتِ ما دام في صحته .

es-Süddî'den: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” hakkında rivayet etti; [es-Süddî]: Yakın [zaman], kişi sıhhatinde olduğu sürece ölümden öncesidir , [dedi].

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن أبي النَّضْرِ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباس: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}. قال: في الحياة والصحة .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Ebü'n-Nadr'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Hayatta ve sıhhatte iken.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ثم يتوبون من قبل مُعاينة مَلَكِ الموتِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Sonra ölüm meleğini görmeden önce tevbe ederler demektir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاوية بن صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحة، عن ابن عباس: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}: والقريب فيما بينه وبين أن ينظر إلى ملك الموت .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: Yakın [zaman], kişinin kendisi ile ölüm meleğini görmesi arasındaki süredir , [dedi].

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بن سليمان، قال: سمعتُ عِمران بن حُديرٍ، قال: قال أبو مجلزٍ: لا يزالُ الرجلُ في توبةٍ حتى يُعايِنَ الملائكة (٢).

Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: İmrân b. Hudeyr'i şöyle derken işittim: Ebû Miclez dedi ki: Kişi melekleri bizzat görünceye kadar tevbe halindedir (٢).

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن محمد بن قيسٍ، قال: القريب ما لم تنزِلْ به آيةٌ من آياتِ اللهِ تعالى، ويَنزِلْ به الموتُ (٢).

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Kays'tan rivayet etti; dedi ki: Yakın [zaman], kişinin başına Allah Teâlâ'nın ayetlerinden biri inmedikçe ve ölüm gelmedikçe olan süredir (٢).

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهيرٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}: له التوبةُ ما بينه وبين أن يُعايِنَ مَلَكَ الموتِ، فإذا تاب حين ينظُرُ إلى مَلَكِ الموت، فليس له ذاك.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Allah’ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapan, sonra çok geçmeden tevbe edenlerin tevbesidir” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: Ölüm meleğini bizzat görünceye kadar onun tevbe etme [hakkı] vardır. Ölüm meleğine baktığı anda tevbe ederse, artık onun için bu [imkân] yoktur.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ثم يتوبون من قبل الموت.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Sonra ölümden önce tevbe ederler demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن رجلٍ، عن الضحاك: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}. قال: كلُّ شيءٍ قبل الموت فهو قَريبٌ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, bir adamdan, o da ed-Dahhâk'tan O'nun: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Ölümden önceki her şey yakındır .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا معتمر بن سليمان، عن الحكم بن أبان، عن عكرمة: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}. قال: الدنيا كلُّها قَريبٌ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, el-Hakem b. Ebân'dan, o da İkrime'den: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” hakkında rivayet etti; dedi ki: Dünyanın tamamı yakındır .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}: قبل الموتِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tevbe ederler” buyruğu hakkında: Ölümden öncedir, dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا مُعاذ بن هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قَتادةَ، عن أبي قلابةَ، قال: ذُكِر لنا أن إبليس لمَّا لُعِن وأُنظِر، قال: وعِزَّتِك لا أخرُج من قلب ابن آدم ما دام فيه الروح. فقال ﵎: وعِزَّتى لا أمنعه التوبة ما دامَ فيه الروح.

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o da Ebû Kılâbe'den rivayet etti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre İblis lânetlenip kendisine mühlet verildiğinde şöyle dedi: "İzzetin hakkı için, ruhu bedeninde olduğu müddetçe Âdemoğlunun kalbinden çıkmayacağım." Bunun üzerine [Allah] azze ve celle: "İzzetim hakkı için, ruhu bedeninde olduğu müddetçe onu tevbeden menetmeyeceğim" buyurdu.

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو داود، قال: ثنا عمران، عن قَتادةَ، قال: كُنَّا عندَ أنس بن مالكٍ وثَمَّ أبو قلابة، فحَدَّث أبو قلابة، قال: إن الله ﵎ لما لَعَن إبليس سأله النَّظِرةَ، فقال: وعِزَّتِك لا أخرج من قلب ابن آدم. فقال الله ﵎: وعِزَّتى لا أمنعُه التوبة ما دامَ فيه الروح.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize İmrân, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Enes b. Mâlik'in yanındaydık, Ebû Kılâbe de oradaydı. Ebû Kılâbe rivayet edip dedi ki: Allah azze ve celle İblis'i lânetlediğinde, o mühlet istedi ve: 'İzzetin hakkı için, Âdemoğlunun kalbinden çıkmayacağım' dedi. Allah azze ve celle de: 'İzzetim hakkı için, ruhu bedeninde olduğu sürece tevbeyi ondan esirgemeyeceğim' buyurdu.

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبد الوهاب، قال: ثنا أيوب، عن أبي قلابة، قال: إن الله ﵎ لما لَعَن إبليس سأله النَّظرة، فأنظره إلى يوم الدين، قال: وعزَّتك لا أخرج من قلب ابن آدم ما دام فيه الروح. قال: وعزَّتى لا أحجُبُ عنه التوبة ما دامَ فيه الروح .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Ebû Kılâbe'den rivayet etti; dedi ki: Allah azze ve celle İblis'i lânetlediğinde, o mühlet istedi ve Allah da ona din gününe kadar mühlet verdi; bunun üzerine: 'İzzetin hakkı için, ruhu bedeninde olduğu sürece Âdemoğlunun kalbinden çıkmayacağım' dedi. [Allah da]: 'İzzetim hakkı için, ruhu bedeninde olduğu sürece tevbeyi ona kapatmayacağım' buyurdu .

حدَّثني ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسن، قال: بلغنى أن رسول الله ﷺ قال: "إن إبليس لمَّا رأى آدمَ أجْوَفَ قال: وعِزَّتِك لا أخرُجُ مِن جَوْفِه ما دامَ فيه الروح. فقال الله ﵎: وعِزَّتى لا أحُولُ بينه وبين التوبة ما دام فيه الروح" .

Bana İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İblis Âdem'in içinin boş yaratıldığını görünce: 'İzzetin hakkı için, ruhu bedeninde olduğu sürece onun içinden çıkmayacağım' dedi. Allah azze ve celle de: 'İzzetim hakkı için, ruhu bedeninde olduğu sürece onunla tevbe arasına girmeyeceğim' buyurdu" .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا معاذ بن هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قَتادةَ، عن العلاء بن زياد، عن أبي أيوب بُشير بن كعبٍ، أن نبيَّ الله ﷺ، قال: "إنَّ الله يقبل توبةَ العَبْدِ ما لم يُغَرْغِرْ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o el-Alâ b. Ziyâd'dan, o da Ebû Eyyûb Beşîr b. Ka'b'dan rivayet etti ki Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, kulun tevbesini can boğaza gelmedikçe kabul eder.»

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبد الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن عُبادةَ بن الصامت، أن رسول الله ﷺ قال. فذكر مثله .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğunu rivayet etti; ardından bunun bir benzerini zikretti .

حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا ابن أبي عديٍّ، عن عوف، عن الحسن، قال: بلغنى أن رسول الله ﷺ قال: "إِنَّ الله ﵎ يَقْبَلُ تَوْبَةَ العبدِ ما لم يُغَرْغِرْ" .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Avf'tan, o da el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah azze ve celle, kulun tevbesini can boğaza gelmedikçe kabul eder" .

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوال في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: تأويلُه: ثم يتوبون قبل مماتهم، في الحال التي يفهمون فيها أمر الله ﵎ ونهيه، وقبل أن يُغلبوا على أنفسهم وعقولهم، وقبل حال اشتغالهم بكرب الحشرجة، وغَمِّ الغَرْغَرةِ، فلا يعرفوا أمرَ اللهِ ونهيه، ولا يعقِلوا التوبةَ؛ لأن التوبة لا تكون توبةً إلا ممَّن ندم على ما سَلَف منه، وعزم فيه على تركِ المعاودة، وهو يعقِلُ الندم، ويختارُ ترك المعاودةِ، فأما إذا كان بكربِ الموتِ مَشْغولًا، وبغَمِّ الحَشْرجةِ مَغْمورًا، فلا إخالُه إلا عن الندم على ذنوبه مَغْلوبًا، ولذلك قال مَن قال: إن التوبة مقبولةٌ ما لم يُغَرْغِرِ العبد بنفسه. فإن كان المرءُ في تلك الحال يعقِلُ عقل الصحيح، ويفهم فهم العاقل الأريب، فأحدث إنابةً من ذنوبه، ورَجعةٌ من شُرودِه عن ربِّه إلى طاعته، كان إن شاء الله ممن دخل في وعدِ الله الذي وَعَد التائبين إليه من إجرامهم من قريبٍ بقوله: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ}.

Ebû Ca'fer der ki: Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: "Bunun tevili: Sonra ölümlerinden önce, Allah azze ve celle'nin emir ve yasağını anladıkları bir haldeyken; nefislerine ve akıllarına galebe çalınmadan önce, can çekişme sıkıntısıyla ve can boğaza gelme tasasıyla meşgul olup da Allah'ın emir ve yasağını tanıyamaz, tevbeyi akledemez hale gelmeden önceki bir durumda tevbe ederler demektir" diyenin görüşüdür. Zira tevbe, ancak geçmişte kendisinden sadır olan şeye pişmanlık duyan, pişmanlığı akleden, bir daha dönmemeyi seçen ve onda tekrar dönmemeye azmeden kimseden sadır olduğu takdirde tevbe olur. Ölüm sıkıntısıyla meşgul ve can çekişme tasasına boğulmuş bir kimseye gelince, onun günahlarına pişmanlık duymaktan aciz kalacağını düşünürüm. Nitekim: 'Kulun canı boğazına gelmediği sürece tevbe kabul edilir' diyenler de bundan dolayı böyle söylemişlerdir. Şayet kişi o haldeyken sağlıklı bir insanın aklı gibi akleder, akıllı ve zeki bir kimsenin anlayışıyla anlar da günahlarından yöneliş ve Rabbine isyanından O'na itaate bir dönüş sergilerse; inşallah Allah'ın: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp sonra çok geçmeden tevbe edenleredir” sözüyle günahlarından çok geçmeden Kendisine tevbe edenlere vaad ettiği müjdeye dahil olanlardan olur.

القول في تأويل قوله: {فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧)} “İşte bunların tevbesini Allah kabul eder. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” sözünün tevili hakkında.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: {فَأُولَئِكَ}: فهؤلاء الذين يعملون السوء بجهالةٍ ثم يتوبون من قريبٍ، {يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ}، دونَ مَن لم يَتُبْ، حتى غُلِب

Övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: {فَأُولَئِكَ} “İşte bunlar”; cahillikle kötülük işleyip sonra yakın bir zamanda tevbe eden şu kimselerdir ki, {يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah bunların tevbesini kabul eder”. Yoksa tevbe etmeyip de nihayet galebe çalınan...

على عقلِه، وغَمَرتُه حَشْرجةُ مِيتته، فقال وهو لا يفقَهُ ما يقولُ: {إِنِّي تُبْتُ الْآنَ}. خداعًا لربِّه، ونفاقًا في دينه.

aklına [galebe çalınan] ve ölümünün can çekişmesi kendisini bürüyen, sonra da ne dediğini anlamaz halde Rabbini kandırmak ve dininde münafıklık yapmak kastıyla: {إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Ben şimdi tevbe ettim” diyen kimselerin değil.

ومعنى قوله: {يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ}: يَرزُقُهم إنابةً إلى طاعتِه، ويَتَقَبَّلُ منهم أَوْبتَهم إليه وتوبتهم التي أحدثوها من ذنوبهم.

O'nun: {يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah bunların tevbesini kabul eder” sözünün anlamı şudur: Onlara Kendi itaatine yönelmeyi nasip eder, Kendisine dönüşlerini ve günahlarından dolayı ortaya koydukları tevbelerini onlardan kabul buyurur.

وأما قوله: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}. فإنه يعنى: ولم يَزَلِ الله جلَّ ثناؤُه عليمًا بالناس من عباده المُنيبين إليه بالطاعة، بعد إدبارهم عنه، المُقبلين إليه بعدَ التولية، وبغير ذلك من أمورِ خلقه، حكيمًا في توبته على من تابَ منهم من معصيته، وفى غير ذلك من تدبيره وتقديره، ولا يدخُلُ أفعاله خَلَلٌ، ولا يَخْلِطُه خطأٌ ولا زَلَلٌ.

O'nun: {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” sözüne gelince; bu şu anlama gelir: Şânı yüce olan Allah, kullarından Kendisinden yüz çevirdikten sonra itaatle Kendisine yönelen, geri döndükten sonra Kendisine yönelen insanları ve yaratıklarının diğer işlerini ezelden beri hakkıyla bilendir; onlardan günahından tevbe edenin tevbesini kabul etmesinde ve diğer tedbir ile takdirinde hikmet sahibidir; O'nun fiillerine hiçbir kusur girmez, O'na hiçbir hata ve sapma karışmaz.

القول في تأويل قوله: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin tevbesi tevbe değildir” sözünün tevili hakkında.

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: وليست التوبة للذين يعملون السيئات من أهل الإصرار على معاصى اللهِ، {حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} يقولُ: إِذا حَشْرَج أحدُهم بنفسه، وعاين ملائكة ربِّه قد أقبلوا إليه لقبضِ روحه قال - وقد غُلب على نفسه، وحِيلَ بينه وبينَ فَهْمِه، بشُغْلِه بكربٍ حَشْرَجَتِهِ وَغَرْغَرتِه -: {إِنِّي تُبْتُ الْآنَ}. يقولُ: فليس لهذا عند الله ﵎ توبةٌ؛ لأنه قال ما قال في غير حالِ توبة.

Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah'ın yasaklarında ısrar edenlerden kötülükleri işleyenler için tevbe yoktur. {حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} “Nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında” yani onlardan biri can çekişmeye başladığında ve Rabbinin meleklerinin ruhunu kabzetmek üzere kendisine doğru geldiklerini gördüğünde -nefsine galebe çalınmış, can çekişme ve hırıldama sıkıntısıyla meşgul olması sebebiyle anlama yetisiyle arasına engel girmiş bir haldeyken-: {إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Ben şimdi tevbe ettim” der. [Allah] buyuruyor ki: İşte böyle birisi için Allah azze ve celle katında bir tevbe yoktur; çünkü o söylediği şeyi tevbe hali olmayan bir durumda söylemiştir.

كما حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن يَعْلى بن نَعْمَانَ، قال: أخبَرَنى من سمع ابن عمر يقولُ: التوبة مبسوطةٌ ما لم يُسَقْ. ثم قرأ ابن عمر: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ}. ثم قال: وهل الحضور إلا

Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, Ya'lâ b. Nu'mân'dan haber verdi; dedi ki: Bana, İbn Ömer'in şöyle dediğini işiten kimse haber verdi: "Tevbe, can çekilip götürülmedikçe açıktır." Sonra İbn Ömer: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin tevbesi tevbe değildir” ayetini okudu. Sonra dedi ki: "Ölümün gelip çatması,

السَّوْقُ .

canın çekilip götürülmesinden başka nedir ki?" .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ}. قال: إذا تَبَيَّن الموتُ فيه لم يقبل الله له توبةً.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin tevbesi tevbe değildir” sözü hakkında şöyle dedi: "Kişide ölüm alametleri belirdiğinde Allah onun hiçbir tevbesini kabul etmez."

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن أبي النَّضْرِ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباس: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ}: فليس لهذا عند الله تَوْبَةٌ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Ebü'n-Nadr'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ} “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin tevbesi tevbe değildir”; işte bunun için Allah katında bir tevbe yoktur .