حدَّثني محمد بن المثنَّى، قال: ثنا وهب بن جريرٍ، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن يَعْلَى بَنِ عطاءٍ، عن القاسم بن ربيعة [بن قائِفٍ] ، قال: قرأتُ على سعدٍ. فذكر نحوه.
Bana Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan, o el-Kāsım b. Rebîa [b. Kâif]'ten naklen rivayet etti; dedi ki: Sa'd'a okudum... diyerek benzerini zikretti.
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرنا يَعْلى بن عطاءٍ، عن القاسم بن ربيعة، قال: سمعتُ سعد بن أبي وقَّاصٍ قرأ: (وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَة وَلَهُ أُخْتٌ من أُمِّه) .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym haber verip dedi ki: Bize Ya'lâ b. Atâ, el-Kāsım b. Rebîa'dan haber verdi; dedi ki: Sa'd b. Ebî Vakkās'ı şöyle okurken işittim: (وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَة وَلَهُ أُخْتٌ من أُمِّه) "Eğer kelâle olarak miras bırakan bir erkek veya bir kadın olur da onun anne bir kız kardeşi bulunursa" .
حدَّثنا بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ}: فهؤلاء الإخوة من الأمِّ، إن كان واحدًا فله السدُسُ، وإن كانوا أكثر من ذلك فهم شركاءُ في الثلُث، ذكَرُهم وأُنثاهم فيه سواءٌ.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} “ve onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bunlar anne bir kardeşlerdir; şayet bir kişi olursa ona altıda bir [pay] düşer, şayet bundan daha fazla olurlarsa üçte birde ortaktırlar; onların erkekleri ile kadınları bu [payda] eşittir.
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَة وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ}: فهؤلاء الإخوةُ من الأُمِّ، فهم شركاء في الثلثِ، سواءٌ الذكرُ والأُنثى.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَة وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} “Eğer kelâle olarak miras bırakan bir erkek veya bir kadın olur ve onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa”; bunlar anne bir kardeşlerdir, üçte bire ortaktırlar; erkek ve kadın eşittir.
وقوله: {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ}. إذا انفرد الأخُ وحدَه، أو الأختُ وحدها، ولم يكن أخٌ غيرُه أو غيرُها من أُمِّه، فله السدُسُ من ميراث أخيه لأمِّه، فإن اجتمع أخٌ وأختٌ، أو أخوان لا ثالث معهما لأمِّهما، أو أختان كذلك، أو أخٌ وأختٌ ليس معهما غيرهما من أُمِّهما، فلكلِّ واحدٍ منهما من ميراث أخيهما لأمِّهما السدُسُ، {فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ}. يعنى: فإن كان الإخوة والأخواتُ لأمِّ الميت الموروث كلالةً أكثر من اثنين، {فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ}. يقولُ: فالثلثُ الذي فرَضْتُ لاثنيهم - إذا لم يكن غيرُهما من أمِّهما ميراثًا لهما من أخيهما الميتِ الموروثِ كَلالةً - شَرِكةٌ بينهم، إذا كانوا أكثر من اثنين إلى ما بلغ عددُهم، على عدد رءوسهم، لا يُفَضَّلُ ذَكَرٌ منهم على أنثى في ذلك، ولكنه بينهم بالسَّوِيَّةِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “her birine altıda bir düşer” sözü; erkek kardeş tek başına veya kız kardeş tek başına kaldığında ve anne bir başka bir erkek ya da kız kardeş bulunmadığında, anne bir kardeşinin mirasından ona altıda bir pay verilir. Eğer bir erkek ve bir kız kardeş veya anne bir üçüncüleri olmayan iki erkek kardeş ya da aynı şekilde iki kız kardeş veya yanlarında anne bir başkası bulunmayan bir erkek ve bir kız kardeş bir araya gelirse, anne bir kardeşlerinin mirasından her birine altıda bir düşer. {فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ} “Eğer bundan daha fazla iseler”, yani kelâle olarak miras bırakan ölünün anne bir erkek ve kız kardeşleri ikiden fazla olursa, {فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ} “üçte bire ortaktırlar” buyurmaktadır; yani kelâle olarak miras bırakan ölü kardeşlerinden miras olarak anne bir başkaları olmadığında ikisine takdir ettiğim üçte bir pay, sayıları kaça ulaşırsa ulaşsın ikiden fazla olduklarında, baş sayısına göre aralarında ortaktır; bunda erkek kadından üstün tutulmaz, aksine aralarında eşittir.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ}. ولم يُقَل: لهما أخٌ أو أختٌ. وقد ذُكر قبلَ ذلك رجلٌ أو امرأة، فقيل: {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَة}؟
Eğer birisi: "Ondan önce bir erkek veya bir kadın zikredilip: {وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَة} “Eğer kelâle olarak miras bırakan bir erkek veya bir kadın olur” dendiği halde nasıl {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} “onun bir erkek veya bir kız kardeşi varsa” denildi de 'ikisinin bir erkek veya kız kardeşi varsa' denilmedi?" diye sorarsa,
قيل: إن من شأن العرب إذا قدَّمت ذِكْرَ اسمين قبل الخبر، فعطفت أحدهما على الآخرِ بـ "أو"، ثم أتَت بالخبر - أضافت الخبرَ إليهما أحيانًا، وأحيانًا إلى أحدهما، وإذا أضافت إلى أحدهما، كان سواءً عندها إضافة ذلك إلى أيِّ الاسمين اللذين ذكرتهما، أضافته، فتقولُ: مَن كان عنده غلامٌ أو جاريةٌ، فَلْيُحْسِنُ إِليه - يعنى: فَلْيُحْسِنُ إلى الغلام - و: فَلْيُحْسِنْ إليها - يعنى: فَلْيُحْسِنْ
Şöyle denilir: Şüphesiz Arapların üslubundandır ki, haberden (yüklemden) önce iki ismi zikredip birini diğerine 'ev' (أَوْ / veya) ile bağladıklarında, ardından haberi getirdiklerinde; haberi bazen ikisine birden, bazen de sadece birine nispet ederler. Birine nispet ettiklerinde ise [haberi], zikrettikleri bu iki isimden hangisine nispet ederlerse etsinler onlar için farksızdır. Nitekim şöyle derler: 'Kimin yanında bir erkek köle veya bir cariye varsa, ona iyilik etsin' -yani erkek köleye iyilik etsin- ve: 'ona iyilik etsin' -yani
إلى الجارية - و: فَلْيُحْسِنُ إليهما.
cariyeye iyilik etsin- ve "ikisine iyilik etsin" [derler].
وأمَّا قوله: {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} - وقد تقدَّم ذكر الأخ والأختِ بعطف أحدهما على الآخر. والدَّلالة على أن المراد بمعنى الكلام أحدهما في قوله: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} - فإن ذلك إنما جاز لأن معنى الكلام: ولكلِّ واحدٍ من المذكورين السدُسُ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “her birine altıda bir düşer” sözüne gelince; erkek kardeş ile kız kardeşin biri diğerine atfedilerek önceden zikredilmiş olması ve {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} “onun bir erkek veya bir kız kardeşi varsa” sözünde kastedilen anlamın ikisinden biri olduğuna dair delil bulunması karşısında bu [tesniye/ikil zamirin kullanımı], sözün anlamının: "Zikredilenlerden her birine altıda bir düşer" şeklinde olmasından dolayı caiz olmuştur.
القولُ في تأويل قوله: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)} “(Bütün bunlar) yapılacak bir vasiyetten veya borçtan sonradır. (Bu vasiyet ve borç ikrarında vârislere) zarar verme kastı olmamalıdır. (Bunlar) Allah'tan bir vasiyettir (emirdir). Allah hakkıyla bilendir, Halîm'dir (hemen cezalandırmaz)” sözünün tevili hakkında [bilgi]:
يعنى جلّ ثناؤه بقوله: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا}. أي: هذا الذي فرضتُ لأخى الميت الموروث كلالةً وأخته أو إخوته وأخواته من ميراثِه وتركتِه، إنما هو لهم من بعدِ قضاءِ دَيْنِ الميتِ الذي كان عليه يومَ حدَث به حدَثُ الموتِ مِن تَرِكتِه، وبعد إنفاذ وصاياه الجائزة التي يُوصى بها في حياته لمن أَوْصَى له بها بعد وفاتِه.
Şanı yüce olan Allah {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا} “yapılacak bir vasiyetten... sonra” sözüyle şunu kastetmektedir: Kelâle olarak miras bırakan ölünün erkek kardeşine, kız kardeşine veya erkek ve kız kardeşlerine mirası ve terekesinden takdir ettiğim bu paylar; ölüm hadisesi vuku bulduğu günde ölünün üzerinde bulunan borcunun terekesinden ödenmesinden ve hayatta iken vefatından sonra verilmek üzere vasiyet ettiği kimselere geçerli vasiyetlerinin yerine getirilmesinden sonradır.
كما حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ}: والدَّيْنُ أحقُّ ما بُدِئَ به مِن جميع المال، فيُؤَدَّى عن أمانة الميت، ثم الوصيةُ، ثم يَقْسِمُ أهل الميراث ميراثَهم.
Nitekim bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen rivayet etti: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “yapılacak bir vasiyetten veya borçtan sonra”; bütün maldan başlanmaya en layık olan borçtur, ölünün zimmetinden ödenir; sonra vasiyet gelir, sonra da mirasçılar miraslarını taksim ederler.
وأمَّا قوله: {غَيْرَ مُضَارٍّ}. فإنه يعنى تعالى ذكرُه: من بعدِ وصيةٍ يُوصَى بها غيرَ مُضَارٌّ ورثته في ميراثهم عنه.
Allah Teâlâ'nın: {غَيْرَ مُضَارٍّ} “zarar verme kastı olmaksızın” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şunu kastetmektedir: Kendisinden kalacak mirasta mirasçılarına zarar vermeksizin yapılacak bir vasiyetten sonra.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {غَيْرَ مُضَارٍّ}. قال: في ميراث أهله .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den naklen onun: {غَيْرَ مُضَارٍّ} “zarar verme kastı olmaksızın” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ailesinin miras payında [onlara zarar vermeksizin]" .
حدَّثني القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {غَيْرَ مُضَارٍّ}. قال: في ميراث أهله.
Bana el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den naklen onun: {غَيْرَ مُضَارٍّ} “zarar verme kastı olmaksızın” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ailesinin miras payında [onlara zarar vermeksizin]."
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذ، قال: حدَّثنا يزيد، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ}. وإن الله ﵎ كره الضِّرارَ في الحياة وعند الموت، ونهَى عنه، وقدَّم فيه، فلا تَصْلُحُ مُضَارَّةٌ في حياةٍ ولا موتٍ .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “zarar verme kastı olmaksızın. (Bunlar) Allah'tan bir vasiyettir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah Teâlâ hayatta iken de ölüm anında da zarar vermeyi kerih görmüş, bunu yasaklamış ve bu hususta önceden uyarıda bulunmuştur. Dolayısıyla ne hayatta ne de ölümde zarar vermek caiz olmaz" .
حدَّثني نصرُ بن عبد الرحمن الأوديُّ، قال: ثنا عبيدةُ بن حميدٍ، وثني يعقوبُ بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، جميعًا عن داود بن أبي هندٍ، عن عكرمة، عن ابن عباس في هذه الآية: {غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ}. قال: الضِّرارُ في الوصية من الكبائرِ .
Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyde b. Humeyd rivayet etti; bana Ya'kūb b. İbrâhîm de rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti; her ikisi Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında: {غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ} “zarar verme kastı olmaksızın. (Bunlar) Allah'tan bir vasiyettir. Allah hakkıyla bilendir, Halîm'dir”; şöyle dediğini rivayet etti: "Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır" .
حدَّثنا ابن أبي الشوارب، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا داود، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، قال: الضرار في الوصية من الكبائر.
Bize İbn Ebi'ş-Şevârib rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen rivayet etti; dedi ki: "Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır."
حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا بِشرُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا داود، عن عكرمة، عن ابن عباس مثله.
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبد الوهاب، قال: ثنا داودُ، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: الحيْفُ في الوصية من الكبائر.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen rivayet etti; dedi ki: "Vasiyette haksızlık etmek (hayf) büyük günahlardandır."
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ وعبد الأعلى، قالا: ثنا داود، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: الضرارُ والحَيْفُ في الوصية من الكبائر.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy ve Abdüla'lâ rivayet edip dediler ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen rivayet etti; dedi ki: «Vasiyette zarar vermek ve haksızlık etmek büyük günahlardandır.»
حدَّثني موسى بن سهلٍ الرَّمليُّ، قال: ثنا إسحاق بن إبراهيم [أبو النَّضْرِ] ، قال: ثنا عمرُ بن المُغيرة، قال: ثنا داود بن أبي هندٍ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "الضِّرارُ في الوصيةِ مِن الكبائرِ" .
Bana Mûsâ b. Sehl er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm [Ebû'n-Nadr] rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. el-Mugīre rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen rivayet etti; buyurdu ki: "Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır" .
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرنا أبو عمرٍو التَّيْمِيُّ، عن أبي الضُّحى، قال: دخَلت مع مسروقٍ على مريضٍ، فإذا هو يُوصى، قال: فقال له مسروقٌ: اعْدِلْ لا تَضْلِلْ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Amr et-Teymî, Ebü'd-Duhâ'dan haber verdi; dedi ki: Mesrûk ile birlikte bir hastanın yanına girdim; baktık ki vasiyet ediyor. Dedi ki: Mesrûk ona: "Adil ol, haktan sapma!" dedi .
ونُصبت {غَيْرَ مُضَارٍّ} على الخروج من قوله: {يُوصَى بِهَا}.
{غَيْرَ مُضَارٍّ} “zarar verme kastı olmaksızın” ifadesi, {يُوصَى بِهَا} “yapılacak” sözünden hal (durum bildiren öge) olarak nasbedilmiştir.
وأما قوله: {وَصِيَّةٌ}. فإن نصبه من قوله: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ}. وسائرِ ما أَوْصى به في الاثنين، ثم قال: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} مصدرًا من قوله: {يُوصِيكُمُ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَصِيَّةً} “bir vasiyet olarak” sözüne gelince; bunun nasbı, {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye (emr)eder” sözünden ve iki ayette tavsiye (emr)ettiği diğer hususlardandır; ardından {يُوصِيكُمُ} sözünün masdarı olarak: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir vasiyet olarak” buyurmuştur.
وقد قال بعضُ أهل العربية : ذلك منصوبٌ من قوله: {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} - {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ}. وقال: هو مثلُ قولك: لك درهمان نفقةً إلى أهلك.
Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Bu, {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “her birine altıda bir düşer” - {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir vasiyet olarak” sözünden nasbedilmiştir. Ve demiştir ki: Bu, senin: "Ailene harçlık olmak üzere sana iki dirhem var" sözün gibidir.
والذي قلناه بالصواب أولى؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه افتَتح ذكر قسمة المواريث في
Bizim söylediğimiz [görüş] ise doğruya daha uygundur; çünkü senâsı yüce olan Allah mirasların taksimini zikretmeye
هاتين الآيتين بقوله: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ}. ثم ختَم ذلك بقوله: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ}. أخْبَر أن جميعَ ذلك وصيةٌ منه به عبادَه. فنصبُ قوله: {وَصِيَّةً} على المصدر من قولِه: {يُوصِيكُمُ}. أولى من نصبه على التفسيرِ مِن قولِه: {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ}؛ لما ذكرنا.
bu iki ayette {يُوصِيكُمُ اللَّهُ} “Allah size tavsiye (emr)eder” sözüyle başlamış, sonra da bunu {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir vasiyet (emir) olarak” sözüyle bitirmiştir; bütün bunların kullarına Kendisinden bir vasiyet (emir) olduğunu haber vermiştir. Zikrettiğimiz sebepten dolayı, {وَصِيَّةً} sözünün {يُوصِيكُمُ} ifadesinin masdarı olarak nasbedilmesi, {فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “her birine altıda bir düşer” sözünün tefsiri (temyizi/mef'ûlü) olarak nasbedilmesinden daha evladır.
ويعنى بقوله تعالى ذكرُه: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ}: عهدًا مِن اللهِ إليكم فيما يجبُ لكم من ميراث مَن مات منكم، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ}. يقولُ: والله ذو علمٍ بمصالح خلقِه ومضارِّهم، ومَن يَسْتَحِقُّ أن يُعْطَى مِن أقرباء مَن مات منكم وأنسبائِه مِن ميراثِه، ومَن يُحْرَمُ ذلك منهم، ومبلغ ما يَسْتَحِقُّ به كلُّ مَن استحقَّ منهم قَسْمًا، وغيرِ ذلك مِن أمورِ عبادِه ومصالِحهم. {حَلِيمٌ}. يقولُ: ذو حِلمٍ عن خلقِه، وذو أناةٍ في تركه معاجلتَهم بالعقوبةِ، على ظلمِ بعضِهم بعضًا، في إعطائِهم الميراث لأهل الجلد والقوة من ولد الميتِ، وأهلِ الغَنَاءِ والبأسِ منهم، دونَ أهل الضعفِ والعجزِ مِن صِغار ولده وإناثهم.
Zikri yüce olan Allah {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir vasiyet olarak” sözüyle: İçinizden ölen kimsenin mirasından hak ettiğiniz şeyler hususunda Allah'tan size bir ahit (emir); {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir” sözüyle: Allah yaratıklarının yararlarını ve zararlarını, içinizden ölen kişinin akrabalarından ve hısımlarından kimin onun mirasından verilmeye hak kazandığını, kimin bundan mahrum edileceğini, onlardan pay almaya hak kazanan her birinin hak edeceği miktarı ve kullarının işleri ile yararlarına dair diğer hususları hakkıyla bilendir; {حَلِيمٌ} “Halîm'dir” sözüyle de: Yaratıklarına karşı hilim sahibidir; mirası ölünün küçük ve kadın olan zayıf ve aciz çocuklarına vermeyip dayanıklı, güçlü, fayda sağlayan ve savaşçı çocuklarına vererek birbirlerine zulmetmelerinden dolayı onları hemen cezalandırmayıp mühlet tanıyandır, buyurmaktadır.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣)} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, (Allah) onu altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte bu, büyük bir kurtuluştur” sözünün tevili hakkında [bilgi]:
قال أبو جعفرٍ: اختلف أهلُ التأويل في تأويل قوله: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ}؛ فقال بعضُهم: يعني به: تلك شروطُ اللهِ.
Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” sözünün tevili hakkında ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bununla "Bunlar Allah'ın şartlarıdır" kastedilmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât rivayet etti, [o da] ...den
السُّدِّيِّ: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ}. يقولُ: شروطُ اللهِ .
es-Süddî'den rivayet etti: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” [ayetini]; "Allah'ın şartlarıdır" diye açıklamıştır .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: تلك طاعةُ الله.
Başkaları ise: "Aksine bunun anlamı: 'Bunlar Allah'a itaattir' [demektir]" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك:
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ}. يعني: طاعة الله. يعنى: المواريثُ التي سمَّى الله .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah'a itaattir; yani Allah'ın belirlediği miras paylarıdır" .
وقال آخرون: معنى ذلك: تلك سنَّةُ اللهِ وأمرُه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı: "Bunlar Allah'ın sünneti ve emridir" [demektir].
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: تلك فرائضُ اللهِ.
Başkaları da: "Aksine bunun anlamı: 'Bunlar Allah'ın farzlarıdır' [demektir]" dedi.
قال أبو جعفر: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصواب ما نحن مُبَيِّنوه، وهو أن حدَّ كلِّ شيءٍ ما فصَل بينَه وبينَ غيره، ولذلك قيل لحدود الدارِ وحدودِ الأرَضين: حدودٌ؛ لفصولِها بيَن ما حُدَّ بها وبينَ غيره، فكذلك قولُه: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ}. معناه: هذه القسمةُ التي قسَمها لكم ربُّكم، والفرائضُ التي فرَضها لأحيائكم من موتاكم في هذه الآية، على ما فرَض وبيَّن في هاتين الآيتين، {حُدُودُ اللَّهِ}. يعنى: فصولُ ما بين طاعةِ الله ومعصيتِه في قَسْمِكم مواريثَ موتاكم. كما قال ابن عباسٍ، وإنما تُرِك "طاعة"، والمعنيُّ بذلك حدودُ طاعة الله؛ اكتفاءً بمعرفة المخاطَبين بذلك بمعنى الكلام من ذكرها. والدليلُ على صحة ما
Ebû Ca'fer [et-Taberî] şöyle der: Bu hususta doğruya en yakın olan görüş, bizim açıklayacağımız şu görüştür: Her şeyin haddi (sınırı), onunla başkası arasını ayıran çizgidir. Bundan dolayı evin sınırlarına ve arazilerin sınırlarına, kendileriyle sınırlandırılan şey ile başkası arasını ayırdıkları için "hudûd" (sınırlar) denilmiştir. İşte Allah'ın: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğu da böyledir. Bunun anlamı şudur: Rabbinizin bu ayette —bu iki ayette farz kıldığı ve açıkladığı üzere— ölülerinizden geriye kalanlardan dirileriniz için taksim ettiği bu paylar ve farz kıldığı hisseler, {حُدُودُ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarıdır”. Yani İbn Abbâs'ın da dediği gibi; ölülerinizin miraslarını aranızda taksim ederken Allah'a itaat ile O'na isyan arasını ayıran sınırlardır. "İtaat" [kelimesinin] hazfedilip bununla Allah'a itaatin sınırlarının kastedilmesi, hitap edilenlerin sözün akışından bunu anlamalarının [açıkça] zikredilmesine bedel yeterli görülmesindendir. Bizim bu hususta
قلنا في ذلك قولُه: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. [والآيةُ] التي بعدها: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} [النساء: ١٤].
bu hususta söylediğimiz şeyin doğruluğunun delili, Allah'ın: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse...” buyruğu ile bundan sonraki [ayette] yer alan: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse...” [en-Nisâ: 14] buyruğudur.
فتأويلُ الآية إذن: هذه القسمةُ التي قسَم بينكم أيُّها الناسُ عليها ربُّكم مواريث موتاكم، فصولٌ فصَل بها لكم بيَن طاعتِه ومعصيتِه، وحدودٌ لكم تنتهون إليها، فلا تَتَعَدَّوْها؛ ليعلَمَ منكم أهلَ طاعتِه مِن أهل معصيته، فيما أمَركم به مِن قسمةِ مواريثِ موتاكم بينَكم، وفيما نهاكم عنه منها. ثم أَخْبَر جَلَّ ثناؤُه عمَّا أعدَّ لكلِّ فريقٍ منهم، فقال لفريق أهلِ طاعتِه في ذلك: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} في العملِ بما أمَره به، والانتهاء إلى ما حدَّه له، في قسمة المواريثِ وغيرها، ويَجْتَنِبُ ما نهاه عنه في ذلك وغيره، {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. فقوله: {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ}. يعني: بساتين تَجْري من تحتِ غُروسِها وأشجارها الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: باقين فيها أبدًا، لا يموتون فيها، ولا يَفْنَوْن، ولا يخرُجون منها، {وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ: وإدخالُ الله إياهم الجِنانَ التي وصَفها على ما وصَف مِن ذلك، {الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يعنى: الفَلْجُ العظيمُ.
O hâlde ayetin tevili şöyledir: Ey insanlar! Rabbinizin ölülerinizin mirasını aranızda taksim ettiği bu paylar, O'nun sizin için itaati ile isyanı arasını ayırdığı sınırlar ve nihayetine varacağınız hudutlardır; dolayısıyla bunları aşmayın! Ta ki O, ölülerinizin mirasını aranızda taksim etmeniz hususunda size emrettiği ve yasakladığı şeylerde sizden itaat ehlini isyan ehlinden bilsin (ayırt etsin) . Sonra O -övgüsü yücedir- her iki zümre için hazırladığı şeyi haber verip bu husustaki itaat ehline şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse”; mirasların taksiminde ve diğer hususlarda kendisine emrettiği şeyleri yerine getirip O'nun koyduğu sınırlarda durarak, bunda ve başka konularda O'nun yasakladığı şeylerden kaçınırsa, {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “[Allah] onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar”. O'nun: {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ} “[Allah] onu cennetlere koyar” sözü, fidanlarının ve ağaçlarının altından ırmaklar akan bahçeler demektir. {خَالِدِينَ فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak” buyruğu ise; orada ebediyen kalıcılar olarak, orada ölmezler, yok olmazlar ve oradan çıkarılmazlar demektir. {وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur” buyruğu ise; Allah'ın onları vasfettiği şekliyle o vasfedilen cennetlere koyması, {الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Büyük kurtuluş” yani büyük bir zafer ve bahtiyarlıktır demektir.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]
مجاهدٍ: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ} الآيةَ.
Mücâhid'den: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse [Allah] onu [cennetlere] koyar...” ayeti hakkında rivayet etti:
قال: في شأن المواريث التي ذكَر قبلُ .
O: "Daha önce zikrettiği miraslar konusundadır" dedi .
حدَّثنا بِشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ: التي حدَّ لخلقه، وفرائضُه بينَهم مِن الميراث والقسمةِ، فانْتَهُوا إليها، ولا تَعَدَّوْها إلى غيرها .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ: [sözü hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Yaratıkları için çizdiği sınırları ve miras ile taksimattan aralarındaki farzlarıdır; artık bunlara uyun ve bunların dışına taşmayın" .
القولُ في تأويل قوله: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤)} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ومن يَعْصِ الله ورسوله في العمل بما أمَراه به مِن قسمةِ المواريثِ على ما أمَراه بقسمةِ ذلك بينَهم، وغير ذلك من فرائضِ اللهِ، مخالفًا أمرَهما إلى ما نَهَياه عنه، {وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ}. يقولُ: ويَتَجاوَزْ فصولَ طاعتِه التي جعَلها تعالى فاصلةً بينَها وبينَ معصيتِه، إلى ما نهاه عنه من قسمةِ تَرِكاتِ موتاهم بين ورثتِه، وغير ذلك من حدوده، {يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا}. يقولُ: باقيًا فيها أبدًا، لا يموتُ، ولا يَخْرُجُ منها أبدًا، {وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ}. يعنى: وله عذابٌ مُذِلُّ مَن عُذِّب به، مُخْزٍ له.
Bununla O -övgüsü yücedir- şunu kastetmektedir: Kim mirasların aralarında taksim edilmesini emrettikleri şekilde taksim edilmesi hususunda Allah'a ve Peygamberine emrettikleri şeyleri yerine getirmeyerek ve Allah'ın diğer farzlarında isyan eder, onların emrine muhalefet edip yasakladıkları şeylere saparsa, {وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “ve O'nun sınırlarını aşarsa”; yani Allah Teâlâ'nın itaati ile isyanı arasını ayıran kıldığı itaat sınırlarını aşıp, ölülerinin terekesini mirasçıları arasında taksim etme hususunda yasakladığı şeylere ve O'nun diğer sınırlarına geçerse, {يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا} “[Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar”; yani orada ebediyen kalıcıdır, ölmez ve oradan asla çıkamaz. {وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Onun için alçaltıcı bir azap vardır”; yani onun için, kendisine azap edilen kimseyi zelil kılan, onu rezil ve rüsvay eden bir azap vardır.
وبنحوِ ما قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويل.
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} الآية: في شأن المواريثِ التي ذكَر قبلُ.
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “Kim Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa” ayeti [hakkında şöyle demiştir]: [Bu], daha önce zikrettiği miraslar hakkındadır.
قال ابن جُرَيْج: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. قال: مَن أصاب من الذُّنوب ما يُعَذِّبُ اللهُ عليه.
İbn Cüreyc, {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Peygamberine isyan ederse” buyruğu hakkında: "Günahlardan Allah'ın kendisi sebebiyle azap edeceği şeyleri işleyen kimsedir" demiştir.
فإن قال قائلٌ: أو مُخَلَّدٌ في النار مَن عصَى الله ورسولَه في قسمة المواريث؟
Eğer birisi: "Miras taksiminde Allah'a ve Peygamberine isyan eden kimse ateşte ebedî mi kalacaktır ?" derse,
قيل: نعم، إذا جمَع إلى معصيتهما في ذلك شكًّا في أن الله فرض عليه ما فرَض على عبادِه في هاتين الآيتين، أو علم ذلك فحادَّ الله ورسوله في أمرهما، على ما ذكَر ابن عباس مِن قولِ مَن قال حين نزَل على رسول الله ﷺ قولُ الله ﵎: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} إلى تمام الآيتين. أَيُوَرَّثُ مَن لا يَرْكَبُ الفرسَ ولا يُقاتِلُ العدوَّ ولا يَحُوزُ الغنيمةَ، نصفَ المال أو جميع المال ؟ استنكارًا منهم قسمةَ اللهِ ما قسَم لصغارِ ولد الميتِ ونسائِه وإناثِ ولده، فمن خالَف قسمةَ اللهِ ما قسَم مِن ميراثِ أهل الميراث بينَهم، على ما قسَمه في كتابِه، وخالَف حكمَه في ذلك وحكمَ رسولِه، استنكارًا منه حكمَهما، كما اسْتَنكره الذين ذكَر أمرَهم ابن عباسٍ، ممن كان بينَ أظهُرِ أصحاب رسول الله ﷺ من المنافقين، الذين فيهم نزَلت وفي أشكالِهم هذه الآية - فهو من أهل الخلودِ في النار؛ لأنه باستنكاره حُكْمَ اللهِ في تلك يَصِيرُ باللهِ كافرًا، ومن ملَّةِ الإسلام خارجًا.
Şöyle denilir: Evet; eğer bu hususta onlara isyan etmesine ilaveten, Allah'ın bu iki ayette kullarına farz kıldığı şeyleri kendisi üzerine farz kıldığı hususunda şüphe barındırıyorsa ya da bunu bilip de Allah ve Resûlü'nün emrine karşı gelmişse [ebedî kalır]. Nitekim İbn Abbâs'ın zikrettiğine göre, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder...” ayeti iki ayetin sonuna kadar indiği zaman, Allah'ın ölünün küçük çocuğuna, kadınlarına ve kız çocuklarına taksim ettiği payları inkâr ederek: "Ata binmeyen, düşmanla savaşmayan ve ganimet elde etmeyen kimseye malın yarısı veya malın tamamı miras olarak verilir mi?" diyen kimseler gibi [olur]. İşte kim Allah'ın Kitabı'nda taksim ettiği üzere miras ehlinin mirasını aralarında taksim edişine muhalefet eder, Allah'ın ve Resûlü'nün bu husustaki hükmünü inkâr edip karşı çıkarak muhalefet ederse -tıpkı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında bulunan ve haklarında bu ayet inen münafıklar ile onların benzerlerinden İbn Abbâs'ın zikrettiği kimselerin inkâr ettiği gibi- o kimse ateşte ebedî kalacak olanlardandır. Çünkü o, bu husustaki Allah'ın hükmünü inkâr etmekle Allah'ı inkâr eden bir kâfir ve İslam milletinden (dininden) çıkan bir kimse olur.
القولُ في تأويل قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا (١٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “Kadınlarınızdan fuhuş (zina) yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar kendilerini evlerde tutun (hapsedin).” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ}: والنساءُ اللاتى يَأْتِينَ بالزنى، أي: يَزنِينَ، {مِنْ نِسَائِكُمْ} وهن مُحْصَنَاتٌ ذواتُ أزواجٍ، أو غيرُ ذواتِ أزواجٍ، {فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ}. يقولُ: فاسْتَشْهِدوا عليهنَّ بما أَتَيْنَ به من الفاحشةِ أربعةَ رجالٍ مِن رجالِكم، يعني: من المسلمين، {فَإِنْ شَهِدُوا} عَلَيْهِنَّ، {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ}. يقولُ: فاحْبِسوهنَّ في البيوتِ {حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ}. يقولُ: حتى يمتن {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. يعنى: أو يَجْعَلَ اللهُ لهنَّ مَخْرَجًا وطريقًا إلى النجاة مما أَتَيْنَ به مِن الفاحشة.
O -övgüsü yücedir- {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar” buyruğuyla: Zina fiilini işleyen, yani zina eden kadınları kastetmektedir; {مِنْ نِسَائِكُمْ} “kadınlarınızdan” [buyruğu da] gerek evli (muhsan) kadınlar olsun gerekse evli olmayanlar olsun [hepsini kapsar]. {فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} “onlara karşı aranızdan dört şahit getirin” buyruğu; işledikleri fuhşa karşı adamlarınızdan yani Müslümanlardan dört erkeği şahit tutun demektir. {فَإِنْ شَهِدُوا} “Eğer şahitlik ederlerse” [buyruğu], onların aleyhine şahitlik ederlerse [demektir]. {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} “onları evlerde tutun” buyruğu; onları evlerde hapsedin demektir; {حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ} “ölüm onları alıp götürünceye kadar”; yani ölünceye kadar; {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar”; yani veya Allah onlara işledikleri fuhşun cezasından bir kurtuluş yolu ve çıkış kapısı kılıncaya kadar [evlerde tutun] demektir.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ محمدُ بنُ يزيدَ، قال: ثنا يحيى بنُ أبي زائدةَ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ}: أمر بحبسِهنَّ في البيوتِ حتى يمتن، {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. قال: الحَدُّ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî Muhammed b. Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, onları evlerde tutun...” ayeti hakkında: Ölünceye kadar evlerde hapsedilmeleri emredilmişti, {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğu hakkında da: "O yol had cezasıdır" dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ}. قال: الزنى، كان أمر بحبسِهنَّ حينَ يَشْهَدُ عليهنَّ أربعةٌ حتى يَمُتْنَ، {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “[Fuhuş], zinadır. Aleyhlerine dört [şahit] şahitlik ettiğinde, ölene veya {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “Allah onlara bir yol açıncaya kadar” evlerde hapsedilmeleri emredilmişti.”
والسبيلُ: الحَدُّ .
Yol ise had cezasıdır" .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ}. إلى: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}: فكانت المرأة إذا زنَت حُبِست في البيت حتى تموتَ، ثم أنْزَل الله ﵎ بعدَ ذلك: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} [النور: ٢]. فإن كانا مُحْصَنَيْن رُجِما، فهذا سبيلُهما الذي جعَل اللهُ لهما .
Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” buyruğundan {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” kısmına kadar olan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kadın zina ettiğinde ölünceye kadar evde hapsedilirdi. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun” [en-Nûr: 2] ayetini indirdi. Eğer evli iseler recmedilirlerdi; işte Allah'ın onlar için belirlediği yol budur .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}: فقد جعَل الله لهنَّ، وهو الجَلْدُ والرجمُ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah onlar için bir yol kılmıştır ki o da celde (kırbaç/sopa) ve recimdir."
حدَّثني بِشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ}. حتى بلغ: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}: كان هذا من قبل الحدودِ، فكانا يُؤْذَيانِ بالقول جميعًا، وبحبسِ المرأةِ، ثم جعَل الله لهنَّ سبيلًا، فكان سبيلَ مَن أَحْصَن جلدُ مائةٍ، ثم رَمْىٌ بالحجارة، وسبيلَ مَن لم يُحْصنْ جَلْدُ مائةٍ، ونفىُ سنةٍ .
Bana Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” ayetinden {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” kısmına kadar olan yer hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, had cezalarından önceydi; [zina edenlerin] ikisine de sözle eziyet edilir ve kadın hapsedilirdi. Sonra Allah onlar için bir yol kıldı; evlinin yolu yüz değnek ardından taşla recmedilmek, bekârın yolu ise yüz değnek ve bir yıl sürgün oldu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال عطاءُ بن أبي رَبَاحٍ وعبد الله بن كثيرٍ: الفاحشةُ الزنى. والسبيلُ:
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh ve Abdullah b. Kesîr şöyle dediler: "Fuhuş (el-fâhişe), zinadır; yol (es-sebîl) ise...
الحدُّ؛ الرجمُ والجلدُ .
had cezasıdır; yani recim ve celdedir" .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} إلى: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. هؤلاء اللاتي قد نكَحن وأَحْصَنَّ. إذا زنَت المرأةُ فإنها كانت تُحبَسُ في البيتِ، ويَأْخُذُ زوجها مهرَها فهو له، فذلك قولُه: {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا} [البقرة: ٢٢٩] - {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} [النساء: ١٩]: الزنى ، {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}. حتى جاءت الحدودُ فنسَختها، فجُلِدت ورُجِمت، وكان مهرُها ميراثًا، فكان السبيلُ هو الجلدَ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ} ayetinden {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} kısmına kadar [olan ayet hakkında şöyle demiştir]: Bunlar evlenmiş ve iffetli kılınmış (muhsan) kadınlardır. Kadın zina ettiğinde evde hapsedilir ve kocası onun mehrini alırdı, mehr kocaya kalırdı. Nitekim Allah'ın: {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا} “Onlara verdiklerinizden bir şey almanız size helal olmaz” [el-Bakara: 229] - {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “apaçık bir fuhuş işlemeleri müstesna” [en-Nisâ: 19] yani zina , {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “onlarla iyi geçinin” buyrukları böyledir. Nihayet had cezaları gelip bu hükmü neshetti (kaldırdı); böylece [zina eden kadına] celde vuruldu ve recmedildi, mehri de miras oldu. İşte bu yol celde idi .
حُدِّثتُ عن الحسين بن الفرجِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبرَنا عُبيدُ بنُ سليمان، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ بن مُزاحِمٍ يقولُ في قوله: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. قال: الحَدُّ، نسَخ الحدُّ هذه الآية .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verip dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'in: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: "[Yol] had cezasıdır; had cezası bu ayeti neshetmiştir" .
حدَّثنا أبو هشام الرِّفاعيُّ، قال: ثنا يحيى، عن إسرائيل، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. قال: جلدُ مائةٍ الفاعل والفاعلةَ.
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, İsrâîl'den, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den nakletti; {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "[Yol,] zina eden erkeğe ve zina eden kadına yüz celde (kırbaç) vurulmasıdır."
حدَّثنا الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى، عن وَرْقَاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الجلدُ.
Bize er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Varkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen onun: "[Yol] celdedir" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قَتادةَ، عن الحسن، عن حِطَّانَ بن عبدِ اللهِ الرَّقاشيِّ، عن عُبادة بن الصامت، أن النبيَّ ﷺ كان إذا نزَل عليه الوحيُ نكَس رأسَه، ونكَس أصحابُه رءوسَهم، فلمَّا سُرِّي عنه رفَع رأسَه فقال: "قد جعَل الله لهن سبيلًا، الثَّيِّبُ بالثَّيِّب، والبكْرُ بالبكر، أما الثَّيِّبُ فيجلدُ ثم يُرْجَمُ، وأمَّا البِكْرُ فيُجْلَدُ ثم يُنْفَى" .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Hıttân b. Abdillâh er-Rakāşî'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy indiği zaman başını eğer, ashabı da başlarını eğerlerdi. Kendisinden bu hâl açılıp gidince başını kaldırıp şöyle buyurdu: "Allah onlar için bir yol kılmıştır: Evli evliyle, bekâr bekârla [zina ederse]; evliye gelince ona celde vurulur, sonra recmedilir. Bekâra gelince ona celde vurulur, sonra sürgün edilir" .
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، [عن الحسن] ، عن حِطَّانَ بن عبدِ اللهِ، عن عُبادة بن الصامت، قال: قال نبيُّ الله ﷺ: "خُذُوا عنِّي قد جعَل الله لهنَّ سبيلًا، الثَّيِّبُ بالثَّيِّبِ، [البِكْرُ بالبكر] ، [والثَّيِّبُ] (٢) يُجْلَدُ مائةٌ ويُرْجَمُ بالحجارة، والبِكْرُ جلدُ مائةٍ ونفىُ سنَةٍ" .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, [el-Hasan'dan] , o Hıttân b. Abdillâh'tan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benden [hükmü] alın! Allah onlar için bir yol kılmıştır: Evli evliyle, [bekâr bekârla] . [Evliye] (٢) yüz celde vurulur ve taşla recmedilir; bekâra ise yüz celde ve bir yıl sürgündür" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، عن الحسن، عن حِطَّانَ بن عبدِ اللهِ أخى بنى رَقَاشِ، عن عُبادةَ بن الصامتِ، أن رسول الله ﷺ كان إذا نُزِّل عليه، كُرِب لذلك، وتَرَبَّد له وجهُه، فأنزل الله عليه ذاتَ يومٍ، فلقى ذلك، فلمَّا سُرِّي عنه، قال: "خُذُوا عنِّى؛ قد جعَل الله لهنَّ سبيلًا، الثَّيِّبُ بالثيِّبِ، جلدُ مائةٍ ثم رجمٌ بالحجارة، والبِكْرُ بالبكر، جلدُ مائةٍ ثم نفيُ سنةٍ".
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Benî Rakāş'ın mensubu Hıttân b. Abdillâh'tan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti ki: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [vahiy] indirildiği zaman bundan dolayı sıkıntı duyar ve yüzünün rengi değişirdi. Bir gün Allah ona vahiy indirdi ve yine aynı hâli yaşadı. Kendisinden bu hâl açılıp gidince şöyle buyurdu: «Benden [hükmü] alın! Allah onlar için bir yol kılmıştır: Evli evliyle [zina ettiğinde cezası], yüz celde ve ardından taşlanarak recmedilmektir; bekâr bekârla [zina ettiğinde cezası], yüz celde ve ardından bir yıl sürgündür.»
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهَبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. قال: يقولُ: لا تَنْكِحوهنَّ حتى يتوفَّاهُنَّ الموتُ، ولم يُخْرِجْهنَّ مِن الإِسلام، ثم نسَخ هذا، وجعَل السبيل أن يُجْعَلَ لهنَّ سبيلًا. قال: فجعل لها السبيل، إذا زنت وهى مُحْصَنَةٌ، رُجمت وأُخْرِجت، وجعَل السبيلَ للبكر جلدَ مائةٍ.
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun” buyruğu hakkında şöyle dedi: "[Allah Teâlâ] ölüm onları alıp götürünceye kadar onlarla evlenmeyin buyurmaktadır; onları İslam'dan çıkarmamıştır. Sonra bu hükmü neshetti ve yolu onlar için bir yol kılınması yaptı." Devamla dedi ki: "Kadın için, evli olarak zina ettiğinde yolu recmedilip [evden] çıkarılması kıldı; bekâr için ise yolu yüz celde yaptı."
حدَّثني يحيى بنُ أبي طالبٍ [قال: أخبرنا يزيدُ] ، قال: أخبرنا جُوَيْبِرٌ، عن الضحَّاكِ في قوله: {حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. قال: الجَلدُ والرَّجْمُ .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib rivayet edip [dedi ki: Bize Yezîd haber verdi] , dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan naklen onun: {حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “ölüm onları alıp götürünceye veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğu hakkında: "[Yol] celde ve recimdir" dediğini haber verdi .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قَتادةَ، عن الحسن، عن حِطَّانَ بن عبد اللهِ الرَّقَاشيِّ، عن عُبادة بن الصامت، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "خُذُوا عَنِّي، قد جعل الله لهنَّ سبيلًا، الثَّيِّبُ بالطَّيِّبِ، والبِكْرُ بالبِكْرِ، الثَّيِّبُ يُجْلَدُ ويُرْجَمُ، والبِكْرُ يُجْلَدُ ويُنفى" .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Hıttân b. Abdillâh er-Rakāşî'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benden [hükmü] alın! Allah onlar için bir yol kılmıştır: Evli evliyle, bekâr bekârla [zina ettiğinde]; evliye celde vurulur ve recmedilir, bekâra celde vurulur ve sürgün edilir" .
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيم المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o da...
الأعمش، عن إسماعيل بن مسلمٍ البصريِّ، عن الحسن، عن عُبادة بن الصامت، قال: كُنَّا جلوسًا عند النبيِّ ﷺ إذا احمرَّ وجهه، وكان يَفْعَلُ ذلك إذا نزل عليه الوحى، فأخذه كهيئةِ الغَشْى؛ لِما يَجِدُ مِن ثِقَل ذلك، فلمَّا أفاق قال: "خُذُوا عنِّى قد جعَل الله لهنَّ سبيلًا، البِكْرانِ يُجْلَدانِ ويُنْفَيانِ سَنَةً، والثَّيِّبَانِ يُجْلَدانِ ويُرْجَمانِ" .
el-A'meş'ten, o İsmâîl b. Müslim el-Basrî'den, o el-Hasan'dan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten naklen rivayet etti; o şöyle dedi: Biz Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında oturuyorken birden yüzü kızardı; kendisine vahiy indiğinde böyle olurdu. Bu durumun ağırlığından dolayı kendisini baygınlık benzeri bir hâl kapladı. Kendine gelince şöyle buyurdu: "Benden [hükmü] alın! Allah onlar için bir yol kılmıştır: Bekâr olan ikisine celde vurulur ve bir yıl sürgün edilirler; evli olan ikisine ise celde vurulur ve recmedilirler" .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى الأقوال بالصحة في تأويل قوله: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}. قولُ مَن قال: السبيلُ التي جعلها الله جلَّ ثناؤُه للثَّيِّبَين المحَصَنين الرجمُ بالحجارة، وللبِكْرَيْنِ جلد مائةٍ ونفىُ سنةٍ؛ لصحَّة الخبر عن رسول الله ﷺ أنه رجَم ولم يجلدْ ، وإجماع الحجَّة التي لا يجوز عليها فيما نقلته مجمعةً عليه - الخطأُ والسهو والكذبُ، وصحة الخبر عنه أنه قضى في البِكْرَيْنِ بجلدِ مائةٍ ونَفْي سَنةٍ، فكان في الذي صحَّ عنه من تركه جلدَ مَن رُجمِ مِن الزُّناةِ في عصره دليلٌ واضحٌ على وَهَاءِ الخبر الذي رُوى عن الحسن، عن حِطَّانَ، عن عبادة، عن النبي ﷺ أنه قال: "السبيلُ للثَّيِّبِ المُحصن الجلد والرجمُ".
Ebû Ca'fer der ki: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” buyruğunun tevilinde doğruluğa en layık olan görüş: "Allah'ın -övgüsü yücedir- evli (muhsan) olan iki kimse için kıldığı yolun taşla recim, bekâr olan iki kimse için ise yüz celde ve bir yıl sürgün olduğunu" söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onun recmettiği ve celde vurmadığı sahih bir rivayetle sabittir; ayrıca icmâ ettikleri şeyde hata, yanılma ve yalan bulunması caiz olmayan icmâ ehlinin (hüccet topluluğunun) icmâsı ve bekâr olan iki kişi hakkında yüz celde ve bir yıl sürgün ile hükmettiğine dair rivayetin sahih olması da bunu destekler. Dolayısıyla onun kendi asrında zina edenlerden recmettiği kimseye celde vurmayı terk ettiği yönünde sahih olan rivayet; el-Hasan'dan, o Hıttân'dan, o Ubâde'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen: "Evli (muhsan) kimsenin yolu celde ve recimdir" şeklindeki rivayetin zayıflığına açık bir delildir.
وقد ذكر أن هذه الآيةَ في قراءةِ عبدِ اللهِ: (واللاتى يَأْتِينَ بالفاحشةِ مِن نسائكم) . والعربُ تقولُ: أتيتُ أمرًا عظيمًا، وبأمرٍ عظيمٍ، وتكلَّمْتُ بكلامٍ قبيحٍ، وكلامًا قبيحًا.
Bu ayetin Abdullah'ın kıraatinde: (واللاتى يَأْتِينَ بالفاحشةِ مِن نسائكم) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Araplar: "Büyük bir iş yaptım/işledim" [anlamında harf-i cerli ve harf-i cersiz olarak] (أتيتُ أمرًا عظيمًا) ve (بأمرٍ عظيمٍ) derler; yine "Çirkin bir söz konuştum" anlamında (تكلَّمْتُ بكلامٍ قبيحٍ) ve (كلامًا قبيحًا) derler.
القول في تأويل قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu (fuhşu) işleyenlerin ikisine de eziyet edin” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}: والرجل والمرأة اللذان
Şânı yüce olan [Allah], {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğuyla; [fuhşu] işleyen o erkeği ve kadını kastetmektedir.
يَأْتِيَانِهَا}، يقولُ: يأتيان الفاحشة. والهاءُ والألفُ في قوله: {يَأْتِيَانِهَا} عائدةٌ على "الفاحشة" التي في قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ}. والمعنى: واللذان يأتيان منكم الفاحشة فآذُوهما.
onu yapan ikisini kastetmektedir; yani fuhşu işleyenleri. {يَأْتِيَانِهَا} kelimesindeki bitişik zamir (hâ), {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} ayetinde geçen "el-Fâhişe" (fuhuş) kelimesine dönmektedir. Anlamı ise şudur: Sizden o fuhşu işleyen her iki kişiye de eziyet edin.
ثم اختلف أهل التأويل في المَعْنِيِّ بقوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}؛ فقال بعضُهم: هما البِكْرانِ اللذان لم يُحْصنا، وهما غيرُ اللاتي عُنِينَ بالآية قبلها. وقالوا: قوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ}. مَعْنيٌّ به الثَّيِّبات المُحصنات بالأزواج. وقوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}. يعني به: البكرانِ غير المُحَصَنين.
Sonra tevil ehli, {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” buyruğunda kastedilenler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunlar evlenmemiş (muhsan olmayan) iki bekârdır ve onlar bir önceki ayette kastedilen kadınlardan başkadır. Şöyle dediler: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” buyruğu ile evlilikle muhsan kılınmış dul/evli kadınlar kastedilmiştir. {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğuyla ise muhsan olmayan iki bekâr kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: ذكر الجوارى والفتيان اللذين لم ينكحوا، فقال: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: Evlenmemiş olan genç kızları ve delikanlıları zikredip şöyle buyurdu: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” .
حدَّثنا يونس، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}: البِكران {فَآذُوهُمَا}.
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğu hakkında: İki bekârdır, {فَآذُوهُمَا} “onlara eziyet edin” demiştir.
وقال آخرون: بل عُنى بقوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}: الرجلان الزانيان.
Başkaları ise: "Aksine {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} 'İçinizden onu işleyenlerin ikisi' sözüyle zina eden iki erkek kastedilmiştir" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ، قال: ثنا يحيى، عن ابن جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ:
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti:
{وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}. قال: الرجلان الفاعلان، لا يَكْنِى.
{وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin”. [Mücâhid] dedi ki: [Bunu] yapan iki erkektir, kinaye yapmadı (açıkça söyledi).
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}: الزانيان .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğu hakkında rivayet etti: Zina eden iki erkektir .
وقال آخرون: بل عُنى بذلك الرجلُ والمرأةُ، إلا أنه لم يُقصَد به بكرٌ دونَ ثَيِّبٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla erkek ve kadın kastedilmiştir, ancak bununla dul/evli olmaksızın sadece bekâr kastedilmemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ، قال: ثنا يحيى، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا}. قال: الرجلُ والمرأة .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan rivayet etti: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin”. Dedi ki: Erkek ve kadındır .
حدَّثنا محمد بن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيد النحويِّ، عن عكرمة والحسن البصريِّ، قالا: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ}. إلى قوله: {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} [النساء: ١٥]: فذكر الرجلَ بعد المرأة، ثم جمعهما جميعًا، فقال: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} .
Bize Muhammed b. Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn, Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den rivayet etti; ikisi şöyle dediler: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” ayetinden {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} [en-Nisâ: 15] “...veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar” sözüne kadar: Kadından sonra erkeği zikretti, sonra her ikisini birden birleştirdi ve şöyle buyurdu: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا} “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin. Eğer tevbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet edendir” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال عطاءٌ وعبدُ اللهِ بنُ كَثِيرٍ قولَه: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}. قال: هذه للرجل والمرأة جميعًا.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle dedi: Atâ ve Abdullah b. Kesîr O'nun {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğu hakkında şöyle dediler: “Bu, hem erkek hem kadın içindir.”
قال أبو جعفر: وأَوْلَى هذه الأقوال بالصواب في تأويل قوله: {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ}: قولُ مَن قال: عُنى به البكران غيرُ المحصنين إذا زَنَيا، وكان أحدُهما رجلًا والآخَرُ امرأةً؛ لأنه لو كان مقصودًا بذلك قصد البيان عن حكم الزناة من الرجال، كما كان مقصودًا بقوله: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ}. قصد البيان عن حكم الزواني، لقيل: والذين يأتونها منكم فآذوهم. أو قيل: والذي يأتيها منكم. كما قيل في التي قبلها: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ}. فَأَخْرَج ذكرهنَّ على الجميعِ، ولم يَقُلْ: واللتان يأتيان الفاحشة.
Ebû Cafer der ki: O'nun {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ} “İçinizden onu işleyenlerin ikisi” buyruğunun tevilinde bu görüşlerin doğruya en yakın olanı; zina ettiklerinde biri erkek diğeri kadın olmak üzere muhsan olmayan iki bekârın kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Çünkü eğer bununla, {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlar...” sözüyle zina eden kadınların hükmünün açıklanması kastedildiği gibi erkeklerden zina edenlerin hükmünün açıklanması kastedilmiş olsaydı, muhakkak: "İçinizden onu işleyen erkeklere eziyet edin" veya "İçinizden onu işleyen erkeğe eziyet edin" denilirdi; nitekim bir öncekinde {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ} “Fuhuş yapan kadınlar...” denilerek onların zikri çoğul kalıbıyla çıkarılmış, "Fuhuş yapan iki kadın" denilmemiştir.