موسى بنُ عُبيدَةَ الرَّبَذِيُّ، قال: ثنى صدقةُ بنُ يَسَارٍ، عن ابن عمرَ، أَن رسول الله ﷺ قال: "أيُّها الناسُ، إن النساء عندكم عَوَانٍ ، أَخَذْتُمُوهُنَّ بأمانةِ اللهِ، واسْتَحْلَلْتُم فُرُوجَهنَّ بكلمة الله، ولكم عليهِنَّ حقٌّ، ولهنَّ عليكم حقٌّ، ومن حقِّكم عليهنَّ ألَّا يُوطِئْنَ فرشكم أحدًا، ولا يَعْصِينَكم في معروف، فإذا فعلن ذلك، فلهنَّ رزقهنَّ وكسوتُهنَّ بالمعروفِ" .
Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî rivayet edip dedi ki: Bana Sadaka b. Yesâr, İbn Ömer'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Kadınlar sizin yanınızda yardımcılar/esirler gibidir . Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve tenasül uzuvlarını Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız. Sizin onlar üzerinde hakkınız vardır, onların da sizin üzerinizde hakkı vardır. Sizin onlar üzerindeki hakkınız, yataklarınızı hiç kimseye çiğnetmemeleri ve meşru hususlarda size isyan etmemeleridir. Şayet bunu yaparlarsa, maruf üzere rızıkları ve giyimleri [onların hakkıdır]" .
فأخبر ﷺ أن من حقِّ الزوج على المرأة ألا تُوطِئَ فراشه أحدًا، وألا تعصيه في معروفٍ، وأن الذي يجبُ لها من الرزق والكسوة عليه، إنما هو واجبٌ عليه إذا أدَّت هي إليه ما يجب عليها من الحقِّ، بتركها إيطاءَ فراشه غيره، وتركها معصيته في معروفٍ، ومعلومٌ أن معنى قول النبيِّ ﷺ: "من حقِّكم عليهنَّ أَلَّا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أحدًا". إنما هو: ألّا يُمَكِّنَّ أنفسَهنَّ مِن أحدٍ سواكم. وإذا كان ما روينا في ذلك صحيحًا عن رسول الله ﷺ، فبيِّنٌ أن لزوج المرأة إذا أوطأت امرأته نفسها غيره، وأمكنت من جماعها سواه، أن له من منعها الكسوة والرزق بالمعروف، مثل الذي له من منعها ذلك إذا هي عصته في المعروف، وإذا كان ذلك له، فمعلومٌ أنه غيرُ مانعٍ لها - بمنعه إيَّاها ما له منعها - حقًّا لها واجبًا عليه، وإذا كان ذلك كذلك فبيِّنٌ أنها إذا افتدت نفسها عند ذلك من زوجها، فأخذ منها زوجها ما أعطَتْه، أنه لم يَأْخُذْ ذلك عن عضْلٍ مَنْهيٍّ عنه، بل هو أخذ ما أخذ منها عن عَضْلٍ له مُباحٍ، وإذ كان ذلك كذلك، كان بيِّنًا أنه داخلٌ في استثناءِ الله ﵎ الذي استثناه من العاضلين بقوله: {وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ}. وإذ صحَّ ذلك، فبيِّنٌ فسادُ قولِ مَن قال: قولُه: {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ}. منسوخٌ بالحدود؛ لأن الحد حقُّ الله جل ثناؤه على مَن أتى الفاحشة التي هي زنًى، وأمَّا العَضْلُ لِتَفْتَدِى المرأة من الزوج بما آتاها أو ببعضه، فحقٌّ لزوجها، كما عَضْلُه إيَّاها وتضييقه عليها إذا هي نشرت عليه لِتَفْتَدِى منه، حقٌّ له، وليس حكم أحدهما يُبْطِلُ حكم الآخرِ.
Böylece [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, kadının üzerindeki koca hakkının; yatağına kimseyi çiğnetmemesi ve meşru olan hususlarda (marufta) ona isyan etmemesi olduğunu, kadının kocası üzerindeki vacip olan rızık ve giyecek hakkının da ancak kadın kendisi üzerine vacip olan hakkı yerine getirdiği -yani kocasının yatağını başkasına çiğnetmediği ve marufta ona isyan etmeyi terk ettiği- takdirde kocası üzerine vacip olduğunu haber vermiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «من حقِّكم عليهنَّ أَلَّا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أحدًا» «Onların üzerindeki hakkınız, yataklarınıza kimseyi çiğnetmemeleridir» sözünün anlamının; kendilerini sizden başkasına teslim etmemeleri/birliktelik imkânı tanımamaları olduğu bilinmektedir. Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğimiz şey sahih olduğuna göre; şurası açıktır ki, bir kadının kocası, karısı kendisini başkasına teslim eder ve kendisinden başkasına cinsi münasebet imkânı verirse, kadının maruf hususunda kendisine isyan ettiğinde onu maruf üzere giyim ve rızıktan men etme hakkına sahip olduğu gibi, bu durumda da onu bundan men etme hakkına sahip olur. Bu hak kocaya ait olunca, kocanın men etme hakkı bulunan şeyi kadından men etmekle, onun üzerinde vacip olan bir hakkı kadına vermekten kaçınmış olmadığı açıktır. Durum böyle olunca, kadın bu durumda kocasından kendisini [bedel verip] kurtarmaya kalkışır ve kocası da onun verdiği şeyi alırsa, bunu yasaklanmış bir sıkıştırma/baskı (adl) ile almış olmaz; bilakis ondan aldığını kendisine mubah olan bir sıkıştırma yoluyla almış olur. Durum böyle olduğuna göre, kocasının, Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın; meğerki apaçık bir hayasızlık yapmış olsunlar” buyruğunda baskı yapanlardan istisna ettiği kimseler arasına girdiği açıktır. Bu [hüküm] sahih olduğuna göre; {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Meğerki apaçık bir hayasızlık yapmış olsunlar” buyruğunun had cezalarıyla neshedildiğini söyleyen kimsenin görüşünün tutarsızlığı (fesadı) ortaya çıkmaktadır. Zira had cezası, zina olan fahşayı işleyen kimseye karşı Allah celle senâuhû'nun bir hakkıdır. Kadının kendisine verdiği [mehir] veya onun bir kısmı karşılığında kocadan ayrılmasını sağlamak için yapılan sıkıştırma (adl) ise kocanın hakkıdır; nitekim kadın kocasına başkaldırdığında (nüşûz yaptığında), kadının kendisinden bedel ödeyerek ayrılmasını sağlamak için kocanın onu sıkıştırması ve zorlaması da kocanın bir hakkıdır. Dolayısıyla bu iki hükümden biri diğerinin hükmünü geçersiz kılmaz (iptal etmez).
فمعنى الآية: ولا يَحِلُّ لكم أيها الذين آمنوا أن تَعْضُلُوا نساءكم، فتضيِّقوا عليهنَّ، وتمنعوهنَّ رزقهنَّ وكسوتهنَّ بالمعروف؛ لِتَذْهَبوا ببعض ما آتَيْتُموهنَّ مِن صَدُقاتِكم، {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ} مِن زنًى أو بذاءٍ عليكم، وخلاف لكم فيما يَجِبُ عليهنَّ لكم. {مُبَيِّنَةٍ}: ظاهرة. فيحلَّ لكم حينئذٍ عَضْلُهنَّ والتضييق عليهنَّ؛ لِتَذْهَبوا ببعض ما آتيتموهنَّ مِن صَداقٍ، إن هنَّ افْتَدَيْنَ منكم به.
Ayetin anlamı şudur: Ey iman edenler! Mehirlerinizden kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için kadınlarınızı sıkıştırmanız, onları zora sokmanız ve maruf üzere rızık ve giyimlerini engellemeniz size helal olmaz; {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ} “Bir hayasızlık yapmaları müstesnadır” zina yahut size karşı edepsizlik ve size karşı vacip olan hususlarda muhalefet etmeleri hali hariçtir. {مُبَيِّنَةٍ} “Apaçık”: Açıkça ortada olan. O takdirde, eğer kadınlar onunla kendilerini fidye verip kurtaracak olurlarsa, mehir olarak kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmanız ve zora sokmanız size helal olur.
واخْتَلفت القَرَأَةُ في قراءة قوله: {مُبَيِّنَةٍ}؛ فقرأ ذلك بعضُهم: (مُبَيَّنَةٍ) بفتح الياء ، بمعنى أنها قد بُيِّنت لكم، وأُعلنت وأُظْهِرت.
Kıraat imamları {مُبَيِّنَةٍ} “Apaçık” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bunu ye harfinin fethasıyla (مُبَيَّنَةٍ) şeklinde okumuştur ; bu da onun size açıklanmış, ilan edilmiş ve ortaya konmuş olduğu anlamındadır.
وقرأه بعضُهم: {مُبَيِّنَةٍ} بكسر الياء ، بمعنى أنها ظاهرةٌ بيِّنةٌ للناس أنها فاحشةٌ.
Bazıları ise bunu ye harfinin kesresiyle {مُبَيِّنَةٍ} “Apaçık” şeklinde okumuştur ; bu da onun insanlar için bir fahişe (çirkinlik) olduğunun açık ve belirgin olması anlamındadır.
وهما قراءتان مستفيضتان في قَرَأَةِ أمصار الإسلام، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ في قراءته الصوابَ؛ لأن الفاحشة إذا أظْهَرها صاحبها فهي ظاهرةٌ بَيِّنةٌ، وإذا ظهرت فبإظهارِ صاحبها إيَّاها ظهرت، فلا تكون ظاهرةً بيِّنةٌ إلا وهي مُبَيَّنَةٌ، ولا مُبَيَّنَةٌ إلا وهى مُبَيِّنَةٌ، فلذلك رأيتُ القراءةَ بأيِّهما قرأ القارئ صوابًا.
Bunlar İslam beldelerinin kurrâsı arasında yaygın iki kıraattir. Okuyan kişi bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun kıraatinde isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur. Çünkü fahişeyi sahibi açığa vurduğunda o açık ve belirgin olur; açığa çıktığında ise sahibinin onu açığa vurmasıyla açığa çıkmış olur. Dolayısıyla açık ve belirgin olan (mübeyyine), açığa vurulmuş (mübeyyene) olmadan; açığa vurulmuş olan da açık ve belirgin olmadan olamaz. Bu sebeple okuyucunun bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun doğru olduğuna kani oldum.
القول في تأويل قوله: {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla maruf üzere (güzelce) geçinin” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
يعنى جلّ ثناؤهُ بقوله: {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}: وخالِقُوا أَيُّها الرجالُ نساءَكم، وصاحبوهنَّ بالمعروف. يعنى: بما أمرتُكم به من المصاحبة، وذلك إمساكهنَّ بأداءِ حقوقهنَّ التي فرض الله جل ثناؤُه لهنَّ عليكم إليهنَّ، أو تسريحٌ منكم لهنَّ بإحسانٍ.
Allah -celle senâuhu- {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla maruf üzere (güzelce) geçinin” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey erkekler! Kadınlarınıza güzel ahlakla muamele edin ve onlarla maruf üzere arkadaşlık yapın. Yani: Size emrettiğim şekilde bir beraberlik sürdürün; bu da Allah -celle senâuhu-'nun onlar için sizin üzerinize farz kıldığı haklarını onlara ödeyerek yanınızda tutmanız yahut güzellikle onları serbest bırakmanızdır.
كما حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}. يقولُ: وخالطوهنَّ. كذا قال محمد بن الحسين، وإنما هو: خالِقوهنَّ. مِن العِشْرَةِ وهى المُصَاحَبَةُ.
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla maruf üzere (güzelce) geçinin” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: Onlara karışıp beraber yaşayın. Muhammed b. el-Hüseyin böyle demiştir, oysa o "خالِقوهنَّ" (onlara güzel ahlakla muamele edin) şeklindedir; bu da 'işret' (عِشْرَة) kökünden olup musâhabet (arkadaşlık/birliktelik) demektir.
القول في تأويل قوله: {فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩)}.
{فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩)} “Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır var eder” ayetinin tevili hakkında:
يعنى بذلك تعالى ذكرُه: لا تَعْضُلوا نساءكم لتَذْهَبوا ببعض ما آتَيْتُمُوهُنَّ مِن غير ريبةٍ ولا نشوزٍ كان منهنَّ، ولكن عاشروهنَّ بالمعروف وإن كرهتموهنَّ، فلعلَّكم أن تَكْرَهُوهنَّ فتُمْسِكُوهُنَّ، فيجعل الله لكم في إمساككم إيَّاهنَّ على كُرهٍ منكم لهنَّ، خيرًا كثيرًا، مِن ولدٍ يَرْزُقُكم منهنَّ، أو عطفكم عليهنَّ بعد كراهتكم إيَّاهنَّ.
Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Kadınlardan kaynaklanan bir şüphe ve nüşûz (itaatsizlik) olmaksızın, kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için kadınlarınızı sıkıştırmayın. Bilakis onlardan hoşlanmasanız bile onlarla maruf üzere güzelce geçinin. Olur ki onlardan hoşlanmazsınız da onları [nikahınız altında] tutarsınız; Allah da onlardan hoşlanmamanıza rağmen onları nikahınız altında tutmanızda, onlardan size rızık olarak vereceği bir çocuk yahut onlardan hoşlanmamanızdan sonra onlara karşı içinizde oluşturacağı bir şefkat gibi pek çok hayır var eder.
كما حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا}. يقولُ: فعسى الله أن يَجْعَل في الكراهة خيرًا كثيرًا .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır var eder” sözü hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle der: Umulur ki Allah o hoşlanmayışta pek çok hayır kılar .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثني أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ في قوله: {وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا}. قال: الولد .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Ve Allah onda pek çok hayır var eder” sözü hakkında rivayet etti; [es-Süddî]: Çocuktur, dedi .
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا}: والخير الكثير أن يَعْطِفَ عليها، فيُرْزَقَ الرجلُ ولدها، ويجعَلَ اللهُ في وَلدِها خيرًا كثيرًا .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Ve Allah onda pek çok hayır var eder”: Pek çok hayır; [kocanın] ona şefkat duyması, adamın ondan çocuk sahibi kılınması ve Allah'ın o çocukta pek çok hayır var etmesidir .
والهاء في قوله: {وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا}. على قول مجاهدٍ الذي ذكرناه، كنايةٌ عن مصدرِ {تَكْرَهُوا}. كأن معني الكلام عنده: فإن كرِهْتُموهنَّ، فعسى أن تكرهوا شيئًا، ويجعَلَ اللهُ [في كرهِهِ] خيرًا كثيرًا. ولو كان تأويل الكلام: فعسى أن تكرهوا شيئًا ويجعَلَ اللهُ في ذلك الشيء الذي تكرهونه خيرًا كثيرًا. كان جائزًا صحيحًا.
Zikrettiğimiz Mücâhid'in sözüne göre, {وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا} “Ve Allah onda pek çok hayır var eder” buyruğundaki zamir (hâ), {تَكْرَهُوا} “hoşlanmazsınız” fiilinin masdarına kinayedir (ona racidir). Ona göre sözün anlamı sanki şöyledir: Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah [o hoşlanmayışta] pek çok hayır var eder. Şayet sözün tevili: "Olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah hoşlanmadığınız o şeyde pek çok hayır var eder" şeklinde olsaydı, bu da caiz ve doğru olurdu.
القول في تأويل قوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا}.
{وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şey almayın” buyruğunun tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ}: وإن أَرَدْتُم أَيُّها المؤمنون نكاح امرأةٍ مكانَ امرأة لكم تُطَلِّقونها، {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ}. يقولُ: وقد أعْطَيتُم التي تُرِيدُون طلاقها من المهر {قِنْطَارًا}. والقنطار المالُ الكثيرُ. وقد ذكرنا فيما مضى اختلاف أهل التأويل في مبلغه، والصواب من القول في ذلك عندنا.
Celle senâuhu {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Boşayacağınız bir eşinizin yerine başka bir kadınla evlenmek isterseniz; {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ} “ve onlardan birine vermişseniz”, yani boşamak istediğiniz kadına mehir olarak {قِنْطَارًا} “kantarla [mehir]” [vermişseniz]. Kıntâr (قِنْطَار), çok mal demektir. Bunun miktarı hakkında tevil ehlinin ihtilafını ve bu hususta bize göre doğru olan görüşü daha önce zikretmiştik.
{فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا}. يقولُ: فلا تَضُرُّوا بِهِنَّ إِذا أَرَدْتُم طَلاقَهُنَّ؛ ليَفْتَدِينَ منكم بما أتيتُموهنَّ.
{فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} “Ondan hiçbir şey almayın”. Şöyle buyurmaktadır: Onları boşamak istediğinizde, kendilerine vermiş olduğunuz şeylerle sizden fidye verip kurtulsunlar diye onlara zarar vermeyin.
كما حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ}: طلاق امرأة مكانَ أخرى، فلا يَحِلُّ له مِن مالِ المطلقة شيءٌ وإن كثر .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz” sözü hakkında rivayet etti: Bir kadını boşayıp yerine başkasını almaktır; ne kadar çok olursa olsun boşanan kadının malından hiçbir şey adama helal olmaz .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
القولُ في تأويل قوله: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠)}
{أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠)} “Onu iftira ederek ve apaçık bir günah yüklenerek mi alacaksınız?” ayetinin tevili hakkında:
يعنى بقوله تعالى ذكرُه: {أَتَأْخُذُونَهُ}: أتأخذون ما آتيتموهنَّ مِن مُهورهنَّ، {بُهْتَانًا}. يقولُ: ظلمًا بغير حقٍّ، {وَإِثْمًا مُبِينًا}. يعنى: وإثمًا قد أبان أمرُ آخذه أنه بأخذه إيَّاه لمن أخَذه منه ظالمٌ.
Zikri yüce olan Allah {أَتَأْخُذُونَهُ} “Onu alacak mısınız?” buyruğuyla: Onlara vermiş olduğunuz mehirlerini mi alacaksınız, {بُهْتَانًا} “iftira ederek” yani haksız yere zulmederek, {وَإِثْمًا مُبِينًا} “ve apaçık bir günah yüklenerek mi” yani onu alan kimsenin bu durumu, onu kendisinden aldığı kişiye zulmettiğini açıkça ortaya koyan bir günah olarak mı alacaksınız, demektedir.
القول في تأويل قوله: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ}.
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken onu nasıl alırsınız?” buyruğunun tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤه بقوله: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ}: وعلى أيِّ وجهٍ تأخُذون مِن نسائكم ما آتيتموهنَّ مِن صَدُقَاتِهِنَّ إذا أردتُم طلاقهنَّ، واستبدال غيرِهنَّ بهنَّ أزواجًا، {وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ}، فتباشَرتُم وتلامَسْتُم.
Allah -celle senâuhu- {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ} “Onu nasıl alırsınız?” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Onları boşayıp yerlerine başka eşler almak istediğinizde, {وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ} “birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken”, yani birbirinizle cinsel birliktelikte bulunup ten tene temas etmişken, kadınlarınıza vermiş olduğunuz mehirlerini hangi hakla onlardan geri alırsınız?
وهذا كلامٌ وإن كان مَخْرَجُه مخرجَ الاستفهام، فإنه في معنى النكير والتغليظ، كما يقولُ الرجلُ لآخر: كيف تفعل كذا وكذا وأنا غير راضٍ به؟ على معنى التهدُّدِ والوعيد.
Bu ifade, her ne kadar soru kalıbında gelmiş olsa da kınama ve sert bir dille menetme anlamındadır. Nitekim bir kimsenin diğerine tehdit ve gözdağı verme kastıyla: “Ben bundan razı değilken sen bunu nasıl yaparsın?” demesi gibidir.
وأمَّا الإفضاء إلى الشيء، فإنه الوصول إليه بالمباشرة له، كما قال الشاعر :
Bir şeye 'ifdâ' (إفضاء) etmeye gelince; o, doğrudan temas ederek ona ulaşmaktır; nitekim şair şöyle demiştir :
بِلًى [وثأًى] أَفضَى إلى كلِّ كُتبةٍ … بدا سيرُها من باطنٍ بعد ظاهرِ
Eskime [ve yırtılma] her bir dikişe ulaştı (ifdâ etti)… Ki onun kayışı dıştan sonra içten de belirdi .
يعنى بذلك أن الفساد والبِلَى وصل إلى الخُرَزِ.
Bununla, bozulma ve eskimenin dikiş deliklerine ulaştığını kastetmektedir.
والذي عُنى به الإفضاء في هذا الموضع، الجماعُ في الفرج.
Bu makamda ifdâ ile kastedilen ise tenasül uzvunda meydana gelen cinsel ilişkidir.
فتأويلُ الكلام - إذ كان ذلك معناه -: وكيف تأخُذون ما آتيتموهنَّ وقد أفْضَى بعضُكم إلى بعضٍ بالجماع؟
Anlamı bu olduğuna göre sözün tevili şöyledir: Birbirinizle cinsel ilişkide bulunup birleşmişken, onlara vermiş olduğunuz şeyleri nasıl alırsınız?
وبنحو ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü, tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبد الحميد بن بيانٍ القَنَّادُ، قال: ثنا إسحاق، عن سفيان، عن عاصم، عن بكرِ بن عبدِ اللهِ، عن ابن عباس، قال: الإفضاء المباشرة، ولكنَّ الله كريمٌ، يَكْنِي عمَّا يشاءُ .
Bana Abdülhamîd b. Beyân el-Kannâd rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Bekr b. Abdillâh'tan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: İfdâ cinsel ilişkidir (mübâşeret); ancak Allah kerîmdir, dilediği şeyden kinaye yoluyla (üstü kapalı) bahseder .
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا سفيان، عن عاصم، عن بكرٍ، عن ابن عباس، قال: الإفضاءُ الجماعُ، ولكنَّ الله يَكْنِى .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Bekr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: İfdâ cinsel ilişkidir (cimâ); ancak Allah kinaye yapar (üstü kapalı ifade eder) .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ، عن بكرِ بن عبدِ اللهِ المزنيِّ،
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Âsım'dan, o Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den rivayet etti;
عن ابن عباس، قال: الإفضاء هو الجماع.
o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: İfdâ, cinsel ilişkidir (cimâ).
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ}. قال: مجامعة النساءِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Halbuki birbirinizle kaynaşıp baş başa kalmıştınız”. Dedi ki: [Bu], kadınlarla cinsel ilişkide bulunmaktır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّل، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ}: يعنى المجامعة .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Birbirinizle kaynaşıp baş başa kalmışken onu nasıl alırsınız?”, cinsel ilişkiyi kastetmektedir .
القولُ في تأويل قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١)} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavlinin tevili hakkında [söz]:
أي: ما وثَّقتم به لهنَّ على أنفسكم، من عهد وإقرار منكم بما أقْرَرْتُم به على أنفسكم، من إمساكهنَّ بمعروف، أو تسريحهنَّ بإحسان، وكان في عقد المسلمين النِّكاح قديمًا، فيما بلغنا، أن يقال للناكح: الله عليك، لَتُمْسِكُنَّ بمعروف، أو لَتُسَرِّحَنَّ بإحسانٍ.
Yani onları güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermek hususunda kendi aleyhinize ikrar ettiğiniz şeyden ve verdiğiniz sözden ötürü onlar lehine kendi üzerinize bağladığınız [güvence]dir. Bize ulaştığına göre eskiden Müslümanların nikâh akdinde evlenen erkeğe: "Onları güzellikle tutacağına veya iyilikle salıvereceğine dair Allah üzerine olsun!" denilirdi.
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}: والميثاق الغليظُ الذي أخذه للنساء على الرجال؛ إمساكٌ بمعروفٍ، أو تسريحٍ بإحسانٍ، وقد كان في عقد المسلمين عند
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] O'nun: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: "Kadınlar lehine erkeklerden alınan sağlam teminat; güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermektir. Nitekim Müslümanların akdinde [onlar]..."
إنكاحهم: اللهِ عليك لَتُمْسِكَنَّ بمعروفٍ، أو لَتُسَرِّحَنَّ بإحسانٍ .
...evlendirildiklerinde: "Güzellikle tutacağına veya iyilikle salıvereceğine dair Allah üzerine olsun!" [denilirdi] .
واختلف أهل التأويل في الميثاقِ الذي عنَى اللهُ جَلَّ ثناؤُه بقوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}؛ فقال بعضُهم: هو إمساكٌ بمعروفٍ، أو تسريحٌ بإحسان.
Tevil ehli, şânı yüce olan Allah'ın: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” sözüyle kastettiği teminat hakkında ihtilaf etti. Bazıları: "O, güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermektir" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا هشيم، قال: أخبرنا جويبر، عن الضحاكِ في قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: إمساك بمعروف، أو تسريح بإحسانٍ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında haber verdi; [Dahhâk] dedi ki: Güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermektir .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عون، قال: ثنا هشيم، عن جويبرٍ، عن الضحَّاك مثله.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'ten aynısını rivayet etti.
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن قَتادةَ في قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: هو ما أخذ الله ﵎ للنساء على الرجال؛ فإمساك بمعروف، أو تسريح بإحسان. قال: وقد كان ذلك يُؤْخَذُ عندَ عقدِ النكاحِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: O, Allah azze ve celle'nin erkeklerden kadınlar lehine aldığı [teminat]tır: Güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermektir. Dedi ki: Bu, nikâh akdi sırasında alınırdı .
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: أَمَّا: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. فهو أن يَنْكِحَ المرأة فيقول
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” [ayetine] gelince; o, [bir kimsenin] kadınla evlenip [kadının velisinin şöyle] demesidir:
وَلِيُّها: أَنْكَحْناكَها بأمانةِ اللهِ، على أن تُمسكها بالمعروف، أو تُسَرِّحَها بإحسانٍ .
"Onu güzellikle tutman veya iyilikle salıvermen şartıyla Allah'ın emanetiyle seninle nikâhladık" demesidir .
حدَّثنا عَمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبد الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ في قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: الميثاق الغليظ الذي أخذه الله للنساء؛ إمساك بمعروفٍ، أو تسريح بإحسانٍ، وكان في عُقدة المسلمين عند نكاحهنَّ: للهِ عليك، لَتُمْسِكَنَّ بمعروف، ولَتُسَرِّحَنَّ بإحسانٍ.
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Allah'ın kadınlar için aldığı sağlam teminat; güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermektir. Müslümanların onlarla nikâh akitlerinde : "Güzellikle tutacağına ve iyilikle salıvereceğine dair Allah için üzerine olsun!" [denilirdi].
حدَّثنا عَمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو قتيبة، قال: ثنا أبو بكرٍ الهُذَليُّ، عن الحسن ومحمد بن سيرين في قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: إمساك بمعروف، أو تسريح بإحسانٍ .
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Kuteybe rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hüzelî, el-Hasen ve Muhammed b. Sîrîn'den [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermektir .
وقال آخرون: هو كلمة النِّكاح التي اسْتَحَلَّ بها الفرج.
Başkaları da şöyle dedi: "O, kişinin tenasül uzvunu kendisiyle helal kıldığı nikâh kelimesidir."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، عن عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: كلمة النِّكاح التي اسْتَحَلَّ بها فروجَهنَّ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı”. Dedi ki: [Bu], kişinin kadınların tenasül uzuvlarını kendisiyle helal kıldığı nikâh kelimesidir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبل، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا يحيى بن سعيد، قال: ثنا سفيان، عن أبي هاشمٍ المكِّيِّ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: قوله: نكَحت.
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hâşim el-Mekkî'den, o Mücâhid'den [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Kişinin "Nikâhladım/Evlendim" demesidir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، قال: ثنا عَنْبسةُ، عن محمد بن كعبٍ القُرَظيِّ: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: هو قولهم: قد ملَكْتُ النِّكاح.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hekkâm rivayet edip dedi ki: Bize Anbese, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet etti: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı”. Dedi ki: O, onların: "Nikâhı üstlendim/bağladım" demeleridir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيان، عن سالمٍ الأفطس، عن مجاهد: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: كلمة النِّكاح .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Sâlim el-Aftas'tan, o Mücâhid'den rivayet etti: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı”. Dedi ki: Nikâh kelimesidir .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: الميثاق النِّكاح.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavli hakkında şöyle dedi: Teminat, nikâhtır.
حدَّثنا عَمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بن سعيد، قال: ثنا سفيان، قال: ثنى سالم الأفطس، عن مجاهدٍ: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: كلمةُ النِّكاح، قوله: نكَحتُ .
Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân rivayet edip dedi ki: Bana Sâlim el-Aftas, Mücâhid'den rivayet etti: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı”. Dedi ki: Nikâh kelimesidir, yani kişinin: "Nikâhladım/Evlendim" demesidir .
وقال آخرون: بل عنى قول النبيِّ ﷺ: "أخَذْتُموهنَّ بأمانةِ اللهِ، واسْتَحْلَلْتُم فُروجَهنَّ بكلمةِ اللهِ" .
Başkaları da şöyle dedi: Bilakis [bununla] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü kastedilmiştir: "Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve tenasül uzuvlarını Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız" .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيل، عن جابر، عن عكرمة:
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da İkrime'den rivayet etti:
{وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال : "أخذتموهنَّ بأمانة الله، واسْتَحللتم فُروجَهنَّ بكلمةِ اللهِ" .
{وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” [hakkında İkrime] dedi ki : "Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve tenasül uzuvlarını Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}: والميثاق الغليظُ: "أَخَذْتُموهنَّ بأمانة الله، واسْتَحللتم فُروجَهنَّ بكلمةِ اللهِ" .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den rivayet etti: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı”. Sağlam teminat: "Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve tenasül uzuvlarını Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız" [sözüdür] .
قال أبو جعفر: وأَوْلَى هذه الأقوالِ بتأويل ذلك قولُ مَن قال: الميثاق الذي عُنِى به في هذه الآية، هو ما أُخِذ للمرأة على زوجها عند عقد النِّكاح، من عهدٍ على إمساكها بمعروفٍ، أو تسريحها بإحسانٍ، فأقرَّ به الرجلُ؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه بذلك أوْصَى الرجال في نسائهم.
Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşler içinde bu [ayetin] teviline en uygun olanı, şöyle diyenin görüşüdür: Bu ayette kastedilen teminat; nikâh akdi sırasında kadını güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermek hususunda kadın lehine kocasından alınan ve erkeğin de ikrar ettiği sözdür. Çünkü şânı yüce olan Allah, erkeklere kadınları hakkında bunu tavsiye etmiştir.
وقد بيَّنَّا معنى الميثاق فيما مضى قبل ، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع.
Daha önce mîsâk kelimesinin anlamını, bu makamda tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık.
واختلف في حكم هذه الآية؛ أمُحكَمٌ أم منسوخٌ؟ فقال بعضُهم: مُحْكَمٌ، وغير جائزٍ للرجل أخذُ شيءٍ مما آتاها إذا أراد طلاقها، إلا أن تكون هي المريدةَ الطلاق.
Bu ayetin hükmü hakkında; muhkem midir yoksa mensuh mudur diye ihtilaf edildi. Bazıları: "Muhkemdir; erkeğin, kadını boşamak istediğinde ona verdiklerinden herhangi bir şeyi geri alması caiz değildir, meğerki boşanmayı isteyen kadın olsun" dedi.
وقال آخرون: هي مُحكمةٌ، وغير جائز له أخذُ شيءٍ مما آتاها منها بحالٍ، كانت هي المريدة الطلاق أو هو. وممن حكى عنه هذا القولُ بكرُ بنُ عبدِ اللهِ المُزنيُّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu [ayet] muhkemdir; boşanmayı isteyen ister kadın olsun ister erkek olsun, erkeğin kadına verdiklerinden herhangi bir şeyi hiçbir surette geri alması caiz değildir. Kendisinden bu görüş nakledilenlerden biri de Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'dir.
حدَّثنا مجاهد بن موسى، قال: ثنا عبد الصمد، قال: ثنا عُقْبَةُ بنُ أبي الصَّهْباءِ ، قال: سألتُ بكرًا عن المختلعة: أيَأْخُذُ منها شيئًا؟ قال: لا، {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} .
Bize Mücâhid b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdüssamed rivayet edip dedi ki: Bize Ukbe b. Ebi's-Sahbâ rivayet edip dedi ki: Bekr'e muhâlea yapan (bedel ödeyerek boşanmak isteyen) kadını sordum: "Erkek ondan bir şey alabilir mi?" dedim. "Hayır, {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı”" dedi .
وقال آخرون: بل هي منسوخةٌ، نسخها قوله {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} [البقرة: ٢٢٩].
Başkaları da şöyle dedi: Bilakis o mensuhtur; onu {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} [el-Bakara: 229] “Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; ancak her iki tarafın Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkmaları durumu müstesnadır” kavli neshetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ}. إلى قوله: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا}. قال: ثم رخَّص بعد، فقال: {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ}. قال: فنسَخت هذه تلك .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz...” kavlinden {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Onlar sizden sağlam bir teminat da almışlardı” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Sonra bundan sonra ruhsat verip: {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; ancak her iki tarafın Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkmaları durumu müstesnadır. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur” buyurdu. [İbn Zeyd] dedi ki: Bu ayet onu neshetti .
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى الأقوال بالصواب في ذلك قولُ مَن قال: إنها مُحْكَمَةٌ غير منسوخةٍ، وغير جائز للرجل أخذُ شيءٍ مما آتاها، إذا أراد طلاقها من غيرِ نُشوزٍ كان منها، ولا ريبةٍ أتَتْ بها. وذلك أن الناسخَ من الأحكام ما نفى خلافه من الأحكام، على ما قد بيَّنَّا في سائر كتبنا، وليس في قوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ}. نفى حكم قوله: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ}. لأن الذي حرَّم الله على الرجل بقوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا}. أخذُ ما آتاها منها، إذا كان هو المريد طلاقها.
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş; bu [ayetin] muhkem olup mensuh olmadığını ve kadından kaynaklanan bir serkeşlik (nüşûz) yahut irtikâp ettiği şüpheli bir durum olmaksızın erkeğin onu boşamak istemesi hâlinde, kadına vermiş olduğu şeyden herhangi bir şeyi geri almasının caiz olmadığını söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira diğer kitaplarımızda da açıkladığımız üzere, hükümlerden nâsih olanı, zıddı olan hükümleri ortadan kaldırandır. {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz...” kavlinde {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “Eğer onların Allah'ın koyduğu sınırları ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur” kavlinin hükmünü ortadan kaldırma durumu yoktur. Çünkü Allah'ın {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine yüklerle mehir vermiş olsanız dahi ondan hiçbir şey almayın” kavliyle erkeğe haram kıldığı şey; boşanmayı bizzat kendisi istediği takdirde, kadına vermiş olduğu şeylerden geri almasıdır.
وأمَّا الذي أباح له أخذه منها بقوله: {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ}. فهو إذا كانت هي المريدة طلاقه، وهو له كارهٌ، ببعض المعاني التي قد ذكرنا في غير هذا الموضع ، وليس في حكم إحدى الآيتين نفيُ حكم الأخرى.
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “kadının (boşanmak için) fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur” kavliyle erkeğe kadından almasını mubah kıldığı şey ise; bundan başka bir yerde zikretmiş olduğumuz bazı hususlardan dolayı, erkek bunu istemediği halde boşanmayı kadının istemesi durumudur. Bu iki ayetten birinin hükmünde diğerinin hükmünü ortadan kaldırma söz konusu değildir.
وإذا كان ذلك كذلك، لم يجز أن يُحْكم لإحداهما بأنها ناسخةٌ، وللأخرى بأنها منسوخةٌ، إلا بحجَّةِ يَجِبُ التسليم لها.
Durum böyle olunca, teslim olunması zorunlu bir delil olmaksızın birinin nâsih, diğerinin ise mensuh olduğuna hükmetmek caiz olmaz.
وأمَّا ما قاله بكرُ بنُ عبدِ اللهِ المُزَنيُّ، مِن أنه ليس لزوج المختلعة أخذُ ما أعطته على فراقه إيَّاها، إذا كانت هي الطالبة الفرقة وهو الكارة، [فليس بصوابٍ] ، لصحَّة الخبر عن رسول الله ﷺ بأنه أمر ثابت بن قيس بن شَمَّاسٍ بأخذ ما كان ساق إلى زوجته، وفراقها إن طلبتْ فراقه، وكان النشوزُ مِن قِبَلِها .
Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'nin, ayrılığı talep eden kadın ve bunu istemeyen erkek olduğu takdirde, muhâlea yapan kadının kocasının, kendisinden ayrılması karşılığında kadının verdiği şeyi alma hakkı bulunmadığına dair sözü [doğru değildir] . Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih habere göre o, Sâbit b. Kays b. Şemmâs'a, karısı ayrılmak istediği ve geçimsizlik kadından kaynaklandığı takdirde karısına mehir olarak vermiş olduğu şeyi geri almasını ve ondan ayrılmasını emretmiştir .
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا (٢٢)} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu, bir hayâsızlık, öfke sebebi (iğrenç bir durum) ve çok kötü bir yoldur” kavlinin tevili hakkında [söz]:
ذكر أن هذه الآية نزلت في قوم كانوا يَخْلُفُون على حلائل آبائهم، فجاء الإسلام وهم على ذلك، فحرَّم الله ﵎ عليهم المقام عليهنَّ، وعفا لهم
Zikredildiğine göre bu ayet, babalarının nikâhlı eşleriyle [babalarının ölümünden sonra] evlenen bir topluluk hakkında inmiştir. İslâm geldiğinde onlar bu hâl üzere bulunuyorlardı; bunun üzerine azîz ve celîl olan Allah, o kadınlarla evliliği sürdürmeyi onlara haram kılmış ve kendilerine...
عمّا كان سلف منهم في جاهليتهم وشركهم، من فعل ذلك، لم يُؤَاخِذْهم به إن هم اتقَوُا الله في إسلامهم، وأطاعوه فيه.
cahiliye ve şirk dönemlerinde yaptıkları bu tür geçmiş fiillerini ise affetmiştir; İslâm'a girdikten sonra Allah'tan sakınıp O'na itaat ettikleri takdirde bundan ötürü onları sorumlu tutmamıştır.
ذكرُ الأخبار التي رُويت في ذلك
Bu hususta rivayet edilen haberlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ المُخَرِّميُّ ، قال: ثنا قُرَادٌ، قال: ثنا ابن عُيَيْنَةَ، عن عمرٍو، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: كان أهل الجاهليَّةِ يُحَرِّمون ما يُحَرَّمُ إلا امرأةَ الأب، والجمع بين الأختين. قال: فأنزل الله: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}، {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} .
Bana Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî rivayet edip dedi ki: Bize Kurâd rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan , o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Cahiliye ehli, baba eşi ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamak hariç, haram kılınan [diğer kadınları] haram sayarlardı. Dedi ki: Bunun üzerine Allah: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [ve] {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız [da size haram kılındı]” ayetlerini indirdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبد الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ في قوله: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} الآية. قال: كان أهلُ الجاهليَّةِ يُحَرِّمون ما حرَّم الله، إلا أن الرجل كان يَخْلُفُ على حَليلةِ أبيه، ويَجْمَعون بين الأختين، فمِن ثَمَّ قال الله: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [Allah'ın]: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin...” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Cahiliye ehli, erkeğin babasının eşiyle evlenmesi ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamaları hariç, Allah'ın haram kıldığı şeyleri haram sayarlardı. İşte bundan dolayı Allah: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyurdu .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ عن عكرمة في قوله: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}. قال: نزلت في أبي قيس بن الأَسْلَتِ، خَلَف على أُمِّ عُبيدٍ بنتِ ضَمْرَةَ، كانت تحتَ الأَسْلَتِ أبيه؛ وفى الأسودِ بن خَلَفٍ، وكان خلف على بنتِ
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İkrime'den [Allah Teâlâ'nın]: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin.” kavli hakkında rivayet etti; [İkrime] dedi ki: [Bu ayet], babası el-Eslet'in nikâhı altında bulunan Ümmü Ubeyd bint Damre ile evlenen Ebû Kays b. el-Eslet hakkında ve [Ebû Talha'nın] kızı ile evlenen el-Esved b. Halef hakkında indi...
أبي طلحةَ بن عبدِ العُزَّى بن عثمانَ بن عبد الدارِ، وكانت عند أبيه خلفٍ؛ وفى فاختةَ بنتِ الأسودِ بن المُطَّلِبِ بن أَسَدٍ، وكانت عند أُمَيَّةَ بن خلفٍ، فخلف عليها صفوانُ بنُ أُمَيَّةَ؛ وفي منظورِ بن زَبَّانَ ، وكان خلَف على مُلَيْكَةَ ابنة خارجةَ، وكانت عند أبيه زَبَّانَ بن سَيَّارٍ .
Ebû Talha b. Abdiluzzâ b. Osmân b. Abdiddâr'ın [kızı ile evlenen el-Esved b. Halef hakkında] -ki bu kadın babası Halef'in nikâhı altındaydı-; Ümeyye b. Halef'in nikâhı altında olup [ondan sonra] Safvân b. Ümeyye'nin kendisiyle evlendiği Fâhite bint el-Esved b. el-Muttalib b. Esed hakkında; ve babası Zebbân b. Seyyâr'ın nikâhı altındayken [ondan sonra] Müleyke bint Hârice ile evlenen Manzûr b. Zebbân hakkında inmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قلتُ لعطاءِ بن أبي رباحٍ: الرجلُ يَنْكِحُ المرأة ثم لا يراها حتى يُطَلِّقَها، أَتُحِلُّ لابنه؟ قال: هي مرسَلةٌ، قال الله تعالى: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. قال: قلتُ لعطاءٍ: ما قولُه: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}؟ قال: كان الأبناءُ يَنْكِحون نساءَ آبائِهم في الجاهلية .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh'a: “Bir adam bir kadınla nikâhlanır da onu boşamadan önce hiç görmezse, o kadın bu adamın oğluna helal olur mu?” diye sordum. [Atâ]: “Bu [hüküm] mutlak ve geneldir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyurmuştur” dedi. [İbn Cüreyc] dedi ki: Atâ'ya: “O'nun: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana” kavli ne anlama gelir?” dedim. O da: “Oğullar, cahiliye döneminde babalarının kadınlarıyla evlenirlerdi” dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} الآية. يقولُ: كلُّ امرأةٍ تزوَّجها أبوك وابنُك، دخَل أو لم يدخُلْ، فهى عليك حرامٌ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin...” ayeti hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Babanın veya oğlunun evlendiği her kadın -zifaf olsun veya olmasın- sana haramdır .
واخْتُلِف في معنى قوله: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}، فقال بعضُهم: معناه: لكن ما قد سلَف فدَعُوه. وقالوا: هو مِن الاستثناءِ المنقطِع.
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana” kavlinin anlamında ihtilaf edildi. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı, “Lâkin geçmişte kalanı bırakın [artık yapmayın]” demektir. Onlar bunun istisnâ-i munkatı (kesintili istisna) olduğunu söylemişlerdir.
وقال آخَرون: معنى ذلك: ولا تَنْكِحوا نكاحَ آبائِكم. بمعنى: ولا تَنْكِحوا
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun manası, “Babalarınızın nikâhı gibi nikâhlanmayın” demektir. Yani: Siz nikâhlanmayın...
كنكاحِهم، كما نَكَحوا على الوجوه الفاسدةِ التي لا يجوزُ مثلُها في الإسلام. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا}. يعنى: أن نكاحَ آبائِكم الذي كانوا يَنْكِحونه في جاهليتِهم، كان فاحشةً ومقتًا وساء سبيلًا، إلا ما قد سلَف منكم في جاهليتِكم، مِن نكاح لا يجوزُ ابتداءُ مثلِه في الإسلام، فإنه معفوٌّ لكم عنه.
İslâm'da bir benzeri caiz olmayan o fasit şekillerde onların nikâhlandığı gibi siz nikâhlanmayın. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا} “Şüphesiz o, bir edepsizlik, iğrenç bir şey ve kötü bir yoldur.” Yani: Cahiliye döneminde babalarınızın yaptığı nikâh bir edepsizlik, iğrenç bir şey ve kötü bir yol idi. Ancak cahiliyenizde sizden geçmiş olan ve İslâm'da benzerine sıfırdan başlanması caiz olmayan nikâhlar müstesnadır; zira o affedilmiştir.
وقالوا: قولُه: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. كقول القائلِ للرجل: لا تَفْعَلْ ما فعلتُ، ولا تَأْكُلْ ما أكلتُ. بمعنى: ولا تأكل كما أكلتُ. ولا تفعَلْ كما فعلتُ.
Ve dediler ki: O'nun: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” kavli, bir kimsenin bir adama: “Benim yaptığımı yapma ve benim yediğimi yeme” demesi gibidir; yani “Benim yediğim gibi yeme ve benim yaptığım gibi yapma” anlamındadır.
وقال آخرون: معنى ذلك: ولا تَنْكِحوا ما نكح آباؤكم من النساءِ بالنكاحِ الجائز كان عقدُه بينهم، إلا ما قد سلَف منهم من وجوه الزنى عندهم، فإن نكاحَهنَّ لكم حلالٌ ؛ لأنهنَّ لم يَكُنَّ لهم حلائل، وإنما كان ما كان من آبائِكم [ومنهنَّ] من ذلك فاحشةً ومقتًا وساء سبيلًا.
Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı şudur: Babalarınızın aralarında akdi caiz olan bir nikâhla nikâhlandığı kadınlarla evlenmeyin; ancak onların nezdinde zina türünden olan geçmiş birliktelikler müstesnadır, zira o kadınlarla nikâhlanmanız size helaldir . Çünkü onlar onların meşru eşleri değildi; babalarınızdan ve o kadınlardan sadır olan o fiil ancak bir edepsizlik, iğrenç bir şey ve kötü bir yol idi .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} الآية. قال: الزنى، {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا}، فزاد ههنا المقت .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin...” ayeti hakkında dedi ki: Bu zinadır. {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا} “Şüphesiz o, bir edepsizlik, iğrenç bir şey ve kötü bir yoldur” buyurarak burada “makt” (iğrençlik/gazap) kelimesini ziyade etmiştir .
قال أبو جعفر: وأَوْلَى الأقوال في ذلك بالصواب - على ما قاله أهلُ التأويل في
Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta doğruya en yakın olan görüş -tevil ehlinin bunun
تأويله - أن يكون معناه: ولا تَنْكِحوا من النساء نكاحَ آبائِكم، إلا ما قد سلَف منكم فمضَى في الجاهليةِ، فإنه كان فاحشةً ومقتًا وساء سبيلًا. فيكونُ قولُه: {مِنَ النِّسَاءِ}. من صلة قوله: {وَلَا تَنْكِحُوا}. ويكونُ قولُه: {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ}. بمعنَى المصدر، ويكونُ قولُه: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}. بمعنى الاستثناء المنقطع؛ لأنه يحسُنُ في موضعِه: لكن ما قد سلَف فمضَى، إنه كان فاحشةً ومقتًا وساء سبيلًا.
söylediğine göre- şudur: Bunun anlamı, “Kadınlardan, babalarınızın nikâhlandığı gibi nikâhlanmayın; ancak cahiliye döneminde sizden geçmiş ve bitmiş olanlar müstesnadır, zira o bir edepsizlik, iğrenç bir şey ve kötü bir yol idi” şeklinde olmasıdır. Buna göre {مِنَ النِّسَاءِ} “kadınlardan” ifadesi, {وَلَا تَنْكِحُوا} “nikâhlanmayın” sözünün sılası (bağlantılı ögesi) olur; {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ} “babalarınızın nikâhladığı” sözü masdar anlamında olur ve {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişte olanlar bir yana” sözü de istisnâ-i munkatı anlamında olur; zira onun yerine: “Lâkin geçmişte kalıp bitenler [affolunmuştur], şüphesiz o bir edepsizlik, iğrenç bir şey ve kötü bir yol idi” denmesi uygun düşmektedir.
فإن قال قائلٌ: وكيف يكونُ هذا القولُ موافقًا قولَ مَن ذَكَرتَ قولَه مِن أهل التأويل، وقد علِمتَ أن الذين ذكرت قولَهم في ذلك إنما قالوا: أُنْزِلت هذه الآيةُ في النهي عن نكاحِ حلائلِ الآباءِ، وأنت تذكُرُ أنهم إنما نُهوا أن يَنْكِحوا نكاحَهم.
Eğer birisi: “Sen tevil ehlinden sözlerini aktardığın kimselerin bu ayetin baba eşleriyle evlenmenin yasaklanması hakkında indiğini söylediklerini bildiğin halde ve kendin de onlara sadece babalarının nikâhı gibi nikâhlanmaktan nehyedildiklerini söylerken bu görüş, görüşünü aktardığın tevil ehlinin sözüne nasıl uygun olabilir?” derse,
قيل له: إنما قلنا: إن ذلك هو التأويلُ الموافقُ لظاهر التنزيل؛ إذ كانت "ما" في كلام العرب لغيرِ بنى آدم، وأنه لو كان المقصود بذلك النهيُ عن حلائل الآباء، دونَ سائر ما كان من مناكِحِ آبائهم حرامًا ابْتداءُ مثله في الإسلام، بنهي الله جلَّ ثناؤُه عنه، لقيل: ولا تَنْكِحوا مَن نكَح آباؤُكم من النساء إلا ما قد سلف. لأن ذلك هو المعروفُ في كلام العرب؛ إذ كان "من" لبنى آدم، و "ما" لغيرهم، ولم يُقَل: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ}. [وأما قولُه]: فإنه يدخُلُ في "ما" ما كان من مناكح آبائهم التي كانوا يَتَناكَحونها في جاهليتِهم، فحرَّم عليهم في الإسلام بهذه الآية نكاحَ حلائلِ الآباء، وكلَّ نكاحٍ
Ona şöyle cevap verilir: Biz sadece şunu söyledik: İndirilen lafzın (tenzil) zahirine uygun olan tevil budur; zira Arap kelamında “mâ” (ما) edatı Âdemoğulları dışındaki varlıklar içindir. Şayet bununla kastedilen, Allah -celle senâuh-’un yasaklaması sebebiyle İslâm'da benzerine sıfırdan başlanması haram kılınan babalarının diğer nikâh türleri hariç tutularak sadece baba eşlerinin [nikâhının] nehyedilmesi olsaydı, [ayette]: “Kadınlardan babalarınızın nikâhlandığı kimseleri nikâhlamayın...” denilirdi. Zira Arap kelamında bilinen/yaygın olan budur; çünkü “men” (مَن) Âdemoğulları için, “mâ” (ما) ise onların dışındakiler içindir; {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan babalarınızın nikâhladıklarını nikâhlamayın” şeklinde söylenmezdi. [Onun sözüne gelince]: “Mâ” (ما) ifadesinin kapsamına, babalarının cahiliye döneminde birbirleriyle kıydıkları nikâh türleri de girer. Böylece Allah Teâlâ bu ayetle onlara İslâm'da baba eşleriyle nikâhlanmayı ve...